पृथ्वीराज रासो (सटीक हिन्दी व्याख्या)

३०२ | पृथ्वीराजरासो । | [छठां समय ४] तहां सु अँबतर॒ रिषि इक, अस तन अंग सरंग। दव दह्यौ जनु द्रुम कोइ, कै कोइ भूत भुअंग ॥ कूं० ॥ १७ ॥ रू० ॥ ७ ॥ गाहा ॥ जप माला म्रिग छालो । गेटा विभूतं जोग पहार्यं ॥ कुविजा खप्पर धय्यं । रिद्धं सिद्धाय बचनयं मभं ॥ कूं० ॥ १८ ॥ रू० ॥ ८ ॥* कविचन्द का ऋषि के पास जाकर पूछना कि आप कौन हैं ? दूहा ॥ चंद पिषि चर्यौ सुमन, इक कोइ रूप अलेष । पग परसैं दरसैं दरस, उत्तिम भूत अशेष ॥ कूं० ॥ १९ ॥ करि बंदन कविचंद कहि, को तुम आदि अनादि । तुम दरसन बिन दिन गए, ते सब बीते वादि ॥ कूं० ॥ २० ॥ तुं † धाता करतार तुं ,भरता चरता देव। तुं दत्ता गोरस तुची, प्रसन होउ प्रभु मेव ॥ कूं० ॥ २१ ॥ रू० ॥ ९ ॥ ऋषि का पूछना कि तुम कौन हो इस बीहड़ बन में कैसे आए । दूहा ॥ कहै जंगम तुं कौन नर, क्यों आगम ह्वां कीन । जीव जंत घन विघन बन, जीव जीव बल छीन ॥ कूं० ॥ २२ ॥ रू० ॥ १० ॥ चन्द का अपना परिचय देना । गाहा ॥ दरसन देव मुनिंदं । चंदं विरहं च दुप्पदं दायं ॥ अव मुक्का कम्म सुफलियं । दिष्पे सुफल रूप तपसीयं ॥ कूं० ॥ २३ ॥ देवान वरं सिद्धाण दरणं । गुरं नरिंद सनमानं ॥ गय भुम्मि दब्ब नट्ठा । पां मिज्जे पुण्य रेहायं ॥ कूं० ॥ २४ ॥ रू० ॥ ११ ॥ ७ पाठान्तर—उपरल । परस्पर । अवलंबि ॥ १४ ॥ झूहनांत । झहनाट ॥ १५ ॥ गिर । भरत । भरन ॥ १६ ॥ अंतर । तह । जती । अंग न रंग । द्रुम ॥ १७ ॥ ८ पाठान्तर—विभूत । पटार्य । मभं । मंमं ॥

• यह रूपक सं० १६४७ वाली पुस्तक में नहीं है । ९ पाठान्तर—पिषि । को । परसों । दरसों ॥ १९ ॥ तूं । भर्ता । तूं । दंता । तुहीं । होहि ॥ २१ ॥ † यह संस्कृत त्वम् का पहिला हिन्दी रूप है । .१० पाठान्तर—जती । तूं । कौंन ॥ ११ पाठान्तर— गाथां । दंसनं । चंदं न विरहं इदेहं दंदायं । चंदम । दंदाई । कर्म । दिषे । सकल ॥ २३ ॥ सिद्धान । दसनं । भूमि । भूमि । पा । मिजै । पुन्य । रेहा इं ॥ २४ ॥

छठां समय ५ ] पृथ्वीराजरासो । ३०३ दूहा ॥ भद्द जानि कवियन नृपति, नाथ नाम सो चंद । आनस में गंगा बही, अव्व गए सब दंद ॥ छं० ॥ २५ ॥ रु० ॥ १२ ॥ जती का प्रसन्न होकर एक मंत्र बतलाना जिसके वश में बावन बीर हैं । कवित्त ॥ प्रसन्न चंद सम जतिय । दिन्न इक मंच दृष्ट जिय ॥ इष्ट आराधत भद्द । प्रगट पचास बीर विय ॥ करि साधन इष्ट साध । व्याधि नासत फल धारिय ॥ गुरु उपदेसद्द पाइ । सकल आधीन अकारिय ॥ धरि कान मंच लीनौ कविय । परसि पाइ अग्गै चलिय ॥ करवे सुपरिप्पा मंच की । रचि आसन अग्गैं बलिय ॥ छं० ॥ २६ ॥ रु० ॥ १३ ॥ चन्द का मंत्र की परीक्षा करना और बीरों का प्रगट होना । दूहा ॥ भली बुरी निर्मित कछू, मेटि न सक्कै कोइ । याही सों भवतव्यता, कहत संयाने लोइ ॥ छं० ॥ २७ ॥ पसु आखेटक करन कौं, संग नृपति वरदाइ । ऐसे में इष्ट भावई, अकसमात हुअ आइ ॥ छं० ॥ २८ ॥ मंच परिख्या करन कौं, बन मझ बैठ्यौ चंद । रचि रचना सुचि स्नान करि, धूप दीप पढ़ि छंद ॥ छं० ॥ २९ ॥ रचि आसन्न गनेस मँछ, सिद्धि बुद्धि लखि लाभ । पुनि मंचह भैरव जपत, उक्कु गरजिय अभ ॥ छं० ॥ ३० ॥ गैन गद्दर गंभीर धुनि, सुनि ससंक भय गात । आनन अग गच्च गंज हुअ, जानि उलक्का पात ॥ छं० ॥ ३१ ॥ सुप दाता माता पिता, सेवक सरन सधार । उपवन बैठे चंद जहँ, द्वै पचास पधार ॥ छं० ॥ ३२ ॥ मंच जंच धारंत मन, आकर्षे जब चंद । प्रगट दरस दीने सबन, कवि उर बध्यौ अनंद ॥ छं० ॥ ३३ ॥ १२ पाठान्तर-नृपति । नांम । आल समैं । आल समय । अब ॥ १३ पाठान्तर-दीन । भट । प्रंचास । ए । नासन । धारीय । अकारीय । पाय । अगों । आगै । करनें । करनैं । परंख्या । अगों ॥

३०४ पृथ्वीराजरासो । [छठां समय ६ महा पुरुष पिष्षै जबै, तब सुअ हरष सरीर। दंडव्रत अंजुलि करिय, मन आनंद सधीर ॥ कूं० ॥ ३४ ॥ दू० ॥ १४ ॥ बीरों के रूप आदि का वर्णन ॥ कंद पद्धरी ॥ आनंद चंद दरसंत इंद। सोभा सुभंत वज्रंग दंड ॥ तन तेज तरनि ज्यौं घनह श्रोप। प्रगटी कि किरनि धरि अगिन कोप ॥३५॥ चंदन सुलेप कस्तूर चिच । नभ कमल प्रगटि जनु किरन मिच ॥ जनु अगनित नग छवि तन विसाल। रसना कि बैठि जनु भ्रमर व्याल॥३६॥ मृग मद अयूष जनु पिउष पान। प्रभु मुदित मगन नासा रसान ॥ मईन कपूर छवि अंग हंति । सिर रची जानि विभूत पंति ॥ ३७ ॥ कज्जल सुरेश रचि नेन पंति । सुत उरग कमल जनु कोर पंति ॥ चंदन सुचिच रुचि भाल रेश । रजगुन प्रकासतें अरुन भेष ॥ ३८ ॥ रोचन लिलाट सुभ मुदित मोद । रवि बैठि अरुन जनु आनि गोद ॥ घूंघर घसंकि पाइन विसाल । नृत्तंत जननि जनु अग्ग बाल ॥ ३८ ॥ धूसरस भूर बनि वार सीस । छवि बनी मुकट जनु जटा ईस ॥ बनि विसद कंठ इक्क बेलि माल । आभाति उडग्गन निसापाल ॥ ४० ॥ चंपकनि पुहुप बनि कंठ कांति । रस रमत अमर जनु पीत पंति ॥ नृत्तंत एक संगीत अंत। नारद रिझि कर धरत तंति ॥ ४१ ॥ इक्क परत बध्य इक्क खरंत छय्य । गज नहनि केलि जनु सरित सध्य ॥ इक्क प्रगट होत इक्क दुरै जात । परसंत परस्पर सुमन दात ॥ ४२ ॥ क्कित एक होत गिर गरुअ देह । गरजंत एक जनु घटा मेह ॥ इक्क उघटि सब्द संगीत ताल । इक्क पढत भाष नागह विसाल ॥ ४३ ॥ इक्क ब्रह्म पोष सम करत घोष । पौरांनं प्रगट इक्क वचत मोष ॥ दाढाय इक्क चवैत फुनिंद । इक्क धरत ध्यान जानिक मुनिंद ॥ ४४ ॥ इक्क गरनि मुंड मुष रुंड एक । कुंजर सधार गिर तरन तेक ॥ इक्क मुष्य अगिग ज्वाला उठंत । इक्क परह देह बरिषा उठंत ॥ ४५ ॥ १४ पाठान्तर-निमित । भवितव्यता । सयानं ॥ २७ ॥ को । नृपति । असैं । आय ॥ २८ ॥ परिष्या । को। बैठौ । स्रान । परि । चंद ॥ २९ ॥ गनर्डस । तहां । बुधि । उक । गरजिय ॥ ३० ॥ गगन । आंनन । अंगं । गय गंज । औ । जानिक । उलका ॥ ३१ ॥ जहां । तहां द्वै ॥ ३२ ॥ धारता । आकर्षे । बढयौ ॥ ३३ ॥ पुरुष । पिषे । जबैं । हर्ष । शरीर ॥ ३४

एका करत गाज चिक्कार एक । इक सहत सुद्रुत गिरि उड़त केक ॥ इक करत रूप गिरि सिषर कोइ । एका रूप बहुत इक एक होइ ॥ ४६ ॥ धसकंत धरनि इक खात घात । इक स्वास उड़त उपवनह पात ॥ पिपीय चरित ए चंद भट । हर्षित हुल्लास मन में अघट ॥ ४७ ॥ रोमंच अंग उब्भार देह । भैभीति भंति तहँ दिषि एह ॥ छं० ॥ ४८ ॥ रू० ॥ १५ ॥ कवित्त ॥ जिन देवन दरसंत । देव दानव चिय संकचि ॥ किंनर जप गंध्रब्ब । सर्व सनमुख जिन कंपचि ॥ सिध साधक जिन दरसि । तरसि संकट थिय विखम ॥ महाबीर वलवंत । कचन सचि सकै तिनं क्रम ॥ अद्भुत चरित चंदह चरचि । सुर विचित्त चिय हथ्थ क्रिय ॥ आराधि संच मन ताप सह । सावधान सम्भारि जिय ॥ छं०॥४९॥रू०॥१६॥ दूहा ॥ फुनि सुदिष्ट दूरी करन, अकल भयानक भीर । विना मंत्र को वसि करै, महाकाय वे वीर ॥ छं० ॥ ५० ॥ अनरिति फल काहू करन, किहिकर अनरित फूल । दिव्य वस्त्र काहू करन, नाना वरन अचूल ॥ छं० ॥ ५१ ॥ सत्त मंत को दिष्यित, रज मय के दीसंत । तामस के पिष्ये प्रबल, क्रोध कलह किरतंत ॥ छं० ॥ ५२ ॥ को इक कुंजर मद वहत, कोइक सिंघ सरूप । को इक पन्नग विष गरल, को इक दिष्यित भूप ॥ छं० ॥ ५३ ॥ ब्रह्मरूप को इक बढ़त, को इक तापस भेष । जूप रूप तसकर सुको, छिन में भेष अलेष ॥ छं० ॥ ५४ ॥ अग्निज्वाल किन तन उठत, किन तन बरसै मेह । चक्र पवन डंडूर को, केतन कंकर षेह ॥ छं० ॥ ५५ ॥

१५ पाठान्तर-ज्यों । उप । आन ॥ ३५ ॥ अग्नित । अमर ॥ ३६ ॥ सिगमद । पियूप । पानि । अंगहुंति । विभूति ॥ ३७ ॥ नैन । प्रकाश ॥ ३८ ॥ आंनि । घुघर । घर्मकि । पांयन । रसाल । नृत्यंत । अग ॥ ३९ ॥ वेलि । आभाकि । उड़गन । निशापाल ॥ ४० ॥ नृत्यंत । नारद । रीझ ॥ ४१ ॥ हथ । तरुन । स्वस्थ्य । दुरे ॥ ४२ ॥ शब्द ॥ ४३ ॥ ब्रह्म पोपं । पोरान । एक । ध्वांन जांनि कै । जान कि । मुष । अग्नि । बुठंत ॥ ४५ ॥ चिकार । उठंत ॥ ४६ ॥ घमकंति । स्वांस । पिपिय । पिष्यिय । चरित्रं । भट । मैं । अघट्टि । ॥ ४७ ॥ उभार । भय । तहां । दिषि ॥ ४८ ॥ १६ पाठान्तर-जप्प । गंधर्व । सिद्ध । महावीर । अदभुत । चरितं । हथ । सावधानं ॥

३०६ पृथ्वीराजरासो । [ छठां समय ८ सुमन दृष्टि कोइक करत, के फल अन्न रसंस । रुधिर मंस तन चमकते, आप परस्पर संस ॥ छं० ॥५६॥ रू० ॥ १७॥ चन्द का बीरों को देख कर प्रसन्न होना ॥ दूहा ॥ दिषि चंद आनंद मन, धनि मुझ गुर उपदेस । महा पुरुष पिषे प्रसन, ओ मन मिटि अंदेस ॥ छं० ॥ ५७॥ रू० ॥ १८ ॥ चन्द का बीरों की पूजा करना ॥ कवित्त ॥ सनमुख अंजुलि जाई, करी दंडौत सबन कहुँ ॥ कुसुमंजलि सिर मंडि । धूप नैवेद समुच्च सहुँ ॥ आरति सबनि उतारि । नयन नैनह सब मिलिय ॥ रहे पिषि सब बीर । जांनि पंनग वच षिल्लिय ॥ किंनो सुभ गति भव भवना । चित चंचल सुस्थिर करिय ॥ भय चंद चंद तन मन प्रसन । अस अछूत पुज्जिय रखिय ॥ छं०॥५८॥ रू० १८ ॥ चन्द का पृथ्वीराज के लिये शत्रुशासन मंत्र ग्रहण करना ॥ कवित्त ॥ जिन बीरन बसि करन । जोग जोगी हठ मंडहि ॥ जिन बीरन बसि करन । दुंद आराधन तंडहि ॥ जिन बीरन वसि करन । चरन सत गुर अभ्यासहि ॥ जिन बीरन बसि करन । प्रेत भूतन विसवासहि ॥ सो बीर पंच हुअ सहज सें । जती एक परसाद किय ॥ प्रथिराज भाग बरदाहु बर । सचु समन् इह मंच दिय ॥ छं० ॥ ५८॥ रू० ॥ २० ॥ क्षेत्रपालों (बीरों) का पूछना कि हम लोगों को क्यों बुलाया है ॥ १७ पाठान्तर—करण । भयानक । बे ॥ ५० ॥ काहूं कद्दण । बर्षे ॥ ५१ ॥ सत । मत । दिषियत । में । पिषे । कृत्यंतं ॥ ५२ ॥ पंन्नग । दिषित ॥ ५३ ॥ कोई । भेस । अभेस ॥ ५४ ॥ बरसं । मंदूर ॥ ५५ ॥ केइ । करतह । रसस । मंतं । आपस पद परसंस ॥ ५६ ॥ १८ पाठान्तर—दिषि । पिषे । प्रसंन । अंदेश ॥ १९ पाठान्तर—जाई । दंडोत । कहौं । कहुं । नैवद । सहौं । सहुं । सबन । नैन । नैनन । मिलिय । पिषि । जांनि । खिलिय । किनी । भवना । सुथिर । प्रसंन । पूजित ॥ २० पाठान्तर-अधंम आतम भ्रम मंडहि । वाशिकरन । विसवासहि । सोइ । पृथ्वीराज । शत्रु ॥

छठां समय ६] पृथ्वीराजरासो । ३०७ दूहा ॥ बेतणउ तव चंद सौं । किन्न हुकम तुंफेव ॥ जंच संच आराध हुत । क्यौं आकर्षे सेव ॥ छं० ॥ ६० ॥ रू० ॥ २१ ॥ चन्द का यह उत्तर देना कि हमने पृथ्वीराज की सहायता के लिये आप लोगों को बुलाया है ॥ साटक ॥ आकर्षय च देव सेव सवयं, पिथ्यं हितं कारनं । विपमं वंक सहाय आय.भहं, घहं भया भैकरं ॥ इच्छेयं मन पेमयं च वरयं, दंडं दत्तं दारुनं । श्रीवीराधि सुरिंद चंद नमयं, चर्नस्य सर्नागतं ॥ छं० ॥ ६१ ॥ रू० ॥ २२ ॥ चन्द का प्रार्थना करना कि जैसे आप राम-रावण आदि की लड़ाई में रक्षा करते आए ऐसे ही पृथ्वीराज की भी करना ॥ कवित्त ॥ मद्दनि मच्चि जब सुरनि । जुद्ध असुरां सुर जब्बह ॥ अमरन अमिय अभीय । मोहि असुरन तव तब्बद्द ॥ काली सुर मच्छिास । त्रिपुर जित्तिय महिषासुर ॥ जालंधर भसमास । राम दसकंध अभंगुर ॥ जहँ जहँ सुदेव वंकम परिय । करिय अभय तुम देव तव ॥ देवाधि देव दानव दलन । चरन सरन हम रप्पि अब ॥ छं० ॥ ६२ ॥ रु० ॥ २३ ॥ बीरों का प्रसन्न होकर कहना कि जब गाढ़ पड़े तब स्मरण करना ॥ कवित्त ॥ षिनक मैंण'रचि देव । बचन चंदह उच्चारिय ॥ हम प्रसंन तुझ सेंव, सुनहु भटं सुभ कारिय ॥ समर संग तुअ राज, जब सु संकट षल जानिय । तहाँ सुमरंत सु चंद, दंड हंनिहैं सुन मानिय ॥ २१ पाठान्तर-सों हुकंम । सु ॥ २२ पाठान्तर-पिथं । वंक । सुभटं । घंटं । इच्छेयं । सुरीदं । चरनस्य । सरनागतं ॥ २३ पाठान्तर-मह्न । प्रचि । असुरांन । जबह । अमिय । अमीय । मोह । तबह । रांम । दसमथ । जहां २ । संकट । रषि ॥

सिर धारि चंद बाचा लइय, सदा प्रसन सेवक रहै । करि क्रिपा नाथ भहं सरिस, विवरि नाम बीरन कहै ॥ छं० ॥ ६३ ॥ रु० ॥ २४ ॥ भैरव का एक बीर को आज्ञा देना कि सब बीरों का नाम बतला कर चन्द को पहिचनवा दो ॥ दूहा ॥ तब भैरव इक गन सरिस, किंन हुकम घर नंद । विवरि नाम वीरन सबन, कहि पिछनावहु चंद ॥ छं० ॥ ६४ ॥ रु० ॥ २५ ॥ सब बीरों का नाम गुण कथन ॥ दूहा ॥ वज्रपाट ता नाम गन । घन तन घोर भयंक्क ॥ पृथुक नाम बरनत सबन । सुनत मिटै तन संक्क ॥ छं० ॥ ६५ ॥ रु० ॥ २६ ॥ छंद पद्धरी ॥ गुन ईस चरन गुन गहर गाइ । फल सिद्धि बुद्धि जा नाम पाइ ॥ बानिय प्रसंन जो प्रथम होइ । करौं प्रसन बीर पचास दोइ ॥ ६६ ॥ आहूक्क बीर यह प्रथम खेव ॥ तिचि प्रसन प्रसन सब जानि देव ॥ वपुलाडू बीर हंनत बिनोद ॥ जिचि प्रसन सदा आनंद सोद ॥ ६७ ॥ बुँदिआइ बीर बन्दौ सनेह ॥ जल मय सुथलनि करि करसि सेह ॥ आनल्लप्रचारिय प्रबल बीर ॥ जिचि जुरत दनुज अरधरै भोर ॥ ६८ ॥ नारीय क्रीडनह दोड कोडू ॥ ब्रह्मा उपास करै टूक दोडू ॥ सूचीय अंज अनगंज बीर ॥ बज्रह सुभंजि दोइ करै चीर ॥ ६९ ॥ समसान लोटना बीर बंक ॥ तिचि पीर भीत अन संक भंक ॥ गढ उपडनाडू तो बीर नाम ॥ क्रोधंत कूट नह लखै ठाम ॥ ७० ॥ सामुद्र तिरन हूह बीर बाव ॥ सप्तम समुद्र मनु वहत बाव ॥ सामुद्र सोष अनभंग बीर ॥ दनु देव समुद्रन घरत नीर ॥ ७१ ॥ २४ पांठान्तर-मोंन । वचन । उच्चारिय । उच्चारीय । प्रसन । हुव । हुअ । भटं । कारीय । जानीय । तहां । दंड हमें सनमानीय । सनमांनिय । सदां । प्रसंन । करिं । भट्ठह । बिचारि । नांम । कहैं ॥ २५ पाठान्तर-दोहरा । नांम ॥ २६ पाठान्तर-नांम । पृथक । प्रयुक्त । बरनन । मिटे ॥

छठां समय ११] पृथ्वीराजरासो । ३०६ दूच लोच भंजनिय वीर दीन्न ॥ लारन पच्चार भंजे सरीस ॥ संताना चोट दूच नाम धारि । भंजे जँजीर जनु सूत तार ॥ ७२ ॥ विस पाय राय सो वीर जांनि । पचवंत जह्र जनु दूध पानि ॥ रुँडमाल नाम लोहू है देष । पिप्पिय भयंक्र दृक कालसेष ॥ ७३ ॥ अगिग्या वीर कुप्पंत वार । प्रब्बतप्रजारि सो करत खार ॥ विषपिया वीर वीराधि वीर । तिचि क्रोध दनुज संघरै भीर ॥ ७४ ॥ जमघंठ नाम औघह जोर । जिन सहज गाज घन घोर खोर ॥ कान्नाइ नाम दूच वीर लेषि । सब तजै भीर से भीत देषि ॥ ७५ ॥ कुरखाइ नाम दूच चालन जाइ । सुर असुर नाग तातकै पाइ ॥ अगिक्रान्त वीर जब होत कोच । तब जरत तेज गिरसिषर षोच ॥ ७६ ॥ विपकांत वीर अत्यंत वंक । जिन पिष्पि कंक अन संक संक ॥ रगतिया वीर पग रक्त रंग । अरि रक्त वाह सो करत भंग ॥ ७७ ॥ कोइलाइ नाम जो सेव पाइ । तिन कष्ट होत भग्गै सदाइ ॥ कालका नाम करौ वीर सेव । तिचि प्रसन काम दुग्धं कि देव ॥ ७८ ॥ कालवेताइ नाम विन वीर कौन । गम अगम थान जनु वहत पौन काल घटाइ बज्रंग वान । कोपंत दनुज दच्च चरन पान ॥ ७९ ॥ इंद्र वीराइ वल इंद्र जोर । चौगुन विलास तन धरत रोर ॥ जम वीराइ वीर क्रत्यन्त कोच । सत्तउ समुद्र जल करत गोच ॥ ८० ॥ देवग्नि नाम करौं सेव पाइ । सुभ धने कर्ने दाता सदाइ ॥ उँकार वीर नमि करौं ध्यान । जिहि प्रसन सदा आनन्द ग्यान ॥ ८१ ॥ २७ पाठान्तर-गाय । नांम । पाय । बांनी । प्रसन । होय । करौं। दोय ॥ ६६ ॥ आइझ । तिहिं । लाय । जिहिं ॥ ६७ ॥ बुंदि । स एह । थलन । अनल । प्रहारीय । जिहिं ॥ ६८ ॥ छोड़- नहू । करैं । दोय । अनभंग । दो ॥ ६९ ॥ शमशान । तिहि संक बंक अनभीत वीर । नाय नांम । हल- हलै ठांम ॥ ७० ॥ सामंद । जनु । बहतु । बायु । सासमुद्र । शोषा सोपै समुद्र सब पिवै नीर ॥ ७१ ॥ और । जंजीर ॥ ७२ ॥ बिसप्रापरा । पांनि । मांनि । रुंडमाल । पिषिय । मय ॥ ७३ ॥ अगिया । कोपंत । पब्बत । प्रजार । करै । विषपियाइ । तिहिं ॥ ७४ ॥ यमघंट घाट । चौघट । औघट । कालाय । वीर । लेष । तजैं । देष ॥ ७५ ॥ कुरलाय । नांम । तिहिं । जाई। पाय । क्रोध । पोध । तब जरत सिपरं गिर तेज पोध ॥ ७६ ॥ वीर । बंक । पिपि । बाह ॥ ७७ ॥ कोयला । नांम । भग्गै । कालकाइ । कालका । नांम । करो । तिहिं ॥ ७८ ॥ बिन । किन । कौंन । बहि ।

३१० पृथ्वीराजरासो । [छठां समय १२ झापटा बीर जब जुखत जुद्ध । नहिं सहत जोर दनुदेव सुद्ध ॥ मांनिक्क भद्र है मेर मान । ठेलन अठिल्ल गढ द्रुग्ग पान ॥ ८२ ॥ कपडिया बीर कछा करौंकिन्ति । मन वित्त राग जै मुक्ति जित्ति ॥ केदाइ राइ नव जुद्ध आप । दिषन्त नैन जिन जात पाप ॥ ८३ ॥ नरसिंघ बीर नरसिंघ रूप । चौगुन विलास आतम अनूप ॥ गोरिया बीर गुन सकल जानि । नव रसन रास नाना विनांन ॥ ८४ ॥ घट घंट बीर जनमे सुजान । सोषत समुद्र अरि समुद्र पानि ॥ कंटंभ्य बीर सुनि समर बाज । दनु दलन कटक में परै गाज ॥ ८५ ॥ बग नाम बीर जब समर कच्छ । बग लेत ढुंढ जनु नीर मच्छ ॥ माच्छवगाव वल्लंग अंग । अदभूत अंग रुपह सुरंग ॥ ८६ ॥ संतो साइ सत मतह सुधीर । पर मध्य अच्य भव नाव कीर ॥ मच्चा संतोस सत संग धार । सेवक समुद्र भव नाव पार ॥ ८७ ॥ भ्रमराइकाइ बल्ल वाय वेथ । भ्रम परे समर छल परैं लेथ ॥ मच्चाभमराइ काइक्क अजीत । भ्रम होइ ताहि जाकूर चीत ॥ ८८ ॥ सहसाष अष्यि कर सहस जान । जानु द्रुपद मध्य रहै रच्छ दान ॥ सह स्त्रांग अंग नित रूप चिच । भय भीत अभय भै करन मिच ॥ ८६॥ बेच पाल चिति पल करै प्याल । नाना चरित गोपाल बाल ॥ भूतषनडू बीर बलबन्त कूर । तटवन्त षिभिरू तनं करत चूर ॥ ६० ॥ साक्किनीमार अदभूत जोर । समरन्त भक्त तन हरत रोर ॥ बेदरी रीति भङ्गम बलाय । कलपंत करन जे तके तपाइ ॥ ६१ ॥ सालि बाहनह ससि सूर रूप । सेवकं निवाजि बुर करत भूप ॥ ए नाम बीर सुनि चंद लेइ । पहिचांनि प्रसन करि विदा देइ ॥ कुं० ॥ ९२ ॥ ६० ॥ २७ ॥ समीर । वांन । दनुंनि । पांनि । पांन ॥ ७६ ॥ बीर । त्रिगुन । क्रभंत । जल हरन ॥ ८० ॥ नांम । करूं । करौं । पाय । सहाय । करौ । ध्यानं । जिहिं । ग्यांन । घ्यांनं ॥ ८१ ॥ झापरा । युद्ध । नह । माणिकं भद्र । मांन । पांनि ॥ ८२ ॥ कापडिया । कहां । करौं । वीत । जिति । केदाइराय । दिषंत । नैन ॥ ८३ ॥ त्रिगुन । गोठिला । जांन । जांनि । विनांन ॥ ८४ ॥ घटघंटे । दुजान । मैं । सुं जांन । समुंद । यांनि । कुनटेभ्य । सनि । मैं । परै ॥ ८५ ॥ बग । नांम कछि । कच्छ । लैतं । ढुंठि । मछ । माहवगाव ॥ ८६ ॥ सत्त । मत्तह । परमध्य । अथ । नामकीर । बीर सत्यंग ॥ ८७ ॥ भ्रमराय काय । परें । परै । महाभ्रमराय । कायक । होत ॥ ८८ ॥ सहसाष्य अषि । जांनि द्रुपद । रखि । दांन ।'सहश्रांग ॥ ८६ ॥ चित्रपाल । बाल । पाल । 'भूतषनाय । भूतपनारू । पिंभि ॥ ९० ॥ सांकिमीमार । बलाय । पाय ॥ ६१ ॥ सालिवाहन । नांम । लेई पहिचान ॥ ६२ ॥

छठा समय १२] • पृथ्वीराजरासो । ३११ चंद का बावनो वीर को पहिचान कर प्रणाम करके विदा करना और आप पृथ्वीराज से मिलने के लिये आगे बढ़ना । कवित्त ॥ पहिचानिय कविचंद । बीर बावंन सूर बर ॥ सहाकाय सडमत्त । अंत जनु अच्छिन दनुज खर ॥ तेज साजि चष साजि । तास धीरज्ज धीर धर ॥ भीत मयंक भयांन । जानि ग्रीषंम अगनि झर ॥ करि नवनि चंद पहिचांन सब । वज्रपात अग्या कन्तिय ॥ बहुराइ देव कवियन प्रवल । मिलन पिव्य आगैं चलिय ॥ छं० ॥ ६३ ॥ रु० ॥ २८ ॥ चन्द का उस जङ्गल का वर्णन करना जहां पृथ्वीराज आखेट खेलता है ॥ कवित्त ॥ अग्य गयौ गिरि निकट । बिकट उद्यान भयंकर ॥ जैहन पवरि दिसि विदिमि । बहुत जहूँ जीव पयंकर ॥ सिंच कोल गज रीछ । बहुत सामर बलवंते ॥ चीतल चीत चिरंन । पाइ परखें भजि जन्ते ॥ सेही सियाल खंगुर बहु । कुड कदंम भरि तर रहिय ॥ पिप्पे सु जीव कवि चंद नैं । तुच्छ नाम चौपद कहिय ॥ छं० ॥ ६४ ॥ रु० ॥ २९ ॥ कवित्त ॥ ठाम ठाम जल थान । मद्धि जनु जीव निवासिय ॥ ढेंक कुरंस कुरंच । हंस साग्सं सुभ भासिय ॥ वगले बतक विहंग । मगर मक्र कक्र द्रह पूरिय ॥ देखि दनुज पंनग निवास । सिद्ध साधक रुचि हरिय ॥ पर परषि वरन घन पिप्पियै । रोम हर्ष देखत नरन ॥ तुझ बुद्धि भट देखत भुल्यौ । कवि सुभन्ति कहै का वरन ॥ छं० ॥ ६५ ॥ रु० ॥ ३० ॥ २८ पाठान्तरः-पहिचांनिय । मदमंत । चप भासि । धीरज । जानि । ग्रीषम अगनिर । पहिचांनि । बहुदाय । पिय । आगैं ॥ २९ पाठान्तरः-अग्र । जहां । तह । बहुत । जहां । सीह । रोछ । सांमर । सांबर । चित्रक । हिरन । पाय । परकै । लंगुर । पिये । तुक । नांम । चोपद ॥ ३० पाठान्तरः-ठांम २। यांन मधि । निवासीय कबह द्रह । पूरीय । पिपियै । बुधि भट ॥ ८

३१२ पृथ्वीराजरासो । [ छठां समय १४ कवित्त ॥ सघन वृष घन छांह । जानि बहल नभ वासिय ॥ देषत पथ्य गिरंत । वेलि अवलम्बि विलासिय ॥ खोर खोर कोकिलन । (रौर)* चीह पप्पीह पुकारत ॥ सुमन सुगन्ध सबूछ । अंध मधुकर मधु आरत ॥ बहु कुची बाज सिंचान बच । खंगूर लाग लेयन फिरैं ॥ देषन्त जनावर अष ची । जनु प्रकास तारा गिरैं ॥ छं० ॥ ८६ ॥ रु० ॥ ३१ ॥ कवित्त ॥ तहँ खेलत पृथिराज । संग सामंत जङ्ग जुरि ॥ घट सुडोरि सँग स्वान । लेत ते जीव सबन जुरि ॥ बगुर घेरि विष्षंन । अप्प झुंजन में मंडिय ॥ तक्क तके इक रचिय । चक्कि घेदा षिक्ष कंडिय ॥ भंचराइ भग्गि पसु उठि चले । आवै आवै होइ रंचि ॥ परसपर खोर वे करत सुनि । यों सिकार चन्दह सुवचि ॥ छं० ॥ ८७ ॥ रु० ॥ ३२ ॥ पृथ्वीराज के शिकार की प्रशंसा ॥ कवित्त ॥ तिक्क भाल ससि षण्ड । गण्ड मद भमर बिलुड्डिय ॥ सुरभि तेज सिंदूर । सुमन संपति मन सुद्धिय ॥ सुद्ध दुद्ध जिम दसन । विसद बानी जिम निम्मल ॥ परस मुसल असि चर्म । हत्थ पंचम मोदक कल ॥ पुज्जिय सुचंद सुरइन्दजग । गवरिनंद दूषन दुरय ॥ कंपच्चि सिकार गज तुंड डर । सब विघंन गनपति घरय ॥ छं० ॥ ८८ ॥ रु० ॥ ३३ ॥ ३१ पाठान्तर-वृष्य । जांनि । बदल पद्म । पथ । * अधिक पाठ है । पपीह । सीचान । लंगुरुं । फिरें । देषत । जिनावर । भक्षक ही भक्षक हैं। जनुं । आकास । गिरें ॥ ३२ पाठान्तरः-तहां । सुं डोरि । संग । स्वांन । बंगुर । घेरोय । वियन । पूंडिय । हकि । भयराय । भगि । हुइ । रहिय । लहिय ॥ ३३ पाठान्तरः-गंड चम्भर मदलुट्ठिय । सुब्भि । संपत्ति । दुद्ध । दूध मुद्ध । वांनी । ज़िमल । चर्म । हथ । पुजिय ॥

छठा समय १७ ] पृथ्वीराजरासो ३१३ कवित्त ॥ दुजपति चंकह हिरन । इक्कनिभय सुभाव अति ॥ गजनंतह टाग्ग । विघ्न विय दिट्ट गनपति ॥ षट आनन वर जोर । दतिय उप्पीय निसंक उर ॥ भगवति वाहन सिंघ । बेदग जीय सुमेर थरि ॥ वरदाइ चंद सुपच्चारि पग । पंचम वछ सुपछ रचहि ॥ आतंक अवर आरन्य पसु । डर घरहरि कंपत रचहि ॥ छं० ॥ ९९ ॥ रू० ॥ ३४ ॥ कवित्त ॥ छहरि हिरन हारियव । हेरि कातर रव रहिय ॥ अप्प घास भय मोछ । विरछ लग्गी चटपहिय ॥ हिय धरक्क धुधरह । वदन लोइन जल निझझर ॥ तंकित चकित संकीन । समग संकरिय दुप्भर ॥ सैरत्त चमकन्त पत्त रव । पिनक चित्त जिम उप्परै ॥ पिल्लंत सिकार पिथ कुँअर डर । पसु पींपर दल थरथरै ॥ छं० ॥ १०० ॥ रू० ॥ ३५ ॥ कवित्त ॥ पोमिन वन नहिं चरहि । नहिन संचरहि कुमुद वन ॥ ईप षेत परहरहि । जीर परहु अविग्त मन ॥ मंथर गति लखि मुंघ । कास कानन नह चप्पहि ॥ नह पिप्पै नियनारि । नहिन चष कंदनि रप्पहि ॥ गिरि मद्धि गह्वर गुहअह वसहि । नीर समीप न संचरहि ॥ खोमेस सुतन आखेट उर । इमड ढाल उस सह चसहि ॥ छं० ॥ १०१ ॥ रू० ॥ ३६ ॥ कवित्त ॥ गिर कंदर सर वरह । सरित कच्छह घन गुच्छह ॥ निझ्झर कूल न द्रष्टन । बेतनल्ल तिन सर पुंजह ॥ ३४ पाठान्तर:-इक सुभिय निसंक अति । गजघटन तह । गजनंतह । दिट्ठिय । गनपति । छतीय । उपीय । निसंक। गज्जीय । गर्जिय । थिर । रहिय । आतंक । आरंन्य । रहिय ॥ ३५ पाठान्तर:-हहकि । हीरन । हारीयव । रच । अय । लगिय । धरक । धुंधर । निझर । संकित । समग्ग । संकरीय । दुप । भयपन्न । चमकत । पन्न । ऊपरैं । पिलत । कुँअर । पिंयद ॥ ३६ पाठान्तर:-नहि । चरहिं । दृप । परहरत । परभय । मथर । मुध । चपहि । पिपैं । नाहि । रपहि । मधि । गुज्जह । इमद । सहि ॥

३१४ पृथ्वीराजरासो । [ छठां समय १६

ऊजर अरि पुरं घरह । सैल तट उड्डन अद्दह ॥ हथ्य जोरि सब सुब्भि । उब्भ दिप्पहि कित लद्दह ॥ फल फूल इष्प भु प्रकास थन । बन उपवन घन संचरहि ॥ ढुंढत उढाल उढाल चिय । भुक्कारन बहु झुक्क्रहि ॥ छं० ॥ १०२ ॥ रु ॥ ३७ ॥ कवित्त ॥ नहिं गब्बत करि गब्ब । नहिन गज्जत घन गज्जत ॥ षेलत नहिय नयंन सिंघ कढि बोलत लज्जत ॥ भुञ्जन मड्डि संचरत । नहिन संचरत दुरद बन ॥ चरन लेष लुप्पतसु । पुंछ शृज मुत्तिय मग गन ॥ धक धकहि धुकहि तकहि चकहि । दिग्ध उसासन उल्हसहि ॥ प्रथिराज कुंवर कोबंड डर । गिर कंदर केसर बसहि ॥ छं० ॥ १०३ ॥ रु० ॥ ३८ ॥ कवित्त ॥ बग्गुर अगिनत परत । क्तिकि फंदन पगविड़न ॥ कितेक ष्खलन मरत । कित्तिक स्वानन मद्द सिद्धत ॥ घंटनरागन कितक । कितक चीते तकि दब्बत ॥ बाज सिंचान कुहीन । झपटि चंचनु फल चब्बत ॥ घन कूच सिकारन है रची । अजि न जीव कहुं जै सकै ॥ बल्लवंत बाघ हथ्थिय अजर । पक्कि हंकि लीजै धकै ॥ छं० ॥ १०४ ॥ रु० ॥ ३९ ॥ कवित्त ॥ गाडी किए कितेक । कितक उंटन पर डारे । पत राषे घर कितक । कितक हथ्थी पर धारे ॥ काचर कंधन कितक । कितक स्वानन मुष तुह्त ॥ बिंकी सर्प विषंग । मंच वादी मिल लुह्त ॥

३७ पाठान्तरः-गिरि । कक्रह । गुक्रह । निझर । कुलान । कूलह । सेल । अधह । हथ । सुभि । उभ । दिषहि । दृष । भू । भूपूकारनिबहुसुकरहि ॥ ३८. पाठान्तरः-नहिं । गबनु गब । गजत । नंन । लाजत । भुञ्जयन । रेष । लुंपतसु । पुछ । मग मुति । हिंचकहि । दिघ । उल्हसै । पृथीराज । कुंअर । केहरि । बसै ॥ ३९ पाठान्तरः-बगुरि । कितेक । स्वांनन । दबत । चंचनु । पल । चूब्बत । चूवत । क॑हु । कहुं । अथिय । हथीय । हथिय । हक्ति ॥

छटां समय. १७ ] पृथ्वीराजरासो । ३१५ वज्जत निसान सहनाइ सुर । तवल उक्का वज्जत बलिय ॥ सिक्कार खेल्लि घन रस रच्यो । सब पधार पग बलदलिय ॥ कृं० ॥ १०५ ॥ रू० ॥ ४० ॥ कन्ह चौहान आदि सब सरदारों का आकर पृथ्वीराज से मिलना और कहना कि आज यहीं शिकार हो ॥ कवित्त ॥ आइ कन्ह चहुआन । नवनि पृथिराजसु किन्विय ॥ आइ राइ गोयंद । पृथुक आदर आदन्विय ॥ आइ चंद पुंडीर । धीर सव्यह हंसि मिल्खिय ॥ वलिभद्रह कूरंभ । कछर किन्ने रस षिल्खिय ॥ प्रबुच्चा राहू-पावार मिल्खि । वरुन बंध सिर कर धरिय ॥ मिल्खि कछी सिंह पाछार दूच । आज केलि अदभुत करिय ॥ कृं० ॥ १०६ ॥ रू० ॥ ४१ ॥ दूहा ॥ मिल्खिय सकल सामंत तहँ, गनि न कद्दै पृथु नाम ॥ छयन चौंस परबत गजिय,सघन सुविद्रुम झाम॥ कृं० ॥ १०७ ॥ रू०॥ ४२ ॥ पृथ्वीराज का शिकार से घर की ओर लौटना ॥ छंद पद्धरी ॥ फिर चले कुँअर पृथिराज गेह । मिनि सकल सूर सामंत नेह ॥ परछास परसपर करत केलि । नारीन नक्कि नृप-खेत खोलि ॥ १०८ ॥ मंगाइ नीर कर मुख पखारि । सब करन मंडि कर्पूर धारि ॥ गोठ (भोजन) के स्थान पर ठहरना ॥ जहां हुई गोठि भोजन नरिंद । तहां हुते सकल सामंत वृंद ॥ १०९ ॥ चन्द बरदाई का आकर पृथ्वीराज से मिलना और पिछला सब वृत्तान्त एकान्त में ले जाकर कहना ॥ फुनि मिले चंद बरदाइ आइ । ककु कही बात पिछ्ली सुनाइ ॥ नृप भद्द जाइ बैठे इकंत । फिरि कही बत्त जो आदि अंत ॥११०॥ ४० पाठान्तरः-लीए। कितक्क। कितेक। पंति। हुंथी। स्वांनन। सर्व्व। बजत। निसांन। सहनाय । डंक । घजत । सिकार ॥ ४१ पाठान्तर-आय । चहुआनं। पृथ्वीराज । किन्नियः । आय । राय । गोइंद। पृथुक । आय । सव्यह । हसि । मिलिय । बिलिय । कहिय ॥ ४२ पाठान्तरः-तहां । नाम ॥

३१६ पृथ्वीराजरासो । [ छटां समय १८ पृथ्वीराज का भोजन करना और फिर आगे बढ़ना ॥ सुष मद्धि सुष्ष प्रथिराज पाइ । भोजन करंन नृप बैठे आइ ॥ छ्ह रस निवास आहारि अंन । करि कुरल पांन करपूर लिंन ॥१११॥ म्रगमद जवाद सब चरचि अंग । कसमोर अगर सुर रचिय संग ॥ सुभ कुसुमघार संब कंठमेलि । इम चलिय बलिय चहुआन षेलि ॥११२॥ छ्ह अग्गा इक्क सौ तुरिय तेज । उड़ंत पंषि बिन पंषिकेज ॥ बगसीस सकल सामंत जोग । दिषि वाच वाच सब कहत लोग ॥ ११३ ॥ सुष चाल फाल जे छिरन लेत । उत्तंग गात पष्पर समेत ॥ गज घालि बांच घूघर सलोल । ल्षैं न राह करते कलोल ॥ ११४ ॥ घा कहंत उड़त हां कहत ठट्ठ । गिर परत धंक जिन कोट गट्ठ ॥ पित मात असलि अस्रारु देस । सब सरदारों को एक एक घोड़ा बांट दिया उसी पर सब चढ़ कर चले । सोभंत बानि रवि रय्य भेस ॥ ११५ ॥ दै एक एक सब बंटि दीन । चढ़ि सूर सकल सामंत लीन* ॥ कविचन्द को एक हाथी देना जो महा बलवान था । दिय हस्ति एक कबि चंद बोलि । अंदून ताहि को सकै षोलि ॥ ११६ ॥ तल बघत पाट सुझै न अंषि । अति पाइ काइ गछि लेइ पंषि ॥ अनि गज्ज मुष्ष को सकै झेलि । खल दलन मभक्त पारत्त भेलि ॥ ११७ ॥ सुर नाथ वाह सम अंग ओप । दिषियै खिज्यौ जनु काल कोप ॥ बिन रोस सहज में अजा जांनि । घर कोइ बंधिचै चल्यौ कानि ॥ ११८ ॥

• यह तुक एशियाटिक सोसाइटी के पुस्तक में नहीं है ॥

। छठाँ समय १६] पृथ्वीराजरासो : ३१० सक्कै न बोलि कोउ हय अरूढ । हगहरौ पग वनि कवन झूट ॥ अगि जझ मझ्झ मांनै न संक। होइ रछै सूत सुनि बज्जि डंक ॥ ११८ ॥ सुनि विरद कांन चल्लंत मग्ग । तिहि चंद छद्म दिय कनक वग्ग ॥ छं० ॥ १२० ॥ रू० ॥ ४३ ॥ दूहा ॥ पाग धरी कवि चंद सिर, हरष भयौ वहु अंग । तूं विक्रम अक्रम चरन, करन दरिद्रह भंग ॥ छं० ॥ १२१ ॥ रू० ॥ ४४ ॥ एक एक सामंत हय, कीनिय चंद हजूर । वढि चल्लिय हल्लिय अगैं, सरित तुरंगन पूर ॥ छं० ॥ १२२ ॥ रू० ॥ ४५ ॥ कवि चन्द का पृथ्वीराज की स्तुति करना ॥ कवित्त ॥ करिय नवनि कविचंद । छंद अनेक पढि कर ॥ तूं सुरपति सम कुंचर । देव सामंत समो वर ॥ अगिन कन्हं जल चंद । पवन गोइंद प्रवल वल ॥ घरा चंद वल धीर । तेज चामंड जलन पल ॥ रवि तेज कछर कूरंभ सव । चंद अमृत आवू धनी ॥ दृगपाल सवल सामंत सव । रहै दग्वि धरती धनी ॥ छं० ॥ १२३ ॥ रू० ॥ ४६ ॥ ४३ पाठान्तरः-फिरि । पृथीराज । येह ॥ १०८ ॥ मंगाय । मंगि । होइ ॥ १०६ ॥ मिलिं । वरदाय । आय । कहिय । वृत्त । पल्लित् सुनाय । जाय । एकांत ॥ ११० ॥ मध्य । सुप । पृथी- राज । पाय । भोजन । करन फुनि । बैठि । आय । लीन ॥ १११ ॥ जथार्चि । सुभ कंठहार । मेल्हि । चहुवांन ॥ ११२ ॥ इक । एक सो । उड़त पंपि ॥ ११३ ॥ उतंग । पपर । लपे ॥ ११४ ॥ धक । जिहिं । गठ । रथ ॥ ११५ ॥ हय । लिन । आंदून ॥ ११६ ॥ तब लहत । सुझै । काय। पाय। लेय । गज । मुहप । मझ । पारंत ॥ ११७ ॥ उप । दिपिये । मैं । चलो । कांन ॥ ११८ ॥ सकै । कोइ । पग । जल । मझ । मांनै । होय । वनि ॥ ११८ ॥ चालंत । सथ । ४४ पाठान्तर-तु । तूं ॥ ४५ पाठान्तर-कोनीय । चलिय । हलिय । आगे । तुंगन ॥ ४६ पाठान्तर-पढि । कुमर । कुंअर । समवर । अगनि । चावंड । आबू । सकल । रहे । दबि ॥

३१८ पृथ्वीराजरासो। [छठां समय २० दूहा ॥ जीभ एक कविचंद कै, कित्ति कही क्यौं जाइ । जीव बुद्धि पिथ्थह निमित, रह सो मत्ति सुभाइ ॥ छं० ॥ १२४ ॥ रु० ॥ ४७ ॥ सब लोगों को अपने अपने घर विदा करना ॥ रच्यौ रंग बहुुरे अ्रचन, करिय विदा सनमान । निसा सुष मंडै सुषन, जागे उगत भान ॥ छं० ॥ १२५ ॥ रु० ४८ ॥ वीरों के मिलने के समाचार से पृथ्वीराज का प्रसन्न होना ॥ प्रथीराज आनंद मन, सुनि वीरन बर वत्त । फूखत तन तरु नीर लभि, इम आतम उलसत्त ॥ छं० ॥ १२६ ॥ रु० ॥ ४९ ॥ श्लोक ॥ शुभं दिवसे शुभं वार्त्ता । अशुभेच्च अशुभानि च ॥ शुभाशुभं यथा युक्तं । भवंति दिवसानि च ॥ छं० ॥ १२७ ॥ रु० ॥ ५० ॥ पृथ्वीराज की प्रशंसा ॥ कवित्त ॥ प्रथियराज चहुआन । बान पारथ बलिबंडह ॥ प्रथीराज चहुआन । दंड दंडैति अदंडह ॥ प्रथीराज चहुवान । सरिस जुध कोउ न मंडै ॥ प्रथीराज चहुवान । सचु चिनु रह गच्चि खंडै ॥ प्रथीराज चहुवान पछु । कली करन अवतारकच्चि ॥ सोमेस सूर पूरडू सुभग । उद्धर पिथ्थ अवतार उच्चि ॥ छं० ॥ १२८ ॥ रु० ॥ ५१ ॥ ४७ पाठांतर:-जाय । बुध्दि । पिंथह । मति ॥ ४८ पाठान्तर:-सन्मान । सुष । मंहे । उगत । भांन ॥ ४९ पाठान्तर:-बत्त । लहि । इम नृप आतम उलसत ॥ ५० पाठान्तर-शुभं । सुभं । वार्त्ता । अशुभे । अशुभानि । सुभाशुभं । यथायुक्तं ॥ ५१ पाठान्तर-पृथीराज । चहुआन। चहुवान । बान। चंडह । पृथ्वीराज । अडंडह । जुद्ध । जिनु । कलि । पिथ ॥

छठां समय २१] पृथ्थीराजरासो । ३१६ दूसरे दिन सबेरे पृथ्वीराज का उठना और नित्य कृत्य करना ॥ दूहा ॥ प्रात राज जग्गे प्रथम, गो दुज दरसन कीन । देहकत्ति पुनि होइ सुचि, पावन पानि सुडीन ॥ छं० ॥ १२९ ॥ रू० ॥ ५२ ॥ करि पावन पवित्र वर, मोचन सुरभि सुतेल । मर्दनीक मर्दन करै, बढै धात तन बेल ॥ छं० ॥ १३० ॥ रू० ॥ ५३ ॥ नहाकर दस गोदान, दस तोला सोना और बहुत सा अन्न दान देना ॥ करि सनान गंगोदकछ, दिय सुगाइ दस दान । दस तोला तुलि हेम दिय, अंन दान अमान ॥ छं० ॥ १३१ ॥ रू० ॥ ५४ ॥ महल में पृथ्वीराज का बिराजना और सरदारों का आना ॥ इन्द् पद्धरी ॥ करि स्नान दान सुचि रूचि कुंचार। होइ देवरूप साक्षात चार ॥ कीनौ सु मङ्गल बज्जै निसान । आनन्द सकल सामन्त मान ॥ १३२ ॥ आये सुमचल सामंत सूर । पूरंन तेज वीरत्त पूर ॥ अनभङ्ग अङ्ग अनभूल बांन। जिन दिट्ठ अरिय पावै न जान ॥ १३३ ॥ कैमास आइ कीनौ जुहार । विद्या सु चतुर्दस मत्ति सार ॥ गोयन्दराज गहिलौत आइ । बैठो सुकुंचर कमलं नवाइ ॥ १३४ ॥ चहुवान कान्ह आयौ अभङ्ग । भारत्य कथ्य भीषम प्रसङ्ग ॥ अनि अनी सुभर बैठे सुआइ । अन मित्त मत्ति बल अप्रमाइ ॥१३५॥ ५२ पाठान्तर—गो । देह कंतिं । पुन: । शुचि । पांन । पांनि ॥ ५३ पाठान्तर—पावन । सुरंभ । सुरभ । मर्द्दनीक । मर्द्दन ॥ ५४ पाठान्तर—सुस्नान । गंगोदकहि । दांन । अन । दांन । अप्रमांन । ६

३२० पृथ्वीराजरासो । [छठां समय २२ राजन कुँआर मधि सूर साज। देवतन मद्धि जनु देवराज ॥ गिरिराज मद्धि सब गिरन रज्जं। देखन्त सभा सुभ इन्द्र लज्ज ॥ कं० ॥ १३६ ॥ रू० ॥ ५५ ॥ बीरों के वश होने की बात से पृथ्वीराज का पेट फूलता है पर किसी से कह नहीं सकता ॥ दूहा ॥ बैठि सभा पृथिराज रचि, आय सुरति निज चित्त ॥ वत्त बीर बरदान की, अति उमंग उलसित्त ॥ कं० ॥ १३७ ॥ रू० ५६ ॥ रचै न आनँद कुँअर हिय, उगमत कण्ठ प्रमान । कहै न कासों बत्त बर, मानों दुद्ध उफान ॥ कं० ॥ १३८ ॥ रु० ॥ ५७ ॥ कैमास का हाथ जोड़कर पूछना कि आपके मुख पर कुछ उत्साह दिखाई देता है पर आप खुलकर कहते क्यों नहीं ? अरिल्ल ॥ पानि जोरि कयमास । बदै तब राज प्रति ॥ उर अवलोकित उलसत । सामन्त राज अति ॥ को कारन मुख चारु । न कथ्यिहि बत्त संति ॥ सुभर सूर सामन्त जु । विनवत्त राज प्रति ॥ कं० ॥ १४० ॥ रु० ॥ ५८ ॥ पृथ्वीराज का चन्द के वीरों को वश करने का समाचार कहना ॥ ५५ पाठान्तर-क्षांन । दान् । कुआंर । कुआर । होय । वजे । निसांन । मांन ॥ १३२ ॥ पूरन । तैज । वीरत । अभूल । बांन । दिट्ठि । जांन ॥ १३३ ॥ आय । चतुर्हूस । मंति । गोइंद । आय । आई । कुमर । कमल । नवाय ॥ १३४ ॥ चहुआन । भारथ । कथ । अंनि अंनी । आय । आई । मित । अप्रमाय ॥ १३५ ॥ कुंगार । कुआर । देवतनु । मधि । मधि । रज । शुभ । लज ॥ १३६ ॥ ५६ पाठान्तर-पृथीराज । वरदांन । अल्हसित्त ॥ ५७ पाठान्तर-आनंद । कुंगर । कुंमर । प्रमांन । मनों । दूध । । उफांन ॥ ५८ पाठान्तर-चंद्नायना । पांनि । उल्हसत । सांमंत ॥ १३६ ॥ चारु । कथि । बत । विनवत ॥ १४० ॥

छठां समय २३ ] पृथ्वीराजरासो । ३२१ दूहा ॥ तब कहैं कुँअर सामन्त सब, काल्हि आखेटक रंग । भयौ सुर सुभैं एक भय, आलस ही सें गंग ॥ छं० ॥ १४१ ॥ रु० ॥ ५८ ॥ कवित्त ॥ अपरंजे आखेट । चन्द भुल्यौ सुवह वन ॥ जंगम इक तापस । मिल्यौ वरदाइ सुद्ध मन ॥ प्रसन भयौ कविचन्द । वीर मन्त्रह दीनौ वर ॥ अजमायौ कविचन्द । वीर बावन दरस चिर ॥ तिन देखि अमित चरितह सुनत । बरनै कवि बरदाइ अति ॥ अनेक रूप अनेक गुन । अनँत गति अनतह सुमति ॥ छं० ॥ १४२ ॥ रु० ६० ॥ सरदारों का उपहास करके कहना कि भाट, नट, चारन, ये सब आरत हैं इन की बात सत्य नहीं माननी चाहिए ॥ अरिल्ल ॥ प्रसन सूर सामन्त सकल वर । हासे अप्प परस्पर सुब्भर ॥ भट नट चारन जू आरत्तह । इनकी गति न मनियै सत्तह ॥ छं० ॥ १४३ ॥ रु० ॥ ६० ॥ कैमास ने कहा कि चन्द को देवी ने वरदान दिया है वह सचमुच कोई अवतार है ॥ गाथा ॥ कथिय वर कैमासं । देवी वरदाय चन्द भटायं ॥ अस तिन चवै असेसं । सत्यं रूप सत्य अवतारं ॥ छं० ॥ १४४ ॥ रु० ॥ ६१ ॥ कन्ह ने कहा कि चन्द छूट गया था यह बात सच है, इसी पर उसने यह बात प्रसन्न करने के लिये गढ़ी है । ५८ पाठान्तर-कुमर । कुंअर । काल्हि ॥ ६० पाठान्तर-अपरजेन भयौ । कविचंद । भूल्यो । बट । तापस । मिल्यौ । चंद । बरने । बरदाय । अनेक । अनत ॥ ६० पाठान्तर-प्रसंन । सुभर । भट्ट । नट्ट । चारंन । जु । आरतह । मनिये ॥ ६१ पाठान्तर-कथिय । भटायं ॥