लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
५६६ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् । ३६८। (स्वरादिनिपातमव्ययम् से) । समासः—नोत्पद्यन्ते सर्वा वचनत्रयात्मिका¹ विभक्तयो यस्मात् सोऽसर्वविभक्तिः, बहुव्रीहिसमास । अर्थ—(असर्वविभक्ति.) जिस से वचनत्रयात्मिका सम्पूर्ण विभक्तिया उत्पन्न नही हो सकती वह (तद्धित = तद्धि- तान्त ²) तद्धितान्त (च) भी (अव्ययम्) अव्ययसञ्ज्ञक होता है । यथा—अत (इस से) इस तद्धितान्त से सब विभक्तिया उत्पन्न नही हो सकती, अर्थात् 'इस से को, इस से द्वारा, इस से के लिये' इत्यादि विभक्तियों वाला व्यवहार यहा सम्भव नही हो सकता । इसलिये यह अव्ययसञ्ज्ञक है । अत एव— अत्रत , तत्रत, कुत्रत. आदि प्रयोग ठीक नही । प्रशस्तं पचतीति—पचतिरूपम् [प्रशंसायां रूपप् (५ ३ ६६)], ईषद् असम्पूर्णं पचतीति पचतिकल्पम् [ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयर• (५ ३.६७)]। यहा इन तद्धि- तान्तो से भी वचनत्रयात्मिका सब विभक्तिया उत्पन्न नही हो सकती अत. इन की भी अव्ययसज्ञा हो कर सुँप् का लुक् प्राप्त होता है—जो अत्यन्त अनिष्ट है। किञ्च वचन- त्रयात्मिका सब विभक्तिया तो 'उभय' शब्द से भी उत्पन्न नही होती और यह तद्धितान्त भी है अत इस की भी अव्ययसज्ञा हो कर सुँब्लुक् आदि दोष प्राप्त होते हैं । इस पर उन उन तद्धितप्रत्ययो का परिगणन करते हैं जिन के अन्त मे आने से अव्ययसञ्ज्ञा होनी है³ । [लघु०] परिगणनं कर्तव्यम् । तसिलादय प्राक्पाशपः । शस्प्रभृतय. प्राक् समासान्तेभ्यः । अम् । आम् । कृत्वोऽर्थाः । तसि-वती । नानाञौ । एतदन्तम- व्ययम् । अत इत्यादि ॥ अर्थ.—उन तद्धित प्रत्ययो का परिगणन करना चाहिये— [क] 'तसिल्' से ले कर 'पाशप्' के पूर्व तक वे सब प्रत्यय । [ख] 'शस्' से ले कर समासान्तो के पूर्व तक वे सब प्रत्यय । [ग] 'अम्' और 'आम्' प्रत्यय । [घ] 'कृत्वसुँच्' तथा उस के अर्थ वाले अन्य प्रत्यय । १ एकवचनमुत्सर्गंत. करिष्यते—इस महाभाष्य के कथन से सब विभक्तियो का एक- वचन तो सब शब्दो से स्वत सिद्ध है ही, अत. 'असर्वविभक्तिः' यह कथन व्यर्थ हो जाता है । इसलिये यहा इस का आशय यह समझना चाहिये कि जिस तद्धि- तान्त से सब विभक्तियो के सब वचनो की उत्पत्ति न हो उस की अव्ययसज्ञा होती है । २. केवलस्य तद्धितस्य प्रयोगाभावेन फलाभावात् सज्ञाविधावपि तदन्तविधि । ३ यहा यह ध्यान रहे कि इस परिगणन के बिना दोषनिवृत्ति असम्भव है, यत. यह तद्धितश्चासर्वविभक्ति. (३६८) सूत्र व्यर्थ सा है। अत एव प्राचीन वैयाकरणो ने इस परिगणन को स्वरादिगण में सम्मिलित कर दिया है । देखें काशिकावृत्ति (१ १.३६) ।
अव्यय-प्रकरणम् ५६७ [ ङ ] 'तसिँ' और 'वतिँ' प्रत्यय । [ च ] 'ना' और 'नाञ्' प्रत्यय । ये तद्धितप्रत्यय जिन के अन्त में हों उन की अव्ययसंज्ञा होती है । यथा— ‘अतः’ (यहां एतद् शब्द से तसिँल् प्रत्यय किया गया है) । व्याख्या—उपर्युक्त सब प्रत्यय अष्टाध्यायी के क्रम से कहे गये हैं । जिन को अष्टाध्यायी का सूत्रपाठ कण्ठस्थ है उन के लिये यह सब समझना अत्यन्त सुकर है । हम यहां इन प्रत्ययों का ससूत्र सोदाहरण विवेचन प्रस्तुत करते हैं— [ क ] तसिलादयः प्राक् पाशपः ॥ (तसिँल् से लेकर पाशप् के पूर्व तक के सब प्रत्यय) (तसिँल्)—[पञ्चम्यास्तसिँल् (५.३.७), पर्यभिभ्यां च (५.३.६)] । इतः (स्)¹ = इस से, इस कारण से । तस्मादितो मयान्यत्र गन्तव्यं कानने क्वचित् (कथासरित्०) । ततः (स्) = उस से, उस कारण से । इतो भ्रष्टस्ततो भ्रष्टः । अतः (स्) = इस से, इस कारण से । अतः परीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात् सङ्गतं रहः (शाकुन्तल० ५.२४) । अतोऽहमब्रवीमि (पञ्च० १) । कुतः (स्) = किस से, किस कारण से, कहां से । कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् (गीता० २.२) । यतः (स्) = जिस से, जिस कारण से, जहां से । यतो जातानि भुवनानि विश्वा (श्वेता० ४.४) । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते (तै० उप० ३.१) । सर्वतः (स्) = सब ओर से, चहुं ओर से । सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षि- शिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति (गीता० १३.१३) । सर्वतो नगरं प्राकारः । अन्यतः (स्) = अन्य से । तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः (उत्तर- राम० १.१३) । परितः (स्) = चहुं ओर से । वेदीं हुताशनवतीं परितः प्रकीर्णाश्छायाश्चरन्ति बहुधा भयमादधानाः (शाकुन्तल० ३.२४) । परितः कृष्णं गोपाः । अभितः (स्) = चारों ओर, दोनों ओर, निकट । परिजनो यथाव्यापारं राजा- नमभितः स्थितः (मालविका० १) । पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम् (रामा- यण० २.६५.८) । ततो राजाऽब्रवीद् वाक्यं सुमन्त्रमभितः स्थितम् (रामायण) । उभयतः (स्) = दोनों ओर । उभयतो मार्गं वृक्षाः । नोट—उभयतः, सर्वतः, परितः, अभितः—इन के योग में द्वितीया विभक्ति का विधान है । देखें—इसी व्याख्या के तृतीयभाग का विभक्त्यर्थपरिशिष्ट (१०, ११) । १. 'इतः' आदि ये तद्धितान्त अव्यय प्रायः सब प्रसिद्ध हैं अतः इन पर * यह चिह्न अङ्कित नहीं किया है ।
५६८ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् (त्रल्)—[सप्तम्यास्त्रल् (५।३।१०)]। सर्वत्र = सब जगह, सब में, सब स्थानों पर । साधवो न हि सर्वत्र चन्दनं न वने वने (चाणक्य०) । अति सर्वत्र वर्जयेत् (चाणक्य०) । कुत्र = कहाँ, कहाँ पर । कुत्र नु खलु गत आर्यवसन्तक (स्वप्न० ४)। शङ्काभिः सर्वमाक्रान्तमन्नं पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा (हितोप० १।२४) । अन्यत्र = अन्य जगह, दूसरी जगह पर । विना मलयमन्यत्र चन्दनं न प्ररोहति (पञ्च० १४१) । अत्र = यहाँ, यहाँ पर, इस पर, इस में । यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोष (पञ्च० १२१७)। तन्भद्रं न कृतं यदत्र मारात्मके विश्वासः कृतः (हितोप० १)। यत्र = जहाँ, जिस में । तत्र = वहाँ, उस में । यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्य- स्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते (हितोप० १६६)¹ । एकत्र = एक जगह पर, एक में । घृतकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसमः पुमान् । तस्माद् घृतं च वह्निञ्च नैकत्र स्थापयेद् बुधः (हितोप० १।११८) । अमुत्र = उस में, परलोक में । अनेनैवार्भकाः सर्वे नगरेऽमुत्र भक्षिताः (कथा- सरित्०) । नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठत (मनु० ४.२३६) । प्रेत्यामुत्र भवान्तरे— इत्यमरः । बहुत्र = बहुतों में, बहुत स्थानों में । पूर्वत्र = पूर्व में । उत्तरत्र = अगले में । उभयत्र (दोनों में) इत्यादि । (ह)—[इदम्रो हः (५।३।११), वा ह च च्छन्दसि (५।३।१३)]। इह = यहाँ, इस में । इह लोके हि धनिनां परोऽपि स्वजनायते (पञ्च० १५)। अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते (हितोप० १८३) । कुह = कहाँ । वेद में ही प्रयोग होता है । यं स्मा पृच्छन्ति कुह सेति घोरम् (ऋ० २।१२।५) । (अत्)—[किमोऽत् (५।३।१२)]। क्व = कहाँ, किस स्थान पर । क्व गताः पृथिवीपालाः ससैन्यबलवाहनाः ।
१ 'अत्र' और 'तत्र' के आगे भवत् (आप) शब्द का प्रयोग 'पूज्य, आदरणीय' आदि अर्थ को प्रकट करने के लिये किया जाता है । पूज्ये तत्रभवानत्रभवांश्च भगवानपि—इत्यभिधानचिन्तामणौ हेमचन्द्रः । जब आदरणीय पुरुष या स्त्री, वक्ता के सामने या निकट हो तो 'अत्रभवान्, अत्रभवती' आदि का, जब दूर हों तो 'तत्रभवान्, तत्रभवती' आदि का प्रयोग होता है । यथा—अत्रभवान् प्रकृति- मापन्नः (शाकुन्तल० २) । वृक्षसेचनादेव परिश्रान्तामत्रभवतीं लक्षये (शाकु- न्तल० १) । असाधुदर्शी तत्रभवान् काश्यपः, य इमामश्रमधर्मे नियुङ्क्ते (शाकु- न्तल० १) ।
अव्यय-प्रकरणम् ५६६
वियोगसाक्षिणो येषां भूमिरद्यापि तिष्ठति (हितोप० ४.६४)। क्व वयं क्व परोक्ष- मन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः (शाकुन्तल० २.१६)। क्व सूर्यप्रभवो वंशः (रघु० १.२)। क्वचित् = कहीं पर, कभी, किसी दिन। क्वचित् पृथ्वोशय्यः क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनः (नीति० ७३)। कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति (देवीक्षमा० १)। इसी प्रकार—क्वापि = कभी, कहीं पर। (दा)—[सर्वेकान्यकिंयत्तदः काले दा (५.३.१५)]। सर्वदा = हमेशा। स्वजनोऽपि दरिद्राणां सर्वदा दुर्जनायते (पञ्च० १.५) । सदा = हमेशा। ‘दा’ प्रत्यय के परे रहते सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि (१२०६) से ‘सर्व’ को वैकल्पिक ‘स’ आदेश हो जाता है। सदाभिमानैकधना हि मानिनः (माघ० १.६७) । एकदा = एक बार, कभी। अहमेकदा दक्षिणारण्ये चरन्नपश्यम् (हितोप० १)। अन्यदा = अन्य समय में। अन्यदा भूषणं पुंसां क्षमा लज्जेव योषिताम्। परा- क्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्विव (माघ० २.४४) । कदा = कब, किस समय। परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखः। गङ्गा ब्रूते कदागत्य मामयं पावयिष्यति (सुभाषित०) । कदागुरोकसो भवन्तः ?। कदाचित्, कदाचन, कदापि = कभी। कदाचित् कुपिता माता न कदाचिद् हरीतकी (सुभाषित०)। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन। (तै० उप० २.४) । यदा = जब। यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवम् (नीति० ७) । तदा = तब। यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् (गीता० ४.७) । (हिल्)—[इदमो हिल् (५.३.१६), अनद्यतने हिल्लन्तरस्याम् (५.३.२१)]। एतर्हि = इस समय, अब। भवन्तमेतर्हि मनस्विगर्हिते विवर्त्तमानं नरदेव वर्त्मनि। कथं न मन्युर्ज्वलयत्युदीरितः शमीतरुं शुष्कमिवाग्निरुच्छिखः (किरात० १.३२) । कर्हि = कब। वेद में प्रायः प्रसिद्ध है। लोक में—कर्हिचित् = कभी भी। अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते नेह कर्हिचित् (मनु० २.४) । यर्हि = जब। तर्हि = तब। सुषिरो वै पुरुषः स वै तर्ह्येव सर्वो यर्ह्याशितः (मैत्रा० सं० ३.६.२), मनुष्य निश्चय ही भीतर से खोखला है, वह तभी पूर्ण हो जाता है जब खा कर तृप्त हो जाता है। (धुना)—[अधुना (५.३.१७)]। अधुना = अब, इस समय। पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरिताम् (उत्तर- राम० २.२७) । (दानीम्)—[दानीञ्च (५.३.१८), तदो दा च (५.३.१६)] । इदानीम् = अब। तदानीम् = तब। वत्से प्रतिष्ठस्वेदानीम् (शाकुन्तल० ४)। नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम् (ऋ० १०.१२६.१) ।
५७० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
(सद्यस् आदि निपातन) — [सद्यःपरुत्परार्यैषमःपरेद्यव्यद्यपूर्वेद्युरन्येद्युरन्यतरेद्यु- रितरेद्युरपरेद्युरधरेद्युरुभयेद्युरुत्तरेद्यु (५।३।२२), द्युश्चोभयाद्वक्तव्य (वा०)] । सद्यः (स्) = समानेऽहनि, उसी दिन, उसी समय, फौरन, तत्काल । सद्यो बलहरा नारी सद्यो बलकरं पयः (चाणक्य०) । नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव (मनु० ४।७२) । परुत् = पिछले वर्ष, गत वर्ष म । परुज्जातस्तुनस्तव । परारि = गत वर्ष से पूर्व वर्ष म । परारि वृष्टिः समभूदपूर्वा । ऐषम (स्) = इस वर्ष म । महार्घता वृद्धिमुपागतैषमः, इस वर्ष महगाई बढ गई है । परेद्यवि = परले दिन, परसों । स तु गन्ता परेद्यवि, वह तो परसो जायेगा । अद्य = इसी दिन, आज । श्वः कार्यमद्य कुर्वीत (महाभारत० १२।३२१।७३) । पूर्वेद्यु (स्) = पूर्व दिन, गत दिन, पिछले दिन । प्रात कृताथानि यथा विरेजु- स्तया न पूर्वेद्युरलङ्कृतानि (भट्टि० ११।२१)। अन्येद्यु (स्) = अन्य दिन । अन्येद्युरात्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिहोम- धेनु (रघु० २।२६) । इतरेद्यु (स्) = अन्य दिन । अपरेद्यु (स्) — अन्य दिन । ततोऽपरेद्युस्तं वेशमा- जगाम स धोर्यवान् (रामायण० १।११।२४) । अधरेद्यु (स्) = परले दिन, परसो । उभयेद्यु (स्) = दोनों दिनो मे । उत्तरेद्यु (स्) = अगले दिन । उभयद्यु (स्) = दोनो दिनो मे । (थाल्) — [प्रकारवचने थाल् (५।३।२३)] । यथा = जैसे । तथा = वैसे । यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति (मनु० २।२१८) । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् । तथैवाश्रमिनः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् (मनु० ६।६०) । सर्वथा = सब प्रकार से, सब तरह से । सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता । यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः (उत्तरराम० ५) । अन्यथा = अन्य प्रकार से, विपरीत । यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा । इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः किं न पीयते (हितोप० प्रस्तावना ३०) । उभयथा = दोनो प्रकार से, दोनों अवस्थाओं में । उभयथाऽपि घटते (विभ्रमो० ३) । छन्दस्युभयथा (३।४।११७) । (थम्) — [इदमस्थम् (५।३।२४), किमश्च (५।३।२५) ] । इत्थम् = इस तरह, इस प्रकार । इत्थममुं विलपन्तममुञ्चद् दीनदयालुत्या- ऽवनिपाल (नैषध० १।१४३) । कथम् = कैसे, किस तरह, किस प्रकार । कथं मारात्मके त्वयि विश्वास ? (हितोप० १) । कथं नु दाक्ष्योपहुनयो महर्षेर्विधानाच्छाप्यपयस्विनीनाम् (रघु० २।५४) । कथमपि = किसी तरह, बड़ी कठिनता से । तस्य स्थिरां कथमपि पुरः
अव्यय-प्रकरणम् ५७१
कौतुकाधानहेतोः (मेघ० १.३) । कथमपि भुवनेऽस्मिन् तादृशाः सम्भवन्ति (मालती० २.६)। कथं कथमपि=बड़ी कठिनता से। कथं कथमप्युत्थाय चलितः (पञ्च० १) । कथञ्चित्, कथञ्चन = किसी तरह, बड़ी मुश्किल से। कथञ्चिदीशा मनसां बभूवुः (कुमार० ३.३४) । न लोकवृत्तं वर्त्तेत वृत्तिहेतोः कथञ्चन (मनु० ४.११) । (था)—[था हेतौ च च्छन्दसि (५.३.२६)] । कथा=किस कारण से। वेद में ही प्रयोग होता है। कथा विधात्यप्रचेताः (ऋ० १.१२०.१), अज्ञानी कैसे कार्य कर सकता है ? (अस्तातिँ)—दिक्शब्देभ्यः सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः (५.३.२७) । पुरस्तात्=सामने, पूर्व में, पूर्व से, पूर्व (दिशा, देश या काल), गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेर्नश्यत् पुरस्तादनुपेक्षणीयम् (रघु० २.४४) । रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत् पुरस्तात् (मेघ० १.१५)। पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्त- रान् (परिभाषा)। इसी प्रकार— परस्तात्=आगे, परे, दूसरी ओर । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् (श्वेता० ३.४) । परस्ताज्ज्ञायत एव (शाकुन्तल० १) । अधस्तात्=नीचे, नीचे की ओर । धर्मेण गमनमूर्ध्वं गमनमधस्ताद् भवत्य- धर्मेण (सांख्यका० ४४) । तस्याधस्ताद् वयमपि रतास्तेषु पर्णोटजेषु (उत्तरराम० २.२५) । (अतसुँच्)—[दक्षिणोत्तराभ्यामतसुँच् (५.३.२८), विभाषा परावराभ्याम् (५.३.२६) ] । दक्षिणतः (स्)=दक्षिण में, दक्षिण से, दक्षिण (दिशा और देश केवल दो के लिये)। उत्तराहि वसन् रामः समुद्राद् रक्षसां पुरीम्। अवैल्लवणतोयस्य स्थितां दक्षिणतः कथम् (भट्टि० ८.१०७)। इसी प्रकार—उत्तरतः=उत्तर में, उत्तर से, उत्तर । परतः =परे, पर से, पर । अवरतः=पीछे से । ये दिशा, देश और काल तीनों के लिये प्रयुक्त होते हैं। (अस्तातेर्लुक्)—[अञ्चेर्लुक् (५.३.३०) ] । प्राक्=पहले, आगे, पूर्व में, पूर्व से, पूर्व (दिशा, देश या काल)। प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठमांसम् (हितोप० १.८१) । प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते (मनु० २.२६) । प्रमाणभूत आचार्यो दर्भपवित्रपाणिः प्राङ्मुख उपविश्य महता यत्नेन सूत्राणि प्रणयति स्म, तत्राशक्यं वर्णेनाप्यनर्थेन भवितुं किम्पुनरियता सूत्रेण (महाभाष्य १.१.१) । प्राग्गामि पुण्यं नृणाम् (हेमचन्द्र), मनुष्यों का पुण्य आगे चलता है । इसी प्रकार प्रत्यक् = विपरीत दिशा । आदि शब्द जानने चाहियें । (रिल्, रिष्टात्)—[उपर्युपरिष्टात् (५.३.३१)] । उपरि= ऊपर (दिशा, देश, काल) । अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात
५७२ भैमोव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् विद्याधरहस्तमुक्ता (रघु० २ ६०) । उपर्युपरि = ऊपर ऊपर । उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति (हितोप० २२)। उपरिष्टात् = ऊपर (दिशा, देश, काल) । सजातव्यर्थपक्षाः परहितकरणे नोपरिष्टान्न चाध (वैराग्य० ११०) । इत्युपरिष्टाद् व्याख्यातम् । (आति) — [ पश्चात् (५ ३ ३२) ] । पश्चात् = पीछे, अस्तात्यर्थे । लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् (नीति० ४६)। गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुतं चेतः (शाकुन्तल० १ ३३) । पश्चात्पुच्छं वहति विपुलं तच्च धूनोत्यजस्रम् (उत्तरराम० ४ २६) । पश्चात्तापः । (अ, आ,) — [ पश्च पश्चा च च्छन्दसि (५ ३ ३३) ] । पश्च = पीछे। पश्चा = पीछे। वेद मे ही प्रयुक्त होते हैं । (आति) — [ उत्तराधरादक्षिणादातिः (५ ३ ३४) ] । उत्तरात्, अधरात्, दक्षिणात् । अस्ताति वाला अर्थ । उत्तराद् वसति (उत्तर- स्यां दिशि वसतीत्यर्थ ) । उत्तरादागत । उत्तराद् रमणीयम् (काशिका)। इसी प्रकार —अधराद्वसति, दक्षिणाद्वसति आदि । (एनप्) — [ एनब्व्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः (५ ३.३५) ] । उत्तरेण, अधरेण, दक्षिणेन । सब जगह 'अस्ताति' वाला अर्थ, केवल पञ्चमी का ग्रहण नही। इस के योग में एनपा द्वितीया (२.३.३१) द्वारा द्वितीया विभक्ति का विधान है—तत्रागारं धनपतिगृहान् उत्तरेणास्मदीयम् (मेघ० २ १२), हमारा घर कुवेर के भवन के निकट उत्तर मे है। दण्डकां दक्षिणेनाहं सरितोऽद्रीन् वनानि च (भट्टि० ८.१०८) । उत्तरेण स्रवन्तीम् (मालती० ६.२४) । दक्षिणेन वृक्षवाटिकां आलाप इव श्रूयते (शाकुन्तल० १) । (आच्) — [ दक्षिणादाच् (५.३ ३६) ] । दक्षिणा = दक्षिण मे, आदि । अस्तात्यर्थे । दक्षिणा ग्रामात् (सि० कौ०), ग्राम के दक्षिण मे । आचप्रत्ययान्त के योग मे अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते (२ ३ २६) सूत्र मे पञ्चमी विभक्ति हो जाती है । (आहि) — [ आहि च दूरे (५ ३ ३७), उत्तराच्च (५ ३ ३८) ] । दक्षिणाहि = दक्षिण मे । उत्तराहि = उत्तर मे । अस्तात्यर्थे । दक्षिणाहि ग्रामात्, उत्तराहि ग्रामात् (सि० कौ०), ग्राम से दूर दक्षिण में, ग्राम से दूर उत्तर मे । इस के योग मे भी पूर्ववत् पञ्चमी विभक्ति होती है । उत्तराहि वसन् रामः समुद्रात् (भट्टि० ८ १०७), समुद्र से दूर उत्तर में रहते हुए राम ने । (असिँ) — [ पूर्वाधरावराणामसिं पुरधवश्चैषाम् (५ ३ ३६) ] । पुरः (स्) = आगे, सामने, पूर्व मे, पूर्व से, पूर्व (अस्तात्यर्थे) । अमुं पुरः पश्यसि देवदारुम् (रघु० २ ३६) । तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पदः (शाकुन्तल० ७ ३०), तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः (मेघ० १.३) ।
अव्यय-प्रकरणम् ५७३ अधः (स्) = नीचे, नीचे में, नीचे से (अस्तात्यर्थे)। इस का पहले स्वरादियों में व्याख्यान किया जा चुका है। अवः (स्) = न्यून, निम्न, बाह्य आदि (अस्तात्यर्थे)। इस का भी पहले स्वरादियों में व्याख्यान कर चुके हैं। (धा) — [ सङ्ख्याया विधार्थे धा (५.३.४२) ] । एकधा = एक प्रकार से। न एकधा = अनेकधा, नैकधा। जगत्कृत्स्नं प्रविभक्त- मनेकधा (गीता० ११.१३)। अधुनीत खगः स नैकधा (नैषध० २.२)। द्विधा = दो प्रकार, दो प्रकार से। द्विधा कृत्वाऽऽत्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् (मनु० १.३२)। द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः (रघु० १.३६)। त्रिधा = तीन प्रकार से। एकैव मूर्त्तिर्बिभिदे त्रिधा सा (कुमार० ७.४४)। चतुर्धा = चार प्रकार से। चतुर्धा विभजात्मानम् आत्मनैव दुरासदे (रामा- यण० ७.८६.११)। इसी प्रकार—पञ्चधा, षड्धा, षोढा, सप्तधा, अष्टधा, नवधा, बहुधा आदि। (ध्यमुंञ्) — [ एकाद्धो ध्यमुंञन्यतरस्याम् (५.३.४४) ] । ऐकध्यम् = एक बार। ऐकध्यं भुङ्क्ते (काशिका)। (धमुञ्) — [ द्वित्र्योश्च धमुञ् (५.३.४५) ] । द्वैधम् = दो प्रकार। श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात् तत्र धर्मवुभौ स्मृतौ (मनु० २.१४)। त्रैधम् = तीन प्रकार। त्रैधमेष भजति त्रिभिर्गुणैः (माघ० १४.६१)। (एधाच्) — [ एधाच्च (५.३.४६) ] । द्वेधा = दो प्रकार से। चेधा द्वेधा भ्रमं चक्रे कान्तासु कनकेषु च। तासु तेष्व- प्यनासक्तः साक्षाद् भर्गो नराकृतिः (कुवलया०)। त्रेधा = तीन प्रकार से। त्रेधा विभज्य रचितां वहसेऽद्य वेणीम् (चम्पूभारत ६.३०)। तुभ्यं त्रेधा स्थितात्मने (रघु० १०.१६)। अब इस के आगे याप्ये पाशप् (५.३.४७) सूत्र से पाशप् प्रत्यय का विधान किया जाता है। तसिलादयः प्राक् पाशपः — में पाशप् से पूर्व का ग्रहण होने से पाशप् प्रत्ययान्त की अव्ययसंज्ञा नहीं होती। अत एव - याप्यो (निन्दितो) वैयाकरणः = ‘वैयाकरणपाशः’ इत्यादियों में सुँप् का लुक् नहीं होता, क्योंकि सुँब्लुक् तो अव्यय से परे ही हुआ करता है। देखें—अव्ययादाप्सुपः (३७२)। [ख] शस्प्रभृतयः प्राक् समासान्तेभ्यः ॥ (शस् से ले कर समासान्तों से पूर्व तक के प्रत्यय) (शस्) — [ बह्वल्पार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्याम् (५.४.४२)] । बहुशः (स्) = बहुतों को, बहुतों से, बहुतों के लिये आदि। प्रत्येक कारक में प्रयोग होता है। बहूनि ददातीति बहुशो ददाति। बहुभिर्ददातीति बहुशो ददाति। बहुभ्यो
ददातीति बहुशो ददाति । इसी तरह अन्य कारको म भी समझ लेना चाहिये । एवम् — अल्पशः । भूरिशः । स्तोकशः । आदि । एकशः, द्विशः, त्रिशः, शतशः, सहस्रशः — आदि म सङ्ख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् (५।४।४३) द्वारा वीप्सा में शस् प्रत्यय होता है। एकशो ददाति—एक एक करके देता है। द्विशो ददाति—दो दो देता है। न एकश — अनेकशः = अनेक वार, अनेकशो निर्जितराजकस्त्वम् (भट्टि० २।५२) । इसी प्रकार —, पादशो ददाति, कार्षापणशो ददाति । आदि । (तसिँ) — [ प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिँ (५।४।४४) ] । प्रद्युम्नो वासुदेवतः प्रति प्रद्युम्न वासुदेव का प्रतिनिधि है । अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, अभिमन्यु अर्जुन का प्रतिनिधि है । कर्मप्रवचनीय 'प्रति' के योग मे जो पीछे (पृष्ठ ५६८ पर) पञ्चमी कह चुके हैं उसी का यहा ग्रहण है । (तसिँ) — [आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम् (वा०)] । इस वार्तिकद्वारा सब विभक्तियों के अर्थ म तसिं प्रत्यय होता है यत इसे 'सार्वविभक्तिकस्तसि' कहा जाता है। यथा—आदौ इति आदितः = आदि म । तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् (१।२।३२), आदित आदावित्यर्थः । मध्य इति मध्यतः । अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः (महाभारते यक्षोपाख्याने), वृत्तेनेति वृत्ततः । विप्राणां ज्ञानतो ज्येष्ठत्वं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः (मनु० २।१५५), ज्ञानेनेति ज्ञानतः, वीर्येणेति वीर्यतः । अस्य शिशोर्मातरं नामतः पृच्छामि (शाकुन्तल० ७), नाम्ना इति नामतः । (तसिँ) — [ अपादाने चाहीयरुहो (५।४।४५) ] । चोरादिति चोरतो बिभेति । अध्ययनादिति अध्ययनतः पराजयते । (तसिँ)—[ अतिग्रहाध्ययनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः (५।४।४६) ] । वृत्ततोऽतिगृह्णाते । चारित्रतोऽतिगृह्यते । अन्यानतिक्रम्य वृत्तेन चारित्रेण वा गृह्णात इत्यर्थः । वृत्ततो न व्ययते । वृत्तेन न चलनीत्यर्थः । वृत्ततः क्षिप्तः । वृत्तेन निन्दित इत्यर्थः । इत्यादि । (च्बिँ) [कृब्भ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः (५।४।५०)] । अशुक्लः शुक्लो सम्पद्यते तं करोतीति शुक्ली¹ करोति । शुक्ली भवति । शुक्ली स्यात् । अस्मद्दिना मा भृशम् उन्मनी² भूः (किरात० ३।३६) । (सातिँ)—[विभाषा सातिँ कात्स्न्र्य्ये (५।४।५२) आदि] । कृत्स्नम् अनुदकम् उदकं सम्पद्यत इति उदकी भवति, उदकसाद् भवतीति वा । वर्षासु कृत्स्नं लवणपिण्डमुदकसाद् भवति । अग्नी³ भवति, अग्निसाद् भवति शस्त्रम् । १ च्वौ, तस्य सर्वापहारलोपः, प्रत्ययलक्षणेन तमाश्रित्य यस्य च्यो (१।२।४२) इति अकारस्य ईकारः । शुक्लीति पृथक् पदमव्ययम् । अव्ययत्वात् सुपोलुक् । २ अनुन्मना उन्मना भवतीति विग्रहः । च्वौ सर्वापहारलोपे, अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहो- रजसां लोपश्च (५।४।५१) इति सकारलोपे, अस्य ईत्वे च कृते रूपसिद्धिः । ३. च्व्यन्तमैतद्रूपम् । च्वौ च (१।०४५) इति दीर्घः ।
(त्रा)—[देये त्रा च (५.४.५५), तदधीनवचने (५.४.५४) आदि] । ब्राह्मणत्रा करोति । ब्राह्मणाधीनं देयं करोतीत्यर्थः । राजसात् करोति । राजा- धीनं करोतीत्यर्थः । राजा स यज्वा विबुधव्रजत्रा कृत्वारवराज्योपमयैव राज्यम् (नैषध० ३.२४) । (डाच्)—[अव्यक्तानुकरणाद् द्व्यजवरार्धादनितौ डाच् (५.४.५७) इत्यादि] । पटपटा करोति (पटत् इस प्रकार की ध्वनि करता है) । दमदमा करोति । इन की सिद्धि इस व्याख्या के चतुर्थभागस्थ (१२४६) सूत्र पर देखें । इस के बाद समासान्त आरम्भ हो जाते हैं । तदन्तों की अव्ययसंज्ञा नहीं होती । यथा—व्यूढोरस्कः । [ग] अम् । आम्—अम् और आम् प्रत्यय । (अमुँ)—[अमुँ च च्छन्दसि (५.४.१२)] । प्रतरं न आयुः (ऋ० ४.१२.६) । वेद में ही प्रयोग होता है । (आम्)—[किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे (५.४.११)] । किन्तराम् । किन्तमाम् । पचतितराम् । पचतितमाम् । इन का विवेचन इस व्याख्या के चतुर्थभागस्थ (१२२०) सूत्र पर देखें । [घ] कृत्वोऽर्थाः—कृत्वसुँच् तथा उस के अर्थ वाले प्रत्यय । (कृत्वसुँच्)—[संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुँच् (५.४.१७)] । पञ्चकृत्वो भुङ्क्ते (पांच बार खाता है) । सप्तकृत्वः = सात वार । (सुँच्)—[द्वित्रिचतुर्भ्यः सुँच् (५.४.१८)] । द्विर्भुङ्क्ते (दो बार खाता है) । त्रिस् = तीन बार । चतुस् = चार बार । त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् (मनु० २.६०) । (सुँच्)—[एकस्य सकृच्च (५.४.१९)] । सकृत् १ = एक वार । सकृद्वंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकृत् (मनु० ९.४७) । न सकृत् असकृत् = वार वार । असकृदेकर- थेन तरस्विना (रघु० ६.२३) । (धा)—[विभाषा बह्वोर्धाविप्रकृष्टकाले (५.४.२०)] । बहुधा = थोड़े २ अन्तर पर बहुत बार । बहुधा दिवसस्य भुङ्क्ते (काशिका) । बहुकृत्वो दिवसस्य भुङ्क्ते (काशिका) । [ङ] तसिँ-वती—तसिँ और वतिँ प्रत्यय । (तसिँ)—[तेनैकदिक् (४.३.११२), तसिँश्च (४.३.११३)] । सुदामतः (स्) = जो सुदामन् पर्वत (या मेघ) की दिशा में हो । हिमवतः (स्) = जो हिमालय की दिशा में हो । पीलुमूलतः (स्) = जो पीलुमूल की दिशा में हो । ध्यान रहे कि यहां का तसिँ प्रत्यय पीछे शस्प्रभृति में आये तसिँप्रत्यय से नितान्त भिन्न है । १. एकशब्दात्सुंचि एकस्य च सकृदादेशे संयोगान्तलोपे रूपसिद्धिः ।
५७६ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
(वतिँ)—[तेन तुल्यं क्रिया चेद्वति (५।१।११४)]। ब्राह्मणेन तुल्यं वर्तते इति ब्राह्मणवद् वर्तते। ब्राह्मण जैसा व्यवहार करता है। प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत् (चाणक्य०)। गुरुवद् गुरुपुत्रे वर्तित- व्यम्। इसी प्रकार—यद्वत्=जैसे, तद्वत्=वैसे, यथावत्=ठीक तरह। आदि। (वतिँ)—[तत्र तस्येव (५।१।११५)]। मथुरायामिव स्रुघ्ने प्राकारः—मथुरावत् स्रुघ्ने प्राकारः। मथुरा में जैसे प्राकार है वैसे स्रुघ्न में है। यज्ञदत्तस्येव—यज्ञदत्तवद् देवदत्तस्य दन्ताः। यज्ञदत्त के दांतों की तरह देवदत्त के दान्त हैं। (वतिँ)—[तदर्हम् (५।१।११६)]। राजानमर्हतीति—राजवदस्य पालनं क्रियताम्। ऋषिवदस्य समादरः कर्तव्यः। [च] नानाञौ—ना और नाञ् प्रत्यय। (ना, नाञ्)—[विनञ्भ्यां नानाञौ न सह (५।२।२७)]। विना—वगैर। विना मलयमन्यत्र चन्दनं न प्ररोहति (पञ्च० १।४१)। नाना=वगैर। नाना नारीं निष्फला लोकयात्रा (गणरत्न०)। इन दोनों का उल्लेख पीछे स्वरादिगण में हो चुका है। विशेष वक्तव्य वहीं देखें। यहां पर तद्धितान्त अव्ययों का वर्णन समाप्त होता है। अब अग्रिम दो सूत्रों द्वारा कृदन्त अव्ययों को प्रस्तुत करते हैं— [लघु०] सञ्ज्ञा-सूत्रम्—(३६६) कृन्मेजन्तः। १।१।३८॥ कृद् यो मान्त एजन्तश्च तदन्तमव्ययं स्यात्। स्मारं स्मारम्। जीवसे। पिबध्यै॥ अर्थ—मकारान्त कृत्प्रत्यय या एजन्त कृत्प्रत्यय जिस के अन्त में हो उस की अव्ययसञ्ज्ञा हो जाती है। व्याख्या—कृत् १।१। मेजन्तः १।१। अव्ययम् १।१। (स्वरादिनिपातमव्ययम् से)। समास—म् च एच् च—मेचौ, इतरेतरद्वन्द्वः। मेचोऽन्तो यस्य स मेजन्तः, बहुव्रीहिसमासः। सौत्रत्वात्कुत्वाभावः। ध्यान रहे कि केवल कृत्प्रत्यय का प्रयोग नहीं हो सकता अतः सञ्ज्ञाविधि में भी तदन्तविधि हो कर 'कृत्' से कृदन्त का ग्रहण होना है। अर्थ—(मेजन्त) मकारान्त या एजन्त (कृत्=कृदन्त) जो कृत्, वह जिस के अन्त में हो ऐसा शब्द (अव्ययम्) अव्ययसञ्ज्ञक होता है। णमुल्, वमुल्, खमुञ्, तुमुन्—ये चार प्रत्यय ही कृत्प्रत्ययों में मान्त होते हैं। इन के उदाहरण क्रमशः यथा— णमुल्—स्मारं स्मारम्। स्मृ चिन्तायाम् (भ्वा० प०) धातु से आभीक्ष्ण्ये णमुल् च (८८५) सूत्रद्वारा णमुल् प्रत्यय, अनुबन्धलोप तथा अचो ञ्णिति (१८२) से वृद्धि और रपर करने से—स्मारम्। 'स्मारम्' यह कृदन्त है, इस के अन्त में णमुल् (अम्) यह कृत्प्रत्यय किया गया है। अतः प्रकृतसूत्र से अव्ययसञ्ज्ञा होने के कारण
अव्यय-प्रकरणम् ५७७ कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकत्वेन उत्पन्न सुँप् का अव्ययादाप्सुपः (३७२) से लुक् हो जाता है। अब नित्यवीप्सयोः (८८६) से द्वित्व हो कर 'स्मारं स्मारम्' प्रयोग सिद्ध होता है। इसीप्रकार—'ध्यायं ध्यायम्' । ध्यायं ध्यायं परं ब्रह्म स्मारं स्मारं गुरोर्गिरः । सिद्धा- न्तकौमुदीव्याख्यां कुर्मः प्रौढमनोरमाम् (प्रौढमनोरमादौ), परब्रह्म का बार बार ध्यान कर तथा गुरुजी के वचनों का बार बार स्मरण कर मैं (भट्टोजिदीक्षित) सिद्धान्त- कौमुदी की व्याख्या प्रौढमनोरमा की रचना करता हूं । कमुँल्—यह प्रत्यय वेद में ही प्रयुक्त होता है । अग्निं वै देवा विभाजं नाश- क्नुवन् (मैत्रा० सं० १.६.४), विभाजम् = विभक्तुमित्यर्थः । यहां विपूर्वक भज् धातु से णमुँल् प्रत्यय किया गया है । अपलुपं नाशक्नोत् (मैत्रा० सं० १.६.५), अपलुपम् = अपलोप्तुमित्यर्थः । अपपूर्वक लुप् धातु से कमुँल् प्रत्यय किया गया है । विभाजम् और अपलुपम् दोनों के अन्त में मकारान्त कृत् है अतः इन की प्रकृतसूत्र से अव्ययसंज्ञा हो कर अव्ययादाप्सुपः (३७२) से सुँप् का लुक् हो जाता है । खमुँञ्—चोरङ्कारम् आक्रोशत (तुम चोर हो—ऐसा कह कर गाली देता है)। यहां 'कृ' धातु से कर्मण्याक्रोशे कृञः खमुँञ् (३.४.२५) सूत्र द्वारा खमुँञ् प्रत्यय किया गया है । मकारान्त कृत् प्रत्यय अन्त में होने के कारण 'चोरङ्कारम्' की अव्ययसंज्ञा हो कर सुँब्लुक् हो जाता है । तुमुँन्—पठितुम् (पढ़ने के लिये), भवितुम् (होने के लिये) । इन में तुमुँ- ण्वुलौ० (८४६) आदि सूत्रों से तुमुँन् (तुम्) प्रत्यय किया जाता है । मकारान्त कृत् प्रत्यय अन्त में होने के कारण अव्ययसंज्ञा हो कर इन से परे सुँप् का लुक् हो जाता है । अनुवादोपयोगी तीन सौ से अधिक सार्थ तुमुन्प्रत्ययान्तों का एक बृहत्संग्रह इस व्याख्या के तृतीयभागस्थ (८५०) सूत्र पर दिया गया है वहीं देखें । ध्यान रहे कि णमुँल् आदि चारों कृत्प्रत्यय अनुबन्धों का लोप हो जाने से मकारान्त हो जाते हैं । यथा—णमुँल् = अम्, कमुँल् = अम्, खमुँञ् = अम्, तुमुँन् = तुम् । कृत्प्रत्ययों में एजन्तप्रत्यय (एकारान्त, ओकारान्त, ऐकारान्त, औकारान्त) तुमर्थे से-सेन्० (३.४.६) आदि सूत्रों से वेद में विधान किये जाते हैं। तदन्तों की भी प्रकृतसूत्र से अव्ययसंज्ञा हो जाती है । अव्ययसंज्ञा का प्रयोजन सुँब्लुक् आदि है । तथाहि— १. से—वक्षे (कहने के लिये) ।२ | ३. असे—जीवसे (जीने के लिये) । २. सेन् (से) = एषे (जाने के लिये) । | ४. असेन् (असे)—पूर्वोक्त उदाहरण । १. इन की पूरी सिद्धि इस व्याख्या के तृतीयभागस्थ (८८६) सूत्र पर देखें । २. तुमर्थे से-सेन्-असे-असेन्-क्से-कसेन्-अध्यै-अध्यैन्-कध्यै-कध्यैन्-शध्यै-शध्यैन्-तवै- तवेङ्-तवेनः (३.४.६)—वेद में तुमुन् प्रत्यय के अर्थ में धातु से परे से, सेन् ल० प्र० (३७)
५७८ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् ५ कसे (से) — प्रेषे (भेजने के लिये) । १६. कै प्रत्ययान्त — प्रयै (जाने के लिये) १ ६. कसेन् (असे) — श्रियसे (श्रयितुम्) । १७ इध्यै ,, — रोहिष्यै (रोढुम्) । ७ अध्यै — पृणध्यै (भरने के लिये) । १८ ,, ,, — अव्यथिष्यै (अव्यथ- ८ अध्यैन् (अध्यै) — पूर्वोक्त उदाहरण । नाय) ९ कध्यै (अध्यै) — आह्वध्यै (आह्नोतुम्) । १९ वे प्रत्ययान्त — दृशे (देखने के लिये) २ १० कध्यन् (अध्यै) — पूर्वोक्त उदाहरण । २० ,, — विख्ये (विख्यातुम्) । ११. शध्यै (अध्यै) — मादयध्यै (माद- २१ तवै — न म्लेच्छितवै (अपशब्द नही यितुम्) । बोलने चाहिये) ३ १२ शध्यैन् (अध्यै) — पिवध्यै (पीने के २२ केन् (ए) — अवगाहे (अवगाहित- लिये) । व्यम्) । १३ तवै — दातवै (देने के लिये) । १४ तवेङ् (तवे) — सूनवे (जनने के लिये) । २३ एश्प्रत्ययान्त — अवचक्षे (अवख्यात- १५ तवेन् (तवे) — कर्त्तवे (करने के लिये) । व्यम्) ४ अब ग्रन्थकार अन्य कृदन्त अव्ययो का निरूपण करते हैं— [लघु०] संज्ञा-सूत्रम् — (३७०) क्त्वा-तोसुन्-कसुनः १।१।३६॥ एतदन्तमव्ययम् । कृत्वा । उदेतोः । विसृप ॥ अर्थः— क्त्वा, तोसुन् और कसुन् प्रत्यय जिस के अन्त मे हो वह भी अव्यय- संज्ञक होता है। व्याख्या— क्त्वा-तोसुन्-कसुन् १।३। अव्ययानि १।३। (स्वरादिनिपातम- व्ययम् से वचनविपरिणाम द्वारा) । केवल प्रत्यय की संज्ञा का कुछ भी प्रयोजन न होने से तदन्तविधि हो जाती है। अर्थ — (क्त्वा-तोसुन्-कसुन्) क्त्वा, तोसुन् या कसुन् प्रत्यय जिन के अन्त में हों वे शब्द (अव्ययानि) अव्ययसंज्ञक होते हैं। उदा- हरण यथा— आदि पन्द्रह प्रत्यय होते हैं। इन प्रत्ययो मे अनुबन्धभेद स्वरभेद के लिये मा गुणवृद्धिनिषेध आदि के लिये समझना चाहिये। १ प्रयै-रोहिष्यै अव्यथिष्यै (३ ४ । १०) — तुमुन् प्रत्यय के अर्थ मे प्रयै, रोहिष्यै और अव्यथिष्यै ये तीन कृदन्त शब्द वेद में निपातित किये जाते हैं। २ दृशे विख्ये च (३ ४ । ११) — तुमुन् प्रत्यय के अर्थ मे दृशे और विख्ये ये दो कृदन्त शब्द वेद मे निपातित किये जाते हैं। ३. कृत्यार्थे तवै-केन्-केन्य-त्वनः (३ ४ । १४) — कृत्यप्रत्ययो के अर्थ में वेद मे तवै, केन्, केन्य और त्वन् प्रत्यय धातु से परे होते हैं। तवै और केन् प्रत्यय एजन्त कृत्यप्रत्यय हैं अत एतदन्तो की ही अव्ययसंज्ञा होती है अन्यदन्तों की नही। ४ अवचक्षे च (३.४.१५) — कृत्यप्रत्यय के अर्थ में वेद में 'अवचक्षे' यह कृदन्त शब्द निपातित किया जाता है।
अव्यय-प्रकरणम् ५७६ क्त्वा (त्वा)—कृत्वा, पठित्वा, भूत्वा, गत्वा आदि। यहां समानकर्तृकयोः पूर्वकाले (८७६) सूत्र से क्त्वा प्रत्यय हो जाता है। अतः क्त्वाप्रत्ययान्त होने के कारण इन की प्रकृतसूत्र से अव्ययसंज्ञा हो जाती है। अव्ययसंज्ञा का प्रयोजन सुँब्लुक् (३७२) आदि होता है। तोसुँन् (तोस्)—उदेतोः (उदय होने तक), प्रवदितोः (बोलने तक), प्रच- रितोः (चलने तक) आदि। यहां भावलक्षणे स्थेण्वृञ्चदिचरिहृतमिजनिभ्यस्तोसुँन् (३.४.१६) सूत्र द्वारा तोसुँन् (तोस्) प्रत्यय हो जाता है। अतः इन की अव्ययसंज्ञा हो जाती है। कसुँन् (अस्)—विसृपः, आत्सृदः। यहां सृपिशृदोः कसुँन् (३.४.१७) सूत्र- द्वारा कसुँन् प्रत्यय हो जाता है। अतः प्रकृतसूत्र से तदन्तों की अव्ययसंज्ञा हो जाती है। क्त्वा, तोसुँन् और कसुँन् इन तीन प्रत्ययों में तोसुँन् और कसुँन् केवल वेद में तथा क्त्वा प्रत्यय लोक और वेद दोनों में समानरूप से प्रयुक्त होता है। ये तीनों प्रत्यय भी कृत्संज्ञक हैं। अब अव्ययीभावसमास की भी अव्ययसंज्ञा करते हैं— [लघु०] संज्ञा-सूत्रम्—(३७१) अव्ययीभावश्च ।१।१।४०॥ अधिहरि ॥ अर्थः—अव्ययीभावसमास भी अव्ययसंज्ञक होता है। व्याख्या—अव्ययीभावः १।१। च इत्यव्ययपदम्। अव्ययम् १।१। (स्वरादि- निपातमव्ययम् से)। अर्थः—(अव्ययीभावः) अव्ययीभावसमास (च) भी (अव्ययम्) अव्ययसंज्ञक होता है। अव्ययीभावसमास का विवेचन इस व्याख्या के समासप्रकरण में किया गया है वहीं देखें। उदाहरण यथा— अधिहरि [हरौ—इत्यधिहरि, हरि में]। यहां विभक्त्यर्थ में अव्ययं विभक्ति- समीप-समृद्धि० (६०८) सूत्र द्वारा अव्ययीभावसमास हो कर समासकार्य करने पर 'अधिहरि' शब्द निष्पन्न होता है¹। इस की प्रकृतसूत्र से अव्ययसंज्ञा हो जाती है अतः समासत्व के कारण प्रातिपदिक से उत्पन्न सुँ—सुँप् का अव्ययादाप्सुपः (३७२) से लुक् हो जाता है। इसी प्रकार—'यथाशक्ति' आदियों में समझ लेना चाहिये। अब अव्ययसंज्ञा करने के मुख्य प्रयोजन सुँब्लुक् का प्रतिपादन करते हैं— [लघु०] विधि-सूत्रम्—(३७२) अव्ययादाप्सुपः ।२।४।८२॥ अव्ययाद्विहितस्य आपः सुपश्च लुक्। तत्र शालायाम् ॥ १. इस की सम्पूर्ण सिद्धि अव्ययीभावसमास प्रकरण में देखें।
५८० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् अर्थ.—अव्यय से विधान किये गये आप् (टाप् आदि स्त्रीप्रत्ययो) तथा सुँप् प्रत्ययो का लुक् हो जाता है । व्याख्या —अव्ययात् ।२।४।८२। आप्सुपं ।६।१।१। लुक् ।१।१।१। (ण्यक्क्षत्रियार्षेञितो यूनि लुगणिञोः से) । आप् च सुँप् च आप्सुपं, तस्य = आप्सुपं, समाहारद्वन्द्वः । अर्थः —(अव्ययात्) अव्यय से विधान किये गये (आप्सुपं) आप् और सुँप् प्रत्यय का (लुक्) लुक् हो जाता है । आप् से टाप्, डाप्, चाप् आदि स्त्रीप्रत्ययो का तथा सुँप् से सुँ, औ, जस आदि का ग्रहण होता है । उदाहरण यथा — तत्र शालायाम् (उस शाला मे) । यहा 'तत्र' यह अव्यय 'शाला' इस स्त्री- लिङ्गी पद का विशेषण है अत इस से अजाद्यतष्टाप् (१२४५) द्वारा टाप् प्रत्यय हो कर प्रकृतसूत्र से लुक् हो जाता है । सुँप का लुक् तो प्रत्येक अव्यय से होता ही है—च+सुँ=च । वा+सुँ= वा । इस सूत्र पर विशेष विचार सिद्धान्तकौमुदी की व्याख्याओ मे देखें । अब अव्यय का लक्षण करने के लिये एक प्राचीन श्लोक (गोपथब्राह्मण की ब्रह्मपरक श्रुति) उद्धृत करते हैं— [लघु०] सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ अर्थ.—जो तीनो लिङ्गो, सब विभक्तियो और सब वचनो मे विकार को प्राप्त नही होता—एक जैसा रहता है—बदलता नही, वह अव्यय कहाता है । व्याख्या—अव्ययम् यह अन्वर्थ अर्थात् अर्थानुसारिणी सज्ञा है । नास्ति व्यय =विनाश =विकृतिर्यस्य यस्मिन् वा तद् अव्ययम् । जिस में किसी प्रकार की विकृति न हो—प्रत्येक अवस्था मे एक जैसा स्वरूप रहे उसे अव्यय कहते हैं । इसी लक्षण को ऊपर के श्लोक में और अधिक परिष्कृत किया गया है । श्लोक मे 'विभक्ति' से तात्पर्य कर्म आदि कारक और 'वचन' से एकत्व, द्वित्व, बहुत्व का ग्रहण समझना चाहिये । अब 'अव' और 'अपि' उपसर्गों के विषय मे भागुरि आचार्य का मत दर्शाते हैं— [लघु०] वष्टि' भागुरिरल्लोपम् अवाप्योरुपसर्गयोः । आप् चैव हलन्ताना यथा वाचा निशा दिशा ॥ वगाहः। अवगाहः। पिधानम् । अपिधानम् ॥ अर्थ —भागुरि आचार्य 'अव' और 'अपि' उपसर्गों के (आदि) अकार का लोप चाहते हैं तथा हलन्त शब्दो से स्त्रीत्ववोधक 'आप्' प्रत्यय भी विधान करना चाहते हैं । १. वष्टेश्चान्दसत्वेन प्रयोगश्चिन्त्य इति नागेशः । एतज्ज्ञापकाद् भाषायामप्यस्य प्रयोग इति तत्त्वबोधिनी-बालमनोरमाकारादयः ।
अव्यय-प्रकरणम् ५८१
व्याख्या—भागुरि आचार्य सम्भवतः पाणिनि से पूर्ववर्त्ती वैयाकरण हो चुके हैं। जगदीश तर्कालङ्कार ने शब्दशक्तिप्रकाशिका में उन के अनेक मन्तव्यों का उल्लेख किया है। परन्तु अष्टाध्यायी में पाणिनि ने उन के मत का कहीं उल्लेख नहीं किया। भागुरि के मत में 'अव' और 'अपि' उपसर्गों के आदि अकार का लोप हो जाता है¹। अन्य आचार्यों के मत में न होने से विकल्प सिद्ध हो जाता है। उदाहरण यथा— (१) वगाहः, अवगाहः (स्नान आदि)। अवपूर्वक गाह् (गाहूँ विलोडने, भ्वा० आ०) धातु से भाव आदि में घञ् प्रत्यय हो कर अनुबन्धलोप करने से 'अव- गाहः' प्रयोग सिद्ध होता है। परन्तु भागुरि आचार्य के मत में 'अव' उपसर्ग के अकार का लोप हो कर—'वगाहः' प्रयोग बनता है। हमें सब आचार्य मान्य हैं अतः लोक में 'अवगाहः, वगाहः' दोनों प्रयोग मान्य हैं। इसी प्रकार शिष्टप्रयोगानुसार अन्य प्रत्ययों में भी समझ लेना चाहिये। साहित्यगत कुछ उदाहरण यथा—सुभगसलिलावगाहाः (शाकुन्तल० १.३)। जलावगाहक्षणमात्रशान्ता (रघु० ५.४७)। दग्धानामवगाहनाय विधिना रम्यं सरो निर्मितम् (शृङ्गारतिलक)। पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य (कुमार० १.१)। तमोऽपहन्त्री तमसां वगाह्य (रघु० १४.७६)। सुरभीकृतमपि नीर वगाह- मानमत्तमत्तङ्गजमदधाराभिः कटूकूर्वन् (शिवराज० २)। इसी प्रकार—अवतंसः—वतंसः (कर्णभूषण या शिरोभूषण, श्रेष्ठ)। यैर्वतंस- कुसुमैः प्रियमेताः(माघ० १०.६७)। पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस (नैषध० ३.६४)। अवस्था—वस्था (हालत, दशा)। कुम्भोऽप्येतां पितुरूपनतां वीक्ष्य वस्थां वपुष्मान् (महावीर० ६.४४)। अवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च (नीति० ३६)। अवक्रयः - वक्रयः (मूल्य)। अवकीयतेऽनेनेति अवक्रयः, पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण (८७२) इति घः। मूल्यं वस्नोऽप्यवक्रय इत्यमरः। भागुरिमतेऽकारलोपे वक्रयः। मूल्ये वस्नाऽर्घ-वक्रया इति हेमचन्द्रः। अवक्रमः—वक्रमः (आप्टे०)। (२) पिधानम्, अपिधानम् (ढांपना या ढक्कन)। अपिपूर्वक धा (डुधाञ् धारण-पोषणयोः, जुहो० उ०) धातु से भाव या करण में ल्युट् प्रत्यय करने पर युवोर- नाकौ (७८५) सूत्र से युङ्को अन आदेश हो कर विभक्ति लाने से 'अपिधानम्' प्रयोग निष्पन्न होता है। भागुरि आचार्य के मत में 'अपि' के अकार का लोप हो कर— 'पिधानम्' बनेगा। हमें सब आचार्य मान्य हैं अतः लोक में 'अपिधानम्, पिधानम्' दोनों प्रयोग चलते हैं। इसी प्रकार अन्य प्रत्ययों में भी शिष्टप्रयोगानुसार जान लेना चाहिये। 'अपि' के अकारलोप के साहित्यगत कुछ उदाहरण यथा—गुरोर्यन्त्र परीवादो निन्दा वापि प्रवर्त्तते। कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः (मनु० २.२००)। भुजङ्गपिहितद्वारं पातालमधितिष्ठति (रघु० १.८०)। अधित काऽपि मुखे सलिलं सखी प्यधित कापि सरोजदलैः स्तनौ (नैषध० ४.१११)। लोपाभाव पक्ष में भी प्रयोग
१. यहां यह ध्यातव्य है कि 'अपि' के साहचर्य के कारण 'अव' के भी आद्य अकार का ही लोप होता है अन्त्य का नहीं।
५८२ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् उपलब्ध होते हैं—अपिधाय बिलद्वारं गिरिशृङ्गेण तत्तदा (रामायण० ४।१०।५) । ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति (गीत० ५।३) । इसी प्रकार—नह् (णह बन्धने, दिवा० उ०) धातु के साथ प्रायः 'अपि' के अकार का लोप देखा जाता है—मन्दारमाला हरिणा पिनद्धा (शाकुन्तल० ७।२) । कुसुममिव पिनद्धं पाण्डुपत्रोदरेण (शाकुन्तल० १।१६)। कवचं पिनह्य (भट्टि० ३।४७)। पिनह्य तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनि (महाभारत० १३।४२।६)। लोपाभाव में भी— अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण । अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने (रामायण० ३।६४।२७) । यहां यह विशेष ज्ञातव्य है कि भागुरि का यह मत हम यहां विस्तृत रूप से नहीं लेना चाहिये । अतः यह विकल्प हमारी इच्छा पर निर्भर नहीं है बल्कि कुछ शिष्टप्रयोगों तक ही सीमित है । पाणिनीयमत में भागुरिसम्मत प्रयोगों को पृषोदरा- दित्वेन सिद्ध किया जा सकता है । किञ्च—हलन्त शब्दों से स्त्रीलिङ्गबोधक आप् (टाप्) हो' यह भी भागुरि आचार्य चाहते हैं। पाणिनि के मत में हलन्त शब्दों से टाप् का विधान करने वाला कोई सूत्र नहीं अतः विकल्प सिद्ध हो जायेगा । उदाहरण यथा — १ वाच् (वाणी) भागुरिमते—वाच् + आ (आप्) = वाचा ।¹ २ निश् (रात्रि) भागुरिमते—निश् + आ (आप्) = निशा ।² ३ दिश् (दिशा) भागुरिमते—दिश् + आ (आप्) = दिशा ।³ इसी प्रकार— ४ क्षुध् (भूख) भागुरिमते—क्षुध् + आ (आप्) = क्षुधा ।⁴ ५ गिर् (वाणी) भागुरिमते—गिर् + आ (आप्) = गिरा ।⁵ ६ तृप् (प्यास, लोभ) भागुरिमते—तृप् + आ (आप्) = तृपा ।⁶ ७ रुज् (पीडा) भागुरिमते—रुज् + आ (आप्) = रुजा ।⁷ ८ मुद् (प्रसन्नता) भागुरिमते—मुद् + आ (आप्) = मुदा ।⁸ १ ब्राह्मणी वचनं वाचा जल्पितं गदितं गिरा—इति शब्दार्णव । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणेन तिसृभिर्वाचाभि स्वजीविताधं दत्तम् (पञ्च० ४) । २ या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी (गीता० २।६६) । निशाकर, निशा- चर आदि शब्द इसी से बनते हैं । दिवा-विभा-निशा० (३,२।२१) । ३ दिशांगजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्याहाशुमतो वचः (रामायण० १।४१।६) । ४. स्त्रीरत्नं विविधान् भोगान् वस्त्राण्याभरणानि च । न चेच्छति नरः किञ्चित् क्षुधया क्षुत्पीडितः (वह्निपुराण, प्रेतोपाख्यान) । ५. तां गिरां कर्णां श्रुत्वा (दशरथविलापनाटकम्, शब्दकल्पद्रुम में उद्धृत) । ६. लोभेन बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तृषाम् (हितोप० १।१४२) । ७ निपातात्तस्य शस्त्राणां शरीरे ऽाऽभवद् रुजा (महाभारत० ८।३०।१४६) । ८. तत्पार्श्ववर्त्तिनी कन्या शुश्रावाथ मुदावती (मार्कण्डेयपु० ११६.३०) ।
अव्यय-प्रकरणम् ५८३ ९. प्रतिपद् (पड़वा तिथि) भागुरिमते—प्रतिपद् + आ (आप्) = प्रतिपदा ।¹ १०. वीरुध् (विस्तृत बेल) भागुरिमते—वीरुध् + आ (आप्) = वीरुधा ।² इत्थम्—दृग्—दृशा (नेत्र); शुच्—शुचा (शोक); रुप्—रुपा (क्रोध ; विपद्—विपदा (विपत्ति); आपद्—आपदा; रुच्—रुचा (कान्ति); मृद्—मृदा (मिट्टी); त्वच्—त्वचा (चमड़ी); त्विष्—त्विषा (कान्ति); ऋच्—ऋचा (ऋङ्मन्त्र) आदि समझने चाहिये । परन्तु शेखरकार श्रीनागेश इस आप् वाले पक्ष को अप्रामाणिक मानते हैं । विशेष जिज्ञासु उन का मत वही देखें । [लघु०] इत्यव्ययप्रकरणं समाप्तम् ॥ इति सुबन्तम् ॥ इति पूर्वार्धम् ॥ अर्थः—यहां अव्ययप्रकरण और इस के साथ सुबन्तप्रकरण समाप्त होता है । किञ्च ग्रन्थ का पूर्वार्ध भी यहां समाप्त समझना चाहिये । अभ्यास (४६) (१) 'मिथ्यो' का स्वरादिगण में पाठ उपयुक्त है या नहीं, विवेचन करें । (२) तद्धितश्चासर्वविभक्तिः सूत्रगत 'असर्वविभक्तिः' को स्पष्ट करते हुए यह बताएं कि इस सूत्र के रहते परिगणन की क्या ज़रूरत है ? (३) उपसर्गप्रतिरूपक तथा विभक्तिप्रतिरूपकों का सोदाहरण विवेचन करें । (४) निम्नस्थ अव्ययों को सार्थ सोदाहरण स्पष्ट करें तथा इन की अव्यय- संज्ञा करने वाला सूत्र भी अर्थसहित लिखें— अथ, पठितुम्, परस्तात्, स्थाने, अलम्, नाना, त्रिसृपः, यर्हि, पुरा, अस्ति, ऐषमः, अन्तरा, चिरम्, सार्धम्, कच्चित्, परुत्, जीवसे, खलु, प्रसह्य, यथाशक्ति, किल, सनुतर् । (५) 'परिगणनं कर्तव्यम्' कह कर किन २ प्रत्ययों का परिगणन किया है ? (६) स्वर्, अन्तर्, प्रातर् यदि सकारान्त हों तो क्या अनिष्ट होगा ? (७) भागुरि के मत में निम्नस्थों का क्या रूप होगा सोदाहरण लिखें— क्षुध्, वाच्, अपिधानम्, प्रतिपद्, मुद्, अवगाहः, निश् । (८) मान्त कृत्प्रत्यय कौन २ से हैं ? तदन्तों की अव्ययसंज्ञा कैसे होती है ? (९) अव्ययसंज्ञा की अन्वर्थता सिद्ध कर अव्यय का सार्थ लक्षण लिखें । (१०) 'यत्र' का पाठ चादियों में क्यों किया गया है ? १. देवानामय यक्षाणां गन्धर्वाणां च सत्तम । आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक (वराहपुराण, महातपोपाख्यान, अग्न्युत्पत्तिनामाध्याय) । २. श्रेष्ठमसि भेषजानां वसिष्ठं वीरुधानाम् (अथर्व० ६.२१.२) ।
५८४ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् (११) निम्नस्थ प्रश्नो का संक्षिप्त उत्तर दें— (क) चादयोऽसत्त्वे में 'असत्त्वे' क्यो कहा गया है ? (ख) 'दण्' और 'च' मे तथा 'नञ्' और 'न' मे अन्तर बताएं । (ग) तिरःकृत्वा और तिरस्कृत्य मे प्रक्रिया-भेद स्पष्ट करें । ———.०.——— शून्य-वेद-नभो-नेत्रे वैक्रमे शुभवत्सरे । आश्विनस्य सिते पक्षे परिवृत्तिंस्वरूपधृक् ॥१॥ सर्वत्र शोधितो यत्नाद् बहुत्र परिवर्धितः । समापन्ननवाऽऽकारः पुम्गद्यः प्रकाशितः ॥२॥ पूर्वमुद्रितभागेऽस्मिन् संशुद्धिपरिवर्धने । विदुषा लेखकेनैव कृते नाऽन्येन केनचित् ॥३॥ श्रमस्यास्य महत्मूल्यं ज्ञास्यन्ति वीतमत्सराः । रत्नस्यार्घे प्रमाणं हि ज्ञातारो न पृथग्जनाः ॥४॥ विद्वत्सु छात्रवर्गेषु गवेषणपरेषु च । आदरं प्राप्नुयान्नूनं मत्कृतिः पूर्वतोऽधिकम् ॥५॥ द्वितीयावृत्ति { आश्विन २०४०, वैक्रमाब्द } { अक्तूबर सन् १६८३ } इति भूतपूर्वाखण्ड-भारतान्तर्गत-सिन्धुतटवर्त्ति-डेराइस्माईलखाना- दयानगरवास्तव्य-भाटियावंशावतंस-स्वर्गत-श्रीमद्रामचन्द्र- वर्मसूनुना एम्० ए० साहित्यरत्नेत्याद्यनेकोपाधि- भृता वैद्येन भीमसेनशास्त्रिणा विरचितायां लघुसिद्धान्तकौमुद्या भैमीव्याख्याया- मव्ययप्रकरणं पूत्तिंमगात् । [समाप्तञ्चात्र पूर्वार्धम् ॥] [ शुभम्भूयादध्यायकानामध्यापकानाञ्च ॥]
परिशिष्टानि ५८५ (१) परिशिष्ट—विशेष-स्मरणीय-पद्यतालिका [भैमीव्याख्या-प्रथमभागस्थ दर्जनों पद्यों में से व्याकरणसम्बन्धी कुछ विशेष स्मरणीय पद्य यहां प्रस्तुत किये गये हैं ।] (१) प्रत्ययाः शिवसूत्राणि आदेशा आगमास्तथा । धातुपाठो गणे पाठ उपदेशाः प्रकीर्तिताः ॥ (पृष्ठ ८) (२) परेणैवेण्ग्रहाः सर्वे पूर्वेणैवाऽण्ग्रहा मताः । ऋतेऽणुदित्सवर्णस्येत्येतदेकं परेण तु ॥ (पृष्ठ २६) (३) संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥ (पृष्ठ ३५) (४) द्वौ नञौ तु समाख्यातौ पर्युदास-प्रसज्यकौ । पर्युदासः सदृग्ग्राही प्रसज्यस्तु निषेधकृत् ॥ (पृष्ठ ३८) (५) तुम्बिकातृणकाष्ठञ्च तैलं जलमुपागतम् । स्वभावादूर्ध्वमायाति रेफस्यैतादृशी गतिः ॥ (पृष्ठ ५४) (६) अक्षौहिण्याः प्रमाणं तु खाऽङ्ग्राष्टैकद्विकैर्गजैः । रथैरेतैर्हयैस्त्रिघ्नैः पञ्चघ्नैश्च पदातिभिः ॥ (पृष्ठ ६१) (७) ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाऽभिविधौ च यः । एतमातं ङितं विद्याद् वाक्यस्मरणयोरङित् ॥ (पृष्ठ ६०) (८) वच्छौ वच्छा जच्छा वक्षाविति चतुष्टयम् । रूपाणामिह तुक्-छत्व-चलोपानां विकल्पनात् ॥ (पृष्ठ १३१) (९) सैष दाशरथी रामः सैष राजा युधिष्ठिरः । सैष कर्णो महात्यागी सैष भीमो महाबलः ॥ (पृष्ठ १५६) (१०) विद्वान्कीदृग्वचो ब्रूते को रोगी कश्च नास्तिकः । कस्याश्चन्द्रं न पश्यन्ति सूत्रं तत्पाणिनेर्वद ॥ (पृष्ठ १६०) (११) जकारश्च शकारश्च टकारश्च ङपावपि । सुङस्योरुदितौ चैव सुपि सप्त स्मृता इतः ॥ (पृष्ठ १६१) (१२) सकारो जश्शसोरोसि ङसि भ्यसि न चेद्द्विसि । मकारश्च तथा ज्ञेय आमि भ्यामि स्थितस्त्वमि ॥ (पृष्ठ १६२) (१३) संयोगान्तस्य लोपे हि नलोपादिर्न सिध्यति । रात्तु तेनैव लोपः स्याद् हलस्तस्माद्विधीयते ॥ (पृष्ठ २३०) (१४) लक्ष्म्या वै जायते भ्रातुः सरस्वत्यापि जायते । अत्र षष्ठीपदं गुप्तं यो जानाति स पण्डितः ॥ (पृष्ठ २८१) (१५) एकोना विंशतिः स्त्रीणां स्नानार्थं सरयूं गता । विंशतिः पुनरायाता एको व्याघ्रेण भक्षितः ॥ (पृष्ठ २८१)