काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ७५७

॥ अथ अष्टमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

पूर्वत्रासिद्धम् ॥ १ ॥

पूर्वत्रासिद्धमित्यधिकार आ अध्यायपरिसमाप्तेः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमि- ष्यामः पूर्वत्रासिद्धमित्येवं तद्वेदितव्यम् । तत्र येयं सपादसप्ताध्याय्यनुक्रान्ता एतस्यामयं पादोनो ऽध्यायो ऽसिद्धो भवति । इत उत्तरं चोत्तरोत्तरो योगः पूर्वेञ्पूर्वत्रासिद्धो भवति । असिद्धवद्भवति * । सिद्धकार्यं न करोतीत्यर्थः । तदे- तदसिद्धत्ववचनमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्गलक्षणभावार्थं च । अस्माउदुरु । द्वावत्र । द्वावानय । असावादित्यः । इत्यत्र व्यलोपस्यासिद्धत्वाद् चादुव्य. इत्यकः सवर्णे दीर्घ इति च न भवति । अमुष्मै । अमुष्मात् । अमुष्मिन् । इति उत्वस्यासिद्धत्वात् स्मायादयो भवन्ति । शुष्किका शुष्कजङ्घा च क्षामिमानौजढत्तथा । मतो

४५८ ॥ काशिका ॥ ८ । २ ॥ नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति ॥ २ ॥ नलोपः पूर्वत्रासिद्धो भवति सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ तुग्विधौ च कृति। विधिशब्दोऽयं प्रत्येकमभिसंबध्यमानः स्वरसंज्ञातुकानां विधेयत्वात्तैः कर्म- षष्ठीयुक्तैर्भावसाधनो ऽभिसंबध्यते। सुपा तु संबन्धसामान्यवचनषष्ठ्यन्तेन कर्म्म- साधनः। तेन सुपः स्थाने यो विधिः सुपि च परभूते सर्वोसौ सुब्विधिरिति सर्वत्रासिद्धत्वं भवति। सुब्विधौ तावत्। राजभिः, तक्षभिरित्यत्र नलोपस्या- सिद्धत्वादतोभिस ऐसिति न भवति। राजभ्याम्, तक्षभ्याम्, राजसु, तक्षस्विति, सुपि चेति बहुवचने झल्ये दिति दीर्घत्वमेत्वं च न भवति। स्वरविधौ। राज- वतीत्यत्र नलोपस्यासिद्धत्वादन्तोवत्या इति न भवति। पञ्चारं, दशारममिति। अत्र नलोपस्यासिद्धत्वाद् अर्मे चावर्णे द्वयजिति पूर्वपदस्यानुदात्तत्वं न भवति। पञ्चबीजीत्यत्र नलोपस्यासिद्धत्वादिगन्ते द्विगाविति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो न भव- ति। संज्ञाविधौ। पञ्च ब्राह्मण्या दश ब्राह्मराय इति नलोपस्यासिद्धत्वाद् ष्णा- न्ताषडिति षट्संज्ञा भवति। ततश्च न षट्स्वस्रादिभ्य इति टापः प्रतिषेधो भवति। तदेतत्कथं प्रयोजनं भवति। यदि प्रतिकार्यं संज्ञाप्रवृत्तिरित्येतद्दर्श- नम्। या हि जश्शसोलुगर्था षट्संज्ञा प्रवृत्ता तया स्त्रीप्रत्ययप्रतिषेधो न क्रियतइति सा पुनः प्रवर्त्तयितव्येति। तुग्विधौ। वृत्रहभ्यां, वृत्रहभिरिति नलोपस्यासिद्धत्वाद् ह्रस्वस्य पिति कृति तुगिति तुङ् न भवति। अत्र के चित्सं- निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति तुकं प्रति नलोपस्यानिमित्तत्वा- द्वहिरङ्गलक्षणेन वा ऽसिद्धत्वात्तुग्विधिग्रहणमनर्थकमिति प्रतिपन्नाः, तत्तु क्रियतेपरिभाषाद्वयस्यानित्यत्वं ज्ञापयितुम्। कृतीति किम्। वृत्रहच्छत्रम्। वृत्रहच्छाया। छे चेति तुग्भवति। अत्र सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः। एते- ष्वेव नलोपो ऽसिद्धो भवति नान्यत्र। तेन राजीयति राजायते राजाश्व इति ईत्वं दीर्घत्वमेकादेशश्च सिद्धो भवति ॥ न मु ने ॥ ३ ॥ मुभावो नाभावे कर्त्तव्ये नासिद्धो भवति। किं तर्हि सिद्ध एव। अमुना। मुभावस्यासिद्धत्वात् घिल्लक्षणो नाभावो न स्यात्। कृते तु नाभावे मुभावस्यासिद्धत्वात्सुपि चेति दीर्घत्वं यत्प्राप्नोति तत्सन्निपातलक्षणो विधिर- निमित्तं तद्विघातस्येति न भवति। अथ वा योमदयमिदमुभयार्थे तन्त्रेणोच्चा- रितम्। अथ वा ने परतो यत्प्राप्नोति तस्मिन्कर्त्तव्ये मुभावो नासिद्ध इत्येवं रूपोत्र सूत्रार्थः। ने तु कर्त्तव्ये मुभावस्य यत्सिद्धत्वं तदर्थतो गृहीतम्। तेनात्र मुभावस्य सिद्धत्वाचाभावश्च भवति। दीर्घत्वं च भवति ॥ एकादेशस्वरान्त- रङ्गः सिद्धो वक्तव्यः ॥ * ॥ किं प्रयोजनम्। अयायावेकादेशप्रवृत्तस्वरैकाननुदा-

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ७५९

ससर्वानुदात्तार्थम् । वृत्तददं, प्रत्तददम् । अत्र प्रातिपदिकान्तसप्तम्येकवचनयो- रुदात्तानुदात्तयोरेकादेशः स एकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तः तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यम् । आन्तर्यतः अयादेश उदात्तो यथा स्यात् । आय् । कुमार्या इदम् । कथमिदमुदाहरणम् । यदि उदात्तयणो हल्पूर्वादित्युदात्तत्वे कृते विभक्तेरा- टश्चैकादेशस्तदा भवतीदमुदाहरणम् । अथ कृते एकादेशे उदात्तयणो हल्पूर्वा- दिति स्वरस्तदा नैतदस्य प्रयोजनं भवति । आव् । वृत्ताविदं, प्रत्ताविदम् । एकादेशस्वरः । गाङ्गे ऽनूप इति गाङ्गे शब्दे एकार एकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तः तस्य सिद्धत्वाद् यः पुनरेङः पदान्तादतीति एकादेशः स एकादेश उदात्तेनोदात्त इति, स्वरितो वाऽनुदात्ते पदादाविति, एतद्भवति । शतुःस्वरः ।

७६० ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ सकारादिः पठ्यते तस्य श्चुत्वस्यासिद्धत्वाद् ऋट्श्च्योतति रट्श्च्योतति इति ङः सि धुट् इति प्राप्नोति । ऋटतीत्य्ऋङ् । रटतीति रङ् । क्विबन्तोयम् । किमर्थं पुनः सकारादिः पठ्यते । इह मधु श्च्योततीति मधुश्च्युत् क्विबन्तः । मधुश्च्युतमाचष्टे इति णिच् । मधुश्च्ययति । मधुश्च्ययतेः पुनः क्विपि कृते संयोगादित्वात्सलोपः संयोगान्तत्वाद यलोपः चकारस्य कुत्वं मधुगिति सिद्धम् । शकारादौ पुनरेतस्मिन्संयोगान्तलोपेन यकारचकारयोर्लुप्तयोः शका- रस्य षत्वे सति मधुडिति स्यात् ॥ अभ्यासजश्त्वचर्त्वे एत्वतुकोः सिद्धे वक्तव्ये ॥ * ॥ बभणतुः । बभणुः । अभ्यासजश्त्वस्यासिद्धत्वादनादेशादेरि- त्येत्वं प्राप्नोति । छिदेः, चिच्छित्सति, उच्छेः, उच्चिच्छिषतीति अभ्यासादेश- स्यासिद्धत्वात् छे चेति तुक् प्राप्नोति । द्विवेचने परसवर्णत्वं सिद्धं वक्त- व्यम् ॥ * ॥ सय्यन्ता, सव्वत्सरः यल्ल्लोकम्, तल्लोकमिति परसवर्ण- स्यासिद्धत्वाद्वर इति द्विवेचनं न स्यात् ॥ पदाधिकारश्चेल्लत्वढत्वघत्वनत्व- रुत्वषत्वणत्वानुनासिककुत्वानि सिद्धानिवक्तव्यानि ॥ * ॥ लत्वम् । गलो गलः । गरो गरः । घत्वं, द्रोग्धा २ । ढत्वं, द्रोढा २ । नत्वं, नुन्नो नुत्तः । रुत्वम्, अभिनोभिनः । अभिनदभिनत् । षत्वम् । मातृष्वसा २ । मातृः- स्वसा २ । णत्वं माषवापाणि २ । माषवापानि २ । अनुनासिक । वाङ्नय- नम् २ । वाग्नयनम् २ । कुत्वं । वाक्श्यनम् २ । वाक्शयनम् २ । लत्वा- दीनां विकल्पितानामसिद्धत्वात् कृते द्विवेचने सत्युपरिष्टाद्विकल्पे सति गरो- गलः गलोगरः इत्येवं रूपमपि द्विरुक्तं स्यात् । तदेतत्सर्वं न मु ने इति योग- विभागेन साध्यते । न इत्येतावदनिष्टे विषये पूर्वत्रासिद्धस्य प्रतिषेधार्थम् । ततो मु ने इति । नेत्येतदनुवर्त्तते ॥ उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्य ॥ ४ ॥ उदात्तयणः स्वरितयणश्च परस्यानुदात्तस्य स्वरित आदेशो भवति । उदात्तयणः । कुमार्यै । कुमार्यः । उदात्तानिवृत्तिस्वरेणायमीकार उदात्तः, तस्य स्थाने यणादेशः स उदात्तयण्, तस्मात्परस्यानुदात्तस्य स्वरित आदेशो भवति । स्वरितयणः । सङ्कल्याशा । खलप्वाशा । सङ्कलूँः, खलपूरिति कृत्स्वरेणान्तोदात्तौ, तयो रोः सुपीति यणादेशः स उदात्तयण् ततः परस्य सप्तम्येकवचनस्य स्वरितत्वम्, तस्य यणादेशः स्वरितयण्, तस्मात्स्वरितयणः परस्याशाशब्दाकारस्यानुदात्तस्य स्वरितो भवति । ननु च सप्तम्येकवचनस्य यदुदात्तयण इति स्वरितत्वं तदसिद्धं यणादेशे । तत्कथमयं स्वरितयण् भवति । आश्रयात् सिद्धत्वं भविष्यति । यद्येवमुदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति एतस्याप्याश्रयात्सिद्धत्वं प्राप्नोति । ततश्च दध्याशेत्यत्रापि स्वरितः स्यात् ।

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ७६१

तस्मादयमेव यण्स्र्वरो यणादेशे सिद्धो वक्तव्यः । के चित्तु ब्रुवते उदात्तात्स्व- रितयणेापि परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वं दृश्यते । तथा च तैत्तिरीयके शाखा- न्तरे पठ्यते । यास्ते विश्वाः समिधः सन्त्यग्ने इति । अग्ने इत्ययमकारः स्वरितः पठ्यते । तथा ब्राह्मणेपि दध्याशयतीत्याकारः स्वरितः पठ्यते इति । यथा तु वार्त्तिकं भाष्यं च तथा उदात्तात्स्वरितयणः परस्यानुदात्तस्यानेन स्वरितत्वं न भवतीति स्थितम् । तथा च भाष्ये स्वरितयण्ग्रहणमिदं प्रत्या- ख्यायते । सङ्कल्न्याशेत्युदात्तयण इत्येव स्वरितस्य सिद्धत्वात् । स्वरितयण- व्यवधानमव्यवधानमेव । स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदिति । तत्तु क्रियते, पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवद्भावाद् व्यवधानमस्ति । स्वरदीर्घयलोपेषु च लोपा-

७६२ ॥ काशिका ॥ ८ । २ ॥ णोति रेफहत्वयोरसिद्धत्वाद् नलोपः प्राप्नोति । सावकाशं तदुभयं संबुद्धौ । हे ऽहः । हे दीर्घाहो निदाघेति । तत्र समाधिमाहुः । अहन्निति हविधौ यदु- पादीयते प्रथमैकवचनान्तमकृतनलोपं तदावर्त्यते, तत्रैकया ऽऽवृत्त्या तदेवंरूपं नलोपाभावार्थमन्वाख्यायते, द्वितीययापि तस्य रुर्विधीयते ॥ न ङिसंबुद्ध्योः ॥ ८ ॥ ङौ परतः संबुद्धौ च नकारलोपो न भवति । आर्द्रं चर्मन् । लोहिते चर्मन् । सुपां सुलुगिति डेलुक् । संबुद्धौ । हे राजन् । हे तक्षन् । अस्मादेव नलोपप्रतिषेधवचनादप्रत्यय इति प्रत्ययलक्षणेन प्रातिपदिकसंज्ञा न प्रतिषि- ध्यते इति ज्ञायते । भसंज्ञा च न भवतीति । तथा हि राज्ञः पुरुषो राजपुरुष इति । अत्र नलोपश्च भवति । अल्लोपश्च न भवति ॥ डावुत्तरपदे प्रतिषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः । हे राजन्वन्दारक इत्यत्र समुदायार्थ संबोधनं न पूर्वपदार्थसंबोधनं प्रतीयतइति संबुद्ध्यन्तं पूर्वपदं नैव समस्यते ॥ वा नपुंसकानामिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ हे चर्मन् । हे चर्म ॥ मादुपधायाश्च मतोर्वो ऽयवादिभ्यः ॥ ९ ॥ मतोरिह कार्यित्वेनोपादानात् सामर्थ्य लब्धं प्रातिपदिकं तन्मादिति मकारावर्णाभ्यां विशिष्यते । मकारावर्णविशिष्टया चोपधया इत्ययमर्थो भवति । मकारान्ताद् मकारोपधादवर्णान्तादवर्णोपधाच्चोत्तरस्य मतोर्व इत्ययमादेशो भवति, यवादिभ्यस्तु परतो न भवति । मकारान्तात् । किंवान् । शंवान् । मका- रोपधात् । शमीवान् । दाडिमीवान् । अवर्णान्तात् । वृत्तवान् । प्रत्तवान् । खट्वा- वान् । मालावान् । अवर्णोपधात् । पयस्वान् । यशस्वान् । भास्वान् । मादुपधा- याश्चेति किम् । अग्निमान् । वायुमान् । अयवादिभ्य इति किम् । यवमान् । दल्मिमान् । ऊर्मिमान् । यव । दल्मि । ऊर्मि । भूमि । कृमि । क्रुञ्चा । वशा । द्राक्षा * एतेषां मादुपधायाश्चेति प्राप्नोति । भ्रजि । ध्वजि । सञ्जि † इत्येतेषां छन्दसीर इति । हरित् । ककुत् गरुत् इत्येतेषां झय इति । इक्षु मधु द्रुम मघउ धूम इत्येतेषां संज्ञायामिति । आकृतिगणश्च यवादिः । अकृतवत्वो मतुब् यवा- दिषु द्रष्टव्यः । यस्य सति निमित्ते मतुपो वत्वं न दृश्यते स यवादिषु द्रष्टव्यः ‡ । इह नुमत इदं नार्मतमिति बहिरङ्गलक्षणत्वादवर्णोपधस्य मतुपो वत्वं न भवति ॥ झयः ॥ १० ॥

• वृक्षा । वेशा । इत्यधिकं पुस्तकान्तरं । † यजि । व्रजि । भ्राजि । क्षिपि । इत्यधिकमन्यस्मिन्पुस्तके । ‡ यस्य सति निमित्ते मतुपो वत्वं न दृश्यते स यवादिषु द्रष्टव्य इति नास्त्येकस्मि- न्पुस्तके ।

ण्वती"! Line 19: "चर्मण्वतीति" is spelled "चर्म्मण्वतीति"! Line 20: "चर्मण्वती" is spelled "चर्म्मण्वती"! Line 21: "चर्म्मवतीत्येवान्यत्र ॥"! Let's check if the double 'm' is used consistently. In line 6: च र्म्म ण्व ती -> चर्म्मण्वती! In line 7: च र्म्म ण्व ती -> चर्म्मण्वती! Line 19: च र्म्म ण्व ती ति -> चर्म्मण्वतीति! Line 19: च र्म्म णो -> चर्म्मणो! Line 20: च र्म्म ण्व ती -> चर्म्मण्वती! Line 21: च र्म्म व ती त्ये वा न्य त्र -> चर्म्मवतीत्येवान्यत्र ॥! Yes! 'र्म्म' is used everywhere for 'र्म'. We should preserve चर्म्म... or चर्म...? Pure transcription usually preserves the exact ligature/spelling: चर्म्मण्वती, चर्म्मवतीत्येवान्यत्र, etc.

Let's check other words with doubling after repha: Line 15: हविर्द्धानानि (havirddhānāni) - yes! Line 16, 24: ऋषिः - no repha doubling. Line 2: विद्युत्त्वान्वला

७६४ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ छन्दसि विषये इवर्णान्ताद्रेफान्ताच्चोत्तरस्य मतोर्वत्वं भवति । इव- र्णान्तात्तावत् । त्रिवती याज्यानुवाक्या भवति । हरिवो मेदिनं त्वा । अधि- पतिवती जुहोति । चरुमग्निवानिव । आरेवानेतु मा विशत् । रथेर्मेताविति संप्रसारणम् । सरस्वतीवान् । भारतीवान् । दधीवांश्चरुः । छन्दसि सर्वे विधयो विकल्प्यन्तइतीह न भवति । सप्तर्षिमन्तम् । ऋषिमान् । ऋतीमान् । सूर्ये ते द्यावापृथिवी मन्तमिति । रेफान्तात् । गीर्वान् । धूर्वान् । आशीर्वान् ॥ अनो नुट् ॥ १६ ॥ छन्दसीति वर्तते ऽनन्तादुत्तरस्य मतोर्नुडागमो भवति छन्दसि विषये । अक्षन्वन्तः कर्णवन्तः सखायः । अस्थन्वन्तं यदनस्था बिभर्ति । अक्षन्वता लाङ्गलेन । शीर्षन्वती । मूर्धन्वती । नुटोऽसिद्धत्वान्नस्य च वत्वं न भव

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ७६५ उपसर्गस्यायतौ ॥ १९ ॥ आयतौ परत उपसर्गस्य यो रेफस्तस्य लकार आदेशो भवति । प्रायते । पलायते । अत्र च यो ऽयमेकादेशस्तस्य स्थानिवद्भावादायतेरुपसर्गस्य च विभागे सति यद्यातिग्रहणं रेफस्य विशेषणं तदा येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वच- नप्रामाण्यादिति एकेन व्यवधानेऽपि सति लत्वं भवति । तथा च पल्ययते इत्य- त्रापि भवति । उपसर्गस्य विशेषणे त्वायतिग्रहणे सिद्धमेवैतत्सर्वं प्रतेरपि तु व्यव- हितेऽपि प्राप्नोति । तत्र केषां चिद्दर्शनं भवितव्यमेव प्रत्ययतइति । प्रथमपक्षद- र्शनाभिनिविष्टास्तु प्रत्ययतइत्येव भवतीति मन्यन्ते । अपरे तु प्रतिशब्दोपसृ- ष्टस्यायतेः प्रयोगमेव नेच्छन्ति । दुस्- निस् इत्येतयोस्तु रुत्वस्यासिद्धत्वाल्ल- त्वेन नैव भवितव्यम् । निरयाणम् । दुरयाणम् ॥

६६६ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ संयोगान्तस्य पदस्य लोपो भवति । गोमान् । यवमान् । कृतवान् । हतवान् । इह श्रेयान् भूयानिति रुत्वं परमप्यसिद्धत्वात् संयोगान्तस्य लोपं न बाधते । जश्त्वे तु नाप्राप्ते तदारभ्यतइति तस्य बाधकं भवति । यशः पय इति । दध्यत्र मध्वत्रेत्यत्र तु यणादेशस्य बहिरङ्गतयास्यासिद्धत्वात्संयोगा- न्तलोपो न भवति । पदस्येति किम् । गोमन्तौ गोमन्त इति ॥ रात्सस्य ॥ २४ ॥ संयोगान्तपदस्य यो रेफस्तस्मादुत्तरस्यान्तस्य सकारस्य लोपो भवति । गोभिर्त्ताः । प्रत्यङ्गमत्साः । तरतेः त्सरतेश्च लुङि सिचश्छान्दसत्वादीड- भावो बहुलं छन्दसीति वचनाद्दीर्घे सति रूपमेतत् । मातुः पितुरिति । ऋत उदिति उत्वे कृते रपरत्वे च सति रात्सस्येति सलोपः । सिद्धे सत्यारम्भो [L1

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ७६७

अमंस्त । अमंस्थाः । झलीति किम् । अभित्साताम् । अभित्सत । अयमपि सिच एव लोपस्तेनेह न भवति, सोमसुत् स्तोता । दृषत् स्थानमिति ॥ ह्रस्वादङ्गात् ॥ २७ ॥ ह्रस्वान्तादङ्गादुत्तरस्य लोपो भवति झलि परतः । अकृत । अकृथाः । अहृत । अहृथाः । ह्रस्वादिति किम् । अच्योष्ट । अप्लोष्ट । अङ्गादिति किम् । अलाविष्टाम् । अलाविषुः । झलीत्येव । अकृषाताम् । अकृषत । अयमपि सिच एव लोपस्तेनेह न भवति । द्विष्ठरां द्विष्ठमामिति सुजन्ताद् द्विशब्दात्त- रप्तमपौ अद्रव्यप्रकर्षे आतिशायिकः आमु प्रत्ययः ॥ इट ईटि ॥ २८ ॥ इट उत्तरस्य सकारस्य लोपो भवति ईटि परतः । अदावीत् । असे- वीत् । अकोषीत् । अमोषीत् । इट इति किम् । अकार्षीत् । अहार्षीत् । ईटीति किम् । अलाविष्टाम् । अलाविषुः ॥ स्कोः संयोगाद्योरन्ते च ॥ २९ ॥ पदस्यान्ते यः संयोगः झलि परतो वा संयोगस्तदाद्योः सकारककारयो- र्लोपो भवति । लस्जेः । लग्नः । लग्नवान् । साधुलक् । ककारस्य । तष्टेः, तष्ट । तष्टवान् । काष्ठतट् ॥ झलि सङीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ किमिदं सङीति । सनः सप्रभृति महिङो ङकारेण प्रत्याहारः । इह मा भूत् । काष्ठशक्स्थातेति थकारे झलि ककारस्य संयोगादेर्लोपः प्राप्नोति । तदत्र शकेः क्विबन्तस्य प्रयोग एव नास्तीत्याह । काष्ठशगेव नास्ति कुतो ऽयं काष्ठशक् तिष्ठेदिति । वाक्यर्थे, वाक्यर्थमिति । अत्रापि बहिरङ्गलक्षणस्य यणादेशस्यासिद्धत्वात् संयोगादि- लोपो न भवति । स्कोरिति किम् । भर्त्ता । वर्षते । संयोगाद्योरिति किम् । पयःशक् । अन्ते चेति किम् । तक्षिता । तक्षकः ॥ चोः कुः ॥ ३० ॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भवति झलि परतः पदान्ते च । पक्ता । पक्तुम् । पक्तव्यम् । ओदनपक् । वक्ता । वक्तुम् । वक्तव्यम् । वाक् । कुञ्चेत्यत्र सहोति वचनाद् अकारस्य चकारे झलि कुत्वं न भवति । युजिक्रुञ्चां चेति निपात- नाद्वा । नकारोपधो वा धातुरयं रेफरहितश्च कुञ्चकौटिल्याल्पीभावयोरिति पठ्यते । नकारलोपे हि निकुञ्चिरिति दृश्यते । युजिक्रुञ्चां चेति तस्यैव रेफो- धिको नकारस्य लोपाभावश्चेति निपात्यते । तत्रानुस्वारस्य परसवर्णस्य चासि- द्धत्वात् अकार एव नास्तीति कुत्वं न भविष्यति ॥ हो ढः ॥ ३१ ॥

७६८ ॥ काशिका ॥ ८ । २ ॥ हकारस्य ढकारादेशो भवति झलि परतः पदान्ते च । सोढा । सोढुम् । सोढव्यम् । तुराषाट् । वोढा । वोढुम् । वोढव्यम् । प्रष्ठवाट् । दित्यवाट् ॥ दादेर्धातोर्घः ॥ ३२ ॥ दकारादेर्धातोर्हकारस्य घकारादेशो भवति झलि परतः पदान्ते च । दग्धा । दग्धुम् । दग्धव्यम् । काष्ठधक् । दोग्धा । दोग्धुम् । दोग्धव्यम् । गोधुक् । दादेरिति किम् । लेढा । लेढुम् । लेढव्यम् । गुडलिट् । धातोरिति दादिसमानाधिकरणमेतच्च, किं तर्हि तद्विशेषणमवयवषष्ठ्यन्तं धातोरवयवो यो दादिः शब्दस्तदवयवस्य हकारस्येति । किमेवं कृतं भवति । अधोगित्यत्रापि घकारः । सिद्धो भवति । कथं दोग्धा दोग्धुमिति, व्यपदेशिवद्भावात् । अथ [L1

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ७६९

सम्राट् । स्वराट् । विराट् । राजभ्राजेः पदान्तार्थं ग्रहणं झलादिराभ्यामिटा पर्यवपद्यते । के चित्तु राष्ट्रिरिति क्विबन्तमिच्छन्ति । छकारान्तानाम् । प्रच्छ । प्रष्टा । प्रष्टुम् । प्रष्टव्यम् । शब्दप्राट् । छोः शूडनुनासिके चेत्यत्र क्ङितीत्य- नुवर्त्तते इति छग्रहणमिह क्रियते । शकारान्तानाम् । लिश्र् । लेष्टा । लेष्टुम् । लेष्टव्यम् । लिट् । विश्र् । वेष्टा । वेष्टुम् । वेष्टव्यम् । विट् ॥ एकाचो बशो भष् भषन्तस्य सध्वोः ॥ ३७ ॥ धातोरवयवो य एकाच् भषन्तः तदवयवस्य बशः स्थाने भष् आदेशो भवति झलि सकारे ध्वशब्दे च परतः पदान्ते च । बुध् । भोत्स्यन्ते । अभु- ध्वम् । अर्थभुत् । गुह् । निघोक्ष्यते । न्यघुक्षम् । पर्णघुट् । दुह् । धोक्ष्यते । अधुग्ध्वम् । गोधुक् । अगर्धोः । गृधेर्यङ्लुगन्तस्य लङि सिपि लघूपधगुणे कृते सिपो हल्ङ्यादिलोपे च धातोरवयवस्यैकाचो बशः स्थाने भभावस्ततो धकारस्य जश्त्वं दश्चेति रुत्वं रो रीति पूर्वरफस्य लोपः ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण इति दीर्घत्वम् । गर्दभयतेरप्रत्ययः । गर्द्धृपे । एकाच इति किम् । दामलिह- मिच्छति दामलिह्यति, दामलिह्यतेरप्रत्ययः । दामलिट् । असति ह्येकाच्ग्र- हणे धातोरित्येतद्बशो विशेषणं स्यात् । बश इति किम् । क्रुध् । क्रोत्स्यति । भषन्तस्येति किम् । दास्यति । सध्वोरिति किम् । बोढा । बोढुम् । बोढु- व्यम् । धकारस्य वकारोपसृष्टस्य ग्रहणं किम् । दार्दाद्वि । दध धारणेत्येतस्य यङ्लुकि लोटि हुझल्भ्यो हेर्धिीरिति धिभावे सत्येतद्भवति । यत्र चत्वारो बशः स्थानिनो भषादेशाश्चत्वार एव । तत्र संख्यातानुदेशे प्राप्ते डकारस्य स्थानिनो ऽभावाद् ढकारादेशो न भवति । आन्तर्यतो व्यवस्था विज्ञास्यते ॥ दधस्तथोश्च ॥ ३८ ॥ दध इति दधातिः कृतद्विर्वचनो निर्दिश्यते । तस्य भषन्तस्य बशः स्थाने भष् आदेशो भवति तकारथकारयोः परतश्चकारात् सध्वोश्च परतः । धत्तः । धत्थः । धत्से । धत्स्व । धद्ध्वम् । वचनसामर्थ्यादातो लोपस्य स्थानिवद्भावो न भवति । अभ्यासजश्त्वस्य चासिद्धत्वम् । तयोरिति किम् । आनन्तर्यात्सध्वो- रेव विज्ञायेत । चकारस्तयोरनुवृत्त्यर्थः । भषन्तस्येत्येव । दधाति ॥ झलां जशोऽन्ते ॥ ३९ ॥ झलां जश आदेशा भवन्ति पदस्यान्ते वर्त्तमानानाम् । वागत्र । श्वलिलत्र । अग्निचिदत्र । त्रिष्टुबत्र । अन्तग्रहणं झलीत्येतस्य निवृत्त्यर्थम् । वस्ता । वस्तव्यम् ॥ भषस्तथोर्धो ऽधः ॥ ४० ॥ भष उत्तरयोस्तकारथकारयोः स्थाने धकार आदेशो भवति । दधातिं वर्ज-

०९० ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ घित्वा । लब्धा । लब्धुम् । लब्धव्यम् । अलब्ध । अलब्धाः । दुह । दोग्धा । दोग्धुम् । दोग्धव्यम् । अदुग्ध । अदुग्धाः । लिह । लेढा । लेढुम् । लेढव्यम् । अलीढ । अलीढाः । बुध् । बोद्धा । बोद्धुम् । बोद्धव्यम् । अबुद्ध । अबुद्धा । अध इति किम् । धत्तः । धत्थः ॥ षढोः कः सि ॥ ४१ ॥ षकारढकारयोः ककारादेशो भवति सकारे परतः । षकारस्य । विष् । विवक्ष्यति । अविक्षत् । विवक्षति । ढकारस्य । लिह । लेक्ष्यति । अलेक्ष्यत् । लिलिक्षति । सीति किम् । पिनष्टि । लेढि ॥ रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ॥ ४२ ॥ रेफदकाराभ्यामुत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकार आदेशो भवति पूर्वस्य च दकारस्य । रेफान्तातत्तावत् । आस्तीर्णम् । विस्तीर्णम् । विशीर्णम् । निगीर्णम् । अवगूर्णम् । दकारात् । भिन्नः । भिन्नवान् । छिन्नः । छिन्नवान् । रदाभ्यामिति किम् । कृतः । कृतवान् । र इत्यत्र रश्रुतिसामान्यं नोपादीयते किं तर्हि व्यञ्ज- नमात्रम् । रेफसामान्यनिर्देशेपि सति रेफात्परा याऽज्भक्तिस्तद्व्यवधानात्त्वं न भवति । निष्ठेति किम् । कर्त्ता । हर्त्ता । त इति किम् । चरितम् । मुदितम् । पूर्वस्येति किम् । परस्य मा भूत् । भिन्नवद्ग्राम् । भिन्नवद्भिः । इह कृतस्यापत्यं कार्तिरिरिति वृद्वेर्बहिरङ्गलक्षणाया असिद्धत्वात्तस्ये कर्त्तव्ये रेंफस्यासिद्धत्वम् ॥ संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः ॥ ४३ ॥ संयोगादिर्यो धातुराकारान्तो यण्वान् तस्मादुत्तरस्य निष्ठातकारस्य नका- रादेशो भवति । प्रद्राणः । प्रद्राणवान् । म्लानः । म्लानवान् । संयोगादेरिति किम् । यातः । यातवान् । आत इति किम् । च्युतः । च्युतवान् । प्लुतः । प्लुतवान् । धातो- रिति किम् । निर्यातः । निर्वातः । यण्वत इति किम् । स्नातः । स्नातवान् ॥ ल्वादिभ्यः ॥ ४४ ॥ लूँञ् छेदने इत्येतत्प्रभृति वृ वरणे इति यावत् वृत्करणेन समापिता ल्वादयो गृह्यन्ते । तेभ्य उत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशो भवति । लूनः । लूनवान् । धूनः । धूनवान् । जीनः । जीनवान् ॥ ऋकारल्वादिभ्यः क्तिवि- ष्ठावद्भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ कीर्णिः । गीर्णिः । शीर्णिः । लूनिः । पूनिः ॥ दुग्वोर्दीर्घश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ दु, आदूनः । गु, विगूनः ॥ पूञो विनाशइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ पुना यवाः । विनष्टा इत्यर्थः । विनाशइति किम् । पूतं धान्यम् ॥ सिनोतेर्योसकर्मकर्त्तृकस्येति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सिनो वासः स्वयमेव । वासकर्मकर्तृकस्येति किम् । सिता पाशेन सूकरी । वासोपि यदा कर्मैव भवति न कर्म्मकर्त्ता तदा न भवति । सितो वासो देवदत्तेनेति ॥

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ७०१ ओदितश्च ॥ ४५ ॥ ओकारेतो धातोरुत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशो भवति । ओलस्जी । लग्नः । लग्नवान् । ओविजी । उद्विग्नः । उद्विग्नवान् । ओप्यायी वृद्धौ । आपीनः । आपीनवान् । स्वादय ओदितः । षूङ् । सूनः । सूनवान् । दूङ् । दूनः । दूनवान् । दीङ् । दीनः । दीनवान् । डीङ् । डीनः । डीनवान् । धीङ् । धीनः । धीनवान् । मीङ् । मीनः । मीनवान् । रीङ् । रीणः । रीण- वान् । लीङ् । लीनः । लीनवान् । व्रीङ् । व्रीणः । व्रीणवान् ॥ क्षियो दीर्घात् ॥ ४६ ॥ क्षियो धातोर्दीर्घादुत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशो भवति । क्षीणाः केशाः । क्षीणो जाल्मः । क्षीणस्तपस्वी । क्षियो निष्ठायामण्यदर्थे वा क्रोशदे- न्ययोरिति दीर्घत्वं भवति । दीर्घादिति किम् । क्षित्तमसि मामेतेष्ठाः । क्षित्तमिति क्तप्रत्ययो भावे । भावश्च ण्यदर्थ इति दीर्घाभावः । ह्रस्वान्त- स्यापि धात्वनुकरणस्य दृष्ट इयङा निर्देशः । क्षियो निष्ठायामण्यदर्थेत्यत्र दीर्घग्रहणं क्रियते विपराभ्यां जेरित्येवमादौ तु धातुत्वमनुकार्यगतं सदप्यवि- वक्षितत्वाद् जिरूपसामान्यानुकरणं द्रष्टव्यम् ॥ श्यो ऽस्पर्शे ॥ ४७ ॥ श्यायतेरुत्तरस्य निष्ठातकारस्यास्पर्शे नकार आदेशो भवति । शीनं घृतम् । शीनं मेदः । शीना वसा । अस्पर्शइति किम् । शीतं वर्तते । शीतो वायुः । शीतमुकमित्यत्र गुणभूतोपि स्पर्शो नत्वप्रतिषेधस्य संप्रसारणस्य च निमित्तं भवति । गुणे च स्पर्शप्रतिषेधोयं न रोगे, तेन प्रतिशीन इत्यत्र नत्वं भवत्येव ॥ अञ्चो ऽनपादाने ॥ ४८ ॥ अञ्चतेरुत्तरपदस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशो भवति न चेदपादानं तत्र भवति । समञ्चौ शकुनेः पादौ । तस्मात्पशवो न्यञ्चाः । अनपादानइति किम् । उदक्तमुदकं कूपात् । व्यक्तमित्येतदङ्गे रूपम् ॥ दिवो ऽविजिगीषायाम् ॥ ४९ ॥ दिव उत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशो भवति अविजिगीषायामर्थे । प्रद्यूनः । परिद्यूनः । अविजिगीषायामिति किम् । द्यूतं वर्तते । विजिगीषया हि तत्राक्षपातनादि क्रियते ॥ निर्वाणो ऽवाते ॥ ५० ॥ निर्वाण इति निस्पूर्वाद्वातेरुत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारो निपात्यते ।

७७२ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ न चेद्वाताधिकरणो वात्यर्थो भवति । निर्वाणोऽग्निः । निर्वाणः प्रदीपः । निर्वाणो भिक्षुः । अवात इति किम् । निर्वातो वातः । निर्वातं वातेन । निर्वाणः प्रदीपो वातेनेत्यत्र तु प्रदीपाधिकरणे वात्यर्थो वातस्तु तस्य करणमिति भवत्येव नत्वम् ॥ शुषः कः ॥ ५१ ॥ शुषेर्द्धातोरुत्तरस्य निष्ठातकारस्य ककारादेशो भवति । शुष्कः । शुष्कवान् ॥ पचो वः ॥ ५२ ॥ पचेर्द्धातोरुत्तरस्य निष्ठातकारस्य वकारादेशो भवति । पक्वः । पक्ववान् ॥ क्षायो मः ॥ ५३ ॥ क्षैधातोरुत्तरस्य निष्ठातकारस्य मकारादेशो भवति । क्षामः । क्षामवान् ॥ प्रस्त्योऽन्यतरस्याम् ॥ ५४ ॥ प्रपूर्वात् स्त्यायतेरुत्तरस्य निष्ठातकारस्यान्यतरस्यां मकारादेशो भवति । प्रस्तोमः । प्रस्तोमवान् । प्रस्तीतः । प्रस्तीतवान् । यदा मत्वं नास्ति तदा संयो- गादेरातो धातोर्र्यङ्वन इत्यस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात् संप्रसारणं प्रथमं क्रियते । तत्र कृते निमित्तव्याघातान्नत्वं न भवति ॥ अनुपसर्गात्फुल्लक्षीबकृशोल्लाघाः ॥ ५५ ॥ फुल्ल क्षीब कृश उल्लाघ इत्येते निपात्यन्ते न चेदुपसर्गादुत्तरा भवन्ति । फुल्ल इति जिफला विशरणइत्येतस्माद्धातोरुत्तरस्य निष्ठातकारस्य लकारो निपा- त्यते । उत्वमिड्भावश्च सिद्ध एव ॥ क्तवत्वन्तस्याप्येतल्लत्वमिष्यते ॥ फुल्लः । फुल्लवान् इति । क्षीबकृशोल्लाघा इति क्षीबकृशिभ्यामुत्पूर्वाच्च लाघेः क्तप्रत्ययस्य तलोप इडागमाभावश्च निपात्यते । कृते वा दृटि इच्छब्दलोपः । क्षीबः । कृशः । उल्लाघः । अनुपसर्गादिति किम् । प्रफुल्लाः सुमनसः । प्रक्षीबितः । प्रकृशितः । प्रोल्लाघितः । लाघेरदन्त उपसर्गेः प्रतिषिध्यते ॥ उत्फुल्लसंफुल्लयोरिति वक्तव्य- म् ॥ * ॥ उत्फुल्लः । संफुल्लः । परिकृश इत्यत्र यः परिशब्दः स क्रियान्तरयो- गात्कृशं प्रत्यनुपसर्ग एव । परिगतः कृशः । परिकृश इति ॥ नुदविदोन्दत्राघ्राह्रीभ्यो ऽन्यतरस्याम् ॥ ५६ ॥ नुद विद उन्द् त्रा घ्रा ह्री इत्येतेभ्य उत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकार आदेशो भवति अन्यतरस्याम् । नुद । नुन्नः । नुत्तः । विद । विन्नः । वित्तः । उन्द् । समुन्नः । समुत्तः । त्रा । त्राणः । त्रातः । घ्रा । घ्राणः । घ्रातः । ह्री । ह्रीणः । ह्रीतः । ह्री इत्येतस्मादप्राप्तं नत्वमितरेषां नित्यं प्राप्तं विकल्प्यते ॥ विद्विचारणार्थस्य विदेरिह ग्रहणमिष्यते ॥ एवमुक्तम् ॥

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ७७३ वेत्तेस्तु विदितो निष्ठा विद्यतेर्विन्न इष्यते । वित्तेर्वेत्तश्च वित्तश्च भोगे विन्नश्च विन्दतेः ॥ इति ॥ न ध्याख्यापृमूर्च्छिमदाम् ॥ ५७ ॥ ध्या ख्या पृ मूर्छि मद इत्येतेषां निष्ठातकारस्य नकारादेशो न भवति । ध्यातः । ध्यातवान् । ख्यातः । ख्यातवान् । पूर्तः । पूर्तवान् । मूर्त्तः । मूर्त्त- वान् । मत्तः । मत्तवान् । रदाभ्यां संयोगादिरिति च प्राप्तः प्रतिषिध्यते ॥ वित्तं भोगप्रत्यययोः ॥ ५८ ॥ वित्त इति विदेर्लाभार्थादुत्तरस्य क्तस्य नत्वाभावो निपात्यते भोगे प्रत्यये चाभिधेये । वित्तमस्य बहु । धनमस्य बह्वित्यर्थः । धनं हि भुज्यतइति भोगोऽभिधीयते । प्रत्यये । वित्तौयं मनुष्यः । प्रतीत इत्यर्थः । प्रतीयतइति प्रत्ययः । भोगप्रत्यययोरिति किम् । विन्नः ॥ भित्तं शकलम् ॥ ५९ ॥ भित्तमिति निपात्यते शकलं चेत्तद्भवति । भित्तं तिष्ठति । भित्तं प्रप- तति । शकलपर्यायोयम् । अत्र भिदिः क्रिया शब्दव्युत्पत्तेरेव निमित्तम् । भिदि- क्रियाविवक्षायां हि शकलविषये भिन्नमित्येव भवति ॥ ऋणाधमर्ण्ये ॥ ६० ॥ ऋणमिति ऋदित्येतस्माद्धातोरुत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारो निपात्यते अधमर्ण्यविषये । अधम ऋणे अधमर्णः । एतस्मादेव निपातनात्सप्तम्यन्तेनोत्तरप- देन समासः । तद्भाव आधमर्ण्यम् । यद्येवमुत्तमर्णे इति न सिध्यति । नैष दोषः । कालान्तरदेयविनिमयोपलक्षणार्थं चेदमुपात्तम् । तेन उत्तमर्णे इत्यपि हि भवति । ऋणं ददाति । ऋणं धारयति । आधमर्ण्ये इति किम् । ऋतं वक्ष्यामि नानृतम् ॥ नसत्तनिषत्तानृत्तप्रतूर्त्तसूर्तगूर्त्तानि छन्दसि ॥ ६१ ॥ नसत्त निषत्त अनृत्त प्रतूर्त्त सूर्त गूर्त इत्येतानि छन्दसि विषये निपा- त्यन्ते । नसत्तनिषत्तेति सदेर्नङ्पूर्वाच्चिण्वाच्च नत्वाभावो निपात्यते । नसत्त- मञ्जसा । नसत्तमिति भाषायाम् । निषत्तः । निषण्ण इति भाषायाम् । अनू- त्तमित्युन्देर्नङ्पूर्वस्य निपातनम् । अनृत्तमा ते मघवन् । अनुन्नमिति भाषा- याम् । प्रतूर्त्तमिति त्वरतेः तूर्वि इत्येतस्य वा निपातनम् । प्रतूर्त्तं वाजिनम् । प्रतूर्णमिति भाषायाम् । सूर्तमिति सृदित्येतस्य उत्वं निपात्यते । सूर्ता गावः । सृता गाव इति भाषायाम् । गूर्त्तमिति गूरी इत्येतस्य नत्वाभावो निपात्यते । गूर्त्तो अमृतस्य । गूर्णमिति भाषायाम् ॥

७७४ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ क्विन्प्रत्ययस्य कुः ॥ ६२ ॥ पदस्येति वर्त्तते । क्विन्प्रत्ययस्य सर्वत्र पदान्ते कुत्वमिष्यते । क्विन्प्रत्ययो यस्माद्धातोः स क्विन्प्रत्ययः । तस्य पदस्यालोन्त्यस्य कवर्गादेशो भवति । स्पृशो ऽनुदके क्विन् । घृतस्पृक् । हलस्पृक् । मन्त्रस्पृक् । क्विनः कुरिति वक्तव्ये प्रत्य- यग्रहणं कृतं बहुव्रीहिविज्ञानार्थं, क्विन्प्रत्ययो यस्माद्विहितस्तस्मादन्यस्मिन्नपि प्रत्यये कुत्वं यथा स्यात् । मा नो ऽस्राक् । मा नो ऽद्राक् । सृजिदृशिभ्यां हि क्विन्विहितः तयोर्लुङि कुत्वमेतत् । माङ्योगेपि छान्दसत्वादडागमः ईडपि न भवति । बहुलं छन्दसीति । तथा दृग्भ्यां दृग्भिरिति । क्विबन्तस्यापि दृशेः कुत्वं भवति । एवं च सति रज्जुसद्भ्यामित्यत्रापि कुत्वं प्राप्नोति । अथ तु नेष्यते । ततस्तत्प्रतिविधातव्यमिति ॥ नशोर्वा ॥ ६३ ॥ पदस्येति वर्त्तते । नशः पदस्य वा कवर्गादेशो भवति । सा वै जीवन- गाहुतिः । सा वै जीवनडाहुतिः । नशेरयं संपदादित्वाद् भावे क्विप् । जीवस्य नाशो जीवनक् । जीवनट् । षत्वे प्राप्ते कुत्वविकल्पः ॥ मो नो धातोः ॥ ६४ ॥ मकारान्तस्य धातोः पदस्य नकारादेशो भवति । प्रशान् । प्रतान् । प्रदान् । शमितामिदमादीनां क्विप् । अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङितीति दीर्घत्व- म् * । नत्वस्यासिद्धत्वाच्चलोपो न भवति । म इति किम् । भित् । कित् । धातोरिति किम् । इदम् । किम् । पदस्येत्येव प्रतामौ । प्रतामः ॥ म्वोश्च ॥ ६५ ॥ मकारवकारयोश्च परतः मकारान्तस्य धातोर्नकारादेशो भवति । अगन्म तमसः पारम् । अगन्व । गमेर्लङि बहुलं छन्दसीति शपो लुक् । जगन्वान् । वि- भाषा गमहनजनविदविशामिति क्वसाविडागमस्याभावः । अपदान्तार्थ आरम्भः ॥ ससजुषो रुः ॥ ६६ ॥ सकारान्तस्य पदस्य सजुष् इत्येतस्य च रुर्भवति । सकारान्तस्य । अग्निरत्र । वायुरत्र । सजुषः । सजूर्ऋषिभिः । सजूर्द्देवेभिः । जुषेः क्विपि सपूर्वस्य रूपमेतत् ॥ अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च ॥ ६७ ॥ अवयाः श्वेतवाः पुरोडाः इत्येते निपात्यन्ते । अवपूर्वस्य यजेः श्वेतपूर्वस्य वहेः पुरस्पूर्वस्य दाशतेः मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो क्विन् । अव यज इति

• शमितादीनामित्यारभ्य दीर्घत्वमित्यन्तः पाठः पुस्तकान्तरे नास्ति ।

॥ काशिका ॥ ८ । २ ॥ ७४२ ख्वनि कृते श्वेतवहादीनां ह्रस्वइत्येति ह्रस्वत्वे निपातनान्येतानि। किमर्थं तर्हि निपातनं यावता पूर्वेणैव रुः सिद्धः। दीर्घत्वमप्यत्वसन्तस्य चाधातोरिति। संबुद्धौ दीर्घार्थमेते निपात्यन्ते। अत्वसन्तस्य चाधातोरित्यत्र हि असंबुद्धाविति वर्तते। हे अवयाः। हे श्वेतवाः। हे पुरोडाः। चकारोनुक्तसमुच्चयार्थः। हे उक्थशाः॥ अहन् ॥ ६८ ॥ अहन्नित्येतस्य पदस्य रुर्भवति। अहोभ्याम्। अहोभिः। नलोपमकृत्वा निर्देशो ज्ञापकः नलोपाभावो यथा स्यादिति। दीर्घाहा निदाघः। हे दीर्घाहोनेति। अहन्नित्यत्र तु लाक्षणिकत्वादहन्शब्दस्य रुर्न भवति॥ अह्नो हविधौ रूपरात्रिरथन्तरेषूपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ * ॥ अहो रूपम्। अहोरात्रः। अहो रथन्तरम्। रोसुपीत्यस्यापवादो रुत्वमुपसंख्यायते। अपर आह। सामा- न्येन रेफादौ रुत्वं भवति। अहो रम्यम्। अहो रवानीति॥ रोसुपि ॥ ६९ ॥ अहन्नित्येतस्य रेफादेशो भवत्यसुपि परतः। अहर्भुदाति। अहर्भुङ्क्ते। असुपीति किम्। अहोभ्याम्। अहोभिः। ननु चात्रापि प्रत्ययलक्षणेन सुबस्ति। अहर्भुदाति। अहर्भुङ्क्तेति। नैतदस्ति। उक्तमेतत्। अह्नो रविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणं न भवतीति नायमहःशब्दः सुप्परतो भवति। यत्र तु लोपशब्देन लुप्यते तत्र प्रत्ययलक्षणं भवत्येव। यथा हे दीर्घाहोत्र दीर्घाह निदाघ इति। अत्र हि हल्ङ्याबिति लोपेन प्रत्ययस्य निवृत्तिः॥ अम्रऊधर्वरित्युभयथा छन्दसि ॥ ७० ॥ अम्वस् ऊधस् अवस् इत्येतेषां छन्दसि विषये उभयथा भवति। रुर्वा रेफो वा। अम्वस्। अम्व् एव। अम्वरेव। ऊधस्। ऊधरेव। ऊध एव। अवस्। अवरेव। अव एव। यदा रुत्वं तदा भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशीति यकारः॥ छन्दसि भाषायां च विभाषा प्रचेतसो राजन्युपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ * ॥ प्रचेता राजन्। प्रचेतो राजन्॥ अहरादीनां पत्यादिषूपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ * ॥ अहर्पतिः। अहःपतिः। गीर्पतिः। गीःपतिः। धूर्पतिः। धूःपतिः। विसर्ज- नीयबाधनार्थमत्र पक्षे रेफस्यैव रेफो विधीयते॥ भुवश्चमहाव्याहृतेः ॥ ७१ ॥ भुवस् इत्येतस्य महाव्याहृतेश्छन्दसि विषये उभयथा भवति। रुर्वा रेफो वा। भुवरित्यन्तरिक्षम्। भुव इत्यन्तरिक्षम्। महाव्याहृतेरिति किम्। भुवो विश्वेषु भुवनेषु यज्ञियः*। भुवरित्येतदव्ययमन्तरिक्षवाचि महाव्याहृतिः॥

• भुवो मध्यम्। भुव इदम्। पुस्तकान्तरे इतदधिकम्।

७७६ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः ॥ ७२ ॥ ससजुषोरित्यतः स इति वर्त्तते। तेन संभवाद्‌व्यभिचाराच्च वसुरेव विशे- ष्यते। न स्रंसुध्वंसू व्यभिचाराभावात्, संभवाच्चानडुह्शब्दः। वस्वन्तस्य पदस्य सकारान्तस्य स्रंसु ध्वंसु अनडुह् इत्येतेषां च दकारादेशो भवति। वसु। विदु- द्भ्याम्। विदुद्भिः। पपिवद्भ्याम्। पपिवद्भिः। स्रंसु। उखास्रद्‌भ्याम्। उखास्रद्भिः। ध्वंसु। पर्णध्वद्‌भ्याम्। पर्णध्वद्भिः। अनडुह्। अनडुद्भ्याम्। अनडुद्भिः। स इत्येव। विद्वान्। पपिवान्। नकारस्य न भवति। रुत्वे नाप्राप्ते इदमरभ्यत इति तद्वाध्यते। संयोगान्तलोपस्तु नैवमिति तेनैतदेव दत्वं बाध्यते। अनडुहोऽपि