पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - २. सू - ८. ] दीपिकासहितम् ५४१ सू—ॐ ॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥ ॐ ॥ ८ ॥ एतेन मुख्यामुख्यानुत्पत्तिवचनेन विभक्तत्वाच्च वाय्व- नुत्पत्तिश्रुतिरपि व्याख्याता ॥ (७) नित्यः परमनित्यश्च तथा नित्यः परस्तथा । चतुर्थैतज्जगत्सर्वं परानित्यं तु पार्थिवम् ॥ मुख्यस्यामुख्यानुत्पत्तिवचनेन 'प्राणाद्वायुरजायत' इत्यादिमुख्योत्प- त्तिवचनेनेति व्याख्यानेऽस्तीति सूत्रोक्तहेतुर्दर्शितः । एवं मुख्यस्यामु- ख्यानुत्पत्तिवचनेन अमुख्यानुत्पत्तिरितिवचनेनेति व्याख्याने तृतीयसू- त्रोक्तहेतुर्दर्शितः । एवं 'अथैतानि' इतिवायोर्मुख्यामुख्योत्पत्त्यनुत्पत्ति- वचनेनेति व्याख्याने चतुर्थसूत्रोक्तो हेतुर्दर्शितः । एवं तत्त्वप्रदीपरीत्या अनुत्पत्तिश्रुतिर्ब्रह्मण्येव मुख्या अन्यत्र प्रतिज्ञाहान्यादिबाधकाद

Here is the line-by-line transcription of the text in pure Unicode Devanagari:

५४२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] अनित्यानि तु भूतानि नित्यो वायुरुदाहृतः । परस्तु नित्यः पुरुषः प्रकृतिः काल एव च ॥ (८) एतच्चतुष्टयं विष्णुः स्वयं नित्यः परात्परः । प्रतिव्यूह्य व्यूह्य चासावतीत्य च जनार्दनः ॥ तानि क्रमेण दर्शयति—परेति । तुशब्दाः पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरस्य वि- शेषद्योतकाः । 'पार्थिवं' पृथिव्युपलक्षितभूतकार्यं संसृष्टमण्डादि । 'अनित्यानि तु भूतानि' असंसृष्टान्तर्गतानि आकाशादीनि तदभिमा- निवियानकादीनि च । भूतानामुपचयमात्रनाशात् तदभिमानिनः अ- भिमानमात्रनाशात् पूर्वेभ्यो विशेषः । न च प्रागाकाशस्य 'प्राणः श्र- द्धाऽऽकाशः' इति नित्यानित्यत्वोक्तिविरोध इति वाच्यम् । पार्थिववत्प

[ अधि - ३. सू - ९. ] दीपिका सहितम्. ५४३ धारयत्यनिशं देवो नित्यानन्दैकलक्षणः ॥ इति कौर्मे ॥ ८ ॥ ---*- ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ ॐ ॥ ९ ॥ 'असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत' (तै. २-७.) 'असतः सदजायत' (ऋ. १० - ७२ - २.) रात्परनित्य इति योजना । अनेन विष्णोः परात्परनित्यत्वे स्वातन्त्र्यं निमित्तमित्युक्तं भवति । टीकायां तु निमित्तनैमित्तिकयोः उपचारेण भेदोक्तिर्वा निमित्तार्थो वा लक्षणशब्दो द्रष्टव्यः यद्वा-परात्परनित्यः स्वतन्त्रनित्य इत्यर्थः । तथा च 'वायुर्वाव नित्यः' इत्याद्यनुत्पत्त्या दिश्रुतौ वायोः परतन्त्रत्वेन ईश्वरवत्स्वातन्त्र्यलक्षणपरात्परनित्यत्वा भावेऽ

? It really looks like र्ब्रह्मावदनादित्वे. Let's check whether it's र्ब्रह्मावदनादित्वेorर्ब्रह्मवदनादित्वे. Wait, let's look at the letter: ब्र ह्मthen a vertical strokeा, then व द न ा दि त्वे. Yes, it is printed as र्ब्रह्मावदनादित्वे`.

Line 17: दुत्पत्तिः । ब्रह्मणस्तु तदभावtag... wait: दुत्पत्तिः । ब्रह्मणस्तु तदभावtag... let's read line 17: दुत्पत्तिः । ब्रह्मणस्तु तदभावादनुत्पत्तिरिति वैषम्यनिमित्तोक्त्या पूर्व

Line 18: पक्ष्युक्तवैषम्यायोगहेतोर्गतिfeed... let's read: पक्ष्युक्तवैषम्यायोगहेतोर्गथिकथनार्थं च सत इत्युक्तिः । मयाऽपि धिय Wait, र्गथिकथनार्थं or र्गति कथनार्थं? हेतोर्गथिकथनार्थं? No, र्गति कथनार्थं -> हेतोर्गति कथनार्थं or हेतोर्गतेः कथनार्थं or `हेतोर्गतिम

? A hyphen is right after स्तु. ब्रह्मेत्याहुः वृद्धाः । वै प्रसिद्ध Line 24: म्। कस्मान्निमित्तात् ? यतः स्वयं 'बृहति' वर्धते वै। नित्यवृद्धस्याप्ययं Notice: म्। कस्मान्निमित्तात् ? Space before ? - yes, in typical old Indian printing, punctuation like ? often has a preceding space. वै। नित्यवृद्धस्याप्ययं - no space between वै। and नित्य.

Line 25: व्यपदेश आत्माऽस्तीति वद्युक्तः । न केवलमेतावान् किन्तु स जीवांश्च आत्माऽस्तीति वद्युक्तः । - space between वद् and युक्तः? Yes. किन्तु स जीवांश्च

Line 26: 'बृंहयति' वर्धयतीत्यतः। निमित्तद्वयसमुच्चये चः। इतिशब्दः श्रुतिस्थः वर्धयतीत्यतः। (no space after danda, or small space) निमित्तद्वयसमुच्चये चः। इतिशब्दः श्रुतिस्थः

Line 27: `इति हेतोरित्यर्थेऽस्ति । तदेतदसच्छब्दवाच्यमाहुः। किं निमित्तं ? '

५४६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( ५ ) 'देवानां पूर्वे युगेऽसतः सदजायतेति ब्रह्म वा असत् सद्वाव प्राणः प्राणं ह्वाव महान् सह ओजो बलमित्या- चक्षते' इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ ( ६ ) त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविरादधेऽजः। ततो वयं सप्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते ॥ ( ५ ) असच्छब्दस्य ब्रह्मपरत्वेऽपि कः समस्तश्रुत्यर्थ इत्यत आ- ह—देवानामिति ॥ पैङ्गिश्रुतिर्देवानामिति ऋक्प्रतीकं गृहीत्वा ब्रह्मोत्य- नेन तां व्याख्याति । 'पूर्वे युगे' आदिसृष्टिकाले देवानां मध्ये प्रथमं सच्छब्दितो वायुः 'असतः' परब्रह्मणोऽजायतेत्यर्थः । 'असत्' अस- च्छब्दवाच्यं, वैशब्दोऽवधारणे । वावेति निपातसमुच्चयः प्रसिद्धौ । कथं प्राणः सच्छब्दवाच्य इत्याह—प्राणमिति । यतो वृद्धाः 'प्राणं' मुख्यं 'महान्' पूज्यः 'सहः' सहनशक्तिः 'ओजो बलम् ' इत्याचक्ष- ते' प्राहुः, अतः प्राणो महत्त्वादि सद्गुणशालित्वान्निमित्तात् 'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते' इति गीतोक्तेरिति भावः। धर्मधर्म्य- भेदविवक्षया सह इत्याद्युक्तिः । यद्यप्युक्तार्थसिद्धौ पैङ्गिश्रुतिरेवालम्। तथाऽप्यसच्छब्दस्य ब्रह्मणि निर्वचनार्थं 'तद्वा एतत्' इति पूर्वश्रुत्यु- दाहरणम् । असच्छब्दितान्नारायणात्सच्छब्दितो वासुदेवः समुद्भूत इति तैत्तिरीयभाष्यं तु व्याख्यानान्तरम् । यच्च 'असतः' इति श्रुतेर- नेकार्थत्वादिति प्रमेयदीपिकायामसच्छब्दस्य प्रकृतिपरतया व्याख्या- नम्, तदप्यमुख्यवृत्त्यैवेति ध्येयम् । श्रुतिर्यत इति शेषः । अस्यातो ऽसच्छब्दो ब्रह्मवाचीत्यनेन वा न हीति पूर्वेणान्वयः । तथा च असत इति श्रुतेः अन्यथा सम्यग्व्याख्यातत्वात् नाप्रामाण्यमिति भावः यद्वा न केवलं 'तद्वा एतत्' ( ) इति श्रुतिरिति समुच्चये चशब्दः॥ ( ६ ) सच्छब्दवाच्यस्य वायोः परब्रह्मजातत्वे न केवलं 'असतः' इति श्रुतिर्मानं, किन्त्वत्र स्पष्टस्मृतिश्चास्तीत्याह-त्वमिति ॥ भागवते तृतीयस्कन्धे देवानां वाक्यमेतत् । हे देव त्वं 'कविः' अतिक्रान्तदर्शी 'अजो' देहतोऽप्युत्पत्तिशून्यश्च अतः यद्यपि त्वयि देवदत्तवद्गर्भाधाना- दिकर्माण्यसम्भावितानि । तथाऽपि भवान् 'शक्त्यां' भार्यायां 'गुण कर्मयोनौ' गुणानां ज्ञानादीनां सत्त्वादीनां वा कर्मणामदृष्टादीनां यो- नौ हेतुभूतायां 'अजायां' जननधर्मरहितायां चित्प्रकृतौ 'रेतो' गर्भं

[ अधि - ३. सू - ९. ] दीपिकासहितम्. ५४७ इति भागवते ॥ (७) 'अजायमानो बहुधा विजायते' (तै.आ.३-१३.) इति च । (८) प्रत्यक्षत्वं हरेर्जन्म न विकारः कथं चन । पुरुषः प्रकृतिः कालो महानित्यादिषु क्रमात् ॥ 'आदधे' आधत्त । तुर्विशेषार्थः । ततः अथ तस्याः प्रकृतेस्सप्तमुखाः वायुप्रभृतयो बभूविम । किञ्चातः हे 'आत्मन्' स्वामिन् वयं यदर्थं यत्कार्याय बभूविम, ते तव तत्तिकार्यं करवाम, न किमपि तदुपयु क्तज्ञानाद्यभावादित्यर्थः । यद्यपि सप्तमुखाः महदादय इति तात्पर्ये व्याख्यातम् । तथाऽपि वायुरपि महत्तत्वाभिमानित्यविरोधः । यद्यपि त्वमग्ने प्रथमं मातरिश्वनः आविर्बभूवेति ऋग्भाष्यटीकायां युष्मद्युपप देऽपि भाष्ये आविर्बभूवेति प्रथमपुरुषप्रयोगो युक्त इत्यत्र त्वं देवश क्त्यां रेत आदधे इति प्रयोगो दृष्टान्तीकृतः । तद्वदत्राप्यार्षत्वसमाधा नं वक्तुं युक्तम् । तथाऽप्यार्षत्वं विना वाक्यभेदेन भवानित्यध्याहारेण च व्याख्यानान्तरमिदं व्यासतीर्थैः कृतमित्यदोषः । भागवते उक्तमत उक्तं युक्तमिति शेषेणान्वयः ॥ (७) ननु रामकृष्णदिरूपेण हरेर्जायमानत्वात्कथं जन्माभाव इ त्यत आह—अजायमान इति ॥ व्याख्यातेयं श्रुतिर्युभ्वाद्यधिकरणस्था नाधिकरणयोः । इति श्रुतिश्चार्थे मानम्, अतो न प्रातीतिकजनिविरो ध इत्यन्वयः ॥ (८) अजायमानस्य कीदृशं जन्मेत्यत आह—प्रत्यक्षत्वमिति ॥ अ वतारेषु व्यक्तिरेवेत्यर्थः । कथं चनेति स्वरूपदेहविशेषाणामन्यतमे नेत्यर्थः । अन्यत्र तु विकार एव जन्मेत्याह—पुरुष इति । 'पुरुषः' चेतनः, अत एव चित्रप्रकृतेरपि लाभः । प्रकृतिकालमहच्छब्दैः जडा न्युच्यन्ते । तथैव तत्त्वप्रदीपोक्तेः । 'इत्यादिषु' एवमादिशब्दवाच्ये षु । आदिशब्देन अहमादिशब्दवाच्याहङ्कारतत्त्वादीनि गृह्यन्ते । अ भिमानिचेतनव्यावर्तनाय तत्त्वमात्रं ग्राहयितुमितिशब्दः । 'क्रमात्' पूर्वतत्त्वापेक्षया उत्तरोत्पन्नतत्त्वोपचयाधिक्यक्रमात् । उपचयो नाम स्थूलभावः । तस्याधिक्यमतिशयः तस्य क्रमः तारतम्यं तदनुसारेणा धिक्यतारतम्यवान्यो विकारस्तदेव प्रकृत्यादिषु जननमित्यर्थः । क्र मादित्यस्य प्रकृतिमहदादिष्वेवान्वयः । न तु पुरुषकालयोरपि, तयो

५४८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - २. पा - ३.]

विकार एव जननं पुरुषे तद्विशेषणम् । परतन्त्रविशेषो हि विकार इति कीर्तितः ॥ इति च पाद्मे॥ ( ९ ) अविकारोऽपि भगवान् सर्वशक्तित्वहेतुतः ।

विकारवत्त्वेऽप्युपचयकृतविकारस्याभावात् । अतएव पुरुषैः तद्विशेष- णमिति पृथगुक्तिः । तत्र सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकप्रकृतिगुणेषु मध्ये सत्त्वगुणस्य न द्रव्यान्तरसंयोगकृत उपचयः, अपि तु स्वत एव स्थू- लभूतस्य मूलराशितो विभागेन देशान्तरसंयोगकृतः। रजसस्तु न मू- लराशितो विभागेन देशान्तरसंयोगमात्रकृत उपचयः । अपि तु द्र- व्यान्तरसंयोगकृतश्च स च तमसोऽल्पः। सत्त्वापेक्षयाधिकः। अतएव विकारोऽप्यधिकः । एवं तमसो रजोऽपेक्षयोपचयकृतविकारोऽधिकः गुणत्रयापेक्षया महत्तत्त्वस्य, तदपेक्षया अहङ्कारस्याधिकः । एवमुत्तर- त्रापि । पूर्वपूर्वतत्त्वादुत्पन्नानामुत्तरोत्तरतत्त्वानां न केवलं पूर्वपूर्वत- तत्त्वभागसंयोगकृत एवोपचयः किन्तु स्वस्वसूक्ष्मभागसंयोगकृतश्च । अत एवोत्तरोत्तरतत्त्वेषूपचयाधिक्यमिति ध्येयम् । केचित्तु पुरुषपदो- क्तचेतनानां सूक्ष्मसृष्टिकाले सूक्ष्मप्रकृतिभिरुपचयः । प्रकृतेरपि प्रकृ- त्यन्तरसम्बन्ध एवोपचयः । कालप्रकृतेरपि स एवोपचयः । महत्तत्त्व- प्रकृतीनां गुणत्रयरूपकार्यभागैरुपचयः । एवमहङ्कारादिप्रकृतीनामपि महत्तत्त्वादिभागैरुपचय इत्युपचयाधिक्यक्रमादित्यर्थ इत्याहुः । ननु पुरु- षस्य चेतनत्वात्कथं विकार इत्यत आह-पुरुष इति । चेतन इत्यर्थः। त- द्विशेषणमिति। तेन विकारेण विशेषितत्वं तदाख्यविशेषवत्त्वं भवतीत्य- र्थः । तथैव तत्त्वप्रदीपोक्तेः । स च विकारो विकारिवस्त्वभिमानकृ- तः । तर्हि चेतनगतविशेषस्यैवोत्पत्तिर्गता न चेतनस्येत्यत आह- परतन्त्रेति । पराधीनविशेष एव विकार इत्यर्थः । हिशब्दो यत इत्य- र्थे । तत्र जडप्रकृतौ परिणामः चित्प्रकृतौ सिसृक्षाविषयत्वादिरूपो वि- शेषः परमात्मेऽधीनोऽस्ति । जीवे तु विकाररूपविशेष एव पराधीनोऽ- स्ति । कालस्य तु निमेषादिरूपेणोत्पाद एव अस्ति । अत एव तत्त्वप्र- दीपे 'सर्वे निमेषाः' ( महा. १ - ८. ) इत्यादिश्रुत्युपन्यासः । कीर्तित- इत्यनेनास्य प्रमितत्वमाह पाद्म इत्यनन्तरं तच्चदवतारिकशङ्कापरिहृ- तेति शेषः ॥ ( ९ ) ननु जगत्कारणत्वात्परमेश्वरस्य कथमविकारित्वमित्यत

[ अधि - ३. सू - ९-१०. ] दीपिकासहितम्. ५४९ विकारहेतुकं सर्वं कुरुते निर्विकारवान् ॥ शक्तिशक्तिमतोश्चापि न विभेदः कथं चन । अविभिन्नाऽपि सेच्छादिभेदैरपि विभाव्यते ॥ आह—अविकारोऽपीति ॥ अपिरवधारणे । कर्तृत्वनिमित्तसुखदुःखा- नुभवरूपविकाररहित एवेत्यर्थः । न केवलं स्वरूपतो विकारः, किन्तु निर्विकारवानपीति वाऽपिशब्दार्थः ‘सर्वशक्तिश्चहेतुतः’ सर्वशक्तिम- त्त्वनिमित्तेन शक्त्याख्यहेतुना सर्वं करोतीत्यनेन ईश्वरस्य कुलालादि- वन्निमित्तकारणत्वान्न मृदादिवद्विकारित्वमित्युक्तं भवति । ‘विकार- हेतुकं’ विक्रियमाणप्रकृत्युपादानकं ‘सर्वं’ जगत् ‘कुरुते’ सृज- तीत्यर्थः । निर्विकारवानिति । निर्गतो विकारः एभ्यस्ते निर्विकारध- र्मास्तद्वानित्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे—विकारवान् धर्मोऽप्यस्य ना- स्तीति निर्विकारवानिति । अनेन ईश्वरधर्मादेरविकारित्वमुच्यते । अतएवाविकारो निर्विकारवान् इत्यनयोर्न पुनरुक्तिः । ननु यदीश्वर- स्य शक्त्या जगत्कारणत्वं तर्हि तद्विनाशे तदभावः स्यादित्यत आ- ह-शक्तीति । चस्त्वर्थः । शक्तिशक्तिमतोस्तु न विभेदः किन्त्वभेद ए- वेत्यर्थः । चशब्दावन्योन्यभेदाभावसमुच्चये नित्यत्वसमुच्चये वा । त- था च शक्तेर्नित्यशक्तिमदभिन्नत्वान्नित्यत्वाच्च नोक्तदोष इति भावः । ननु इच्छाज्ञानप्रयत्नानां कर्तृत्वोपयुक्तत्वात्तैर्विना कथं शक्तिमात्रेण कर्तृत्वमित्यत आह---अविभिन्नाऽपीति । अत्राभेदो नान्योन्याभावाभा- वः, तथासति तत्प्रतियोगिसमर्पकस्य भेदैरित्यस्यान्योन्याभावरूपो भेदोऽर्थः स्यात् । न च तद्युक्तम्, निर्भेदत्वात् । भेदैरिति बहुवचनायो- गाच्च । किन्त्वेकत्वसङ्ख्यारूपः । अपिरेवार्थः यद्यपीत्याद्यर्थे च । ज्ञान- प्रयत्नावादिपदोक्तौ । तथा च यद्यप्यभिन्ना तथाऽपि अविभिन्नाऽपि एकैव सा शक्तिः ‘इच्छादिभेदैः’ इच्छादिनिरूपितद्वित्वत्रित्वादिस- ङ्ख्याभिः । इच्छेत्याद्यनेकशब्दैरिति यावत् । ‘विभाव्यते’ ‘परास्य शक्तिः’ इत्यादावभिधीयत इत्यर्थः । न केवलं शक्तिरित्यपेरर्थः । तथा च शक्तिसत्त्वे तदवान्तरभेदरूपाणामिच्छादीनामपि सत्त्वान्न शक्त्या कर्तृत्वनिर्वाहानुपपत्तिरिति भावः । अनेनेश्वरस्य न केवलं शक्त्या सर्वं करोतीति हेतोरुपादानत्वाभावः, येन विकारशक्तिमत्युपादाने व्यभिचारः स्यात्, किन्तु कुलालादिवदिच्छापूर्वककारणत्वाच्च नोपादा- नत्वम् । अतोऽपि निर्विकारत्वमित्युक्तं भवति । भागवततन्त्र इत्य-

५५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - २. पा - ३. ] इति भागवततन्त्रे ॥ ९ ॥ :*:- ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू- ॐ ॥ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ ॐ ॥ १० ॥ 'वायोरग्निः' ( तै. २-१० ) इत्यादेर्नान्यत उत्पत्तिर्ग्रा ह्योक्तत्वात् न कश्चिद्दोष इत्यध्याहृतेनान्वयः ॥ ३ ॥ ॥ इति असम्भवाधिकरणम् ॥ * ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अस्मिन्नधिकरणे तेजोजन्मविषयश्रुतिविरोधः परिह्रियते । 'वायोरग्निः' इति श्रुतेस्तेजो वायोर्जायत इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्र मुपन्यस्य व्याचष्टे-तेज इति ॥ इत्यादेरिति । इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । आदि शब्दात्तैत्तिरीयश्रुतिजातीयश्रुत्यन्तरपरिग्रहः । 'अन्यतो' ब्रह्मणोऽन्यस्मा द्वायोः। तेजस इति शेषः। 'ग्राह्या' ज्ञातव्या। ग्राह्येत्यनन्तरं किन्विति शेषः। एवमवधारणार्थकानुवृत्ततुशब्दसूचितं स युक्तिकपूर्वपक्षं तन्नि षेधरूपं साध्यं च प्रदर्श्य तत्र हेतुत्वेन किन्विति प्रश्नोत्तरभूतं तेजोऽत इत्यनेनोक्तं विधिरूपं साध्यान्तरं दर्शयति-अत एवेति । अत इत्यस्य व्याख्या परादिति । परादेवेति सम्बन्धः । यतो वियद्वायू जातावत एव पूर्वसूत्रे सच्छब्देन प्रकृतात्परमात्मन एवेत्यर्थः । 'तत्' तेजः। अपि शब्दो न केवलं वियदादिकं किन्तु तेजोऽपीति समुच्चयार्थः । अनुवृत्त तुशब्दव्याख्यानान्तरमेतत् । तत्त्वप्रदीपे तु अपिपदेन भूतवायुरपि प रादेव जायत इति साधितमिति सूचयतीत्युक्तम् । न चोत्तराधिकरण टीकायामपि पदस्य भूतवाय्वाद्युपलक्षकत्वोक्तिविरोधः । लाघवात्तत्र सर्वोपलक्षणायामपि क्रमाभिप्रायेणात्र भूतवायोर्ग्रहणोपपत्तेः । जाय त इति सूत्रे शेषोक्तिः । एवं प्रतिज्ञांशं व्याख्याय तथा ह्याहेति हेत्वं शं व्याख्याति-तदिति । इति श्रुतिरिति शेषः । इतीत्यनेन प्रकारार्थ कतथाशब्दो व्याख्यातः । हिशब्दो यत इत्यर्थे । तच्छब्दोदितं ब्रह्म तेजोभूतं वायुद्वाराऽसृजतेति छान्दोग्यश्रुत्यर्थः । यद्यपि । सोऽसृजत्प्रथमं देवीं तेजआख्यां श्रियं सतीम् । तते स्थितेन रूपेण साऽजैव हि यतस्सदा । तेज इत्युच्यते तस्मात् जनेर्वा तत एव तु ॥

[अधि - ४. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. ५५१

ह्या । अंत एव परात्तदपि जायते । ' तत्तेजोऽसृजत ' इति ह्याह । ( २ ) कारणत्वेनेत्युक्तेऽप्यमुख्यतयाऽन्येषामपिशब्दोक्तत्वात्पुं इति छान्दोग्यभाष्ये तते व्याप्ते भगवति व्याप्तप्रकृतौ वा स्थितेन रूपे ण न जायत इति वा तते भगवति निमित्ते सत्येव तस्माद्रूपविशेषेण जनेर्वा तेजश्शब्दः श्रीदेवीपर इत्युक्तेः। तथा प्राथम्याच्च तेजआद्या ल क्ष्म्यादय इति सिद्धमिति, तद्भाष्यस्थवाक्यान्तरेण चास्य विरोधः प्र तीयते । तथाऽपि श्रुतिसूत्रयोस्तेजश्शब्देन तेजोदेवताया रमायास्तद भिमन्यमानतेजोभूतस्य च विवक्षितत्वान्न विरोधः । न च ' वायोर् ग्निः ' इति श्रुतिविरोधपरिहारायात्र तेजसो वायुद्वारा ब्रह्मजातत्वस्या भिप्रेतत्वेन तेजश्शब्देन लक्ष्म्या अपि ग्रहणे कथं तस्याः वायुद्वारा ब्रह्म जातत्वमिति वाच्यम् । ब्रह्मजातत्वस्योभयसाधारण्येनोक्तावपि वायु जातत्वस्य भूतविवक्षयैवोक्तत्वात् । न च भूतविवक्षायां तेजःप्राथ म्यायोग इति वाच्यम् । आकाशवाय्वोरप्रत्यक्षत्वेन प्रत्यक्षभूतेषु तेज सः प्राथम्येन तदुपपत्तेः । सृष्टिभेदेन वाक्यद्वयाविरोध इत्यपि के चित् ॥ ( २ ) ननु ' कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ' इत्य धिकरणे वाय्वादिशब्दानां ब्रह्मणि समन्वयस्योक्तत्वेन तेजसो ब्रह्मजा तत्वस्य सिद्धत्वात्किं पुनरुक्तेत्यत आह - कारणत्वेनेति ॥ इतीत्यन न्तरं अत्रैवेति शेषः । ' उक्तेऽपि ' उक्तत्वेऽपि ब्रह्मणः कारणत्वस्येति शेषः । अपिः शङ्कापरिहारसमुच्चयार्थः । निवृत्त्यर्थमित्यनन्तरं यत इ ति शेषः । तथा च यद्यपि ' कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टो क्तेः ' इत्यत्रैव' इत्यधिकरण एव ब्रह्मणस्तेजःकारणत्वमुक्तम् । तथा ऽपि तत्र तस्योक्तत्वेऽपि सिद्धत्वेऽपि पुनरुक्तिर्युक्ता । न च वैय्यर्थ्यम्, यतस्सा ' उभयकारणत्वनिवृत्त्यर्थं भवति ' उभयोर्ब्रह्मवाय्वोः साम्येन स्वतन्त्रकारणत्व शङ्कानिवृत्त्यर्थं भवतीति योजना। न चैतच्चोद्यपरिहा रः तत्रैव कुतो न भवेदित्यत आह - अमुख्यतयेति । परममुख्यवृत्ति भिन्नमुख्यवृत्त्येत्यर्थः । ' अन्येषां ' ब्रह्मणोऽन्येषां वाय्वादीनाम् । न के वलं ब्रह्मण इत्यपिशब्दार्थः । ' शब्दोक्तत्वात् ' वाय्वादिशब्दवाच्यत्व स्याङ्गीकृतत्वादित्यर्थः । नोभयकारणत्वनिवृत्तिस्तत्र भवतीति वाक्य

५५२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - २. पा - ३. ] नैरूक्तिरुभयकारणत्वनिवृत्त्यर्थम् ॥ १० ॥ ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू— ॐ ॥ आपः ॥ ॐ ॥ ११ ॥ 'ब्रह्मैवेदमग्र आसीत्तदपो सृजत तदिदं सर्वम्' इति श्रुतेः 'अग्नेरापः' ( तै. २ - १० ) इत्युक्तेऽपि ब्रह्मण एवाबादिस्सृष्टिः । शेषः । अविरोधादिति भावः ॥ ४ ॥ इति तेजोधिकरणम् ॥ ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे अब्जन्मविषयश्रुतिविरोधः परिह्रियते । 'अग्नेरापः' इतिश्रुतेः अग्नेरापोऽजायन्त इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तय त्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—आप इति ॥ श्रुतेरित्यनेन सूत्रे 'तथा ह्याह' इत्यस्यानुवृत्तिस्सूचिता । ब्रह्मण इत्यनेन अत इत्यस्य एवेत्यनेन तुशब्द स्यैवार्थस्य अनुवृत्तिस्सूचिता । श्रुतेर्ब्रह्मण इति पञ्चम्यौ । 'अग्नेरापः' इत्युक्तेऽपीत्यनेन एवकारव्यावर्त्यः सयुक्तिकपूर्वपक्षोऽपि दर्शितः । अपिः शङ्कापरिहारसमुच्चयार्थः । न त्वन्यतोऽग्नेरित्येवकारार्थः । अ बादीत्यादिपदं तु भूतवायुपृथिव्योषध्यादीनां उपलक्षणमप्पदमिति सूचनार्थम् तेषामपि 'आकाशाद्वायुः' ( तै. २-१-१. ) इति सयुक्ति कश्रुतिरूपपूर्वपक्षन्यायप्राप्तत्वात् । 'इदं सर्वमसृजत' ( बृ. ३-२-५. ) इति सिद्धान्तश्रुतिरूपन्यायप्राप्तत्वाच्च । अत एव 'इदं सर्वम्' इति श्रुत्यंशोदाहरणम् । सृष्टिरित्यनेन सूत्रे जायन्त इति शेषो दर्शितः । सृष्टिरपीत्यपिशब्दान्वयेन अनुवृत्ततुशब्दः आपोऽपीत्यर्थ तयाऽपि व्याख्यातः । तथा च यद्यपि 'अग्नेरापः' इत्युक्तं घर्मात्स्वेदा दिकं च दृष्टम् । तथाऽपि 'अग्नेराप इत्युक्तेऽपि' तथा श्रुतावपि घर्मा त्स्वेदादिदर्शनेऽपि नाग्न्यादेरबादिस्सृष्टिः मन्तव्या, किन्तु ब्रह्मण एवा बादिसृष्टिर्भवति । कुतो ? 'ब्रह्मैवेदम' ( ) इति श्रुतेरिति योजना । 'इदम्' अस्य 'अग्रे' प्रलये ब्रह्मैवासीत् । तद्ब्रह्मापो सृजत । 'इदं सर्वं' भूतवाय्वादिकं तद्ब्रह्म ततो जातमेवेति श्रुत्यर्थः ॥

[ अधि - ५. सू - ११. ] दीपिका सहितम्. ५५३ ( २ ) एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ (मु० २-१-३.) इत्यादि च । ( ३ ) कर्ता सर्वस्य वै विष्णुः एक एव न संशयः । इतरेषां तु सत्ताद्या यत एव तदाज्ञया॥ इति भविष्य त्पुराणे । ( ४ ) वामने च— ( २ ) 'तदपोऽसृजत' (छां. ६-२-३.) इति श्रुतेरब्मात्रस्य ब्रह्मजातत्वे ऽपि वाय्वादेः सर्वस्य ब्रह्मजातत्वं कुतः ? इदं सर्वमित्यस्य च सामा न्यरूपत्वादित्यतः श्रुत्यन्तरमाह-एतस्मादिति ॥ 'एतस्मात्' परब्रह्मणो मुख्यप्राणो मुख्यवायुर्जायते । 'मनस्सर्वेन्द्रियाणि च' जडचेतनोभय रूपाणि जायन्ते। एवं 'खं' आकाशं भूतवायुः तेज आपः 'विश्वस्य धारि णी' पृथिवी च जायत इत्यर्थः । पृथिवीनिष्ठं विश्वधारकत्वमपीश्वरा जातमिति दर्शयितुं विश्वस्य धारिणीत्युक्तम् । इत्यादिचेत्यस्य ब्रह्म णोऽब्बादिसृष्टिरित्याहेति पूर्वेणान्वयः । चः पूर्वश्रुतिसमुच्चये । यद्यपी यं श्रुतिः पूर्वाधिकरण एवोदाहर्तव्या तेजसो ब्रह्मजातत्वस्याप्यत्रैवो क्तेः । तथाऽप्यधिकरणद्वयार्थसाधकत्वेन तदन्त एवोपन्यासो यु क्तः। अत एव भाष्यकृतां तेजःपदस्याप्यप्पद्वदन्योपलक्षकत्वसम्भवे ऽपि पूर्वत्र तेजआद्यपीत्यनुक्त्वाऽत्रैवाबादीत्युक्तम् ॥ ( ३ ) ननूदाहृतश्रुतिविरोधादितरमात्रजनकत्वानुपपत्तावपि 'वा योरग्निः, अग्नेरापः' इति सयुक्तिकश्रुतिबलाद्विष्णोरिवेतरषामपि जन कत्वं किं न स्यादित्यतः शक्त्यभावादित्याह—कर्तेति ॥ विष्णुरेव स र्वस्य जगतो मुख्यः 'कर्ता' कारणं वै । कुतो ? यत 'इतरेषां' वाय्वा दीनां 'सत्ताद्याः' सत्ताप्रतीतिशक्तयः 'तदाज्ञया' तस्य विष्णोः आ ज्ञामात्रेणैव भवन्त्यत इत्यर्थः । तुशब्दो विशेषार्थः । यद्यपीयं स्मृतिर पि पूर्वत्रैवोपन्यसनीया, अतिव्याप्तिनिरासस्य तत्रापि साम्यात् । त थाऽप्यौचित्यादधिकरणद्वयान्त एवोपन्यस्ता । पुराणे इत्यस्य ब्रह्मण एव अबादिसृष्टिरित्युक्तमिति सावधारणवाक्येनान्वयः ॥ ( ४ ) तर्हि विमताः आपस्तेजसो जायन्ते अप्त्वात्, स्वेदादिवदि ति युक्त्युपेता 'अग्नेरापः' इति श्रुतिः कथमुपपद्यत इत्यतो विशेषप्र माणमाह—वामनेचेति ॥ यद्यपि विष्णुः 'एकः' अन्यानपेक्ष एवाबा ७०

५५४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] तत्र तत्र स्थितो विष्णुः तत्तच्छक्तीः प्रबोधयन् । एक एव महाशक्तिः कुरुते सर्वमञ्जसा ॥ इति ॥ ( ५ ) घर्मात्स्वेदादिदृष्टेः पुनः प्रतिषेधः ॥ ११ ॥ -::- ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) 'ता आप ऐक्षन्त बह्व्यस्स्याम प्रजायेमहीति । ता दिजनने 'महाशक्तिः' पूर्णसामर्थ्योपेतः । तथाऽपि लीलयैव 'तत्रत- त्र' अग्न्यादिषु 'स्थितः सन्' स्थित्वा 'तत्तच्छक्तीः' अग्न्यादिसाम- र्थ्यानि प्रबोधयन् तद्द्वारा 'सर्वं' अबादिकं 'अञ्जसा' सम्यक् 'कु- रुते' जनयतीत्यर्थः । अञ्जसेत्यनेन उत्पादनप्रकाराभिज्ञत्वं सूचितम् । तथा चाग्न्यादिगतेश्वरविषयं श्रुत्यादिकमिति न तदनुपपत्तिरिति भा- वः । इति च वामन इत्यन्वयः । 'अग्नेरापः' इत्यादिश्रुतिगतिरुक्तेति शेषः ॥ ( ५ ) ननु कारणत्वेनेत्यत्रैवापां ब्रह्मणो जन्मनः सिद्धत्वात् व्य- र्थमेतदधिकरणम् । न चाग्निब्रह्मणोरुभयोः स्वतन्त्रकारणत्वनिवृत्त्यर्थ- मेतदिति वाच्यम् । तस्यापि पूर्वाधिकरण एव निरस्तत्वादित्यत आ- ह-घर्मादिति ॥ ऊष्मभयशोकादित्यर्थः । स्वेदादीति । स्वेदबाष्पा- दिदर्शनादित्यर्थः । 'प्रतिषेधः' अग्नेरापः प्रतिस्वतन्त्रकारणत्वस्याऽत्र क्रियत इति शेषः । तथा चापां ब्रह्म जन्यत्वसमर्थनार्थं चोभयकारण- तानिरासार्थं वा नेदमधिकरणं, येन वैयर्थ्यं स्यात्, किन्तु भवतु वायो- रग्न्युत्पत्तौ तद्द्वारत्वप्रतिपादकता 'वायोरग्निः' इति श्रुतेः, अत्र पुन- रग्नेरप्कारणत्वमेव 'अग्नेरापः' इति श्रुत्या प्रतिपाद्यते, न तु द्वारकार- णत्वम्, कुतः ? प्रत्यक्षानुकूल्यादित्यभ्यधिकाऽऽशङ्का प्राप्तब्रह्मेतरमात्र- जन्यतानिरासार्थं, अतः सार्थकमेतदिति भावः ॥ ५ ॥ इति अबधिकरणम् ॥ -**- ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) एवं सर्वस्य जगतः साक्षादन्यद्वारा वा ब्रह्मजातत्वे सिद्धे ऽत्रान्यद्वाराजगत्कारणे समन्वयसिद्ध्यर्थमपां ब्रह्मद्वारत्वे श्रुतिविरोधः परिह्रियते । अत्रापः किमन्नस्य द्वारकारणमुत पृथिव्या इति सन्देह- स्य बीजभूतं श्रुतिविरोधं दर्शयन् पूर्वपक्षयति-ता इति ॥ प्रथम इ-

[ अधि - ६. सू - १२. ] दीपिकासाहितम्. ५५५ अन्नमसृजन्त ' (छा. ६-२.) इत्यद्भ्योऽन्नसृष्टिः श्रूय ते । 'अद्भ्यः पृथिवी' (तै. २-१०.) इति कुत्र चित्पृ थिवीसृष्टिः । अतो विरुद्धत्वादप्रामाण्यमिति । ( २ ) अतो वक्ति - सू- ॐ ॥ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्यः ॥ ॐ ॥ १२ ॥ पृथिवी तत्रान्नशब्देनोच्यते भूताधिकारत्वात् । तिशब्दः श्रुत्यन्तर्गतः । द्वितीयो भाष्यकारीयः । 'इति श्रूयते' इति छान्दोग्यश्रुत्योच्यत इत्यर्थः । यद्यपि 'ता अन्नमसृजन्त' इत्येतदेवोप युक्तम् । तथाप्यस्य किञ्चिद्व्यवहितत्वात् तच्छब्दपरामर्शनीयप्रदर्श नाय तत्पूर्ववाक्यमप्युदाहृतम् । पूर्वपक्षेऽन्नशब्दौ प्रसिद्धान्नपरौ । सिद्धान्ते श्रुत्यर्थस्तु-'ताः' तेजोभिमानिरमा

५५६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - २. पा - ३.] (३) कार्ष्ण्यप्रचुरा च पृथिवी नान्नस्य तथा विशेषः। (४) 'आपश्च पृथिवी चान्नम्' (ऐ. आ. २-३-१०.) 'पृथिवी वा अन्नम्' (तै. ३-९.) 'ता आपोऽन्नमसृजन्त पृ- थिवी वा अन्नम्' इत्यादिशब्दान्तराच्च। (५) आदिशब्दाद्युक्तिः अपौरुषेयत्वेनादोषस्य वाक्यस्य (३) नन्वन्नश्रुतौ जाग्रत्यां कथं प्रकरणमात्रेण निर्णय इत्यतः त- दुत्तरत्वेन रूपेत्यंशं व्याचष्टे—कार्ष्ण्येति ॥ पृथिवी 'कार्ष्ण्येन' कृष्ण- रूपेण 'प्रचुरा' बाहुल्येन कृष्णवर्णोपेतेत्यर्थः । कार्ष्ण्यं चान्ने 'यत्कृ- ष्णं तदन्नस्य' इति सिद्धम् । यत इति वाक्यशेषः । तथा च प्रकरण- लिङ्गाभ्यामन्नश्रुतिबाध इति भावः । पृथिव्यां रूपान्तरस्य सद्भावात्क- थं कार्ष्ण्यं लिङ्गमित्याशङ्कापरिहाराय प्रचुरेत्युक्तम् । अनेन स्वतः कार्ष्ण्यं लिङ्गमित्यभिप्रैति । चशब्दो लिङ्गसमुच्चये । नन्वन्नेऽपि सम्भ- वतः कार्ष्ण्यस्य कथं पृथिवीलिङ्गत्वमित्यत आह—नेति । अन्नस्य 'त- था' पृथिवीवत् 'विशेषः' कार्ष्ण्यप्राचुर्यरूपो धर्मो नेत्यर्थः । तथा च लिङ्गं निरवकाशमिति भावः ॥ (४) न केवलं प्रकरणलिङ्गाभ्यामवाचकेनैवान्नशब्देन पृथिवी बो- ध्यते, किन्तु श्रौतप्रयोगबलात्, तत्रापि तस्य वाचकत्वशक्तिरस्तीत्य- तेऽपीत्याशयेन शब्दान्तरेत्यंशं व्याचष्टे—आपश्चेति ॥ 'आपश्च पृथिवी चान्नम्' इत्यैतरेयश्रुतिः । अत्रेत्युच्यत इति शेषः । परस्परसमुच्च- ये चशब्दौ । यद्यप्यैतरेयभाष्ये पृथिव्यप्छब्दौ नारायणानिरुद्धपरत- या व्याख्यातौ । तथाऽपि अन्यत्रापि शक्तिसत्त्वात् नासङ्गतिः । पृथि- वी वा अन्नम्' इति तैत्तिरीयश्रुतिः । वैशब्दः प्रसिद्धौ । 'ता आपः' इत्यपरा श्रुतिः स्वयमेव स्वस्थितान्नशब्दं व्याख्याति—पृथिवीति । आदिशब्देनैवंजातीयका श्रुतिर्गृह्यते । 'शब्दान्तरात्' अन्नमित्यादि- श्रुत्यपेक्षया अन्यस्माच्छ्रुतिवाक्यादित्यर्थः । शाखान्तरस्थत्वसूचना- यान्तरेत्युक्तिः । यद्वा—शक्तिग्राहकशब्दविशेषादित्यर्थः । चौ हेतुस- मुच्चये । अस्य पृथिवी तत्रान्नशब्देनोच्यत इति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ (५) किमन्नश्रुतेरर्थान्तरकल्पनया, परस्परविरोधात् श्रुतिद्वया- प्रामाण्यमेव किं नाभ्युपेयते इत्यत आह-आदिशब्दादिति॥ सूचितेति शेषः । तामेव युक्तिं साध्यसाधनोक्त्या दर्शयति—अपौरुषेयत्वेनेति । वेदस्येति शेषः । तथा चापौरुषेयत्वेन लिङ्गेनाशेषस्य निर्दोषत्वेन सि-

[ अधि - ६. सू - १२. ] दीपिकासहितम्. ५५७ नाप्रामाण्यमित्यादि । ( ६ ) कौर्मे च— विरोधो वाक्ययोर्यत्र नाप्रामाण्यं तदेष्यते । यथा विरुद्धता न स्यात्तथार्थः कल्प्य एतयोः ॥ इति ॥ ( ७ ) रक्तोऽग्निरुदकं शुक्लं कृष्णैव पृथिवी स्वतः । नाभिपाद्माभिसम्बन्धात्पीता सेयमिधीयते ॥ क्षत्ररक्ताभिसम्बन्धाद्रक्तोदकबहुलत्वतः । द्धस्य वेदस्य नाप्रामाण्यमित्यादियुक्त्यनुमानमादिशब्दात्सूचितमि- त्यर्थः । आदिपदेन मन्वादिस्मृतिरूपाप्तवाक्यानुसारित्वादिति युक्ति- र्गृह्यते । अनेन वेदो नाप्रमाणमप्रामाण्यकारणदोषशून्यत्वात्प्रत्यक्षव- त् । न च हेतोरसिद्धिः । वेदोऽशेषदोषशून्यः, अपौरुषेयत्वात्, स्मृत्य- नुसारित्वाच्च नाप्रमाणमित्यनुमानमुपन्यस्तं भवति । एवं च युक्तिब- लाद्वेदप्रामाण्यसिद्धौ तत्र विरोधावभासेऽन्यार्थतैव कल्प्या, नाप्रामा- ण्यमिति भावः ॥ ( ६ ) विरोधप्रतीतावन्यार्थतैव कल्प्या, नाप्रामाण्यमित्युक्तार्थ ए- व स्मृतिमाह—कौर्मे चेति ॥ न केवलमस्माभिः, किन्तु कौर्मे चोक्त- मिति चशब्दार्थः । किमुक्तमित्यतस्तत्पठति--विरोध इति । आपात- तो विरोध इत्यर्थः । ‘यत्र’ विषये ‘तदा’ तत्र ‘नेष्यते’ नाङ्गीक्रिय- त इत्यर्थः । किं तर्हीत्यत आह--यथेति । ‘एतयोः’ विरुद्धत्वेन प्रती- तवाक्ययोरन्योन्यं मानान्तरेण च ‘विरुद्धता’ विरोधो यथा न स्या- त्तथा अर्थः प्रातीतिकादन्योऽर्थः कल्पनीय इति योजना । इति कौर्मे इतीतिशब्दान्वयः ॥ ( ७ ) यदुक्तं प्राचुर्येण कृष्णा पृथिवीति तत्र प्रमाणमाह—रक्तो- ऽग्निरिति ॥ ‘अग्निः’ तेजो ‘रक्तो’ रक्तरूप इत्युक्तम् । उदकं स्वतः शुक्लं । एवं पृथिवी ‘स्वतो’ निरुपाधिकतया कृष्णैव । स्वतः इत्य- स्य कृत्यं दर्शयति—नाभीति । विष्णोरिति शेषः । पद्मस्य लोकाधार- त्वात्पीतरूपवत्त्वाच्चेति भावः । पद्मसम्वन्धादित्युक्त्या प्राक्स्थिताना- मेव लोकानां पद्मदलैः संबन्धो, न तु पाद्मसृष्टौ प्राग्विलीनानां पद्मद- लैः सृष्टिरिति ज्ञायते । ‘सा’ पृथिवी । तस्या एवौपाधिकं रूपान्तर- माह—क्षत्रेति । दुष्टक्षत्रियाणां रक्ताभिसम्बन्धात् सा रक्तेत्यभिधीय- ते इत्यर्थः । तस्या एवौपाधिकं रूपान्तरमाह--उदकबहुलत्वत इति ।

शुक्लत्वमेत्येवमेव वर्णान्तरगतिर्भवेत् ॥ विष्णुवीर्याभियोगाच्च पीतत्वं भुव इष्यते । स्वर्णवीर्यो हि भगवाननादिः परमेश्वरः ॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ १२ ॥ ७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) 'प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा विशान्तकस्तेनान्नेना प्यायस्व' ( महाना. १६-२. ) इत्यादिनान्यः संहर्ता प्रतीयते इति । उदकसम्बन्धबाहुल्यादित्यर्थः । 'एति' प्राप्नोति । सेत्यस्ति। एवमेवेति। पृथिव्यां वर्णान्तरस्य वर्णविशेषस्य 'एवमेव' वक्ष्यमाणरीत्या 'गतिः' स्थितिर्भवेदित्यर्थः । एवमेवेत्युक्तमेव दर्शयति-विष्ण्विति । 'वीर्या भियोगात्' वीर्यसम्बन्धात् वीर्यविकाराण्डद्वारेति भावः । न केवलं पद्मसम्बन्धात्,किं तु वीर्यसम्बन्धाच्चेति निमित्तसमुच्चये चशब्दः। वी र्यसम्बन्धेऽपि कुतः पीतत्वं भुव इत्यत आह-स्वर्णेति । हिशब्दो भ गवतः स्वर्णवीर्यत्वे 'तदण्डमभवद्धैमम्' 'शुष्मं हिरण्यात्मकम्' इ त्यादिप्रमाणप्रसिद्धिद्योतकः । स्वर्णस्य पीतत्वमप्यनेनैव सिद्धम् । य त इत्यर्थे वा हिशब्दः । नन्वन्यत्राहृष्टं विष्णुवीर्यस्य सुवर्णत्वं कथं क ल्प्यते, वीर्यसम्बन्धात्पूर्वं निमित्ताभावश्चेत्यत आह-अनादिः पुरुषो त्तम इति । तथा च विष्णोरनादित्वेन तद्वीर्यसम्बन्धस्यापि प्रवाहतो ऽनादित्वात्न निमित्ताभावः । लौकिकक्षराक्षरपुरुषविलक्षणत्वान्न दृष्ट विरोध इति भावः । परमेश्वर इति पाठे तु ऐश्वर्यमुक्तार्थघटकतया व्याख्येयमिति । व्योमसंहितायामित्यस्य काष्र्ण्यप्रचुरेत्युक्तमुक्तमित्य ध्याहृतेनान्वयः । अनेन प्रचुरेत्युक्तिप्रयोजनमुक्तं भवति ॥ ६ ॥ ॥ इति पृथिव्यधिकरणम् ॥ ७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ब्रह्मणः प्रकृताधिभूताधिदैवविषयसंहृतिकर्तृ त्वे श्रुतिविरोधः परिह्रियते । पूर्वपक्षयति-प्राणानामिति ॥ तैत्तिरीय श्रुतिरियम् । आदिशब्दादेवंविधश्रुत्यन्तराणि पातृत्वादिति युक्तिश्च गृह्यते । व्याख्यातेयं श्रुतिर्द्युभ्वाद्यधिकरणे । 'अन्यो' विष्णोः रुद्र एवे त्यर्थः ॥

[ अधि - ७. सू - १३. ] दीपिकासाहितम्. ५५९ ( २ ) अतो ब्रूते— सू—ॐ ॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥ ॐ ॥ १३ ॥ 'तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायां निवृत्तिः' (श्वे. १-१०.) इति बन्धलयस्य तदभिध्यान निमित्तत्वलिङ्गात्तत्कर्तृत्वं प्रतीयते, किमु सादेर्जगतः । इत्येतस्मादेव सर्वसंहारकर्ता विष्णुरिति प्रतीयते । ( २ ) सिद्धान्तयत्तसूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ इतीत्यनन्त- रं श्रुताविति शेषः । बन्धलयस्येत्यनेन तदित्यस्यावृत्तिर्दर्शिता । अना- देरित्यादौ ग्राह्यम् । अस्य तत्कर्तृत्वमित्यनेनान्वयः । अत्र तत्कर्तृत्वं तदिच्छाधीनत्वं विवक्षितम् । ततः किमित्यतस्तल्लिङ्गादित्यस्य तच्च तत् लिङ्गं चेति विग्रहाश्रयेणार्थमाह—तदभिध्यानेति । बन्धलयस्ये- त्यत्राप्यन्वीयते । तथा च बन्धस्य संसारस्य लयस्य तस्मान्मोक्षस्ये- श्वरेच्छाधीनत्वरूपहेतोरित्यर्थः । श्रुतादित्यध्याहारे लिङ्गादित्यस्येति श्रुताल्लिङ्गात्तत्कर्तृत्वं प्रतीयत इत्यन्वयः । अत्र तत्कर्तृत्वं तत्कृत्यधी- नत्वं, प्रतीयत इत्यस्य चानुमीयत इत्यर्थः । बन्धलयस्येच्छाधीनत्व- लिङ्गेन तत्प्रयत्नाधीनत्वानुमानोपपत्तेरिति भावः । ततः किमित्यतोऽ- नादिबन्धलयकर्तृत्वेनेश्वरस्य सादिजगत्संहृतिकर्तृत्वं सुतरां सिध्य- तीत्यभिप्रेत्य तदेव विवरितुं सौत्रमेवशब्दं कैमुतिकन्यायपरतया व्या- ख्याति—किम्विति । लयस्य तत्कर्तृत्वमित्यनुषज्यते । सिध्यतीति शे- षः । नन्वस्तु विष्णोरनादिबन्धभेत्तुर्विश्वसंहारकर्तृत्वं, तावता प्रयत्ना- ख्यतत्संहारफलोपधानं कुतः सिध्यतीत्यत आह—इत्येतस्मादिति । इत्येतद्रूपात् सादिजगत्संहर्तृत्वरूपाद्धेतोरेवेत्यर्थः । सूत्रे उद्देश्‍यसम- र्पकपदाभावाद्योग्यतया लब्धं तद्दर्शयति—सर्वेति । विधेयसमर्पक- स्य स इत्यस्यार्थो विष्णुरिति । निखिलनिगमतात्पर्यप्रसाधितजगतक- र्तृत्वादिना तस्यैव प्रस्तुतत्वादिति भावः । यद्वा—स इत्यस्यावृत्त्योद्दे- श्यविधेयपरत्वमित्याशयेन सर्वसंहारकर्ता विष्णुरिति चोक्तम् । वि- ष्णुरिति सावधारणम् । अत एव सूत्रेऽवधारणार्थकस्तुशब्दः प्रायो- जि । नन्वस्त्वीश्वरेच्छाधीनत्वमनादिबन्धलयस्येश्वरकर्तृत्वे लिङ्ग- म्, अस्तु चानादिबन्धलयस्येश्वरकर्तृत्वं सादिजगत्संहर्तृत्वे । तथा- पि सादिजगल्लयकर्तृत्वं तत्संहर्तृत्वे कथं लिङ्गमुभयोरभेदादिति चे- न्न । संहारकर्तृत्वशक्तेर्हेतुत्वेन तत्कर्तृत्वफलोपधानस्य साध्यत्वेनाभ्यु-

• iti -> kimviti = किन्विति / किंविति / किम्बिति). In many Marathi/Bombay Nirnaya Sagar prints, 'न्व' is often 'न्व', but 'म्ब' has a line across the loop. Look at 'म्ब' in 'बिम्ब': yes, that's 'म्ब'. Here it has a loop with a diagonal stroke: that is 'ब'! So 'म्ब' = mba. "किम्बिति". But wait, could it be "किमु इति" -> "किम्बिति"? Wait, look at line 4: "व्याख्याति—किम्बिति ॥" -> wait, is that a hyphen/dash? Yes, "व्याख्याति—किम्बिति ॥" Let's look at the letters: क (ka) + ि (i) = कि म + ब = म्ब, with ि = म्बि त + ि = ति So "किम्बिति ॥".

  • Line 5: इदं चावर्तते । किम्बिव्यादिश्रुतिभ्यः इत्यन्वयः । तथा च यदा लिङ्गा Wait, look at "किम्बिव्यादिश्रुतिभ्यः": कि (ki) म्बि (mbi) त्या (tyā) - wait, is that 'त्या'? Look at line 5: "कि" "म्बि" "त्या" "दि"... wait, the letter after म्