मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

जातिवादः 237 नायाति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत् । जहाति पुनराधारमहो व्यसनसंततिः ॥ परतन्त्रैव सर्वत्र स्वात्मानं लब्धुमर्हति । अतो वृत्तिविरोधेन विकल्पो नैव संशयः ॥ पिण्डे सामान्यमेकत्र यदि कात्स्न्येन वर्तते । तत्रैवास्य समाप्तत्वान्न स्यात्पिण्डान्तरे ग्रहः ॥ एकदेशेन वृत्तौ तु गोत्वजातिर्न कुत्रचित् । समग्राऽस्तीति, गोबुद्धिः प्रतिपिण्डं कथं भवेत् ॥ पृथक्त्वे व्यक्तितो जातेः दृश्येत पृथगेव सा । अभेदे व्यक्तिमात्रं स्यात् द्वेधा चेन्न विरोधतः ॥ जात्याद्यर्थान्तरं यस्मादतद्रूपेऽपि वस्तुनि । भवत्यध्यस्य धीः तस्मान्मृगतृष्णादिभिस्समा ॥ तस्माद्यतोयतोऽर्थानां व्यावॄत्तिस्तन्निबन्धनाः । जातिभेदाः प्रकल्प्यन्ते तद्विशेषावगाहिनः ॥ 2 अत्र वैशेषिकादीनामभिप्रायोऽवगम्यताम् । प्रत्यक्षबलसिद्धस्य सामान्यस्य कुतर्कतः ॥ न शक्यो निह्नवः कर्तुं प्रत्यक्षं जयि सर्वतः । नहिं दृष्टेऽनुपपन्नं नामेत्यपिच लोकवाक् ॥ सर्वा सर्वगता जातिरिति तावदुपैयते । सर्वत्राग्रहणं तस्याः व्यञ्जकव्यक्त्यसन्निधेः ॥

३८ मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अभिव्यक्तिस्तु तत्काला यत्कालं व्यक्तिदर्शनम् । तस्मात्सकृदभिव्यक्ता नान्यदाऽपि प्रतीयते ॥ व्यक्तिसर्वगतत्वेऽपि सयूथ्यैः कैश्चिदाश्रिते । भविष्यत्यद्यजातायां गवि गोधीस्तथा ग्रहात् ॥ जायमानैव हि व्यक्तिः जायते प्रतियोगिनी । एक एव हि कालोऽस्याः जातेस्संबन्धजन्मनोः ॥ नच जातेः पुराऽस्तित्वं नच संक्रान्तिरन्यतः । किंतु स्वहेतोस्सा व्यक्तिः तादृश्येवोपजायते ॥ वृषः पिशङ्गो गौः कृष्णा सा च नीलतृणादिनी। ताभ्यामुत्पादितो वत्सः कथं भवति पाण्डरः ॥ तस्माद्वस्तुस्वभावेऽस्य विदित्वाऽननुयोज्यताम् । चोद्यचुश्रुत्वमुत्सृज्य प्रतिपत्तिर्निरूप्यताम् ॥ केचिन्नैयायिकाः जातिं नेच्छन्ति गुणकर्मणोः । द्रव्यजात्यैव हि तयोः जातिव्यवहृतिं विदुः ॥ त्रिषु सत्तां केचिदाहुः सैव नास्तीति केचन । मानयोगार्हता सा स्यात् भावत्वं वेति ते विदुः॥ अनुमानं तु सामान्यापेक्षं सामान्यनिह्नवे । नालमित्यसमीक्ष्यैव वृथा कण्ठो विशोष्यते ॥ ३ अथ प्रभाकरगुरोस्सिद्धान्तोऽत्र प्रकाश्यते । जातिराश्रयतो भिन्ना प्रत्यक्षज्ञानगोचरा ॥

जातिवादः 239 पूर्वाकारावमर्शेन ह्यनुवृत्तिमती तु सा । यो नानाव्यक्तिसंबन्धः साऽनुवृत्तिरितीर्यते ॥ तत्सामान्यं विशेषश्च बुद्धयपेक्षमिति स्मृतिः । इयान्विशेषशिष्टांशः वैशेषिकनये स्थितः ॥ 4 जातिं व्यक्तिगतां नित्यां व्यक्तितादात्म्यशालिनीम्। प्रत्यक्षगम्यां सर्वां तामाहुः कौमारिलाः पुनः ॥ सत्ता पदार्थमात्रे स्यान्महासामान्यमुच्यते । द्रव्यत्वब्राह्मणत्वादि सामान्यं स्यादवान्तरम् ॥ महासामान्यमपरे नैवेच्छन्त्यनवस्थितेः । पुनस्तेन सहान्येषु सामान्यमतिरस्ति हि ॥ जातिमेवाकृतिं प्राहुः व्यक्तिराक्रियते यया । सामान्यं तच्च पिण्डानामेकबुद्धिनिबन्धनम् ॥ सर्ववस्तुषु बुद्धिश्च व्यावृत्यनुगमात्मिका । जायते द्वयात्मकत्वेन विना सा च न सिद्ध्यति ॥ नचाप्यन्यतरा भ्रान्तिरूपचारेण गम्यते । दृढत्वात्सर्वथा बुद्धेः भ्रान्तिस्तद्भ्रान्तिवादिनाम् ॥ निर्विशेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत् । सामान्यरहितत्वाच्च विशेषास्तद्वदेवहि ॥ विशेषतो हि जिज्ञासा ज्ञाते सामान्यतो मता । सामान्यस्यानुपगमे प्रश्नोत्तरपराहतिः ॥

40 मानमेयरहस्य श्लोकवार्तिके स्वाभाविकश्च संबन्धो जातिव्यक्त्योर्न हेतुमान् । तेनैतस्य प्रसिद्धयर्थं नान्यसामान्यमिष्यते ॥ विषयेण हि बुद्धीनां विना नोत्पत्तिरिष्यते । विशेषादन्यदिच्छन्ति सामान्यं तेन तद्भवम् ॥ तस्मात्सास्नादिमत्स्वेव गोत्वं यस्मात्तदात्मकम् । तादात्म्यमस्य कस्माच्चेत्स्वभावादिति गम्यताम् ॥ एकानेकत्वमेकस्य तथाऽन्यानन्यता कथम् । तत्सामान्यं विशेषश्चेत्येवमादि च दुष्करम् ॥ विरोधस्तावदेकान्ताद्वक्तुमत्र न युज्यते । सामान्यानन्यविज्ञाते विशेषे नैकवृत्तिता ॥ सामान्यानन्यवृत्तित्वं विशेषात्मैकभावतः । तेन नात्यन्ततो भेदस्स्यात्सामान्यविशेषयोः ॥ या चावयवशो वृत्तिः स्रक्सूत्रादिषु दृश्यते । भूतकण्ठगुणोदेश्च प्रतिपिण्डं समाप्तिः ॥ तत्रावयवयोगित्वमविभुत्वं च कारणम् । आकृतेस्तदभावेन न प्रसक्तमदोद्वयम् ॥ नच द्वैविध्यमेवेति वृत्तेरस्ति नियामकम् । त्रैविध्यमपि दृष्टत्वात्संभवेत् द्वे विधे यथा ॥ दीर्घह्रस्वत्ववच्चात्र व्यपेक्षाभेदतो भवेत् । अविरोध इति ज्ञात्वा प्रतिपत्तिर्निरूप्यताम् ॥

जातिवादः 241 5 शाब्दिकास्तां विदुस्सत्तां तदुक्तिरवधार्यताम् । संबन्धिभेदात्सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु ॥ जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः । तां प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते ॥ सा नित्या सा महानात्मा तामाहुस्त्वतलादयः । अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता॥ कैश्चिद्व्यक्तय एवास्याः ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः । सत्यासत्यौ तु यौ भावौ प्रतिभावं व्यवस्थितौ ॥ सत्यं यत्तत्र सा जातिः असत्या व्यक्तयो मताः । तद्ब्रह्म स च शब्दः स्यात् सकलं तदधिष्ठितम् ॥ आकृतिग्रहणा जातिः लिङ्गानां च न सर्वभाक् । सकृदाख्याननिर्ग्राह्या गोत्रं च चरणैस्सह ॥ प्रादुर्भावविनाशाभ्यां सत्त्वस्य युगपद्गुणैः । असर्वलिङ्गां बह्वर्थां तां जातिं कवयो विदुः ॥ 6 अभाषत च संस्थानजातिपक्षं पतञ्जलिः । जातिनित्यत्वपक्षोक्तिरन्वारुह्येति नीयताम् ॥ संस्थानजातिसिद्धान्तसारांशोऽत्रावगम्यताम् । संस्थानं चाप्यवयवव्यूहस्सास्नादिलक्षणः ॥ जातेस्तु०व्यञ्जकं यत्स्यात् जातितस्तस्य संग्रहे । जातिमालाऽनवस्थाऽतः संस्थानं जातिरिष्यते ॥ M.R. 31

242 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यद्यप्येकैकसंस्थं तत्संस्थानं गळकम्बळम् । स्वभावतः तथाऽप्येतत्सप्रतिद्वन्द्विकं मिथः ॥ प्रामाणिकं स्वरूपं यत् स स्वभाव इतीर्यते । तत्तथैव स्वीक्रियते यद्यथैव प्रतीयते ॥ सन्निवेशाः स्वभावेन नियतप्रतियोगिकाः । अन्योन्यसादृश्यरूपाः मिथः स्मारकतावशात् एकस्मृतिसमारूढाः एकबुद्धिनियामकाः । सादृश्यसामान्यशब्दावेकार्थाविति निर्णयः ॥ उपाधिसंकरन्यायादवस्थासंकरो मतः । भ्रमणस्यन्दनत्वाद्यमेकस्मिन् गमने मतम् ॥ अन्योन्यसप्रतिद्वन्दि रूपं सादृश्यमुच्यते । तदेवानुगतज्ञप्तिहेतुः जातिर्न चाधिका ॥ कथ्यते यैस्तु सादृश्यं संस्थानादिविलक्षणम् । गुरुत्वं जातिगुप्तौ च धृतं तैर्जातिगुप्तिवत् ॥ जातिखण्डनयुक्तीनां नावकाशोऽत्र लभ्यते । प्रायः परीक्षकाणामप्येतदेव मनोरमम् ॥ 7 तिर्यगूर्ध्वत्वभेदेन द्विविधं त्वार्हता विदुः । तुल्या परिणतिर्यत्र प्रतिव्यक्ति प्रदृश्यते ॥ तत्तिर्यग्यद्धि शबलाशावलेयादिवस्तुषु । गोत्वादिकं तथाऽश्वत्वनरत्वामरतादिकम् ॥

पूर्वापरपरीणामसाधारणमवस्थितम् । द्रव्यं तदूर्ध्वताख्यं स्यात् कटकादिषु काञ्चनम् ॥ तथौपनिषदाः प्रायः तार्किकं वाऽथ वैदिकम् । पन्थानमाश्रिताः किंचित्किंचिद्भेदं समाश्रिताः ॥ 8 अथच ब्राह्मणत्वादिजातिव्यवहृतौ मताः । प्राचां ग्रन्थकृतां मार्गाः निशम्यन्तां समाहृताः ॥ अनादाविह संसारे दुर्वारे मकरध्वजे । कुले च कामिनीमूले का जातिपरिकल्पना ॥ यन्मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्यपतिव्रता । तन्मे रेतः पिता वृङ्क्तामित्यप्यस्य निदर्शनम् ॥ अब्राह्मणो ब्राह्मणस्स्यात्प्रवरस्यानुमन्त्रणात् । इतिश्रुत्यर्थजिज्ञासा शाबरादिषु विस्तृता ॥ न संस्थानं नापि धातुः न भयाद्यं न चौषधम् । न वृत्तिः नापि चाचारः किंतु संकेत एव सः ॥ इत्यादीनि च वाक्यानि जातिविप्लववादिनाम् । विश्रुतान्येव सर्वत्र विज्ञेयोऽन्यत्र विस्तरः ॥ 9 श्रुतिस्मृतिनिबन्धेषु तद्व्याख्यानेषु यच्छ्रुतम् । भाष्यादिषु च यच्चोक्तं तत्सारांशोऽयमुच्यते ॥ जातिनाम्नोऽतिरिक्तस्य स्वीकर्तारस्तु वस्तुनः । ब्राह्मणत्वादिकां जातिं नरत्वावान्तरं विदुः ॥

244 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

तत्र क्वचिद्ब्राह्मणादिशब्दानां गुणवाचिताम् । वृत्तादिवाचितां चापि मन्वते तत्त्वदर्शिनः ॥ नञ्सूत्रेऽतो महाभाष्ये गुणसंदोहवर्तिनः । ब्राह्मणाया अमी शब्दाः क्वचिदंशेष्वितीरितम् ॥ जात्यनभ्युपगन्तारः व्यवहारस्य गोचरम् । विदुश्शुद्धकुलोत्पत्तिं जातिजन्मादिशब्दिताम् ॥ सैव संततिसंतानकुलशब्दादिशब्दिता । सर्ववर्णेषु तुल्यास्वित्यादिस्मृतिवचोबलात् ॥ तमश्शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्त्वमुत्कटम् । इत्याश्वमेधिकस्मृत्या सत्त्वाद्यं केचिदभ्यधुः ॥ सन्निवेशसमानत्वेऽप्यारणेयादिवह्निषु । क्षीरभेदादिकेऽप्यस्ति शक्तिभेदास्तथाऽत्र हि ॥ परेऽदृष्टविशेषं तमात्मस्थमनुजानते । तदभिव्यञ्जिकां शुद्धकुलोत्पत्तिं प्रचक्षते ॥ ब्राह्मणो जायते ह्येष यो यज्ञाज्जायते त्विति । ब्राह्मणत्वं कर्मरूपमिति शातपथी श्रुतिः ॥ यथैव दीक्षणीयेष्ट्या जायन्ते ब्राह्मणादयः । इति पाद्मे पाञ्चरात्रे तन्निमित्तमनूदितम् ॥ मुखबाहूरुपज्जत्वं पुंसूक्तोक्तं विदुः परे । तत्र प्रभानुरोधेन तद्रूपणमितीतरे ॥

जातिवादः मनूनां सर्गमकरोन्मुखबाहूरुपादतः । एते सावर्ण्यनामानः विष्वक्सेनागमोदिताः ॥ महर्षयस्सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । इत्यत्र मनवस्तादृक्सावर्ण्या इति भाषितम् ॥ 10 प्रत्यक्षं ब्राह्मणत्वादि सहकारिव्यपेक्षया । घृतत्वादिवदित्युक्तं मीमांसातन्त्रवार्तिके ॥ सहकार्यत्रोपदेशः स पारम्परिको मतः । समूहलेख्यानि परंपराऽविस्मृतिकारणम् ॥ नहि तत्करणं लोके वेदे वा किंचिदीदृशम् । इतिकर्तव्यतासाध्ये यस्य नानुग्रहेऽर्थिता ॥ तथाच संततिस्मृत्याऽनुगृहीतेन चक्षुषा । विज्ञायमानं ब्राह्मण्यं प्रत्यक्षत्वं न मुञ्चति ॥ तथाच दृश्यते नानासहकारिव्यपेक्षया । चक्षुषो जातिविज्ञानजनकत्वं यथोदितम् ॥ सुवर्णं व्यज्यते रूपात् ताम्रत्वादेरसंशयम् । तैलाद्धृतं विलीनं च गन्धेन तु रसेन वा ॥ भस्मप्रच्छादितो वह्निः स्पर्शनेनोपलभ्यते । अश्वत्वादौ च दूरस्थे निश्चयो जायते ध्वनेः ॥ संस्थानेन घटत्वादि ब्राह्मणत्वादि योनितः । क्वचिदाचारतश्चापि सम्यगाज्ञाऽनुपालितात् ॥

246 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यत्समानवयोवेषपिण्डद्वयविलोकने । तत्क्षणादक्षतो भेदो नावभातीति भाषितम् ॥ नैतावता विभागस्य प्रत्यक्षत्वं निवर्तते । सादृश्यदोषात्तत्र स्याद्विभागस्यानवग्रहः ॥ समानरूपसंस्थानशुक्तिकाकलधौतयोः । विवेकस्सहसा नाभादिति कालान्तरेऽपि किम् विश्वामित्रे च कर्माधिकारमात्रस्य संभवः । न विप्रतादेः सांकर्यादिति कौस्तुभकृन्मतम् ॥ यामुनाचार्यहेमाद्रिमाधवप्रमुखा बुधाः । पन्थानमनुरुन्धाना अमुमेवेति निर्णयः ॥ 11 नाध्यक्षगम्या जातिस्सा किंतु स्मरणलक्षणा । इति मेधातिथेः विज्ञानेश्वरस्य च निर्णयः ॥ तथा सेश्वरमीमांसातत्त्वटीकादिकारिणः । औपदेशिकसिद्धान्तं स्थापयामासुरुर्जितम् ॥ तदन्वयविशेषेषु संभवो विप्रतादिकम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथालोकं प्रतीयते ॥ संभवोऽपिच साङ्ख्याः स्यान्मातुरेवानुभाविकः । द्रव्यादीनां धर्मतावदन्येषां त्वौपदेशिकम् ॥ ते सन्ततिविशेषास्स्युः वृद्धा येषु प्रयुञ्जते । विप्रादिशब्दं येषां तु गोत्रार्षेयाद्यविस्मृतिः ॥

जातिवादः. 247 पक्षे त्वस्मिन् विप्रताद्यं व्यवहारनिबन्धनम् । अनादिर्व्यवहारोऽयं वारादिव्यवहारवत् ॥ या चोत्कर्षापकर्षाभ्यां सप्तमे पञ्चमेऽपिवा । वर्णान्तरापत्तिरुक्ता पर्यायाच्छुद्धिरेव सा ॥ संभवः तदभिव्यङ्ग्या जातिर्वा विप्रता यदि । मुखबाहूरुजातानां मानसानां कथंनु सा ॥ द्रौपद्यगस्त्यवाल्मीकिदृष्टद्युम्नादिधीमताम् । पौराणिकानामन्येषां कथं सा व्यवतिष्ठते ॥ तयोनिजायोनिजादिक्रोडीकरणनिर्मलम् । ब्राह्मण्यमभिनिर्वाच्यं तद्धि सत्त्वादिलक्षणम् ॥ सत्त्वादयो गुणा एव स्वभावप्रभवा गुणाः । तद्धेतुभूतं प्राचीनं कर्म स्वो भाव उच्यते ॥ प्रजापतेः ऋषीणां च प्रत्यक्षं तत्तु मादृशाम् । गोत्रप्रवरसंबन्धपारंपर्यौपदेशिकम् ॥ सवर्णान्येन संयोगे सांकर्यं नैव संभवि । महर्षिषु प्रमादोऽपि तपोभिरनुपप्लुतः ॥ 12 तद्ब्राह्मण्यं द्विधा प्रोक्तं शारीरं मानसं त्विति । सत्त्वादिरूपं शारीरं मानसं तु शमादिकम् ॥ शरीरसत्तापर्यन्तं शारीरनियमः स्थितः । मानसं सर्वपूज्यं स्यात् मनोवृत्तिनिबन्धनम् ॥

248 मानमेयरत्नश्लोकवार्तिके ब्राह्मण्यमासीत्प्रथमं ततः क्षत्रादि वैभवम् । इतिच ब्रह्म वेत्यादि बृहदारण्यके श्रुतम् ॥ आदौ कृतयुगे शूद्राद्यभावो भारतादिषु । प्रपञ्चितस्सच्चरित्ररक्षायामप्यनूदितः ॥ बीजप्राधान्यतो जातिव्यवस्थाऽदावभूत्ततः । क्षेत्रप्राधान्यत इति चाधुना ज्ञायते गतिः ॥ ब्राह्मणानां पुनः बीजं क्षत्राणां क्षेत्रमित्यपि । मेधातिथेरभिप्रायः ज्ञायते दशमे मनोः ॥ पुराणादिषु चान्येषु विविधा ज्ञायते गतिः । सर्वे सर्वानुग्रहाय मुखभेदा इति स्थितिः ॥ (52) असंबद्धवादः. 1 सम्बन्धस्य च संबन्धे तस्यापीत्यनवस्थितिः । ततस्तस्य परित्यागे स्वरूपे पर्यवस्यति ॥ एवं विशेषे सामान्ये कारणे धर्मधर्मिणोः । आधारेऽवयवे शक्तौ शेषिण्यङ्गे च संविदि ॥ अनवस्थाप्रसङ्गेन व्यवहारः स्वरूपतः । वरमित्याहुरपरे संबन्धोऽत्र कुतः कयोः ॥ 2 अथ संबन्धतत्त्वापलापिनामिह कारिका । प्रमेयाम्बुजमार्तण्डोदाहृतैषाऽवधार्यताम् ॥

[Header] असंबन्धवादः 249

पारतन्त्र्यं हि संबन्धः सिद्धे का परतन्त्रता । तस्मात्सर्वस्य भावस्य संबन्धो नास्ति तत्त्वतः ॥ रूपश्लेषो हि संबन्धः द्वित्वे स च कथं भवेत् । तस्मात्प्रकृतिभिन्नानां संबन्धो नास्ति तत्त्वतः ॥ द्वयोरेकाभिसंबन्धात्संबन्धो यदि तद्द्वयोः । कस्संबन्धोऽनवस्था च, न संबन्धमतिस्ततः ॥ तौ च भावौ तदन्यश्च सर्वे ते स्वात्मनि स्थिताः । इत्यमिश्राः स्वयं भावाः तान्मिश्रयति कल्पना ॥ तामेवचानुरुन्धानैः क्रियाकारकवाचिनः । भावभेदप्रतीत्यर्थं संयोज्यन्तेऽभिधायकाः ॥ 3 कार्यकारणभावाख्यः संबन्धो न भविष्यति । तयोरसहभावेन द्विष्ठस्यास्याप्यसंभवात् ॥ क्रमेण भाव एकत्र वर्तमानोऽन्यनिस्पृहः । तद्भावेऽपि तद्भावात् संबन्धो नैकवृत्तिमान् ॥ यद्यपेक्ष्य तयोरेकमन्यत्रासौ प्रवर्तते । उपकारी ह्यपेक्ष्यः स्यात् कथं चोपकरोत्यसन् ॥ यद्येकार्थाभिसंबन्धात्कार्यकारणता तयोः । प्राप्ता द्वित्वाभिसंबन्धात्सव्येतरविषाणयोः ॥ द्विष्ठो हि कश्चित्संबन्धो नातोऽन्यत्तरस्य लक्षणम् । येन चैतस्य संख्यादेः व्यवस्थाप्येत भिन्नता ॥

[Footer] M.R. 32

भावाभावोपाधियोगः कार्यकारणता यदि । योगोपाधी न तावेव कार्यकारणताऽत्र किम् ॥ पश्यन्नेकमदृष्टस्य दर्शने तददर्शने । अपश्यन् कार्यमन्वेति विनाऽप्याख्यातृभिर्जनैः ॥ दर्शनादर्शने मुक्त्वा कार्यबुद्धेरसंभवात् । कार्यादिश्रुतिरप्यत्र लाघवार्थं निवेशिता ॥ तद्भावाभावतः कार्यगतिर्याऽप्यनुवर्ण्यते । संकेतविषयाख्या सा सास्नादेर्गौर्गतिर्यथा ॥ भावे भाविनि तद्भावः भाव एवच भाविता । प्रसिद्धे हेतुफलते प्रत्यक्षानुपलम्भतः ॥ एतावन्मात्रतत्त्वार्थाः कार्यकारणगोचराः । विकल्पा दर्शयन्त्यर्थान्मिथ्यार्थाः घटितानिव ॥ भिन्ने का घटनाऽभिन्ने कार्यकारणताऽपि का । भावे ह्यन्यस्य विश्लिष्टौ श्लिष्टौ स्यातां कथं च तौ ॥ 4 संयोगिसमवाय्यादि सर्वमेतेन चिन्तितम् । अन्योन्यानुपकाराच्च न संबन्धी च तादृशः ॥ जनने चापि कार्यस्य केनचित्समवायिना । समवायि तदा नासौ न ततोऽतिप्रसङ्गतः ॥ तयोरनुपकारेऽपि समवाये परत्र वा । संबन्धो यदि विश्वं स्यात्समवायि परस्परम् ॥

संयोगजननेऽप्येतौ नहि संयोगिनौ मतौ । कर्मादेर्योगितापत्तौ स्थितिश्च प्रतिवारिता ॥ इत्यादिको विस्तरोऽसौ सर्वशून्यत्ववादिनाम् । ग्रन्थेषु तूपलभ्येत प्रायस्ते शिथिला इह ॥ 5 एवमादीन् विवादांश्च समादधति केचन । तान् शून्याद्वैतसिद्धान्तशुद्धान्तस्तम्भलक्षणान् ॥ अनवस्था द्विधा त्वाद्या सिद्धा स्यात्कारणाश्रया । प्रमाणसिद्धा धारेयं न प्रसङ्गमिहार्हति ॥ कल्प्या द्वितीया सैवात्र संसर्गादौ प्रसञ्जिता । तत्र स्वपरनिर्वाहः नैरपेक्ष्यमिति द्वयी ॥ गतिरस्ति प्राथमिक्या निर्वाहः प्रकृते भवेत् । ज्ञातेन ज्ञानजनने नैरपेक्ष्यात्मिका गतिः ॥ इन्द्रियाण्यथ संस्कारः कारणं हि स्वरूपसत् । क्वचित्स्वपरनिर्वाहः स्वस्वभावनिबन्धनः ॥ परश्शतपरिक्षोदात्परस्तादपि वादिभिः । उपलब्धबले स्थेयं तदादावेव गृह्यताम् ॥ अतः कृत्स्नैकदेशादिविकल्पानुपपत्तितः । संबन्धतत्त्वापलापः शून्यवादस्य चाङ्कुरः ॥ निरंशत्वादथैकत्वात् न विकल्पोऽत्र तादृशः । स च सावयवानेकपदार्र्थविषयो मतः ॥

152 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिक

समाप्यवृत्तिः व्यासज्यवृत्तिश्चेति द्विधा स्थितिः । केवलैकत्रवृत्तिर्या सा समाप्येति कीर्त्यते ॥ सापेक्षेषु त्वनेकेषु वृत्तिः व्यासज्यपूर्विका । प्रथमा जातिरूपादेस्संयोगादेरनन्तरा ॥ (53) संबन्धवादः. 1 अप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिस्संयोग इति कीर्त्यते । समवायस्तु निष्पत्तिप्राप्तयोः स्यादैककालिकः ॥ प्रतीतिभेदाद्भेदोऽस्ति देशभेदस्तु नेष्यते । तेनात्र कल्प्यते वृत्तिः समवायस्स उच्यते ॥ ये चेह वृत्ती स्रक्सूत्रभूतकण्ठगुणादिषु । जात्यादीनामनंशत्वात् ताभ्यां वृत्तिर्विलक्षणा ॥ नैयायिकास्तं प्रत्यक्षमाहुर्योगास्त्वतीन्द्रियम् । निर्विकल्पैकविषयं तं विदुर्भूषणानुगाः ॥ स निर्विकल्पानपेक्षसविकल्पकगोचरः । इति सिद्धान्तयन्त्यत्र त्वाचार्या इति च श्रुतम् ॥ कारणे समवायो हि कार्याणां जन्म कथ्यते । सत्तायास्समवायो वाऽथवाऽऽद्यक्षणयोगिता ॥ समवायस्य जन्मत्वे विशेषणविशेष्यताम् । जनयन् कारकस्तोमः नित्येऽपि सफलो मतः ॥

सम्बन्धवादः 253 स च व्योमवदेवैकः नित्यस्सर्वगतोऽपिच । तस्यानेकत्वमिच्छन्ति चापरे नव्यतार्किकाः ॥ इति तार्किकसिद्धान्तः तत्र कौमारिलाशयः । समवायो हि संबन्धान्तराभावेऽपि योजयेत् ॥ स्वभावादेव तावेव यथा संबन्धिनौ तथा । विशिष्टव्यवहारं तमातन्वाते स्वभावतः ॥ द्रव्याद्रव्ये च तादात्म्यात्, समवायेन किं फलम्। त्रैकाल्यं यदि नित्यत्वं कालायोगिनि तत्कथम् ॥ यदि कारणशून्यत्वं यद्वा प्रध्वंसशून्यता । नित्यत्वं तत्प्रसज्येत प्रध्वंसप्रागभावयोः ॥ उभयान्तविहीनत्वं नित्यत्वं चेन्निरुच्यते । नित्ययोरिव सर्वेषां नित्यताऽत्र प्रसज्यते ॥ विशेषणविशेष्यात्मस्वभावान्नियमो यदि । अजागलस्तनसमस्समवायः प्रकल्पितः ॥ प्राभाकराः पुनस्तत्र काश्यपं मतमास्थिताः । तयोरेकत्वनित्यत्वाविवादोऽस्ति विशेषतः ॥ समवायाख्यसंबन्धानेकानित्यत्वहेतुतः । व्यक्त्यैक्यं सितनीलादेः विभुत्वं चोपपाद्यते ॥ नीलो नष्टस्सितो जातः इत्याद्या अपि बुद्धयः । संबन्धमूलास्सिद्ध्यन्ति लाघवं च महत्ततः ॥

254 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके इदं सर्वाद्वैतवादप्राग्रूपमिति केचन । समवायैक्यपक्षेऽपि तथैवेत्यपरे विदुः ॥ २ अथ संयोगसंबन्धः सौगतैर्नाभ्युपेयते । प्रत्यासत्तिः प्रतिघातावसानेति हि तन्मतम् ॥ अर्थान्तरस्य हेतुत्वान्नासौ निह्नवमर्हति । शब्दरूपस्पर्शहेतुः कश्चिदागन्तुको ह्यसौ ॥ अमृते गरले तूले चोपले ब्राह्मणे गवि । चण्डाले कपिकच्छ्वादौ स्पर्शभेदोऽनुभूयते ॥ संयोगेनान्यथासिद्धिमातिष्ठन्ते विपश्चितः । संयोगापह्नवे सर्वो व्यवहारो विरुध्यते ॥ निरन्तरस्थितिः काचित्संयोग इति केचन । स्थितिः तद्देशसंयोग एवेत्यन्यैः प्रतीर्यते ॥ संयोगदेशकालाद्यैः प्रसिद्धैश्च ह्युपाधिभिः । परिषद्वाशिविपिनयूथसंघातपङ्क्तयः ॥ मण्डलव्यूहसंकीर्णचतुरश्रादिमूर्तयः । अबाधितव्यवहृतिविषया निरुपाधिकाः ॥ महत्त्वैकत्वयुक्तत्वप्रमुखा बहवो गुणाः । संयुक्तद्रव्यनिष्ठास्तत्संयोगोऽशक्यनिह्नवः ॥ सादृश्यवच्च संयोगः कैश्चिन्मीमांसकैः पुनः । अनुयोगिप्रतियोगिभेदाद्भिन्न इतीष्यते ॥

संबन्धवादः 25. विभूनां चेदसंयोगः सान्तरत्वं प्रसज्यते । अतएवाजसंयोगः शब्दश्रवणयोर्मतः ॥ सर्वाधारत्वसिद्ध्यर्थमीश्वरेऽपीष्यते बुधैः । गुणवादे च संयोगविस्तरश्चावधार्यताम् ॥ 3 एकार्थसमवायादिस्समवायनिबन्धनः । तादात्म्यनामकः भाट्टैः भिन्नाभिन्नत्वलक्षणः ॥ समवायस्य च स्थाने संबन्धः पर्यभाष्यत । तादात्म्यलक्षणो भेदाभेदो ज्ञातश्चतुर्विधः ॥ जातिव्यक्त्योस्तु तादात्म्यं स्यात्सामान्यविशेषयोः । क्रियाक्रियावतोस्तावत् अवस्थातद्वतोर्मतम् ॥ अंशांशिभावस्तार्तीयः स मतो गुणतद्वतोः । कार्यकारणतादात्म्यं अवयव्यादिसंश्रितम् ॥ गोत्वं समुद्रो वृक्षश्च मृच्चोदाहरणं क्रमात् । व्यक्तिस्तरङ्गः शाखादिः कुम्भश्च प्रतियोगिनः ॥ 4 अभावस्यापि वैशिष्ट्यं संबन्धान्तरमिष्यते । कौमारिलैस्तार्किकैस्तु गौरवात्सोऽपलप्यते ॥ 5 कार्यकारणभावाख्यस्संबन्धोऽन्यत्र विस्तृतः । अन्यथा स्वप्रवृत्त्यादेश्शास्त्रादेरप्यनुत्थितिः ॥ 6 वाच्यवाचकसंबन्धनिषेधे लोकबाधनम् । विरोधश्च स्ववाक्येषु किं कथं प्रतिपाद्यते ॥

256 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके औत्पत्तिकस्सामयिक इति वादोऽत्र भिद्यते । प्रथमो वैदिकः पक्षः द्वितीयो यौक्तिको मतः ॥ 7 विषयत्वाख्यसंबन्धे बह्व्यो विप्रतिपत्तयः । संक्षेपतो निदर्श्यन्ते बुधास्सङ्ग्रहबुद्धयः ॥ 8 स्वच्छा स्वतो धीस्समनन्तरप्रत्ययलक्षणात् । साकारा वासनाभेदात् नियतैवोपजायते ॥ वासना साऽनादिभूता वैचित्र्यं तन्निबन्धनम् । ज्ञानार्थयोस्तत्तादात्म्यं संसर्गो ग्राह्यलक्षणः ॥ न संभव्यपरः, नोचेत्सर्वसर्वज्ञता भवेत् । इति शून्यख्यातिवादियोगाचारव्यवस्थितिः ॥ 9 अत्र सौत्रान्तिकाः प्राहुः ज्ञानाकारार्पणक्षमम् । हेतुत्वं, केवलं हेतुः चक्षुराद्यपि विद्यते ॥ 10 केचित् ज्ञानार्थयोस्तुल्यावाकारावनुजानते । समानाकारता तेषां संसर्गस्स्याद्यथोच्यते ॥ अर्थेन घटयत्येनां न हि मुक्त्वाऽर्थरूपताम् । तस्मात्प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपता ॥ तत्र दोषं विदुश्चेत्थं योगाचारमतानुगाः । एकदेशेन सारूप्ये सर्वस्स्यात्सर्ववेदकः ॥ सर्वात्मना तु सारूप्ये ज्ञानमज्ञानतां व्रजेत् । नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्याऽस्ति स्वयं सैव प्रकाशते ॥