मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

608 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यावद्यावद्विवादाय मुक्तकं दीयते मनः । अनवस्थादिदोषेण तावत्तावद्विहन्यते ॥ अतएवाग्रहाविष्टाः सहसा नोपदेशतः । स्वमतं न त्यजन्तीति संशयः प्राक्प्रदर्श्यते ॥ संदिग्धास्ते तु सुकराः परिवर्तयितुं नराः । इत्येवं रूढसंस्कारः शिथिलीक्रियते बुधैः ॥ 4 ननु सर्वत्र सिद्धान्ते प्रायेण व्यवहारतः । लाघवन्यायसहितात्पदार्थपरिशुद्धयः ॥ स एव लाघवन्यायः लौकिकस्सर्वसम्मतः । पश्वादयोऽप्यार्जवेन धावन्ति ग्रासतत्पराः ॥ एकमात्राराघवेन पुत्रोत्सवसुखं बुधाः । मन्यन्त इति सिद्धान्तः वैयाकरणसम्मतः ॥ तथा लाघवतर्कानुगृहीतो यः प्रवर्तते । विचारस्स हि मीमांसेत्याहुर्वैदिकसूरयः ॥ लाघवेनैव तर्केण पदार्थानां व्यवस्थितिम् । निरूपयन्ति धीमन्तः तार्किका अपि यौक्तिकाः सैषा लाघवबुद्धिस्तु वासनामनुवर्तते । वासना नाम संस्कारः स दृढो यत्र यादृशः ॥ तादृशस्तत्र फलति नहि निम्बो मधुद्रवः । तस्माद्वासनया वस्तुसिद्धिर्बाह्येति सिध्यति ॥

5 अत्रोच्यते संप्रदायो नाम सर्वगुरुर्महान् । परंपरासमायातोपदेशस्सोऽभिधीयते ॥ आम्नाय इत्यादिशब्दाः तत्पर्यायाः प्रकीर्तिताः । सत्संप्रदायराहितशास्त्रैरर्थस्य निर्णयः ॥ दुष्करः तत्सदाचार्यसंप्रदायपरिग्रहः । शास्त्रामूलस्संप्रदायश्शास्त्राननुमतोऽपिवा । भ्रमादिसंभावनया बाह्यतुल्यो मतो बुधैः ॥ स च सन्नित्यसंश्चेति द्विविधः प्रथमोऽत्र नः । द्वितीयस्तु परेषां स्यात् नियमो हेतुदर्शनात् ॥ अधर्मेन्द्रियदोषाभ्यां दुस्तर्काभ्यासतोऽपिवा । दुर्व्याप्तेरनुसन्धानाद्विप्रलम्भकवाक्यतः ॥ तत्त्वाग्रहेण सहितात् अतत्त्वग्रहसम्भवः । स एव संप्रदायश्चेत् असंत्स्यादिति नः क्रमः ॥ परेषामथ सिद्धान्ते हेतुदर्शनमुच्यते । अनन्यगतिकाः स्वैररसिका जीविकार्थिनः ॥ तथा पाषण्डिसंसर्गाः कुतर्काभ्यासिनोऽलसाः । एवमादिप्रसिद्धास्ते सूरिभिः प्रकटीकृताः ॥ हेतवोऽनन्यथासिद्धाः वीक्ष्यन्तां तन्त्रवार्तिके । प्रतिमाजल्पनं शाखाभङ्गः पाषाणपाटनम् ॥ इत्यादिभिः कुत्सिताभिः सिद्धिभिर्वञ्चिताः परे । M. R. 77

हेतुदर्शनशून्या ये ते सन्त्येव महाजनाः ॥ न महत्ता देशतो वा कालतो वापि शक्तितः । आकारतो वा संख्यातः नान्यस्मादपि कारणात् ॥ एवं विशेषं पश्यन्तः तुष्यन्तस्सन्ति वैदिकाः । (122) युक्तिप्राबल्यम्. 1 एवं वैदिकसिद्धान्तसंप्रदायस्य संग्रहः । अथ यौक्तिकसिद्धान्तहृदयं संप्रकाशयते ॥ अभ्यासात्प्रतिभाहेतुः शब्दः सर्वैरपि स्मृतः । बालानां च तिरश्चां च यथार्थप्रतिपादने ॥ आद्यः करणविन्यासः प्राणस्योर्ध्वं समीरणम् । स्थानानामभिघातश्च न विना शब्दभावनाम् ॥ प्रमाणत्वेन तां लोकः सर्वः समुपगच्छति । व्यवहाराः प्रवर्तन्ते तिरश्चामपि तद्वशात् ॥ स्वरवृत्तिं विकुरुते मधौ पुंस्कोकिलः कथम् । जन्त्वादयः कुलायादेः करणे शिक्षिताः कथम् ॥ आहारप्रीतिविद्वेषप्लवनादिक्रियासु कः । जात्यन्वयप्रसिद्धासु प्रयोक्ता मृगपक्षिणाम् ॥ इतिहि प्रतिभावादिवार्ताक्षौदुम्बरायणाः । प्रतिभायास्तु माहात्म्यं वर्णयन्तीति विश्रुतम् ॥

वाक्यपद्यामपि विधिविवेके चाभिसूचितम् । हरिणा मण्डनेनापि सर्वसारार्थदृश्वना ॥ तस्मात्सर्वोऽभ्युपगमः प्रतिभामूल इष्यते । न शब्दः प्रतिभाहेतुः स्वातन्त्र्यमुपगच्छति ॥ शास्त्राणां चापि तात्पर्यनिर्णयोऽभ्यासमूलकः । तस्माद्यौक्तिक एवार्थः स्थापितश्शब्दमूर्धनि ॥ शब्दपृष्ठस्थितन्यायसहस्राधिक्रियात्मके । शास्त्रेऽपि न्यायलभ्योऽर्थः शास्त्रसिद्ध इतीष्यते॥ २ अथ शास्त्रेण सिद्धोऽर्थो यदि युक्त्या दृढो भवेत् । एवं स्यात्कृपणश्शब्दः नेष्टोऽसंप्लववादिनाम् ॥ अत्रोदाहरणं स्पष्टमेषोऽप्यर्थो भविष्यति । वेदान्तसिद्धान्ताक्षेपः तत्त्वटीकानिरूपितः ॥ स्वप्रकाशा मतिः धीत्वात् दृश्यत्वादिमतं मृषा । इत्याद्यैरेव सिद्धेऽर्थे कृतं त्रय्यन्तचिन्तया । ननुचोपासनादीनां सिद्धयै तच्चिन्तनं यदि । तच्चेदद्वैतधीसिद्धयै वृथा स्यात्तद्विरोधतः ॥ फलान्तरार्थं तच्चिन्ता यदिष्येत तथासति । मोक्षप्रधानशास्त्रत्वं गतं शारीरकस्य तत् ॥ श्रुतिवाक्यप्रसूता धीर्बाधिका नानुमानिकी । इति शक्यं न वदितुं अदृष्टस्यानपेक्षणात् ॥

12 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अनुमानाच्च शब्दाच्च रज्जुसर्पादिविभ्रमे । अविशेषेण बाधो हि दृष्टस्तद्वदिहापि च ॥ प्रत्यक्षं शब्दजन्यं तु दुस्साधं चापि निष्फलम् । परोक्षादपि शब्दोत्थाद्बाधसंभवदर्शनात् ॥ न चानुमानाशक्तस्य वाक्यमित्यपि युज्यते । सर्वमानान्तरानर्हे शास्त्रप्रामाण्यसाधनात् ॥ अनेकनियमोपेतवाक्यचिन्ताविधेर्वरम् । लोकदृष्ट्यनुसारेण युक्तिचिन्तेति निर्णयः ॥ 3 ब्रह्मापि जगतो हेतुः युक्तिभिः किल साध्यते । प्रधानं जगतो हेतुः प्रसिद्धं ह्यानुमानिकम् ॥ श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्य इति तर्कसहायताम् । श्रुतिरेव स्वयं प्राह तस्मात्तर्को विशिष्यते ॥ केवलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो विनिर्णयः । युक्तिहीनविचारे तु धर्महानिः प्रजायते ॥ इत्थं बृहस्पतिः प्राह स्मृतितन्त्रे व्यवस्थितिम् । पूर्वापरानुमानेन लोको युक्तौ प्रतिष्ठितः ॥ अबलाबालगोपालहालिकप्रमुखा अपि । बुद्ध्यन्ते नियतादर्थादर्थान्तरमसंशयम् ॥ अनुमानापलापे तु प्रत्यक्षादपि दुर्लभा । लोकयात्रेति लोकास्स्युः चित्रिता इव निश्चलाः॥

युक्तिप्राबल्यम् 61 यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः । अभियोगशतेनापि सोऽन्यथा नोपपद्यते ॥ तस्माद्युक्त्यैव जगतो व्यवहारो व्यवस्थितः । युक्तिहीनव्यवह्रतावुन्मत्त इति गीयते ॥ तस्माददृष्टतत्त्वानां सापराधं बहुच्छलम् । दर्शनं चापि वचनं नित्यमेवानवस्थितम् ॥ ऋषीणां दर्शनं यच्च तत्त्वे किंचिदवस्थितम् । न तेन व्यवहारोऽस्ति न तच्छब्दानिबन्धनम् ॥ तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव । तत्र नास्ति तलं व्योम्नि न खद्योतो हुताशनः मधुरं तिक्तरूपेण श्वेतं पीततया तथा । गृह्णन्ति पित्तदोषेण विषयं भ्रान्तचेतसः ॥ तथा वेगेन धावन्तो नाव्यारूढाश्च गच्छतः । पर्वतादीन्विजानन्ति भ्रमेण भ्रमतश्च तान् ॥ मण्डूकवसयाऽक्ताक्षाः वंशानुरगबुद्धिभिः । गृह्णन्तीत्यादिविषयः श्लोकवार्तिकविस्तृतः ॥ तस्मात्प्रत्यक्षमप्यर्थं विद्वानीक्षेत युक्तितः । न दर्शनस्य प्रामाण्यात् दृश्यमर्थं प्रकल्पयेत् इममर्थं भर्तृहरिः वाक्यपद्यां न्यदर्शयत् । न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकाकृद्वचनं यथा ॥

614 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके प्रत्यक्षकलितं चार्थं बुभुत्सन्तेऽनुमानतः । तर्कसिद्धान्तरसिका इति पूर्वैरुदाहृतम् ॥ 4 इदानीमिव सर्वत्र दृष्टान्नाधिकमिष्यते । उपलम्भानुसारेण व्यवस्थासिद्धिरीदृशी ॥ सर्वदाचापि पुरुषाः प्रायेणानृतवादिनः । यथाऽद्यत्वे न विस्रम्भः तथाऽतीतार्थकीर्तने ॥ न च पुंवचनं सर्वं सत्यत्वेनावगम्यते । वागिह श्रूयते यस्मात्प्रायादनृतवादिनी ॥ इति च श्रूयते श्लोकवार्तिके तन्त्रवार्तिके । कुमारिलमहाप्राज्ञमुखाल्लोकोत्तरं वचः ॥ सुगतो यदि सर्वज्ञः कपिलो नेति का प्रमा । तावुभौ यदि सर्वज्ञौ मतिभेदः कथं तयोः ॥ न ह्याप्तवादा नभसो निपतन्ति महासुराः । युक्तिमद्वचनं ग्राह्यं सर्वैरपि परिक्षकैः ॥ सर्वैर्दार्शनिकैः लोके शास्त्रं किञ्चिन्निधीयते । तत्प्रामाण्ये विवादस्तु वादिनामवशिष्यते ॥ प्रमाणान्तरदृष्टं हि शब्दोऽन्यं प्रापयेत्सदा । स्मृतिवच्च स्वयं तस्य प्रामाण्यं नोपपद्यते ॥ नूनं तत्रानुभूतोऽसावित्याप्तोक्तिनिबन्धना । बुद्धिस्साक्षाददृष्टेऽपि युक्ताऽर्थे पुरुषोक्तितः ॥

युक्तिप्राबल्यम् 61 नात्मीयादन्यदीयाद्वा प्रत्यक्षादेर्विना क्वचित् । वचसस्सत्यता दृष्टा सर्वशब्देष्वयं विधिः ॥ बुद्ध्याद्यन्तेवासिनां तु बुद्धाद्यास्सर्ववेदिनः । तत्प्रणीतानि शास्त्राणि प्रमाणानीति ते विदुः ॥ ईश्वरेणोपदिष्टास्स्युः वेदास्सकलवेदिना । प्रमाणमाप्तवाक्यत्वादित्याहुः किल तार्किकाः ॥ अपौरुषेया वेदास्स्युः प्रमाणमिति वैदिकाः । दूषणं भूषणं चापि प्रवर्धेते दिनेदिने ॥ अपिचापौरुषेयेषु वेदेषूपनिषत्सु वा । यदा तात्पर्यभेदास्स्युः किं नित्यागमसंपदा ॥ 5 पार्थसारथिमिश्राणां या पुनश्शास्त्रदीपिका । तस्यां ज्ञेयं पद्यमिदं स्फुटं बह्वर्थगर्भितम् ॥ प्रबोधचन्द्रोदयेऽपि कृष्णमिश्रविनिर्मिते । पौर्वापर्यविचारस्तु तिष्ठत्वत्र न चादरः ॥ प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धविरुद्धार्थाभिधायिनः । वेदान्ता यदि शास्त्राणि बौद्धैः किमपराध्यते ॥ इति, तैस्तु पुराणस्थं नूनं नालोचितं वचः । तदत्र लिख्यते किंचिन्मध्यस्थैरवधार्यताम् ॥ नैतद्युक्तिसहं वाक्यं हिंसा धर्माय चेष्यते । हवींष्यनलदग्धानि फलायेत्यर्भकोदितम् ॥

616 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यज्ञैरनेकैर्देवत्वं अवाप्येन्द्रेण भुज्यते । शम्यादि यदि चेत्काष्ठं तद्वरं पत्रभुक्पशुः ॥ निहितस्य पशोर्यज्ञे स्वर्गप्राप्तिर्यदीष्यते । स्वपिता यजमानेन किंनु तस्मान्न हन्यते ॥ तृप्तये जायते पुंसः भुक्तमन्येन चेत्ततः । दद्याच्छ्राद्धं श्रमायान्नं न वहेयुः प्रवासिनः ॥ एवं विनिन्दां वेदानां यथा तैर्विनिवार्यते । तथोपनिषदां निन्दा न निवार्येत किं परैः ॥ 6 तद्युक्त्यधीनस्सकलः संरम्भः खलु वादिनाम् । इत्याहुरिह युक्तिज्ञाः ये विपश्चिदपश्चिमाः ॥ (223) विचारनिरूपणम्. 1 विचारो द्विविधो लोके फलभेदाद्व्यवस्थितः । तत्त्वनिर्णयसिद्धयर्थः विजयैकार्थ इत्यपि ॥ तत्राद्यो द्विविधः पूर्वः उपदेशात्मको मतः । द्वितीयो न्यायमूर्तिस्स्याद्यो वादो गुरुशिष्ययोः ॥ अनन्तरोपि द्विविधः विजिगीषुकथात्मकः । जल्प एको वितण्डा तु द्वितीय इति निर्णयः ॥ वादनिग्रह एवात्र नैव तत्त्वविनिर्णयः । इति जानन्तोऽपि कथां वितण्डामेव केवलम् ॥

आश्रित्य परपक्षांस्तान् खण्डयन्ति विपश्चितः । वितण्डामेव च कथामाश्रित्य परखण्डनम् ॥ वक्तव्यमिति हि प्राह श्रीहर्षो विश्वखण्डकः । अद्वैतसिद्धावपि च मधुहन्तृसरस्वती ॥ वादजल्पवितण्डानां कथामन्यतमामपि । आश्रित्य परपक्षाणां प्रतिक्षेपं ब्रवीत्यपि ॥ एवं च वादिविजयमात्रेणैव समीहितम् । सिषाधयिषतीत्येव कुतस्तत्त्वविनिर्णयः ॥ यद्यपि न्यायसिद्धान्ते ताभ्यां निग्रह ईप्सितः । न तं तत्त्वव्यवस्थायां प्रमाणं बहवो विदुः ॥ तदेतस्मात्संप्रदायसंस्कारो मूलकारणम् । विचारविप्लवस्सर्वः ताड्यते बाह्यडिण्डिमः ॥ 2 अत्र केचन तत्त्वज्ञाः युक्तिज्ञपरिशीलनात् । अभिप्रायमिमं कंचिद्विशदीकुर्वते यथा ॥ आदौ सांख्याः सर्ववस्तु नित्यतासाधनोद्यताः । क्षणभङ्गं निरुन्धन्ति युक्तिजालैर्मनोहरैः ॥ गत्वागत्वाऽथ ते योगाचारसिद्धान्तसागरे । निमज्जन्ति यतो व्यक्तिरुत्पत्तिश्चाविलक्षणा ॥ उत्पत्तिनाशयोरस्तिनास्त्योरप्येकता मता । विज्ञानवादसिद्धान्तः पर्यायेणायमेव हि ॥ M.R. 78

सांख्याः स्वभावसिद्धान्तमङ्गीकुर्वन्ति भूयसा । अर्धं तेनाकस्मिकतावादमेते समाश्रिताः ॥ ३ वैशेषिकाद्या विज्ञानवादोद्धूननतत्पराः । क्षणवादे निमग्नास्स्युः प्रतिक्षणविशेषतः ॥ यद्यप्यात्मादयो नित्याः पदार्थाः स्वीकृताः पुनः तथापि धर्माः तेषां स्युः क्षणिका इति तन्मतम् धर्मधर्म्यैक्यपक्षे तु क्षणवादः प्रतिष्ठितः । पीलुपाके तु विस्पष्टः क्षणसिद्धान्तसङ्ग्रहः ॥ भूतचैतन्यभङ्गाय पीलुपाकस्समाश्रितः । प्रतिक्षणं देहभेदे स्मरणं नोपपद्यते ॥ क्षणभङ्गोपरोधाय पिठरे पाक आदृते । भूतचैतन्यवादस्तु तदानीं स्यादुरुद्धरः ॥ अत एव प्रसिद्धास्तेऽप्यर्धवैनाशिका इति । निरन्वयोत्पत्तिनाशाधारा हि क्षणभङ्गिता ॥ ४ पूर्वमीमांसका वेदापौरुषेयैकदृष्टयः । प्रायो लौकायतं मार्गं संश्रिता इति कीर्तिताः ॥ प्रायेणैव हि मीमांसा लोके लोकायतीकृता । तामास्तिकपथे कर्तुमयं यत्नः कृतो मया ॥ इति वार्तिककारोऽपि प्राहारम्भे कुमारिलः । अथाप्यपयशस्तेषामद्यापि न हि शाम्यति ॥

विचारनिरूपणम् ६१९ विग्रहो हविरादानं युगपत्कर्मसन्निधिः । प्रीतिः फलप्रदानं च देवतानां न विद्यते ॥ देवानचेतनानेवं ये विदुस्तान्महाशयान् । अर्धलोकायतानाहुरत एवेतरे बुधाः ॥ सर्वेषामपि शब्दानामाहुः सर्वार्थशक्तताम् । सर्वेषां विदुरर्थानां अशेषपदशक्यताम् ॥ सर्वासामपि जातीनां स्याद्यावद्व्यक्तिगामिता । व्यक्तीनामपि सर्वासां सर्वजात्यनुयोगिता ॥ एष सर्वात्म्यसिद्धान्तो नैरात्म्यान्न विशिष्यते । सामान्यलक्षणे सैषा विश्रान्तिर्वा स्वलक्षणे ॥ कर्मैकं बुद्धिरप्येका जगत्येकस्सितो गुणः । वर्णोऽप्येको गकारादिः सर्वैक्यं किं न रोचते ॥ तदानीमपि दुर्मोचा भवेत्सौगतवागुरा । विशेषवादस्सामान्यवादो वा दृष्टिभेदतः ॥ ५ ये तु स्वाभाविकं भेदाभेदमिच्छन्ति शास्त्रतः । तेषां विरोधो नास्त्येव वस्तु नानात्मकं यतः ॥ यादृशं ज्ञायते वस्तु यदि तादृशमेव तत् । विज्ञानवादसिद्धान्तोऽप्येवमेव हि वस्तुतः ॥ प्रातिभासिकसिद्धान्तोऽप्यसावेव हि वस्तुतः । स चानेकान्तवादोऽपि भवेत्पर्यायतो विदाम् ॥

20 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 6 अज्ञानादिह संसारं ज्ञानान्मोक्षं च ये विदुः । सर्वे ते पर्यवस्यन्ति प्रायस्सौगतसोदराः ॥ अविवेकेन तादात्म्यं पुंप्रकृत्योर्न वस्तुसत् । साऽस्मितेत्युच्यते क्लेशः सर्वानर्थस्य कारणम् ॥ येषां प्रपञ्चः तन्मूलः बुद्धिमूलस्तु वस्तुतः । विज्ञानवादिसिद्धान्ताविशेषो वस्तुवादिनाम् ॥ संसारमोक्षयोः कर्म कारणं ये विदुः परे । प्रायो भौतिकसिद्धान्तवादस्तेषां महात्मनाम् ॥ ये सर्वेश्वरसंकल्पायतं तदुभयं विदुः । संकल्पो बुद्धिरेवेति दुर्लङ्घा बुद्धवागुरा ॥ यद्यत्राज्ञानशब्देन चान्यथाज्ञानमुच्यते । विज्ञानवादस्स्यात्तस्मात् ज्ञानाभावस्स उच्यते ॥ तस्यापि तुच्छरूपत्वे तुच्छं चापि जगद्भवेत् । भावान्तराभाववादः स्वीकृतः कपिलादिभिः ॥ अभावोऽप्यर्थ एवेष्टः तन्मीमांसकतार्किकैः । अतएवच ते प्राहुर्भावं मोक्षसाधनम् ॥ अनिर्वाच्यविदश्चातः भावाज्ञानविदोऽभवन् । अज्ञानं चेदसत्ख्यातिः ज्ञानाभावोऽथवा पुनः ॥ दुरुद्धरा तुच्छता स्याज्जगतस्त्विति बिभ्यति । भावान्तराभाववादं अतः केचित्समाश्रिताः ॥

विचारनिरूपणम् ६२१ अन्ये तार्किकसिद्धान्तं प्रायशस्समशिश्रयन् । यस्मात्सौगतसिद्धान्तस्सोऽसत्ख्यातो प्रतिष्ठितः ॥ 7 सौगताः सर्वसिद्धान्तखण्डकाः शून्यतत्पराः । तेषां वितण्डा ब्रह्मास्त्रं तस्या गतिरुदीक्ष्यताम् ॥ वितण्डावाद्ययमसो यो माध्यमिकनामकः । स्वपक्षस्थापनाहीनः परपक्षविभेदकः ॥ सोऽनुयुक्तः फलं किंचिद्यदिच प्रतिपद्यते । सोऽस्य पक्षो भवेत्तेन वैतण्डिककथा हता ॥ अथ न प्रतिपद्येत नायं लौकिक इष्यते । नवा परीक्षकः स्यादित्यापद्येत स बुद्धिमान् ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । न तिरश्चामपि जगत्यफला दृश्यते क्रिया ॥ परपक्षप्रतिक्षेपज्ञापनं चेत्प्रयोजनम् । ब्रवीत्यसौ तथाऽप्येतत्तादृगेव भविष्यति ॥ यो ज्ञापयति यो वेत्ति येन च ज्ञाप्यते तथा । यदपि ज्ञायते तच्चेत् प्रतिपद्येत को हतः ॥ सर्वथा सदुपायानां वादमार्गः प्रवर्तते । अधिकारोऽनुपायत्वान्न वादे शून्यवादिनः ॥ अथ शून्याद्वैतवादमानिनो हीत्थमभ्यधुः । अवलम्ब्य भरं शून्ये कृतार्थाः सुखमास्महे ॥

22 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके ये तु तत्त्वं विनिर्णैतुमिच्छन्ति स्वव्यवस्थया । भ्राम्यन्ति, तेषु कृपया कृतार्थास्ते भवन्त्विति ॥ अपनेतुं भ्रमं चापि परार्थ्यात्प्रयतामहे । दया हि स्वार्थानपेक्षपरदुःखासहिष्णुता ॥ यदि काचित्प्रतिज्ञा स्यात्तदा दोषविचारणा । नास्ति प्रतिज्ञा काचिन्नः तस्मान्नैवास्ति दूषणम् ॥ नातः पर्यनुयोगाहाः कथंचिदपि वादिभिः । इति शून्यैकान्तवादः तत्र स्यादिदमुत्तरम् ॥ मर्यादास्थापनार्थं च मानतकौ समुत्थितौ । सिंहारण्यवदन्योन्यं गुप्तौ तौ स्वान्यसाधकौ ॥ महीमिवच मर्यादां अनधिष्ठाय शाश्वतीम् । पदन्यासो न चोराणां प्रच्छन्नप्रकटात्मनाम् ॥ परमर्यादया ब्रूमः परव्याहतिमित्यसत् । स्वव्याघातादिभङ्गानां परानङ्गीकृतिर्यतः ॥ यद्यस्येष्टं तत्तु तस्य प्रयोजनमिति स्थितम् । सर्वभूतानुग्रहोऽपि कथं न स्यात्प्रयोजनम् ॥ सोऽस्य पक्षः स सिद्धान्तः वैताण्डिककथा वृथा । सर्वशून्यविदां सर्वा धीर्मृषेत्यापि धीर्मृषा ॥ तस्मान्निषेधसिद्धान्तः स्वयमेव विहन्यते । विश्वखण्डनसिद्धान्तोऽप्येवमेव हि खण्डितः ॥

बलाबलसारांशः 62 तदर्वाग्भिः तथा प्राग्भिः यथेष्टं मतमास्थितैः । प्रणिन्ये बहुधा तैस्तैः ग्रन्थरूपविचारणा ॥ यथालोकं यथावेदं वैदिके लौकिकेऽपिवा । यो वक्ता स परिग्राह्यः प्राक्तनोऽद्यतनोऽपिवा ॥ एवं सामान्यतस्तत्त्वविचारसरणिस्त्वियम् । न निर्गुणं न निर्दोषं जगत्यामस्ति किंचन ॥ (124) बलाबलसारांशः 1 अथायमत्र सारांशः संक्षेपेण विलिख्यते । तेन च प्रायशः तत्त्वं ज्ञेयं समरसं सताम् ॥ लोक इत्युच्यते युक्तिः उक्तिर्वेद इतीर्यते । अनयोरन्तरं नास्ति यद्यस्त्येतत्प्रसज्यते ॥ लोकातीतं तु विषयं न लोको ज्ञातुमर्हति । तथैव लौकिकं वस्तु न वेदो ज्ञापयेदपि ॥ यदि लोको वेत्तुमर्हः तदा लौकिक एव सः । लोकश्चेत्सर्वदा लोको भवेत्सर्वत्र सर्वथा ॥ यदि वेदो भवेल्लोकादात्यन्तिकविलक्षणः । न तादृशेन वेदेन लोकस्यास्ति प्रयोजनम् ॥ अत एवाहि मीमांसाशास्त्रे जैमिनिनोदितम् । आनर्थक्यप्रसङ्गेन शब्दैक्यं लोकवेदयोः ॥

524 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

प्रमाणं सकलं साङ्गं प्रवृत्तं लौकिकं तु तत् । लौकिकस्य प्रमाणस्य मेयं कथमलौकिकम् ॥ तस्मात्तत्त्वमिदं ज्ञेयं विस्पष्टं लोकवेदयोः । दृष्टिस्सामान्यतो लोकः दृष्टिर्वेदो विशेषतः ॥ सर्वसाधारणो लोकः वेदोऽसाधारणोऽथवा । सूक्ष्मदृष्टिर्वेद एषः लोकस्स्यात् स्थूलदर्शनम् ॥ वेदो वा महतां दृष्टिः लोकोऽन्येषां तु दर्शनम् । नूतनो वा भवेल्लोकः वेदस्तु स्यात्पुरातनः ॥ गिरिशृङ्गारोहणेन दर्शनं किं न दर्शनम् । चिरेण दर्शनं गर्भगृहे वा किं न दर्शनम् ॥ वेदे श्रद्धाप्रसिद्ध्यर्थं लोको लोकमपेक्षते । तथा व्यवस्थासिद्ध्यर्थं लोको वेदमपेक्षते ॥ 2 लोको भिन्नरुचिर्भिन्नसंस्कारो भिन्नदर्शनः । विचित्रो लौकिकेऽप्यर्थे किमु वाच्यमलौकिके ॥ अधिकारिविभेदेन सामरस्यं परे विदुः । यथाश्रुतधियः केचित् तेषामुक्तिर्विशिष्यते ॥ क्षोदक्षमधियस्त्वन्ये तेषां युक्तिर्गरीयसी । संमुग्धबुद्धयः केचित् तेषां संप्लव इष्यते ॥ तस्मात्सर्वैर्दार्शनिकैरुभयं च यथायथम् । स्वीकृत्य संप्रदायः स्वः सुदृढीक्रियते तराम् ॥

उपसंहारः 6 केचित्तु कालभेदेन सामरस्यं प्रपेदिरे । आदौ श्रुतिमयी प्रज्ञेदानीं चिन्तामयी मता ॥ केचित्त्ववस्थाभेदेन विरोधाभावमभ्यधुः । बाल्ये श्रुतिः ततो युक्तिः तदन्योन्यसमुच्चयः । केचिद्विषयभेदेन विरोधाभावमूचिरे । उक्तिः प्रधानविषये युक्तिः तदनुबन्धिनि ॥ नीचाः कलहमिच्छन्ति संधिमिच्छन्ति साधवः इति न्यायस्सामरस्यविदुषां हृदयस्थितः ॥ देशभेदात्कालभेदात्पुंभेदादन्यथाऽन्यथा । पर्यवस्यति शास्त्रार्थ इत्याहुः क्रान्तदर्शिनः ॥ (125) उपसंहारः. 1 भूमण्डलेऽस्ति भरतखण्डेऽस्मिन् दक्षिणापथे । कर्णाटदेशो विख्यातः महागिरिसरिद्वृतः ॥ प्रायेण पुण्यतीर्थानां प्रभवो देशतो यतः । तथैव पुण्यक्षेत्राणां देशो यश्च समाश्रयः ॥ सुवर्णादिखनीनां च रत्नानामपि चाकरः । विद्यावीचिसहस्राणां पारावारायते च यः ॥ तत्र यद्द्रिनिकटे महाबलशिलोच्चयः । कावेरीकपिलानद्योर्मध्ये यस्तरळायते ॥ M.R. 79

यमध्यास्ते महादेवी वैष्णवी शक्तिरुत्तमा । चामुण्डा यदुसंतानभूभृतां कुलदैवतम् ॥ महीशूरपुरी नाम प्रचकास्ति तदन्तिके । सा राजधानी सकलसम्पद्यादवभूभुजाम् ॥ चतसृष्वपि दिक्ष्वस्याः प्रख्यातास्स्युस्सुरालयाः । प्राच्यामवाच्यां प्रतीच्यामुदीच्यां च यथाक्रमम् ॥ नरसिंहपुरं चैव तथा गरलपुर्यपि । अर्कपुष्करिणीक्षेत्रं तथा श्रीरङ्गपत्तनम् ॥ देवतायतनैश्चैव सत्पुस्तकनिकेतनैः । आचार्याणां पीठमठैः उद्यानैयां विराजते ॥ विशालविद्याशालाभिः वैद्यशालाभिरेव च । विश्वविद्यावेश्मभिश्च भ्राजते राजवेश्मभिः ॥ न्यायस्थानैः कृतस्थानैः तेजःस्थानैः जलस्थलैः । कर्णाटदेशधरणीरमणीमौळिसन्मणिः ॥ सुगाङ्गसदृशो यस्यां प्रासादः परिशोभते । यत्र कर्णाटसिंहाङ्गासनं सद्रत्नशोभितम् ॥ २ यदधिष्ठाय सकलकल्याणगुणभूषणः । महाराजोऽवति श्रीमान् कृष्णराजोऽधुना प्रजाः यादवान्वयवाराशिभवमौक्तिकसन्मणिः । यदुराजः कुलपतिरासीदस्य महीभुजः ॥

उपसंहारः 6 चतुर्दशे च शतके शालिवाहशके च सः । श्रीमन्महीशूरदेशराजाऽऽसीदिति विश्रुतः ॥ स पवित्रात्रेयगोत्रः बह्वृचाश्वलायनः । तत्सन्ततौ चतुर्विंशोत्तमाङ्गत्वमुपाश्रितः ॥ शालिवाहशकैकोनविंशेऽथ शतके पुनः । सप्तमे हायने जात एष श्रीकृष्णभूपतिः ॥ मोचारसमुचा वाचा नीचीकृतरसान्तरः । यशःकुसुमसंदोहवासिताशाऽबलालकः ॥ दयादाक्षिण्यसौलभ्यसौशील्यमहदाश्रयः । श्रीमन्महीशूरराज्यसर्वसौभाग्यदायकः ॥ सदाचारपरित्राता दुराचारनिवारकः । सर्वभूपशिरःकम्पसंपादकशुभव्रतः ॥ परोपसर्पणक्लेशतारिताश्रितसज्जनः । शान्तो दान्तश्च राजर्षिः यस्स्याज्जनकसन्निभः आशीर्वादाक्षतफलधरश्रुतिशिरःकरः । धर्मो विग्रहवानेषः नैषद्देहेह वाङ्‌मृषा ॥ ज्योतिर्मयं खगोलं स्यात् भूगोलं तद्विपर्ययः । इति भेदो निराकारि यद्देशे वैद्युतत्विषा ॥ कनकाजलपातोत्थविद्युच्छक्तिसमृद्धितः । कनकं खन्यते येन यत्रान्वर्था सरित्कृता ॥