पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा-१. ] इति व्याख्यानात्तत्प्राचुर्यं च युज्यते । ( १४ ) उपजीव्यत्वमेवाद्यत्वम् । ‘ स वा एषः ’ (तै. २-२.) विकारार्थत्वमेव । अन्नादिविकारार्थान्नमयादिशब्दैस्सह पठितत्वादित्यत आह—अन्नादीनां चेति ॥ इदं चावर्तते । मयट्छब्द इति चानुवर्त- ते । तेन समुच्चयार्थचशब्दस्यान्वयः । वाच्यवाचकयोरभेदव्यपदेशः । तथा च न केवलमानन्दस्य मयट्छब्दः, किन्त्वन्नादीनां सम्बन्धिमय- ट्छब्दोऽपि अन्नादीनां प्राचुर्यमेव वक्तीत्यर्थः । एवशब्दो विकारार्थता- व्यावृत्त्यर्थः । आदिशब्देन प्राणादयो गृह्यन्ते । पूर्वे ‘ अन्नमयत्वादेश्च ’ इति, अत्र च ‘अन्नादीनाम्’ इति बहूनां ग्रहणात्, सौत्रानन्दमयश- ब्दोऽजहत्स्वार्थलक्षणया समानन्यायशब्दान्तरोपलक्षक इति

[ अधि - ६. सू - १३. ] दीपिकासहितम्. ९५ इत्यन्यप्रारम्भात् । ( १५ ) 'येऽन्नं ब्रह्मोपासते' ( तै. २-२.) इत्यादिब्रह्मशब्दा न तु चर्व्यत्वम् । तच्च ब्रह्मण्यविरुद्धमिति भावः । तत्त्वप्रदीपे तु— “ न चान्यान्नं सर्वभूताद्यं, न च तत्कस्यापि मुख्याद्यम् । किन्तु तद्ग- तो विष्णुरेवादनफलभूततृप्तितुष्टिदातृत्वान्मुख्याद्यः, तस्मादुपजीव्य- त्वमेवाद्यत्वम्, भर्त्तृत्वात्सर्वलोकानामन्नमित्युच्यते हरिः । उपजीव्यश्च भूतानामिति चान्नं जनार्दनः ॥ इति उक्तेः” इति उपजीव्यत्वस्य मुख्यार्थतैवोक्ता । न च विरो- धः; कम्पनाधिकरणोक्तरीत्या समन्वयतात्पर्येण तत्त्वप्रदीपप्रवृत्तेः । 'वज्रवत्' इत्यादाविव यथा कथंचिद्रूढपरत्वाभिप्रायेण सुधाप्रवृत्तेः । ननु कथमन्नमयशब्दः तत्प्राचुर्यार्थो युज्यते । “ ओषधीभ्योऽन्नम् । अ- न्नात्पुरुषः” ( तै. उ. २ - १ - २.) इति प्रसिद्धान्नविकारदेहमुक्त्वा “ स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः” ( तै. उ. २ - १ - ३.) इति य एव पुरुषः सोऽन्नरसमय इति अन्नविकारपुरुषपरामर्शादनुवा- दात् । अन्यथा तद्विरोधः स्यादित्यत आह—स इति । 'अविरो- धः' इत्याकृष्यते । तथा चेति वाक्येन यस्मादात्मनः आकाशा- दिकमुत्पन्नं स एष पुरुष इति 'अन्यस्य' देहादन्यस्यात्मनः 'प्रा- रम्भात्' परामर्शात् 'अविरोधो' न परामर्शविरोधः । किमर्थमसौ परामृश्यते इत्याशङ्कापनोदनाय परामर्शादिति वक्तव्ये प्रारम्भादित्या- ह । पूर्वमात्मनः आकाशादिकारणत्वमुक्त्वा तस्यैव 'अभ्यर्थे' अन्यप- र्याय अन्नमयादिपञ्चरूपत्वप्रदर्शनाय पुनः 'प्रारम्भात्' प्रक्रान्त- त्वादित्यर्थः । 'स वा' इति श्रुतौ वैशब्दोऽवधारणे प्रसिद्धौ वा । अ- न्नशब्दो भावप्रधानः । रसत्वमुत्तमत्वं, तच्चान्नत्वविशेषणम् । तथा च यस्मात्सत्यत्वादिलक्षणोपेतादात्मन आकाशादिकमुत्पन्नं 'सः' आ- त्मपदोदितो भूतादिस्रष्टा 'एषः' जीवशरीरगः 'पुरुषः' पूर्णषड्गु- णः देहाख्यपुरिशयः भगवान् 'अन्नरसमयः' उत्तमान्नत्वपूर्ण इत्यर्थः । तैत्तिरीयभाष्ये तु—“अन्नस्यात्तृत्वादिरूपस्यान्नमयशरीरस्य यतः सारभूतो विष्णुः अतोऽन्नरसमयः” इति अन्नशब्दस्यावृत्त्या रसशब्द- स्य क्रमव्यत्यासेन च व्याख्यातम् ॥ ( १६ ) नन्वेवं मयट्शब्दस्योभयार्थे प्रयोगादत्राप्युभयपक्षे दोषदर्श-

९६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] बहुरूपत्वाच्च न विकारित्वमविरोधश्च । ( १६ ) न च पृथक्कल्पना युक्ता । स्वरूपे च युज्यते प्रचुर नात्पञ्चानां मयटां प्राचुर्यमेवार्थो न विकारित्वमित्यत्र किं नियामक म् ?, किञ्चान्नमयादीनां पञ्चानां ब्रह्मताऽभ्युपगतौ 'एकमेव' (छां. उ. ६-२-१.) इत्यादिश्रुतिविरोधः स्यात् इत्यत आह—येऽन्नं ब्रह्मेति ॥ अत्रादिशब्देन 'ये प्राणं ब्रह्मोपासते' (तै.उ.२-३-१.)। 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' (तै.उ.२-४-१.) 'विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद' (तै.उ.२-५-१.) 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद' (तै.उ.२-६-१.) इति वाक्यजातं गृह्यते । अस्ति आन न्दरूपं तद्ब्रह्म । 'इत्यादि' इति लुप्तसप्तमीविभक्तिकम् । 'श्लोकेषु' इति शेषः । ब्रह्मशब्दपदं तच्छ्रवणोपलक्षकम् । एवं प्रदर्शिते हेतुद्वये ऽध्याहृतहेतुद्वाराऽन्वययोग्ये क्रमेण साध्ये आह—न विकारित्वमि ति । 'मयटामर्थ इति निश्चीयते' इति शेषः । 'अविरोधो' विरोधा भावः । चशब्दोऽप्यर्थः । तथा चेत्थं योजना—'येऽन्नं ब्रह्म' इत्यादिषु अन्नमयादीन्प्रत्युदाहृतश्लोकेषु अन्नमयादिविषयत्वेन 'ब्रह्मशब्दात्' ब्रह्मशब्दश्रवणादनन्यथासिद्धतत्समभिव्याहारात् उभयथाऽपि स म्भवतां मयटां प्राचुर्यमेवार्थः न विकारित्वमिति निश्चीयते । अतो न नियामकाक्षेपो युक्तः । एवमेकस्यैव ब्रह्मणो 'बहुरूपत्वाच्च' शब्दादे कस्यैव बहुरूपत्ववचनोपपत्तेः 'एकमेव' इति श्रुतिविरोधोऽपि नेति । पूर्वं 'तस्मिंश्च प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात्' इत्युक्त्वा अत्र ब्रह्मशब्दा दित्येतावन्मात्रोक्तेः प्रयोजनं तु "ब्रह्मशब्दस्यानन्दविज्ञानमययोरिवा न्येष्वभ्यासाभावात्तेष्वसिद्धिपरिहारेण ब्रह्मशब्दश्रवणरूपसर्वसाधा रणहेत्वर्थकथनमेव" इत्युक्तं चन्द्रिकायाम् ॥ ( १६ ) अत्रान्यैः आनन्दमय एव ब्रह्म । तद्गतमयट् एव प्राचुर्यार्थ ता । अन्नमयादयस्तु कोशाः । तद्गतानां मयटां च विकारार्थत्वमित्यु क्तम्। तदयुक्तमित्याह—न चेति ॥ प्रायपठितमयटां 'पृथक्कल्पना'अर्थद्वै विध्यकल्पना न युक्ता। ततश्चान्नमयादीनां मध्ये एकस्यैव ब्रह्मत्वकल्प ना च न युक्तैव, प्रायपाठविरोधेन क्लिष्टत्वादित्यर्थः । यस्तु वादी अन्न मयादीनां पञ्चानामप्यब्रह्मतां ब्रूते, स तु सूत्रकारेणैव पूर्वपक्षीकृत इ ति न तत्पक्षं प्रत्याक्षिपद्भाष्यकारः । तत्त्वप्रदीपे तु—न चेति वाक्यं— न च मायिना पृथक्कल्पना 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै. उ. २-१-१.) 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' (तै. उ. २-१-२.) इत्यत्र ब्रह्मोच्यते

प्रकाशो रविरितिवत् ॥ ( १७ ) सू — ॐ ॥ तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॥ ॐ ॥ १४ ॥ ‘ को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आन- न्दो न स्यात् ’ ( तै. २-७. ) इति । अन्नमयादयः पञ्चकोशा मिथो भिन्नाः तेषां ब्रह्मशब्दोक्तत्वेऽपि अब्रह्म- त्वम् । अन्त्यपुच्छस्यैव ब्रह्मत्वम् । अन्नमयाद्यतिक्रमो मोक्षः । वक्ष्यमा- णानां चक्षुश्श्रोत्रमनोवाचां नान्नमयादिष्वनुवृत्तिः । ‘ अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ’ ( तै. उ. ३ - २. ) इत्यादौ पञ्चमस्यानिन्दस्य ब्रह्मत्वम् । ‘ एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ’ ( तै. उ. ३- १०- ५. ) इत्येतस्मा- द्ब्रह्मानन्दमयाद्यतिक्रमनिर्गुणवाक्यात्पृथगेव ‘ इमान् लोकान् ’ ( तै. उ. ३-१०-५. ) इत्यादिको वाक्यशेषः सगुणवाक्यैकवाक्यतापन्नः तत्फलप्रतिपादक इत्यादिका युक्ता । उक्तहेतुभिरत्यन्तासङ्गतत्वात् इत्यन्त्यपक्षनिराकरणपरतया व्याख्यातम् । न चैवमेतद्विरोधष्टीकाया इति वाच्यम् । भाष्यकारः सविस्तरं विशिष्य न निराचख्याविति टीकाभिप्रायाभ्युपगमात् । ननु ‘ न ब्रह्मणि प्रचुरानन्दः ’ इत्यादिप्रयो- गो युज्यते । तस्यानन्दादिस्वरूपत्वात् ‘ घृतप्रचुर ओदनः ’ इत्यादौ भेदस्थल एव तथा प्रयोगादित्यत आह—स्वरूपे चेति । चशब्दोऽप्य- र्थः । इतिशब्दः शब्दपदार्थः । ‘ रविरितिवत् ’ इत्यनन्तरं ‘व्यवहारः’ इति शेषः । ‘ स्वरूपे च ’ इत्यस्यावृत्तिः । तथा च प्रकाशस्वरूपेऽपि सूर्यबिम्बे विशेषबलात् ‘प्रचुरप्रकाशो रविरितिवत्’ एवंरूपव्यवहारव- त् आनन्दादिस्वरूपेऽपिहरौ विशेषेण तथा व्यवहारो युज्यत एवेति न तदनुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ( १७ ) आनन्दमयमात्रस्य विष्णुत्वे, हेत्वन्तररूपं प्राचुर्यमेव मय- डर्थ इत्यत्र च हेतुं प्रतिपादयत्सूत्रमुपन्यस्यति—तद्धेत्विति ॥ आन- न्दमय इति तत्त्विति चानुवर्तते । तदित्यस्यावृत्तिः । स चासौ हेतु- श्चेत्यपि विग्रहः । तथा च न केवलं ब्रह्मशब्दाभ्यासात् । किन्तु ‘तद्धेतु- व्यपदेशात् ’ तस्मिन्नानन्दमयप्रकरणे तस्य विष्णोः तस्मिन् आन- न्दपूर्णत्वेनानन्दमयत्वे प्राचुर्यस्यैव मयडर्थत्वे च तद्धेतुव्यपदे- शात् लोकचेष्टकत्वाख्यहेतुत्वेनानन्दपूर्णत्वेनैवानन्दमयशब्दवाच्यो विष्णुरेवेति सूत्रवृत्तिमभिप्रेत्य तमेव हेतुव्यपदेशं दर्शयति—को हीति । ‘ यत् ’ यदा यदि ‘ एषः आकाशः ’ आसमन्तात्प्रकाशमानो १३

तै. २-१०: in line 4 it says ( तै. २-१० )or( तै. २-१. )? Wait, in Taittiriya, Brahmavalli is chapter 2, anuvaka 1. But some editions number it 2-1, or 2-10 (like 10th mantra or section?). In line 4, it looks like ( तै. २-१० )or( तै. २-१. )? Look at line 18: (तै.उ.२-१-१०)or(तै.उ.२-१-१.)? Wait, in line 18: (तै.उ.२-१-१०)- wait, is that a zero or a dot? Wait, in line 28:(तै.उ.२-१-१.)! In line 18, it's (तै.उ.२-१-१०)- wait, no, it's(तै.उ.२-१-१.)with a broken zero-like circle or dot? Actually, old Devanagari prints often use०for abbreviation or section, or it's(तै. २-१.). Wait, look at २-१०: that's clearly a १followed by a०or.? Wait, look at line 4: ( तै. २-१० )

[ अधि - ६. सू - १९. ] दीपिकासहितम्. ९९

क्षितं परमेव ब्रह्म शब्दानुसन्धानाद्गीयते । ( १९) न चावयवत्वविरोधः । 'स शिरः, स दक्षिणः प क्षः, स उत्तरः पक्षः, स आत्मा, स पुच्छम् ' इति तस्यैवावयवत्वोक्तेश्चतुर्वेदशिखायाम् ।

मयादिविष्ण्वाख्यं परब्रह्मैव नापरब्रह्मेत्यवसीयते । किन्तु यतो मान्त्र वर्णिकं 'सत्यं ज्ञानम्' इति ध्येयत्वेन लक्षणवतया प्रोक्तं परं ब्रह्मै चान्न मयादिशब्दैः 'गीयते' प्रतिपाद्यते च । अतस्तत्समाख्यानादा र्थिकादपीति सूत्रार्थः । 'ब्रह्मवित्' परब्रह्मज्ञानी 'परं' परमं ब्रह्मा प्नोति । परब्रह्मप्राप्तिकामः परब्रह्म जानीयात् इति श्रुतेः फलितोऽर्थः । किं तद्ब्रह्मेति शङ्कायां सत्यमित्यादि प्रवृत्तम् । तत्र सत्यशब्देनोक्तं यत् गति

१०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( २० ) शिरो नारायणः पक्षो दक्षिणस्सव्य एव च । प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः ॥ नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा । पुच्छं सङ्कर्षणः प्रोक्तः एक एव तु पञ्चधा ॥ अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः ॥ ष्ये उपलक्षणया गृहीता ‘पदं पुच्छं प्रतिष्ठा वै पुरुषः’ इति तत्त्वप्र- दीपोदाहृतश्रुतिरपि प्रमाणतया ग्राह्या । अस्मिन् पक्षे भाष्यगतावय- वशब्दः अर्शाआद्यजन्तोऽवयविपरः ॥ ( २० ) अवयविन अवयवत्वं विरुद्धमित्याशङ्कां श्रुत्या परिहृत्यात्र स्मृतिं चाह—शिर इति ॥ अत्र चित्रादौ लिख्यमाननवनारीरूपे अव- यविभूतानामनेकस्त्रीणामेकदेहावयवत्वं तथा नारायणादिपञ्चरूपाणां एकावयवत्वमुच्यते । आद्यश्चः पक्षसमुच्चये । रूपयोः परस्परसमुच्च- ये द्वौ । अवयविभूत एव नारायणः शिर इत्येवशब्दान्वयः । एवमव- र्याविभूतः प्रद्युम्नो दक्षिणः पक्षो बाहुः । अनिरुद्धः सव्यः । वासुदेवः ‘सन्दोहो’ मध्यदेह इत्यन्वयः । अपिवेति निपातसमुदायः पक्षान्त- रे । पूर्वस्मिन् पक्षे नारायणस्य शीर्षत्वम् । वासुदेवस्य मध्यदेहत्व- म् । अस्मिन् पक्षे तु—तदंशे वैपरीत्यमित्युपासनाभेदेन पक्षभेदो- क्तिः । सङ्कर्षणस्तूभयत्र ‘पुच्छं’ पादौ प्रोक्त इत्यन्वयः । तुशब्देन द्विरूपत्वं सुपर्णरूपत्वविशेषो वा ज्ञायते । ततः किमित्यत आह—एक इति । एवं ‘पुरुषोत्तमः’ क्षराक्षरपुरुषाभ्यां उत्तमो भगवान् कृष्णः ‘एक एव’ पञ्चधा विभक्तः एक एवावयवैः अभिन्न एव न तु भि- न्नः । ‘अङ्गत्वेन’ अवयवत्वेन ‘अङ्गित्वेन’ अवयवित्वेन प्रकारेण त- द्भावं प्राप्तः क्रीडत इत्यर्थः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । नन्वस्त्वेवं ता- वता न विरोधपरिहारो जात इत्यत आह—ऐश्वर्यादिति । ‘तस्मिन्’ अवयविभावाद्यापन्ने जनार्दने ‘तस्मिन्’ अवयवत्वादौ तद्विषये ‘विरोधः’ सहानवस्थानरूपो ‘न चिन्त्यः’ न केनचित्कल्प्यः । कु- तः ? ‘ऐश्वर्यात्’ ईश्वरसामर्थ्यात् तयोरेकत्रावस्थानरूपाविरोधोप- पत्तेः ईश्वरशक्तिश्चाघटितघटकेति भावः । एवं ‘तस्मिन्’ अवयवे ‘तस्मिन्’ अवयवित्वे न विरोधः । कुतः ? एकैकस्यावयवस्य सर्वै- श्वरत्वादित्यपि व्याख्येयम् । एवं न विरोध इत्येतत् अवयवावयवि-

[ अधि - ६. सू - १५. ] दीपिकासहितम्. १०१ ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन् जनार्दने । अतर्क्ये हि कुतस्तर्कस्त्वप्रमेये कुतः प्रमा ॥ इति बृहत्स- हितायाम् । ( २१ ) रसशब्देन विशेषणात्तत्तत्सारभूतं चिन्मात्रमेवोच्यते । नोरभेदेऽयमवयवी अयं अवयव इति भेदव्यवहारविरोधोऽपि नेत्य- पि व्याख्येयम् । तत्र हेतुस्तु विशेषबलाच्छक्तिव्यक्तिभावादिति च- शब्देन सूचितः । अत एव चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः ऐश्वर्याद्धेत्यन्वे- ति । किञ्च—किं तर्कोन्यप्रमाणेनावयविनोऽवयवत्वमवयवस्यावय- वित्वं च विरुद्धम् ? उत अवयवी नावयवः अवयवित्वात् । अवय- वो वा नावयवी अवयवत्वाल्लोकवदिति तर्कपदोक्तानुमानेन ? । ना- द्योऽसिद्धत्वात् । न द्वितीय इत्याह—अतर्क्य इति । ‘हि’ यस्मादत

१०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - १.] इदमिति च दृश्यमानसन्निहितत्वात् । तिवत्प्रकृते भेदकाभावेन ‘अन्नात्पुरुषः’ इत्यत्र देहः, ‘स वा’ इत्य त्र च परमात्मैवोच्यत इति व्यवस्थाङ्गीकारायोगादित्यत आह—रसे ति ॥ ‘स वा एषः’ इति वर्तते । तदित्यावर्तते । एवमुच्यत इति च । अन्यद्विहायेति शेषः । तथा च ‘स वा’ इति वाक्येन चिदेव ‘चिन्मात्रं’ ब्रह्मचैतन्यमेव ‘उच्यते’ परामृश्यते न देहः । न च तस्य दूरोक्तिविरो धः, पुरुषपदेनाप्रकृतत्वविरोधश्चेति वाच्यम् । यतस्तत् ‘आत्मन आका शस्सम्भूतः’ (तै.उ. २-१-२.) इत्याकाशादिपुरुषान्तशब्दैरुक्तं ‘तत्त त्सारभूतं’ आकाशादिपदार्थश्रेष्ठभूतं चिन्मात्रं ब्रह्मैव ‘स वा’ इति परामर्शवाक्येनोच्यते । एवं तर्हि पुरुषपदेन द्वयोरपि प्रकृतत्वादुभय परामर्शोऽयमस्त्विति न च वाच्यम् । यतः ‘तत्तसारभूतं’ पुरुषसारभू तं चिन्मात्रं ब्रह्मैवान्यदेहादिकं विहाय ‘सः’ इति परामर्शवाक्येनो च्यते। कुत इत्यत आह—रसेति । रसशब्दघटितान्नरसमयशब्देन ‘वि शेषणात्’ सारान्नमयत्वरूपपुरुषविशेषणाभिधानादित्यर्थः । जडामि श्रजीवविलक्षणब्रह्मबोधार्थं मात्रपदम् । ‘रसशब्देन’ रसशब्दार्थेन मु ख्यत्वेन ‘विशेषणात्’ विशेषितत्वात् अन्नत्वरूपविशेषणस्येति वा । ततश्चात्र “अन्नरसोऽन्नसारोऽन्नशब्दार्थेषु मुख्याप्तत्वादिलक्षणस्तत्प्र चुरः” इति सुधोक्तेः । टीकायां चैतन्यमात्रं ब्रह्मैवेत्यन्वयः । नन्वनु वाकान्तरे ‘अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुद्ध्य न्ताम्’ (याज्ञिकी. ६६.) इति प्रार्थितशुद्धीनामन्नमयादीनां कथं ब्रह्मेतोच्यत इत्यतो वा ऽऽह—रसेति । नात्र प्रार्थितशुद्धीनामन्नमया दिकोशानामभिधानम् । किन्तु, ‘तत्तत्सारभूतं’ तत्तत्कोशनियामकं तद्गतं ब्रह्मचैतन्यमेव उच्यते । कुतः? अत्र ‘स वा एषः’ (तै. उ. २- १ - ३ . ) इत्यादी ‘रसो वै सः’ इत्यन्ते चान्नमयादीनां कोशव्यावृत्त्यर्थं तद्भेदार्थमेव ‘रसशब्देन विशेषणात्’ विशेषितत्वादित्यर्थः । आदौ विशेषितत्वं घटितत्वम् । तथा च शब्दान्तरन्यायेनान्नमयाद्यपेक्षयाऽन्न रसमयादीनां भेद इति भावः । उपलक्षणमेतत् । व्यवहिताकाशा दिकारणात्मपरामर्शिना तच्छब्देन च विशेषणादित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु यदि परिदृश्यमानदेह एव नान्नमयः, किन्तु ब्रह्मैव तस्यैव च ‘सः’ इत्यादौ परामर्शः, तदा ‘तस्येदमेव शिरः’ (तै. उ. २-१-३.) इति प्रत्यक्षनिर्देशो नोपपद्यते । न च वाच्यं उपनिषद्द्रष्टा मुनिर्ब्र

[ अधि - ६. सू - १५० ] दीपिकासहितम्. १०३ ( २२ ) अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान् । प्रोच्यते भगवान्विष्णुरैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः ॥ इति ब्रह्माण्डे पुराणे— ( २३ ) न चोक्तप्राप्त्या विरिञ्चादिरुच्यते । ह्यापरोक्षीकृत्य प्रत्यक्षतो निर्दिशतीति । तथा सति तेनापरोक्षीकृतप्रा णमयादावपि तथा निर्देशप्रसङ्गात् । किञ्च—स्वस्यापरोक्षतो ज्ञातत्वे न शब्दानपेक्षणात् उपदेश्यपुरुषाणां चापरोक्षायोग्यत्वान्निर्देशवैयर्थ्य मित्यत आह— इदमिति । चोऽप्यर्थः । निर्देशो युज्यते इति शेषः । इ दमित्येतदस्येत्यपि व्याख्येयम् । तथा च ‘अस्य’ अन्नमयभगवच्छि रःपक्षादेः दृश्यमानप्रत्यक्षसिद्धदेहशिरःपक्षादौ वस्त्रवर्मान्तर्वर्तिजानु वीरावयववत् ‘सन्निहितत्वात्’ सम्यङ्नियामकत्वेन स्थितत्वात् लक्षण या ब्रह्मशिरसि इदमिति निर्देशो युज्यत इति योजना । लक्षणाबीजं शक्यसम्बन्धं दर्शयितुं—दृश्यमानेति । तथा च वस्त्रप्रावृते वर्मान्तर्ग ते वा जानुनीदं जान्विति व्यवहारवदयमपि व्यवहारो युज्यत एवेति न तद्विरोध इति भावः ॥ ( २२ ) नन्वन्नमयादीनां पञ्चानां ब्रह्मताऽनुपपन्ना ‘तस्माद्वा एतस्मा दन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः’ ( तै.उ.२-२-२.) इति पर स्परं भिन्नत्वेनोक्तत्वात् । एवमेकस्यैव ब्रह्मणो बहुरूपत्वात् न ‘एकमे व’ इति श्रुतिविरोधः इत्यप्ययुक्तमप्रमितत्वादित्यत आह–अनन्य इति॥ अपिर्यद्यपीत्याद्यर्थे । तथाशब्दः समुच्चये । तथा च ‘पुरुषोत्तमो भग वान् विष्णुः’ ‘अनन्योऽपि’ अभिन्नोऽपि अन्यो भिन्न इति शब्देन प्रोच्य ते । तथा यद्यप्येकस्तथाऽपि बहुरूपवान् भवतीत्यर्थः । कथमित्यत उभ यघटकमाह—ऐश्वर्यादिति । अचिन्त्यशक्तेरित्यर्थः । उपलक्षणमेतत् । अन्नमयादिपञ्चकोशगतान्यत्वान्तरत्वादयो धर्मास्तद्गतभगवद्रूपेषूप चर्यन्त इत्यपि द्रष्टव्यम् । अत एव तृतीये ‘स्थानभेदादैश्वर्याच्च’ इति भाष्ये स्थानभेदाश्च हेत्वन्तरमभिहितम् । तैत्तिरीयभाष्ये तु—भेदा भावेऽपि सङ्ख्याविशेषयुक्तत्वादन्यत्वोक्तिरित्युक्तम् । ब्रह्माण्डे पुराणे इत्यनन्तरं उक्तत्वान्न विरोध इत्यन्वयः ॥ ( २३ ) ननु ब्रह्मशब्दस्य साधारणत्वात् तद्धेतुव्यपदेशश्च विष्णु निष्ठतया स्पष्टमप्रतिभानात् मन्त्रवर्णसमाख्यायाश्च अन्यलिङ्गादिभ्यो दुर्बलत्वेन सावकाशत्वात् अनन्यथासिद्धहेत्वन्तरस्य चाभावादान

सू— ॐ ॥ नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ ॐ ॥ १६ ॥ न ह्यन्यज्ञानान्मोक्ष उपपद्यते । 'तमेवं विद्वानमृत इह भवात् । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' ( तै. आ. ३-१२-७. ) इति ह्युक्तम् । ( २४ ) सू— ॐ ॥ भेदव्यपदेशाच्च ॥ ॐ ॥ १७ ॥ 'ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः' ( तै. २-८. ) न्दमयादयो विरिञ्चादय एव सन्त्विति शङ्कां परिहरत्सूत्रमवतारय- ति—न चेति ॥ चोऽवधारणे । विरिञ्चाद्य इत्यनेनान्वेति । तथा च 'उक्तप्राप्त्या' ब्रह्मशब्दशतानन्दत्वाष्टमूर्तित्वबहुभावादिरूपोक्तप्राप- केनान्नमयादिशब्दैर्विरिञ्चादिरेवोच्यते । न विष्णुरिति न, किन्तु, विष्णुरेव तैरूच्यते । न विरिञ्चादिरित्यर्थः । कुतो नेति हेत्वाकांक्षा- यां सूत्रमुपन्यस्य प्रतिज्ञांशस्य न चेत्यादिभाष्येणैव व्याख्यातत्वा- त्सौत्रमनन्यथासिद्धहेतुमेव व्याचष्टे—नेतर इति । हिशब्दो हेतौ । 'अन्यज्ञानात्' विष्ण्वन्यविरिञ्चादिज्ञानात् । यद्यप्ययं नेतर इत्युक्त- साध्ये न हेतुः । तथाऽपि तस्यानन्यथासिद्धत्वोपपादकत्वाद्धेतुत्वो- क्तिः। अस्य हेतुवाक्यस्य अध्याहृतहेतुवाक्यद्वारा न चेति प्रतिज्ञाऽ- न्वयः । अनेनानन्दमयादिः विष्णोरितरो विरिञ्चादिर्न, कुतः? 'ब्रह्म- विदाप्नोति परम् ( तै. उ. २ - १ - १० ) .. सर्वे वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति ( तै. उ. २ - २ - १. ) ..सर्वमेव त आयुर्यन्ति' ( तै. उ. २-३ - १०. ) इत्यादिना आनन्दमयादेर्मुक्तिहेतुज्ञानविषयत्वोक्तेः, तस्य चेतरत्र 'अनुपपत्तेः' अयोगादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । विष्णुज्ञानादेव मो- क्षो नेतरज्ञानादित्येतत्कुत इत्यत आह—तमिति । 'हि' यस्मात् 'त- मेवम्' इति श्रुत्या मोक्षस्य विष्णुज्ञानादन्य उपायो नास्तीत्युक्तम् । तस्माद्विष्णोरन्यज्ञानान्मोक्षो नोपपद्यत इत्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु प्रागे- वोक्तः ॥ ( २४ ) हेत्वन्तरेण ब्रह्मादीनामानन्दमयत्वं पराकुर्वत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—भेदेति । अत्र पूर्वहेतुसमुच्चायकेन चशब्देनानन्दमयादिर्नै- तर इति प्रतिज्ञावाक्यानुवृत्तेरपि सूचनात् । तद्विहाय सूत्रोक्तं भेद- व्यपदेशं दर्शयति--ते ये शतमिति ॥ आदिशब्दः 'आनन्दाः' इत्यतः परोऽपि योज्यः । तत्राद्येन 'ते ये शतं' इत्यस्य पूर्वोत्तरतैत्तिरीयवा-

[ अधि - ६. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०५

‘अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति’ ( तै २-७. ) ‘स यश्चा यं पुरुषे’ ( तै. २-८. ) इत्यादि भेदव्यपदेशात् । क्यानि गृह्यन्ते । द्वितीयेन ‘यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्’, ( तै. उ. २ - ४ - १० ) इत्यादि । यद्वा — सकृच्छ्रुत एव सर्वसङ्ग्राहकः । अनेन नानन्दमय इतरो विरिञ्चः, कुतः ? भेदव्यपदेशात् । विरिञ्चस्य ‘ते ये शतम्’ ( तै. उ. २ - ८ - ४. ) इत्यादिना रुद्राच्छतगुणानन्दत्वोक्तेः, आन न्दमयस्य च ‘यतो वाचः’ इत्यादिनाऽपरिमितानन्दत्वोक्तेः । एवं न रुद्रः, तस्य हिरण्यगर्भाच्छतांशोनानन्दत्वोक्तेः । नापि बृहस्पत्याद यः, तेषामुत्तरोत्तरापेक्षया शतांशोनानन्दत्वोक्तेः । नापि प्रकृत्याद यः, ‘अदृश्येऽनात्म्ये’ इत्यादौ प्रकृत्याद्ययोग्यस्वातन्त्र्यादिरूपभेदक धर्मश्रवणात् । नाप्यानन्दमयो ब्रह्मादिजीवसमुदायः, तस्य ‘स यश्चा यम्’ इति अपकृष्टोत्कृष्टसर्वजीवस्थितिरूपभेदकधर्मोक्तेः जीवसमुदा यस्य चानेवंविधत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । एते च सर्वे व्यप देशाः तैत्तिरीयश्रुतिगताः । तत्र ‘प्रजापतिः शिवः शेषो लिङ्गमित्यभि धीयते’ इति शैवपुराणवचनात् ‘प्रजापतेः’ रुद्रस्य ‘ये शतं’ शतगु णिता आनन्दाः ते ‘ब्रह्मणः’ चतुर्मुखस्य एक आनन्द इति प्रथमवा कस्यार्थः । ‘अदृश्ये’ साकल्येनाज्ञेये ‘अनात्म्ये’ आत्मनः इमे आ त्म्याः जीवगुणाः न विद्यन्ते आत्म्याः यस्मिन् सोऽनात्म्यः तस्मिन् जीवगुणविधुरे । अथवा — आत्मनः स्वामिनोऽयमात्म्यः स्वामिसम्ब न्धी स नेत्यनात्म्यः तस्मिन्, स्वामिरहित इति यावत् । ‘अनिरुक्ते’ साकल्येन निर्वचनागोचरे । ‘अनिलयने’ अनन्याश्रये आनन्दमयशब्द वाच्ये विष्णौ तद्विषये योऽधिकारी ‘अभयं’ यथा भवति तथा ध्या नरूपां ‘प्रतिष्ठां’ स्थितिं ‘विन्दते’ प्राप्नोति, करोतीति यावत् । ‘अ थ’ अनन्तरं ‘सः’ उपासकः ‘अभयं’ भयरहितं भगवन्तं ‘गतः’ प्राप्तो भवतीति द्वितीयभेदव्यपदेशस्यार्थः । ‘पुरुषे’ पुरुषपदोपलक्षि तापकृष्टजीवेषु ‘यः’ अयमानन्दमयो विष्णुरस्ति । ‘यश्चादित्ये’ आ दित्यपदोपलक्षितोत्कृष्टजीवेष्वस्ति ‘सः’ उभयत्र स्थितो विष्णुः ‘ए कः’ अभिन्न इति तृतीयभेदव्यपदेशस्यार्थः । ‘यतो वाचः’ इत्यादि स्तु प्रागेव व्याख्यातः॥ १४

१०६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] (२५) न च 'तत्त्वमसि' (छा. ६-८.) 'अहं ब्रह्मास्मि' (बृ. ३-४-१०.) इत्यादिश्रुतिविरोधः । 'नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति' (भाल्लवेयश्रुतिः) इति तत्त च्छब्दवाच्यत्वोक्तेः । (२६) इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो (२५) नन्वस्त्वानन्दमयः परं ब्रह्म । तथाऽपि तेन कथं ब्रह्मादीनां भेदः सम्भवति । तद्भेदस्य 'तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतिविरुद्धत्वादित्य त आह—न चेति ॥ भेदव्यपदेशस्येति शेषः । चः समुच्चये । एतद्वि रोधशङ्कापरिहारसमुच्चितस्यैव भेदव्यपदेशस्य विवक्षितार्थसाधक त्वात् । एवमन्यत्रापि । त्वं तद्ब्रह्मासीत्यद्वैतरीत्याऽऽद्यश्रुत्यर्थः । द्विती यस्यास्तु अहं ब्रह्माभिन्नोऽस्मीति । आद्यं उद्दालकेन श्वेतकेतुं प्रत्युप दिष्टं छन्दोगवाक्यम् । द्वितीयं बृहदारण्यके वामदेवोक्तम् । अत्रोभ यत्रापि विशिष्टयोरैक्यासम्भवात् तत्त्वमहंब्रह्मपदैर्लक्षितचैतन्ययोरै क्यमुच्यते । आदिशब्देन 'तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहं' (ऐ. आ २-२-४.) 'योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि' ( ई - १६. ) इत्यादिश्रुतिर्गृह्यते । कुतो नेत्यतस्तत्रैतच्छ्रुतीनां परब्रह्मार्थकत्वेन अद्वैतार्थत्वाभावादिति हेतूपस्कारमभिप्रेत्य तेषां परब्रह्मार्थत्वे प्रमा णमाह—नामानीति । 'नामानि' इति श्रुत्या तस्य ब्रह्मणः 'तत्त च्छब्दैः' तत्त्वमादिपदैर्वाच्यत्वोक्तेरित्यर्थः । तथा च पदसम न्वयेनैतेषां ब्रह्मपरत्वान्न तद्विरोध इति भावः । तत्प्रकारस्तु—त त्त्वात्तत् । त्वंपदबोध्यजीवान्तर्यामित्वादभिमुखत्वाद्वा त्वम् । अ सनात् जगत्संहरणादसिः । अहेयत्वात् हंनामकजीवभिन्नत्वाद्वा अ हम् । पूर्णत्वाद्ब्रह्म । असनान्मनुतेरस्मि । यद्वा—सुमितत्वात् स्मी त्युक्तो जीवः, तद्भिन्नं पूर्णं ब्रह्म अस्मीत्युच्यत इति । ज्ञानरूपत्वात् नि तराँ यन्तृत्वाच्च यः । सरणात्सारत्वाच्च सः । अमुष्मिन् अमुष्मिन् स्थितत्वात्परोक्षत्वाच्च असावसौशब्दवाच्यः इत्यैतरेयश्रुत्यर्थः । 'असौ' प्राणे स्थितः 'पुरुषः' पूर्णषड्गुणः इति ईशावास्यश्रुत्यर्थः ॥ (२६) अस्तु वा एतच्छ्रुतीनां ऐक्यपरत्वं वाक्यान्वयरीत्या । तथा ऽपि नैक्यश्रुतिविरोधो भेदश्रुतेः शङ्कनीयः, भगवतः सर्वैक्यश्रुतेः सर्व स्वामित्वनिमित्तैक्यपरत्वादित्याशयेन तत्र प्रमाणत्वेन भागवतस्मृति

[ अधि - ६. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०७ यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवः । असर्वः सर्व इत्यपि ( तुर्रुतिः) । ( २७ ) विद्याऽऽत्मनि भिदाबोधः । पठति—इदं हीति ॥ 'भगवान्' स्वयं 'इतरोऽपि' जगतो भिन्नोऽपि सन् 'इदं' प्रमितं विश्वमित्युच्यते 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इ- त्यादिवचनेषु । यथोक्तं प्रथमतात्पर्यं—'इतरोऽपि भगवान्विश्वमिव' इति । कुतः ? 'यतः' कारणात् 'जगत्स्थाननिरोधसम्भवः' जगतः स्थानं स्थितिः निरोधो नाशः सम्भवः उत्पत्तिः ते यस्माद्भवन्ति स तथोक्तः । यद्वा—स्थापयति निरोधयति सम्भावयतीति स तथोक्तः । अथवा—तिष्ठत्यस्मात् निरुध्यते प्रलीयतेऽस्मिन् सम्भवत्यस्मादिति तथोक्तः । तथा च जगत्सृष्ट्यादिकर्तेत्यर्थः । एवम्भूतस्य जगद्भेद

१०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] भेददृष्ट्याऽभिमानेन निस्सङ्गेनपि कर्मणा। ( २८ ) ‘ जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति धी जातेऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ इत्युत्तरवाक्येन च सह योजनीयम् । तत्प्रकारस्तु—यः ‘स्थि- रचराणां’ स्थावरजङ्गमानां ‘आद्यो’ हिरण्यगर्भः सः ‘ऋषिभिः’ मनुष्योत्तममारभ्य गरुडशेषान्तैः ज्ञानिभिर्योगसिद्धैः सनत्कुमाराद्यैः सह ‘भेददृष्ट्या’ जीवेश्वरादिभेदज्ञानेन ‘अभिमानेन’ अभितो हरे- र्मानेन परमेश्वरे बहुमानेन आग्रहेण च ‘निःसङ्गेन कर्मणाऽपि’ फलाभिसन्धिरहितनिवृत्तकर्मणा च मुक्तस्सन् ‘कर्तृत्वात्’ जगत्क- र्तृत्वनिमित्तात् ‘सगुणं’ सार्वज्ञादिगुणसम्पूर्णं ‘पुरुषर्षभं’ क्षरा- क्षरेभ्यो वरं ‘पुरुषं’ परमपुरुषाख्यं ब्रह्म ‘काले’ प्रलयकाले ‘सङ्गत्य’ प्र- विश्य पुनः ‘कालेन’ कालाख्येन ‘ईश्वरमूर्तिना’ मूर्त्या ‘काले’ सृष्टिकाले ‘जाते’ उत्पन्ने सति ‘अगुणव्यतिकरे’ सत्त्वादिगुणविक्रिया- हीने विष्णुलोके ‘यथापूर्वं’ पूर्ववत् प्रजायते सर्वमुक्ताधिपतिर्जायते इति सुधायामुक्तः । कर्मनिर्णयटीकायां तु—न केवलं सगुणं, किन्तु, ‘ब्रह्म’ पूर्णं ‘पुरुषमिति’ भगवतो नामकीर्तनम् । पुरुषत्वोक्त्याऽस्म- दादिसालक्ष्ण्यं प्राप्तं, तत्परिहाराय—पुरुषर्षभमिति । तदुपपादनाय कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्मेतीति विशेषार्थ उक्तः । तत्त्वप्रदीपे तु—अभिमा- नेनेति पदं अभितो मानेन विशेषज्ञानेनेति व्याख्याय, ‘गुणव्यतिकरे’ इति पदं छित्वा ‘सः’ ब्रह्मादिजीवसङ्घः प्रलये ज्ञानैश्वर्याद्यनन्तगुणं ब्र- ह्म ‘सङ्गत्य’ प्राप्य ‘पुनः काले’ सृष्टिकाले ‘कालेन’ ज्ञानात्मना ‘ईश्वरमूर्तिना’ विष्णुरूपेण ‘गुणव्यतिकरे’ गुणानां सत्त्वादीनां व्य- तिकरे वैषम्ये जाते सति यथापूर्वं ज्ञानादिगुणतारतम्यं परस्परभेदं च अविहाय तद्विशिष्ट एव ‘प्रजायते’ प्रकर्षेण मुक्तावभिव्यज्यते । न तु तदभिन्नो भवतीति व्याख्यातम् । अयं पदच्छेदष्टीकाकृतोऽपि सम्मतः । तत्पक्षे ‘गुणव्यतिकरे काले’ सृष्टिकाले इत्यर्थः । उभय- त्रापि यथापूर्वमित्यस्य संसार इवेत्यर्थः । पूर्वकल्पे इवेति वा ॥ ( २८ ) अत्रैवार्थे अथर्वणवाक्यं प्रमाणयति-जुष्टमिति ॥ ‘जुष्टं’ सर्वसे- व्यं ‘ईशं’ स्वतन्त्रम् । अत एव ‘अन्यं’ जीवाद्भिन्नं विष्णुं इति ‘तदेत- त्सत्यम्’ (मु. २ - १ - १०) इत्यादिना प्रागुक्तप्रकारेण अस्य महिमानं

[ अधि - ६. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०९ तशोकः' (मु. ३-१-२.) ( २९) 'असर्वः सर्व इवात्मैव सन्ननात्मैव प्रत्यङ्पराङिवै व यदा पश्यति । 'पश्यो' जीवः तदा 'वीतशोको' मुक्तो भवतीत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु—'जुष्टं' देवैः 'अस्य' जीवस्य ईशं अन्यं यदा पश्य ति 'महिमानं' महिमगुणात्मकं 'तदा' तदैव 'वीतशोको भवति' न दुःखलेशमपि स्पृशति जीवः। न तु महिमगुणविहीनं अनन्यमनीशम सेवितं पश्यन् वीतशोको भवतीति व्याख्यातम् । यद्यपीयं श्रुतिः 'विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम्' (ब्र. सू. १-२-२२.) इत्यत्र अयमन्यो मार्ग इत्युक्ते प्रसिद्धमार्गादन्यत्वबोधवत् अन्यमीशमित्युक्ते ईशशब्दि तस्य ब्रह्मणः प्रसिद्धेशाद्रुद्रात् अन्यत्वप्रतीतेर्ब्रह्मणो रुद्रादन्यत्वे प्रमाणत्वेनोक्ता । न तु ब्रह्मणो जीवादन्यत्वे, नापि ईशत्वमन्यत्वे हेतू कृतम् । तथाऽपि तत् व्याख्यानान्तरमभिप्रेत्येति न तद्विरोधः । अत एव द्युभ्वाद्यधिकरणे 'भेदव्यपदेशात्' (ब्र.सू. १-३-५०) इत्यत्र जीवेशभेदे ऽपीयं प्रमाणतयोदाहृता ॥ ( २९) एवं स्वामित्वार्थतया पराभिमताद्वैतश्रुतीर्व्याख्याय वाक्य समन्वयाश्रयणेन अन्तर्यामितयापि ताः श्रुतिस्मृतिभ्यां व्याचष्टे—अ सर्व इति ॥ यद्यपि 'असर्वः' इति वाक्यं आत्मशब्दस्य स्वामित्वार्थ त्वमुपेत्य स्वामित्वेन निमित्तेनैक्यश्रुतयः प्रवृत्ता इत्यत्र प्रमाणतयोदा हृतम् । तथाऽपि स्वामित्वेनेवान्तर्यामितयाऽप्यैक्यश्रुतयः प्रवृत्ता इ त्युभयत्राप्यस्य प्रमाणत्वसम्भवादुभयत्रापि प्रमाणतयोदाहरणं यु क्तम् । तत्त्वप्रदीपकृतामपि स्वामित्वेनेवान्तर्यामितयाप्यैक्यश्रुतयः प्र वृत्ता इत्युभयत्रापि 'असर्वः' इति श्रुतिः प्रमाणमित्यभिप्रायः । नचै वं "तत्तदन्तर्यामित्वेनापि तत्तच्छब्दवाच्यत्वं विष्णोरस्तीत्याह— सर्वान्तर्यामिकः" इति तत्त्वप्रदीपविरोधः; अत्र पदसमन्वयाभिप्रा यप्रतीतेरिति वाच्यम् । अन्तर्यामित्वेनापीत्युक्त्या न केवलं 'नामा नि' इति श्रुतिबलात्तत्तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन तत्तच्छब्दवाच्यत्वं विष्णोः, अपि तु अन्तर्यामित्वेनापीत्येतावन्मात्रप्रतीतेः अत्र पदसम न्वये तात्पर्यानवगमात् । महावाक्यगतस्यैतदादिशब्दस्यैकैकस्य 'स र्वान्तर्यामिकः' इति स्मृतिबलात् अन्तर्यामित्वनिमित्तेन विष्णुवाचि त्वेऽपि पदान्तराणामन्यपरत्वेन वाक्यसमन्वयस्यैव वक्तव्यत्वात् । य द्वा 'नामानि' इति श्रुतिबलात् क्रियाकारकादिसर्वार्थवाचिसर्वपद

११० ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - १. पा - १. ] क ईयते बहुधेयते' 'स पुरुषः' 'स ईश्वरः स ब्रह्म' स्य विष्णुवाचित्वाभ्युपगमः तदैव पदसमन्वयः । न त्वेकैकस्य वि- ष्णुवाचित्व इति न विरोधः । तथा चान्तर्यामित्वनिमित्तेन तत्त्वमस्या- दिवाक्यगतत्वमहमादिपदानां विष्णुवाचित्वे त्वं त्वदन्तर्यामी तत् ब्रह्म । अहं मदन्तर्यामी ब्रह्मेति वाक्यान्वयो द्रष्टव्यः । न चैवं 'असि अस्मि' इति क्रियापदान्वयायोगः । जीवविशिष्टान्तर्यामिवाचकस्य त्वमादिशब्दस्य दग्धृशब्दस्यायसीवान्तर्यामिणि मुख्यवृत्तिः । जीवे त्वमुख्यवृत्तिरित्याश्रयेणामुख्यार्थविवक्षया असि अस्मीत्यादिपदप्र- योगोपपत्तेः । यद्यपि निमित्तकथनप्रकरणे 'विद्याऽऽत्मनि' 'भेददृष्ट्या' 'जुष्टं यदा' इति वाक्यत्रयस्यानन्वयाभावः । तथाऽपि स्वामित्वनिमि- त्तेनैक्यव्यपदेश इत्यत्र श्रुतिस्मृत्योरुपन्यासे सति तत्र प्राप्तशङ्कापरि- हारस्यावश्यकत्वेनावसरसङ्गत्त्या तद्वाक्यत्रयप्रवृत्तेः । 'इत्यादेः' इत्य- स्यात्राकर्षणेन 'न विरोधः' इत्यस्यानुकर्षणेन चान्वयो द्रष्टव्यः । श्रु- त्यर्थस्तु—विष्णुः 'असर्वोऽपि' सर्वानात्मकोऽपि 'सर्व इव' सर्वा- त्मक इव सर्वात्मकत्वेन ईयते । कुत इत्यतस्तत्रान्तर्यामित्वं हेतुत्वेना- भिप्रेत्य अनन्तर्यामित्वप्रतीत्या तस्यासिद्धिमाशङ्क्याह—आत्मैवेति । 'आत्मैव' अन्तर्याम्येव सन् 'अनात्मेव' अनन्तर्यामित्वेन 'ईयते' ज्ञायते रामकृष्णादिरूपेषु । तथा च अज्ञानमूला अनन्तर्यामित्वप्रती- तिरिति भावः । ननु विष्णोरन्तर्यामित्वे प्रत्यक्त्वं स्यात्, तच्चानुपप- न्नं, पराक्त्वेन प्रतीतेरित्यत आह—प्रत्यङिति । भगवान् 'प्रत्यङ्' दे- हान्तर्गतोऽपि 'पराङिव' बहिर्मात्रवृत्तित्वेनेयते । तथा च बहिर्मात्र- वृत्तित्वप्रतीतिर्भ्रान्तिरिति भावः । ननु विष्णौ विरुद्धानेकधर्माभ्युप- गमे भेदापत्त्या 'एकमेव' इति श्रुतिविरोध इत्यत आह—एक इति । एक एव 'बहुधा' बहुरूपेणेयत इत्यर्थः । तथा चैकस्यैव रूपबाहु- ल्यात् सर्वधर्मोपपत्तिरिति भावः । द्विर्ग्रहणात्सर्वत्र क्रियासम्बन्धः सूचितः । तत्त्वप्रदीपे तु—"प्रत्यङ् पराङिव अभिमुखोऽप्यनभिमुख इव एक एव बहुधेयते ज्ञायते प्राप्यते च" इत्युक्तम् । अन्तर्यामित्व- निमित्तेन सर्वात्मकत्वेन व्यपदिश्यमानः किं सर्वज्ञः ? क च व्यपदि- श्यत? इत्यत आह—स पुरुष इति । अनेन 'पुरुष एवेदं सर्वम्' ( तै. आ. ३-१२. ) इति श्रुतिमुपादत्ते । सम्पूर्णषड्गुणत्वात् देहाख्यपुरे

[ अधि - ६. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १११ ( ३० ) सर्वान्तर्यामिको विष्णुः सर्वनाम्नाऽभिधीयते । एषोऽहं त्वमसौ चेति न तु सर्वस्वरूपतः ॥ नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह । इत्यादेश्च । शयनाद्वा पुरुषसंज्ञ इत्यर्थः । स्थलान्तरमाह—स इति । अनेन ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ (छा. ३ - १४ - १० ) इति श्रुतिमुपादत्ते । ‘सः’ सर्वा- त्मकत्वेन व्यपदिश्यमानो भगवान् ‘ब्रह्म’ सर्वत्र पूर्णत्वाद्ब्रह्मसंज्ञ इत्यर्थः । नन्वन्यत्रादृष्टमन्तर्गतस्य बहिर्गतत्वादिकं कथं घटत इत्यत आह—स ईश्वर इति । ‘सः’ हरिः यतः ‘ईश्वरः’ अचिन्त्यशक्त्यु- पेतः अतस्तस्मिन् अन्यत्राघटितमपि सर्वं घटत इति ॥ ( ३० ) स्मृतौ कप्रत्ययः सर्वदेहगतस्यापि विष्णोरज्ञातत्वमाह । यद्वा—यामो नियमनं तत्र भव इत्यर्थे ठञ्, यतो विष्णुः सर्वान्तर्यामि- कः सर्वान्तर्नियामकः अतएव ‘एष आत्मेति होवाच’ (छा. ८-३-४.) ‘सोऽहमस्मि’ ( ई. १६. ) ‘तत्त्वमसि’ (छा. ६ - ८ - ७.) ‘योऽसावसौ पुरुषः’ ( ई. १६. ) इति वाक्यशेन एषोऽहंत्वमसा- विति ‘सर्वनाम्ना’ सर्ववाचकसर्वनामसंज्ञकशब्देन सर्वमिति नाम्ना चाभिधीयते । न तु सर्वस्वरूपत्वादित्यर्थः । श्रेष्ठयस्यैक्यार्थतयाऽपि ऐक्यश्रुतीः स्मृत्या व्याख्याति—नैतदिति । मोक्षधर्मे हि वैशंपायनं प्र- ति हे ब्रह्मन् भेदवाक्यात् बहवः पुरुषाः प्रतिपत्तव्याः । ऐक्यवाक्यं तु प्रधानपुरुषपरमिति वा? उताहो ऐक्यवाक्यात् एक एव पुरुषः, द्वैत- वाक्यं तु व्यावहारिकभेदपरमिति ? । तथा—पुरुषबाहुल्यमुपेत्यैक्य- वाक्यस्य श्रेष्ठपरत्वपक्षेऽपि आत्मसु किं सर्वे समाः ? उतैकः श्रेष्ठः ? द्वि- तीये कोऽसावत्र पुरुषेषु श्रेष्ठः? स कथं हि श्रेष्ठः? तं तथा च भवान् वक्तु- मर्हतीत्याशयेन कृतस्य जनमेजयप्रश्नस्य वैशम्पायनेनोक्तमुत्तरं नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह । बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥ तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ इति । अस्यार्थः — एतन्मतं नेच्छन्ति विद्वांसः । एतदिति किमि- त्यतस्तद्विवृणोति—पुरुषमेकमिति । तथा च वेदाः एकमेव पुरुषं व- दन्तीत्येतन्मतं ज्ञानिनो नेच्छन्तीत्यर्थः । यद्वा—एतस्मिन् जगति एकं पुरुषं नेच्छन्ति, किन्तु बहवः पुरुषाः सन्तीति । तर्ह्यद्वैतश्रुतिविरो- ध इति न वाच्यम् । यतो बहूनां श्रेष्ठः एक एव, तत्परमैक्यवाक्यम् ।

११२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( ३१ ) उक्ता च प्राप्तिः । 'ब्रह्मैव सन्' ( बृ. ६-४. ) इत्य पि, जीव एव ब्रह्मशब्दः । उपपद्यते च विरोधे ॥ बहूनां कः श्रेष्ठः, स कथं श्रेष्ठ इत्यस्योत्तरमाह—बहूनामिति । हे कुरु कुलोद्वह एतेषां बहूनां 'पुरुषाणां' आत्मनां मध्ये 'या योनिः' यः कारणभूतः 'एका' श्रेष्ठः यथा च श्रेष्ठ उच्यते श्रुत्यादौ 'तथा' तेन प्रकारेण 'तं' विश्वं पूर्णं गुणाधिकं पुरुषं 'आख्यास्यामि' व्या ख्यास्यामीति प्रमेयदीपिकाव्यासतीर्थीयदिशा स्मृत्यर्थः । अनेन परा भिमतैक्यवाक्यमुत्तमवस्त्वैक्यपरम् । तथा च सर्वोत्कृष्टं यदेकं ब्रह्म तत्त्वमसि तस्मादत्यवरोऽसि अहत्वरोऽस्मीति श्रुत्यर्थ उक्तो भवति । 'इत्यादेश्च' इत्यस्य 'न च तत्त्वमसीत्यादिविरोधः' इत्यनेनान्वयः ॥ ( ३१ ) नन्वद्वैतश्रुत्यभावे कथमद्वैतं भेदश्रुत्यादिना निषिध्यते । त स्याप्रत्यक्षत्वेन श्रुतिं विना प्राप्त्यभावात् । अप्राप्तस्य च प्रतिषेधायो गात् इत्यत आह—उक्ता चेति ॥ चः साध्यसमुच्चये । चो यतो न च 'तत्त्वमसि' इत्यादिना जीवेश्वरैक्यस्य 'प्राप्तिः' श्रुत्यर्थापरिज्ञाननिमि त्ता प्रसक्तिरुक्ता । अतो न तन्निषेधानुपपत्तिरित्यर्थः । नन्वेतच्छ्रुतीनाम विरोधकत्वेऽपि भेदश्रुतेः 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति' इति श्रुतिविरोधस्तु भविष्यति । अत्र ब्रह्मैवेत्येवकारेण जीवस्याब्रह्मतानिषेधेन तदधीन त्वादिना निमित्तेन अब्रह्मभूते ब्रह्मत्वव्यवहार इत्युक्तगतेरसम्भवादि त्यत आह—ब्रह्मैवेति । अपिः समुच्चये । न केवलं तत्त्वमसीत्यादिकम विरुद्धम् । किन्तु—'ब्रह्मैव सन्' इति बृहदारण्यकवाक्यमपीत्यर्थः । कुत इत्यत आह—जीवे एवेति । सप्तम्यर्थ विषयार्थे । तथा च 'यतो ब्रह्मैव सन्' इति वाक्ये श्रुतोऽयमाद्यो ब्रह्मशब्दः 'ब्रह्माणि जीवाः स र्वेऽपि' इति श्रुतेर्जीव एव, न परब्रह्माणि अत इत्यर्थः । यद्वा—जीव इति प्रथमान्तम् । तथा च इति वाक्ये श्रुताद्यब्रह्मशब्दोक्तो जीव एव, न परब्रह्मेत्यर्थः । तथा च सः मुक्तजीवो 'ब्रह्मैव सन्' जीव एव सन् जीवभावमविहायैव प्रलये परब्रह्माप्नोति । अपिहितस्सन् प्रविशतीति श्रुत्यर्थोपपत्तेः नोक्तभेदव्यपदेशस्यैतच्छ्रुतिविरोध इति भावः । यथो क्तं बृहद्भाष्ये— जीवोऽपि ब्रह्मशब्दोक्तो जडाद्बहुगुणत्वतः । इति ॥ प्राप्नोति परमं ब्रह्म प्रलये प्रलये सदा । इति ॥

" (he who is ALREADY liberated). If he is already liberated while in samsara, how can that be? The Siddhantin explains: Bondage is unreal/asvabhavika. And for something asvabhavika, using the word... what? Wait, what if the word is: "विद्यमानपदप्रयोग"? Wait, if bondage is asvabhavika, then mukti is SVABHAVIKA (natural, inherent, eternally present/vidyamāna)! "अस्वाभाविके च [something] ... दर्शनादित्यर्थः" Wait! If bandha is asvabhavika, then the jiva is essentially free! Wait, look at Sutra (33) right below it: "मुक्तिर्हित्वाऽन्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः" (line 3 and line 26). Mukti is NOT acquiring a new form, it is simply staying in one's OWN form (स्वरूपेण व्यवस्थितिः), having abandoned the adventitious form (हित्वाऽन्यथा रूपं)! Because the svarupa is ALREADY free! Wait, look at line 19 again: Could it be: "अस्वाभाविके च" ... wait, is it: "अस्वाभाविके चाप्यमानपदप्रयोगदर्शनादित्यर्थः"? Wait, let's look at the image really, really closely at that line (line 19): "प्रतीतिकत्वेनास्वा