मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

अनुमानसमर्थनवादः 36 अनुमानं ततश्चं स्यात्तद्वस्तुप्रभवं ततः । वन्हेस्तु प्रतिबद्वस्य प्रतिलम्भनमुच्यते ॥ यद्वाष्पविषयाद्धूमविकल्पादुपजायते । वह्निज्ञानं, तन्न परंपरया प्रतिबध्यते ॥ वह्निनेति, न मानं तत् आभास इति गीयते । प्रतिबन्धपदार्थोऽपि सम्यग्व्युत्पादितोऽमतः ॥ व्यवहारविसंवादान्मानतेन्द्रियलिङ्गयोः । आप्तवादाविसंवादाच्छब्दः प्रामाण्यमृच्छति ॥ 5 बौद्धाः प्रमेयद्वैविध्यात् प्रमाणं द्विविधं जगुः । नान्यः प्रमाणभेदस्य हेतुर्विषयभेदतः ॥ विशेषोऽध्यक्षतो गम्यः सामान्यमनुमानतः । नोभयं नोभयग्राह्यं पिष्टं पिष्टं नहीष्यते ॥ अतश्च नोपगच्छन्ति संप्लवं नीतिकोविदाः । एकस्मिन् विषयेऽनेकमानवृत्तिर्हि संप्लवः ॥ चोदनालक्षणत्वं च शास्त्रयोनित्वमेव च । धर्मस्य ब्रह्मणश्चापि तस्मादेवोपपादितम् ॥ समानविषयत्वे च जायेत सदृशी मतिः । नचाध्यक्षधिया साम्यमेति शब्दानुमानधीः ॥ तेजोऽन्यदेव नक्षत्रशशाङ्ककलादिषु ।

368 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अन्यदेवेन्द्रियग्राह्यमन्यत् शब्दादिगोचरम् । शब्दात्प्रत्येति भिन्नाक्षः नतु प्रत्यक्षमीक्षते ॥ अन्यथैवाग्निसंसर्गाद्दाहं दग्धोऽनुमन्यते । अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः संप्रतीयते ॥ तस्मान्न संप्लवो नापि तृतीयं मानमिष्यते । प्रत्यक्षं च परोक्षं च मानं विषयभेदतः ॥ विकल्पविषये वृत्तिमाहुश्शब्दानुमानयोः । तेभ्यः संबन्धसिद्धौ च नानवस्था न संप्लवः ॥ यो वादिप्रतिवादिभ्यां निश्चितस्साधनं तु तत् । इत्युक्तवद्भिरप्येतैरसत्यात्सत्यधीर्मता ॥ अनुमानस्येत्थमेभिः प्रामाण्यं परिनिश्चितम् । तच्च सांवृतिकं वा सांव्यावहारिकमेववा ॥ 6 अथ तार्किकसिद्धान्तसंग्रहोऽप्यत्र लिख्यते । व्याप्त्यतीचारशङ्केत्थं प्रत्युक्ता कुसुमाञ्जलौ ॥ शङ्का चेदनुमाऽस्त्येव न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातावधिराशङ्का तर्कश्शङ्कावधिर्मतः ॥ अनुमानस्य बाधश्च नाध्यक्षात्किंतु तर्कतः । तत्र व्याप्त्याद्युपगमात् स्वव्याघातो दुरुत्तरः ॥ व्याघातो यदि दोषो न को वा दोषः उदीर्यताम् ।

अनुमानसमर्थनवादः ३६९ आशङ्का यदि निर्मूला सर्वत्र सुलभा हि सा । उत्प्रेक्षेत च यो मोहादज्ञातमपि बाधकम् ॥ स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा क्षयं व्रजेत् । इति पद्यं विश्रुतं हि यन्न्यायकणिकोदितम् ॥ व्यभिचारस्याग्रहोऽपि सहचारग्रहस्तथा । हेतुर्व्याप्तिग्रहे तर्कः क्वचिच्छङ्कानिवर्तकः ॥ व्याघातो यदि शङ्काऽस्ति नचेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातावधिराशङ्का तर्कश्शङ्काऽवधिः कुतः ॥ इत्थं खण्डनकारेण कुसृष्टिर्यैह कीर्तिता । सर्वार्थसिद्धौ शङ्कैषा प्रत्युक्ता सूरिभिर्यथा ॥ व्याघातनिर्धुता शङ्का व्याघाते सा कथं भवेत् । शब्दवैचित्र्यमात्रेण श्लोकस्तु परिवर्त्यते ॥ भूयोदर्शनतस्तत्र भवेच्छङ्कानिराक्रिया । तर्कस्तन्मूलभूतस्योपाधेरेव निवर्तकः ॥ निरुपाधिकसंबन्धो व्याप्तिरित्यत उच्यते । प्रायेण पक्ष एवैषोऽपूर्वरीत्याऽप्यनूद्यते ॥ न व्याप्तिर्नियमायोगादिति व्याप्तमिदं न वा । व्याप्तं चेत्स्वीकृता व्याप्तिः न व्याप्तं चेन्न दूषणम् । सर्वस्य व्यभिचारित्वे व्यभिचारो न सिद्ध्यति । एकस्याप्यव्यभिचारित्वे न सर्वव्यभिचारिता ॥ M.R. 47

370 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके भूयोदर्शनतस्तावदुदेति मतिरीदृशी । नियतोऽयमनेनेति सकलप्राणिसाक्षिका ॥ दोषज्ञाने त्वनुत्पन्ने नाशङ्का निष्प्रमाणका । अत्र च प्रक्रियासारः विश्रुतोऽथापि लिख्यते ॥ 7 पञ्चलक्षणकाल्लिङ्गात् गृहीतानियमे स्मृतेः । परोक्षे लिङ्गिनि ज्ञानं अनुमानं प्रचक्षते ॥ व्याप्तिज्ञानं तु करणं फलं ह्यनुमितिर्मता । व्यापारस्तु परामर्शः जन्योऽपि जनकोऽपि सः । असाधारणहेतुर्यः करणं तदिहेष्यते । व्यापारवत्त्वं तस्येष्टमित्याहुर्नव्यतार्किकाः ॥ प्राचीनाः ज्ञायमानं तु लिङ्गं करणमूचिरे । अनागतादिलिङ्गेन न स्यादनुमितिस्तदा ॥ इति नव्या दोषमाहुः समाधिस्तत्रचेरितः । अनागतादिलिङ्गेनानागतादेर्भवेद्धि सा ॥ व्याप्यत्वेन ज्ञायमानं हेतुत्वेनाभ्युपेयते । न धूलीपटलज्ञानादपि सा नोपपद्यते ॥ व्याप्यस्य पक्षवृत्तित्वधीः परामर्श उच्यते । संबन्धग्रहवेलायां प्रथमं लिङ्गदर्शनम् ॥ या पक्षधर्मता सैव द्वितीयं लिङ्गदर्शनम् । परामर्शस्तृतीयं स्यात् तेनानुमितिसंभवः ॥

व्याप्तिस्मृतेः पक्षधर्मज्ञानाच्चानुमितिर्भवेत् । न विशिष्टपरामर्शादिति प्राभाकरा विदुः ॥ अख्यातिवादभङ्गायान्यथाख्यातिप्रसिद्धये । विशिष्टज्ञानजन्यत्वं साध्यते युक्तिवेदिभिः ॥ भेदाग्रहो हि गुरुभिः भ्रमस्थानेऽभिषिच्यते । वह्निव्याप्यो धूम एष हृद इत्यादिसंविदोः ॥ भेदाग्रहाच्चेदनुमा साऽन्यथाख्यातिरेव हि । विशिष्टबुद्धिः हेतुश्चेत् अयोगोलं च वह्निमत् ॥ इत्याद्यनुमितेर्हेतुः धूमधीरन्यथैव सा । सेयं चोभयतःपाशा रज्जुरित्यस्ति धीः भ्रमः ॥ सामान्यव्याप्तिसहितपक्षधर्मत्वधीबलात् । सामान्ये पक्षनिष्ठत्वं विशेषः किल साध्यते ॥ साध्यस्य संशयः पक्षतेति प्राचीनलक्षणम् । साधनेच्छाशून्यसिद्धेरभावो नव्यलक्षणम् ॥ धूमस्य पक्षता कैश्चित्प्राचीनैरुपवर्णिता । धूमोऽग्निमान् पाण्डुतादिविलक्षणगुणादिति ॥ जीमूताः वृष्टिमन्तः स्युः औन्नत्यादिगुणात्तथा कुमारिलोऽप्यन्ववादीदित्थं हि श्लोकवार्तिके ॥ तस्माद्धर्मविशिष्टस्य धर्मिणः स्यात्प्रमेयता । सा देशस्याग्नियुक्तस्य, धूमस्यान्यैश्च कल्पिता

372 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 8 शाक्यास्तु सविकल्पस्य प्रत्यक्षत्वं न मन्वते । एतेषामनुमानादेरुत्पत्तिर्नैव सिध्यति ॥ सति भावो न कार्यत्वं किंतु सत्येव भाविता । तस्माच्चेदविनाभावः स्यादात्माश्रयणं ध्रुवम् ॥ प्रमातुः शिंशपात्वं तु यस्य प्रत्यक्षगोचरः । परोक्षं तस्य वृक्षत्वमिति नातीव लौकिकम् ॥ कार्यकारणभावोऽपि क्षणयोर्नैव संभवी । संभवन्नपि दुर्लक्षः तन्न हेतुरसावपि ॥ सोपाधिका चेदाशङ्का स्यादुपाधिविधूननात् । निर्धुतैव भवेत्तेनोपाधितत्त्वं विमृश्यताम् ॥ (76) उपाधिवादः. 1 साध्येन च समं व्याप्तः साधनाव्यापकश्च यः । स उपाधिरिति ह्याहोदयनो न्यायदेशिकः ॥ सिषाधयिषिते शब्दानित्यत्वे हि विशेषणैः । घटत्वमश्रावणत्वं सकर्तृत्वं च वार्यते ॥ वह्नौ साध्ये निवार्यन्ते तथैवैतैर्विशेषणैः । महानसत्वाद्व्र्व्यत्वतत्सामग्र्य इति क्रमात् ॥ 2 साध्यस्य साधनस्यापि व्यापकोऽव्यापकः क्रमात् उपाधिरिति वादीन्द्रः प्राह शंकरकिंकरः ॥

उपाधिवादः 373 3 उपाधिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिदमुच्यते । अन्यत्र वस्तुनि स्वीयधर्मस्यारोपहेतुता ॥ जपायुपाधिः स्फटिकारुण्यबुद्धेर्हि तादृशः । दर्पणो मुखमालिन्यबुद्धेश्चोपाधिरिष्यते ॥ तथा स्वधर्मभूतायाः व्याप्तेः बुद्धिं करोति या । मैत्रीसुतत्वे हेतौ सा शाकपाकजता मता ॥ निरुपाधिकसंबन्धरूपव्याप्तिपरिग्रहात् । उपाधिशब्दाभिधेयापरित्यागेन दूषणे ॥ तात्पर्यं समशब्दस्य प्रयोक्तॄणां प्रतीयते । इतरेषां तु तात्पर्यमेतदध्यवसीयते ॥ व्यापकस्य निवृत्त्यैव व्याप्यं हि विनिवर्तते । पक्षे साध्यस्य बाधेनोपाधेर्दूषणता मता ॥ व्यर्थस्स्यात्समशब्दस्य प्रयोग इति निर्णयः । 4 व्यभिचारोन्नायकत्वेनोपाधेर्दूषकात्मता ॥ नव्यनैयायिकैरुक्ता सा किंचिदुपदर्श्यते । हेतुस्त्वसौ साध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारतः ॥ साध्येन व्यभिचारी स्यात् यदित्थं तत्तथेष्यते । एवं सामान्यमुखतः दोषस्योन्नयनं विदुः ॥ 5 स उपाधिशङ्कितश्च निश्चितश्चेति च द्विधा । योग्यं चायोग्यमिति च द्वयं चोभयथा मतम् ॥

374 मानमयरहस्यश्लोकवार्तिकं योग्यं योग्यानुपलब्ध्याऽयोग्यं तर्केण धूयते । भूयोदर्शनतश्शक्या दृश्योपाधेः निराक्रिया ॥ अदृश्योपाधिशङ्का तु तर्कैरिति विदुः परे । उपाधित्वेन शङ्क्यस्य संबन्धो निरुपाधिकः ॥ अन्यथोपाधिता नास्ति तद्वदन्यत्र गृह्यताम् । अप्रयोजकताहेतुरुपाधिरिति निर्णयः ॥ यत्रानुकूलतर्कस्यासंभवस्सोऽप्रयोजकः । 6 नोपाधिः पक्षतोऽन्यत्वं साधनं च विपक्षतः ॥ बाधनं न सपक्षेभ्यः सर्वानुमितिबाधनात् । पक्षाद्भेदः विपक्षाच्च भेदः भेदः सपक्षतः ॥ नोपाधिर्न च हेतुस्स्यात्प्रतिरोधो नचैव हि । नोपाधिरिति पद्यस्य फलितार्थस्त्वसौ स्थितः । भूयोदर्शनतो व्याप्तिग्रहो न्यायविदीरितः । सकृद्दर्शनतो व्याप्तिग्रहस्स्यादेकदेशिनाम् ॥ 7 व्याप्याङ्गीकरणेऽनिष्टव्यापकस्य प्रसञ्जनम् । तर्कस्स चोभयविधविषयोपेत इष्यते ॥ प्रामाणिकपरित्यागोऽप्रामाणिकपरिग्रहः । एष चात्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकभेदतः ॥ प्रतिबन्धनवस्था च तथाऽनिष्टप्रसञ्जनम् । इत्येवंभेदतश्चापि प्रोक्तः षड्धा च पञ्चधा ॥

लिङ्गविचारः ३ व्याप्तिः तर्काप्रतिहतिः अवसानं विपर्यये । अनिष्टाननुकूलत्वे इति तर्काङ्गपञ्चकम् ॥ गौरवं लाघवं चेति तर्कः सार्वत्रिकावुभौ । गौरवं कल्पनाधिक्यं लाघवं त्वल्पकल्पना ॥ तर्कशब्दं पुनः केचिदनुमाने प्रयुञ्जते । अनुमानविशेषोऽयमिति केचित्प्रचक्षते ॥ सहकार्यनुमानस्य मानस्येति विदुः परे । तर्कः पृथक् मानमिति प्राहुर्जैनविपश्चितः ॥ ४ व्याघातपर्यवसितं सर्वं दूषणमिष्यते । उपलम्भे त्ववसितं सर्वं साधनमुच्यते ॥ (77) लिङ्गविचारः. 1 लिङ्गं व्याप्यं च हेतुश्चोपपत्तिर्युक्तिरेवच । साधनं स्थापना चेति पर्याय इति निर्णयः ॥ अन्यथाऽनुपपत्त्येकलक्षणं लिङ्गमिष्यते । पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रब्राह्मणताऽनुमा ॥ सर्वलोकप्रसिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते । प्रयोगपरिपाटी तु प्रतिपाद्यानुसारतः ॥ प्रतिज्ञा हेतुरेवेति द्वयस्यैव प्रयोज्यता । व्युत्पादनाय मन्दानां दृष्टान्तादेरपीष्यते ॥

376 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 2 इत्यार्हतानां सिद्धान्तः ह्यथ वेदान्तिभिः परैः । व्याप्तिश्च पक्षधर्मत्वं उभयं लिङ्गलक्षणम् ॥ व्याप्त्यभावे पुनर्व्याप्यत्वासिद्धिरिति निश्चिता । पक्षधर्मत्वस्य हानौ स्वरूपासिद्धिरिष्यते ॥ अव्याप्तापक्षधर्मौ द्वौ हेत्वाभासौ समासतः । तयोरेव प्रपञ्चेन स्यादसिद्धादिकल्पना ॥ इति न्यायपरिशुद्धिकारसिद्धान्तसंग्रहः । व्याप्तिस्तथा समुचितदेशवृत्तित्वमेव च ॥ द्वयं प्रमाणपद्धत्यां लिङ्गरूपं निरूपितम् । 3 अथ त्रिलक्षणविदामेतद्वार्त्सीभुवां मतम् ॥ पक्षे सत्त्वं सपक्षे च सत्त्वं चैव विपक्षतः । व्यावृत्तत्वमिति त्रीणि लिङ्गरूपाणि ते विदुः ॥ हेत्वाभासा अपि ततस्त्रय एव हि तन्मताः । आभासोऽपि हि सर्वत्र स्वस्वरूपविपर्ययः ॥ 4 पञ्चलक्षणकं लिङ्गमाहुर्न्यायविदः पुनः । पक्षे सत्त्वं सपक्षे च सत्त्वमेवं विपक्षतः ॥ व्यावृत्तत्वं तथैवासत्प्रतिपक्षत्वमेव च । अबाधितत्वमित्येतदत्र लक्षणपञ्चकम् ॥ 5 एकैकापायतस्तेषां हेत्वाभासास्तु पञ्चधा । अत्रार्हतस्याक्षेपोऽयं देवसूरेर्निशम्यताम् ॥

लिङ्गविचारः 377 अज्ञातस्य हि लिङ्गस्य हेतुता न च कस्यचित् । प्रसज्यते तार्किकाणां ज्ञातत्वमधिकं ततः ॥ हेतोश्च ज्ञापकत्वेन ज्ञातत्वं यदि लभ्यते । विपक्षव्यावृत्तिमात्रादबाधोप्यत्र लभ्यते ॥ अन्यथानुपपत्त्यैकरूपस्यैतत्प्रपञ्चनम् । षड्रूपता तथा पञ्चरूपता वा त्रिरूपता ॥ 6 यन्न्यायपरिशुद्धयुक्तमन्यथारूपपञ्चकम् । तदप्यत्रावधातव्यं प्रक्रियामात्रभेदतः ॥ असिद्धार्थत्वं च साध्यज्ञापनाय प्रवृत्तता । विशिष्यानास्कन्दितता व्याप्तिग्राहकमानतः ॥ संदिह्यमानविषयवत्ता व्यक्तिविभिन्नता । पक्षस्थहेतुव्यक्तौ स्यादित्येतद्रूपपञ्चकम् ॥ दृष्टान्तव्यक्तिवृत्तौ तु हेतौ तेषां विपर्ययः । सिद्धार्थत्वादिकं रूपपञ्चकं तत्र शाश्वतम् ॥ ततश्च दश रूपाणि सद्धेतोरसतः पुनः । न्यूनानीति विदुर्धीराः व्यासाभिरुचयस्तु ते ॥ 7 लिङ्गं तु त्रिविधं कार्यस्वभावानुपलब्धयः । इति वैभाषिकाः प्राहुरिति सर्वत्र विश्रुतम् ॥ पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः ।

378 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके हेतुबिन्दुवचस्त्वेतत्कीर्तितं धर्मकीर्तिना । स एव भिक्षुः बहुधा कुमारिलहृदिस्थितः ॥ यद्यप्यनुपलब्धिस्सा स्वभावान्तर्निपातिनी । तथापि प्रतिषेधस्य साधनात्पृथगुच्यते ॥ सा चैकादशधेत्येके परे षोडशधेति च । प्राहुर्विभागवैचित्र्यात् पृथक्कृतिफलं न्विदम् ॥ तथा प्रसङ्गानुमानं तद्विपर्यय इत्यपि । विभागोऽस्ति तदर्थं तु वक्तीत्थं किरणावली ॥ तत्स्वभावानुमानं यत् प्रसङ्ग इति कथ्यते । व्यापकानुपलब्धिर्या स विपर्यय इष्यते ॥ 8 मात्रानिमित्तसंयोगिविरोधिसहचारिभिः । स्वस्वामिवध्यघाताद्यैः सांख्यानां सप्तधाऽनुमा ॥ 9 अस्येदं कारणं कार्यं संबन्ध्येकार्थयोगिता । विरोधि लैङ्गिकमिति चतुर्धा कणभोजिनाम् ॥ 10 इति वाचस्पतिः प्राह नैयायिकमते पुनः । पूर्ववच्छेषवच्चैव दृष्टं सामान्यतस्त्रिधा ॥ इत्यक्षपादसूत्रोक्तं कार्यं कारणमेवच । अकार्यकारणं चेति तस्यार्थः कैश्चिदिष्यते ॥ 11 तथैव शाबरे भाष्ये त्वौपवर्षं द्विधेरितम् । यथा प्रत्यक्षतोदृष्टसंबन्धं प्रथमं मतम् ॥

परं सामान्यतोदृष्टसम्बन्धमिति कीर्तितम् । विशेषतोदृष्टमेव प्रत्यक्षत इतीर्यते ॥ सामान्यतोदृष्टमेव स्याद्वैभाषिकसम्मतम् । परोक्षमानं सामान्यगोचरन्विति तन्मतम् ॥ वैशेषिकादयस्तत्र त्वित्थं व्यवहरन्ति हि । दृष्टं चादृष्टमिति च शब्दमात्रप्रभेदतः ॥ 12 सामान्यतोदृष्टमेव द्वितीयमिह कथ्यते । तदेव परिशेषानुमानं व्याख्यातृसम्मतम् ॥ क्रियादिविषयादृष्टस्वलक्षणमितीतरे । दृष्टस्वलक्षणं सर्वमिति केचित् विदुः परे ॥ तेन सामान्यतोदृष्टं दृष्टं चापि विशेषतः । इति द्विधाऽनुमानं स्यादितरेषां विपश्चिताम् ॥ साङ्ख्या गोहिं विज्ञानं दृष्टमित्यभिधीयते । अत्यन्तजात्यभेदेऽपिचानुमानं तदिष्यते ॥ अत्यन्तजातिभेदे तु दृष्टं सामान्यतो मतम् । यथा प्रवृत्तिस्सफला वणिक्कर्षकभूभुजाम् ॥ तथा वर्णाश्रमवतां दृष्टार्थानभिलाषिणाम् । इति प्रशस्तपादेन द्वयमेतदुदाहृतम् ॥ दृष्टं वह्न्यादिकं तत्रादृष्टं कर्मादिकं त्विति । अनुमानप्रमेयं च द्विविधं गुरवो विदुः ॥

विशेषविषयं त्वाद्यं परं सामान्यगोचरम् । नातीन्द्रियेऽनुमानं स्यादिति कौमारिलं मतम् । प्रत्यक्षदृष्टसंबन्धं ययोरेव विशेषयोः । गोमयेन्धनतज्जन्यविशेषादिमतिः कृता ॥ तद्देशस्थेन धूमेन तत्र कालान्तरे पुनः । यदाऽग्निर्बुध्यते पुंसा विशेषविषयं तु तत् ॥ संदिह्यमानसद्भाववस्तुबोधात्प्रमाणता । विशेषदृष्टमेतच्च लिखितं विन्ध्यवासिना ॥ प्राप्तिसामान्येन यत्र गतिसामान्यधीर्भवेत् । आदित्यादौ तत्र दृष्टं सामान्यमिति वार्तिकम् । अर्थापत्त्यैव शक्त्यादेस्सिद्धिमेते विदुर्बुधाः । अनुमानेन शक्त्यादेस्सिद्धिं प्राभाकरा विदुः ॥ तेनेश्वराद्यसिद्धौ तु वेदस्यापौरुषेयता । निराबाधेति हृदयं कौमारिलमिति स्थितम् ॥ 13 सांख्यास्सामान्यतोदृष्टमतीन्द्रियपदं विदुः । तेन क्रिया सकरणिकेतीन्द्रियं साधयन्ति ते ॥ अनुमानं पुनस्सामान्यावधारणलक्षणम् । यथादेशान्तरप्राप्तेर्गतिमच्चन्द्रतारकम् ॥ प्रत्यक्षं तु विशेषस्य प्राधान्येनावधारणा । इति पातञ्जले योगभाष्येऽप्येतद्विवेचितम् ॥

14 नैयायिकानां व्याख्यानमित्थमत्रावधार्यते । वह्न्यादिकं विशेषेण दृष्टमित्यभिधीयते ॥ रूपाद्रसानुमानं तु दृष्टं सामान्यतो मतम् । शृङ्गाद्विशफवत्त्वं वा सामान्येनावधार्यते ॥ परिशेषानुमानं वा सामान्यत इतीर्यते । अथवाऽतीन्द्रियं वस्तु सामान्यविषयं मतम् ॥ अतीन्द्रियानुमानस्य परिशेषानुमानतः । विशेषः कथितः सूक्ष्मः जयन्तेन स उच्यते ॥ इच्छादिकं शरीरादिविलक्षणसमाश्रयम् । शरीरादिषु बाधायां कार्यत्वादिति तत्क्रमः ॥ परिशेषानुमानस्य प्रवृत्तिक्रम एष हि । इच्छादेर्नाश्रयो देहः प्रसक्तोऽन्योऽपि नाश्रयः ॥ इत्येवं प्रतिषेधेन शिष्यमाणस्तदाश्रयः । इत्थं विशेषमालक्ष्य द्विधा व्याख्यत्स पक्षिलः ॥ 15 अथौपनिषदानां तु व्याससूत्रावलम्बिनाम् । अभिप्रायस्त्वसौ न्यायपरिशुद्धौ प्रकाशितः ॥ विशेषतोदृष्टमेतद्विशेषानुगमे सति । भवेत्सामान्यतोदृष्टं सामान्यानुगमे सति ॥ अस्मदध्यक्षयोग्यार्थानुमानं स्याद्विशेषतः । तदयोग्यार्थानुमानं आहुस्सामान्यतः बुधाः ॥

82 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तेनेन्दुपरभागादिसिद्धिः शैलापरान्तवत् । व्यक्तेरैक्येऽपिवा देशकालावस्थाभिदावशात् ॥ शृङ्गाच्छैलः स्वरात्पुत्रः रोहिणी कृत्तिकोदयात् । विशेषतोदृष्टमेतत् परं धूमादिकं भवेत् ॥ एतेऽतीन्द्रियवस्तूनां शास्त्रतस्सिद्धिवादिनः । बादरायणसिद्धान्तशास्त्रयोनिनये स्थितः ॥ भवन्तं च भविष्यन्तं भूतं व्यवहितं तथा । सूक्ष्मं च विप्रकृष्टं चेत्येवंजातीयकं तथा ॥ वेदो बोधयितुं शक्तः नान्यदित्यस्ति शाबरम् । तद्युक्तं ततश्चानुमानं त्रैकाल्यगोचरम् ॥ सर्वार्थविषयं चेति न्यायवित्प्रवरोदितम् । विवादोऽयमनादिस्स्यात् उक्तियुक्त्योः परस्परम् । 16 स्वार्थं परार्थमिति च द्विविधं हि विभज्यते । नैयायिकैः तत्र दोषमिममाहुः परे बुधाः ॥ सर्वाणि चानुमानानि स्वानुसंधानशक्तितः । प्रवृत्तानि स्वव्यवहृतिसाधनानीति हि स्थितम् । चेद्विभज्य च वक्तव्यमेवं वक्तुं हि साम्प्रतम् । स्वयंसिद्धं चान्यवाक्यपूर्वकं चेति भेदतः ॥ स्वार्थं परार्थमिति हि प्रत्यक्षादावपीष्यताम् । दोषज्ञाः सूक्ष्ममतयः श्रोतारो नहि केवलम् ॥

व्याप्तिः ३ नचापूर्वास्तीर्थकराः न भवन्तीति निर्णयः । तथात्वे प्रथमैकान्तपरिशेषः प्रसज्यते ॥ (78) व्याप्तिः. 1 अथ व्याप्तिपदार्थीयविकल्पस्यापि संग्रहः । तत्प्रमाणविकल्पोऽपि संग्रहादिह सूच्यते ॥ अविनाभावनियमः व्याप्तिस्सौगतसम्मता । सा च साध्यवदन्यस्मिन्नसंबन्धो निरुच्यते ॥ व्यतिरेकस्सुग्रहस्स्याद्दुर्ग्रहो यावदन्वयः । अतएवाविनाभाव इत्युक्तिः व्यतिरेकतः ॥ व्यतिरेकव्याप्तिरेवानुमानाङ्गतया मता । वैधर्म्यतश्च दृष्टान्तः विपक्षाद्विनिवृत्तये ॥ कार्यकारणभावो वा स्वभावो वाऽत्र गृह्यते । व्याप्तिग्रहोपायतया तैर्बौद्धैरिति निर्णयः ॥ 2 नैयायिकैस्साहचर्यनियमो व्याप्तिरिष्यते । तच्च व्यापकसामानाधिकरण्यमितीर्यते ॥ साहचर्यं चान्वयतः तथैव व्यतिरेकतः । द्वेधाऽपि सम्मतं तेन लिङ्गं त्रिविधमुच्यते ॥ साहचर्येऽत्र घटकः संबन्धः बहुधा मतः । नौलुक्यवच्चतथैव सांख्यवन्नापि सप्तधा ॥

384 "मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके इयानेव विशेषोऽत्र भावयोर्यादृशी ययोः । व्याप्यव्यापकता सैव व्यत्यस्ता तदभावयोः ॥ अग्नेर्भावस्य भूयस्त्वात्तदभावोऽल्पतां व्रजेत् । धूमभावस्य चाल्पत्वात् तदभावो महत्तरः ॥ व्यभिचारज्ञानशून्यसहचारस्य दर्शनम् । हेतुर्व्याप्तिग्रहे तर्कः क्वचिच्छङ्कानिवर्तकः ॥ यावतीनां साध्यहेतुव्यक्तीनां स्यादलौकिकम् । सामान्यलक्षणासत्त्या सहचारस्य दर्शनम् ॥ 3 मीमांसकानां सिद्धान्ते व्याप्तिस्तत्त्वमिदं मतम् । व्याप्तिर्हि नियमः कश्चित् संबन्धोऽस्ति विलक्षणः संबन्धो व्याप्तिरिष्टाऽत्र लिङ्गधर्मस्य लिङ्गिना । व्याप्यस्य गमकत्वं च व्यापकं गम्यमिष्यते ॥ यो यस्य देशकालाभ्यां समो न्यूनोऽपिवा भवेत् । स व्याप्यः व्यापकस्तस्य समो वाऽभ्यधिकोऽपि वा येन केनापि संबन्धेनैष क्वापि नियम्यते । स एव लिङ्गधर्मस्य लिङ्गता समुदाहृता ॥ तथा च नियमाख्यो यस्संबन्धो व्याप्तिलक्षणः । तदभावादागमोऽपि प्रमाणं स्याद्विलक्षणम् ॥ व्याप्तिस्सपक्षदृष्टैवानुमानाङ्कतया मता । सर्वदेशव्याप्तिरत्र दुर्ग्रहैव विपश्चिताम् ॥

व्याप्तिः 38. भूयोदर्शनगम्या च व्याप्तिस्सामान्यधर्मयोः । क्वचिच्च कृत्तिकारोहिण्याद्ययोर्हि विशेषयोः ॥ कैश्चित् यावद्देशकालव्याप्तिधीरङ्गमिश्यते । मानं मृगयमाणाश्च प्रत्यक्षं तत्सकृद्विदुः ॥ बालोऽपि दीपकलिकास्पर्शाद्वेत्ति तथा सकृत् । योगिप्रत्यक्षतुल्यं तन्मानसं केचिदब्रुवन् ॥ भूयोदर्शनसंजातसंस्कारसचिवं पुनः । प्रत्यक्षं चरमं व्याप्तौ मानं केचित्प्रचक्षते ॥ यत्रयत्र भवेद्धूमः तत्रतत्राग्निरित्यसौ । यस्स्यादवगमः स्सोऽयं परोक्षो ह्यानुमानिकः ॥ इति कौमारिलाः प्राहुः नाङ्गं यावन्मतिस्ततः । अन्वयो व्यतिरेकश्च यथासंभवमिष्यते ॥ नियम्यत्वनियन्तृत्वे भावयोर्यादृशी मते । ते एव विपरीते तु विज्ञेये तदभावयोः ॥ गमकस्यैकदेशस्य व्याप्तिं गम्येन भाषितुम् । साध्यसाधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तः प्रतिपाद्यते ॥ तत्र हेत्वर्थमुद्दिश्य साध्योपादानमिष्यते । उद्देश्यो व्याप्यते धर्मः व्यापकश्चोत्तरो मतः ॥ यद्वृत्तयोगः प्राथम्यमित्याद्युद्देश्यलक्षणम् ।

386 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं हि भासते । विधेयस्येत्येतदेव विवृतं नव्यतार्किकैः ॥ साध्येन साधनस्याथ व्याप्तिमन्थे प्रचक्षते । व्याप्तिरावृत्तिरेषा स्यादथवाऽधिकदेशता ॥ भूमौ प्रतिष्ठितो वह्निः धूमाग्रं व्योम्न्यवस्थितम् । व्याप्नोति कथमित्यत्र प्रत्यवस्थीयते परैः ॥ 4 निरूपाधिकसम्बन्धो व्याप्तिरित्यपरे विदुः । उपाधिस्साधनाव्याप्तिसाध्यव्याप्त्यादिगर्भितः ॥ तत्रोपाधिव्याप्तिवस्तुनिर्णयेऽन्योन्यसंश्रयः । तत्रचेत्थं समाधानं परिशुद्धावुदीरितम् ॥ यो यावत्साध्यदेशस्थः न यावद्धेतुदेशगः । स उपाधिरिति ज्ञानान्न दोष इति निश्चितम् ॥ 5 अन्तर्व्याप्तिः बहिर्व्याप्तिरिति व्याप्तिर्द्विधा मता । सिषाधयिषितव्यक्तिव्याप्तिरन्तरितीर्यते ॥ बहिः व्यक्त्यन्तरव्याप्तिरिति ह्यार्हतनिर्णयः । पक्षे व्याप्तिर्भवेदन्तः त्वन्यत्र बहिरिष्यते ॥ इति प्रमाणतत्त्वेऽपि विस्तृतं देवसूरिणा । विशेषव्याप्तिरन्तः स्यात् बहिसामान्यतो भवेत् ॥ वृथा विभाग इत्याहुः विबुधा न्यायवेदिनः । व्यतिरेकव्याप्तिबुद्ध्याऽप्यन्वयव्याप्तिरेव हि ॥