भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

भा.टी.—अशुद्ध मैनसिल सेवन करने से यदि शरीर में कोई उपद्रव हो जाय तो रोगी को तीन दिन तक दूध में शहद मिला कर पिलावें और पथ्य- पूर्वक रक्खे तो वमन, तृष्णा आदि उपद्रव शान्त हो जाते हैं ॥ १२५ ॥ मनःशिलाया निर्माणप्रकारः विशोधितं शंखविषं मरुद्भागमितं तथा । विशुद्धं गन्धपाषाणं कलाभागिकमाहरेत् ॥ १२६ ॥ खल्वे निक्षिप्य यत्नेन चूर्णयेद्विषजां वरः । चूर्णितञ्चाथ विज्ञाय यन्त्रे डमरुकाभिधे ॥ १२७ ॥ पचेत्ततः स्वतः शीते कुनटीमुर्ध्वगं हरेत् । प्रयोजयेद्विधानेन मात्रा सर्षपसंमिता ॥ १२८ ॥ अथ मनःशिलानिर्माणप्रकारः—शङ्खविषं गौरीपाषाणकं ४६ भागमितम्, गन्धकस्य १६ भागाः । मात्रा तु सर्पपमिता ॥ १२६–१२८॥ भा.टी.—शुद्ध संखिया उनचास भाग, शुद्ध गन्धक सोलह भाग, दोनों को खरल में एकत्र सूक्ष्मचूर्ण करके डमरूयन्त्र में डालकर पकायें । स्वांग- शीतल होने पर यन्त्र के ऊपर की हांडी के भीतर लगी हुई मैनसिल को निकाल कर प्रयोगों में काम लायें । इसकी मात्रा एक सरसों के बराबर समझनी चाहिये ॥ १२६–१२८ ॥ मनःशिलायाः सत्त्वपातनम् गुडगुग्गुलुकित्टाज्यैस्त्वष्टमांशेन वै पृथक् । शिला मूषागता कोष्ठ्यां ध्माता सत्त्वं विमुञ्चति ॥ १२६ ।' किट्टं मण्डूरम् ॥ १२६ ॥ भा.टी.—मैनसिल में गुड़, गूगल, लौहकिट्ट (मण्डूर) और घी, ये सब आठवां भाग डाल कर मूषा में रख कर कोष्ठी में तपाने से मैनसिल का सत्त्व निकल आता है ॥ १२६ ॥ अथ शंखविषस्य नामानि शंखमूषं शंखविषं गौरीपाषाणकं तथा । दारुमूषं दारुमृषा दारुमोचञ्च मल्लुकः ॥ १३० ॥ फेनाश्मभस्मसंज्ञश्च सोमलः सम्बलं तथा । आखुपाषाणकं चैव रसज्ञैः परिकीर्तितम् ॥ १३१ ॥ अथ शङ्खविषनामानि तन्त्रे व्यवहृतानि । फेनाश्मभस्मेति सुश्रुततन्त्रनिर्दिष्टं

२६६ रसतरङ्गिणी नाम । तत्र हि धातुविषतया सङ्गृहीतमेतत् । उक्तं हि “फेनाश्मभस्म हरिताल- ञ्चेति धातुविषे” । क्वचिद् विकटनाम्नापि व्यवहृत इति ॥ १३०-१३१ ॥ भा.टी.—शंखमूष, शंखविष, गौरीपाषाण, दारूमूष, दारूमूषा, दारुमोच, मल्लक, फेनाश्मभस्म, सोमल, सम्बल, आखुपाषाण, इन नामों से संखिया शास्त्रों में व्यवहृत होता है ॥ १३०-१३१ ॥ शङ्खविषस्य द्वैविध्यम् मल्लस्तु द्विविधः प्रोक्तः श्वेतोऽन्यो रक्तकस्तथा । कृत्रिमः श्वेतमल्लस्तु रक्तश्चाकरसंभवः ॥ १३२ ॥ अथास्य भेदाः—श्वेतरक्तवर्णभेदेन मल्लो द्विधा इति सोऽयं द्वेधा विभागः योगरत्नाकराद्युक्त एव रसतन्त्रे व्यवहारार्थमनूदित आचार्यैः । तथाच योगरत्ना- करे “गौरीपाषाणकः प्रोक्तो द्विविधः श्वेतरक्तकः । श्वेतः शङ्खसदृग् रक्तो दाडि- माभः प्रकीर्तितः ॥ श्वेतः कृत्रिमकः प्रोक्तो रक्तः पर्वत-सम्भवः । विपरूपधरौ तौ हि रसकर्मणि पूजितौ ॥” इति । वस्तुतस्तु श्वेतरक्तपीतकृष्णभेदेन चतुर्विधः प्राप्यते मल्लः । तत्र श्वेत एव बहुव्यवहार्यः । इतरे तु क्वचिदेवेति विशेषः । अत्रापि सर्वत्र श्वेतमल्लस्यैव प्रयोगा निर्दिष्टा इति विभावनीयम् ॥ १३२ ॥ भा.टी.—संखिया के दो भेद माने गये हैं । १—श्वेत संखिया, २—रक्त (लाल) संखिया । इनमें से सफेद संखिया कृत्रिम (बनाया हुआ) और लाल संखिया खनिज होता है ॥ १३२ ॥ वक्तव्य—वास्तव में संखिया श्वेत रक्त पीत कृष्ण भेद से चार प्रकार का होता है । परन्तु इनमें से श्वेत मल्ल अधिक व्यवहार में आता है । अथ शङ्खविषस्य शोधनम् सुचूर्णितं शंखविषं दृढं वस्त्रेण रोधयेत् । मेघनादरसेनैव दोलायन्त्रे विपाचयेत् ॥ १३३ ॥ मृद्वग्निना दिनैकन्तु शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् । इत्थं विशोधितं शंखविषं यत्नेन योजयेत् ॥ १३४ ॥ अथास्या शोधनम्—मेघनादस्तण्डुलीयकः । कारवेल्लीरसेन शोधनं साम्प्र- दायिकम् । काञ्जिकेनापि दोलायन्त्रविधिना शुध्यति मल्लः ॥ १३३-१३४ ॥ भा.टी.—संखिया का मोटा-मोटा चूर्ण करके एक दृढ़ वस्त्र में अच्छी तरह बाँध कर पोटली बना लें । अब इस पोटली को दोलायन्त्र में चौलाई का

एकादशस्तरङ्गः २६७ का स्वरस डालकर उसमें दिन भर मन्द-मन्द अग्नि से पकायें तो संखिया शुद्ध हो जाता है। इस प्रकार शुद्ध संखिया को सावधानी से काम में लावें ॥१३३-१३४ मल्लशोधनस्य द्वितीयः प्रकारः मल्लचूर्णं त्वाजरसैर्दोलायन्त्रे विपाचयेत् । दिनैकन्तु विधानज्ञो मल्लः शुद्धिंमवाप्नुयात् ॥१३५॥ भा.टी.—मल्ल के चूर्ण को पोटली में बांधकर बकरी के दूध अथवा मांस रस में दोला यन्त्र द्वारा एक दिन पकाने से वह शुद्ध हो जाता है ॥ १३५ ॥ तृतीयः शोधनप्रकारः कारवेल्लीरसेनेह दोलायन्त्रे दियामकम् । विपाचितं शङ्खविषं शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् ॥१३६॥ भा.टी.—संखिया को उक्तविधि से करेले के पत्ररस में दोलायन्त्र द्वारा पका लेने से भी वह उत्तम प्रकार से शुद्ध हो जाता है ॥ १३६ ॥ चतुर्थः शोधनप्रकारः विपाचितं शङ्खविषं यत्नतष्टङ्कणाम्भसा । गव्यदुग्धेन वा यामं शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् ॥१३७॥ भा.टी.—संखिया को सुहागे के जल अथवा गोदुग्ध में दोलायन्त्र द्वारा पका लेने से भी वह उत्तम प्रकार से शुद्ध हो जाता है ॥ १३७ ॥ विशुद्धमल्लस्य गुणाः गौरीपाषाणकः स्निग्धो दोषघ्नो रसबन्धकृत् । कफवातामयहरः वृश्चिकादिविषप्रणुत् ॥१३८॥ मासमात्रप्रयोगेण श्वासं परमदारुणम् । विविधानि च कुष्ठानि नाशयेन्नैव संशयः ॥१३९॥ श्लीपदोत्थज्वरध्वंसी प्रकामं कामवर्धनः । सन्धिवातगदद्वेषी फिरङ्गकरिकेशरी ॥१४०॥ अग्निमान्द्यहरः कामं विषमज्वरनाशनः । कान्तिप्रदः परं जीर्णपाण्डुरोगनिषूदनः ॥१४१॥ श्वासं प्रतमकं हन्ति चिरोत्थं त्वतिदारुणम् । द्रुतमारम्भवेलायां यक्ष्माणमपि नाशयेत् ॥१४२॥ हृच्छूलजं ज्वरोत्थञ्च हृद्दौर्बल्यं द्रुतं हरेत्। अतीसारं निहन्त्याशु मुक्तमात्रसमुत्थितम् ॥१४३॥

२६८ रसतरङ्गिणी मल्लो बाह्यप्रयोगेण क्षारकर्मकरः परम् । शोथसन्तापशैथिल्यकरश्च परिकीर्तितः ॥१४४॥ अथास्य गुणाः—स्निग्धः स्पर्शतः । अवशिष्टगुणनिर्देशः प्रायः प्राचीनरस- तन्त्रानुक्तोऽनुभूतचरश्चेति ध्येयम् । एवमग्रेऽपि । बाह्यप्रयोगे च क्षारकर्म दारण- भेदनादि तत्करोतीति ॥ १३८–१४४ ॥ भा.टी.—संखिया स्पर्श में स्निग्ध (चिकना), दोषनाशक और पारद का बन्ध करनेवाला लिखा है। यह कफ वायु के सब रोगों को नष्ट करता है और बिच्छू आदि के विष को नष्ट करता है। यदि शुद्ध संखिया एक मास तक उप- युक्त विधि से सेवन किया जाय तो इससे भयंकर श्वास रोग तथा अनेक प्रकार के कुष्ठ निःसन्देह नष्ट हो जाते हैं। इसके प्रयोग से श्लीपद (पीलपाँव) रोगजन्य ज्वर नष्ट होता है और कामशक्ति बढ़ जाती है। यह सन्धिवात (गठिया) को नष्ट करता और फिरङ्ग का शत्रु तथा अग्निमान्द्य को दूर करने में सर्वोत्तम द्रव्य है। विषमज्वर को समूल नष्ट करता, शरीर की कान्ति को बढ़ाता और पुरानी रक्ताल्पता को दूर करता है। अत्यन्त पुराने भयंकर प्रतमक श्वास को नष्ट करता है। यदि राजयक्ष्मा की आरम्भिक अवस्था में प्रयोग किया जाय तो उसे भी नहीं बढ़ने देता है। हृदयशूल जन्य ज्वरजन्य हृदय की दुर्बलता को शीघ्र ही दूरकर देता है। भोजन के बाद ही प्रतिदिन होनेवाले दस्तों में यह शीघ्र ही आराम देता है। यदि इसे बाह्य प्रयोग में काम लाया जाय तो इसका स्थानिक प्रभाव क्षारों के सदृश होता है। अर्थात् बाह्य प्रदेश के शोथ और सन्ताप उष्णताको शीघ्र ही कम कर देता है ॥ १३८–१४४ ॥ वक्तव्य—संखिया और हरतालभस्म के गुण प्रायः सदृश ही होने से इनका एक जैसा ही प्रभाव समझना चाहिये। सोमल का निष्क्रमण अधिक मात्रा में मूत्र तथा मल द्वारा होता है और अल्प मात्रा में पित्ताशय से पित्त तथा त्वचा के स्वेद और मुख की लाला द्वारा भी होता है। इसी प्रकार अश्रुओं और स्तन्य द्वारा भी यह निकलता है। अतः सोमल या सोमलयुक्त औषधि का सेवन बन्द करने पर भी यह तीन सप्ताह तक शरीर में पाया जाता है। शङ्खविषस्य मात्रानिरूपणम् खनेत्रेन्दुमिताद् भागाद् रक्तेरारभ्य यत्नतः । खवह्निभागप्रमितं शङ्खमूषं नियोजयेत् ॥१४५॥ अथास्य मात्रा—गुञ्जायाः १२० तमभागा ( १/१२० र० )—दारभ्य ३० तम-

एकादशस्तरङ्गः २६६ भाग ( १/३० )-पर्यन्तमस्य मात्राव्यवहारो निरापद इति ध्येयं सुधीरैः ॥१४५॥ भा.टी.-संखियाभस्म या शुद्ध संखिया को रत्ती के एक सौ बीसवें ( १/१२० ) भाग से लेकर तीसवें ( १/३० ) भाग तक अन्ततः प्रयोग में ले सकते हैं ॥१४५॥ अन्यः प्रकारः आरभ्य दशमांशात्तु सर्षपस्य प्रयत्नतः । तृतीयभागपर्यन्तं मात्रां मल्लस्य योजयेत् ॥ १४६ ॥ मात्राप्रकारान्तरं शिष्यबुद्धिसौकर्यार्थम् ॥ १४६ ॥ भा.टी.-एक सरसों के दशवें भाग ( १/१० ) से लेकर सरसों के तृतीय भाग ( १/३ ) तक भी सोमल की मात्रा समझनी चाहिये ॥ १४६ ॥ वक्तव्य—रत्ती का १/१० वाँ भाग अथवा १/३ वाँ भाग तोलना कठिन होने से यह द्वितीय मात्रा-निर्माण प्रकार बहुत सरल रहता है । शङ्खविषस्य मात्रानिर्माणविधिः गुञ्जोन्मितं शंखविषं तिथिमाषकसंमिते । मरिचचूर्णे निक्षिप्य शृङ्गवेराम्भसा ततः ॥ १४७ ॥ खल्वमध्ये निधायाथ मर्दयेत् दिनत्रयम् । निर्मापयेत्ततो युक्त्या वटिकाँ रक्तिकोन्मिताः ॥ १४८ ॥ एकैकां वटिकाञ्चाथ सायम्रातस्ततो भिषक् । बीतशङ्कः प्रयुञ्जीत तत्तद्दोषापनुत्तये ॥ १४६ ॥ अनेनैव तु मानेन प्रयोगोद्दिष्टभेषजैः । एतत्सम्मेल्य निर्माय वटिकादीन् प्रयोजयेत् ॥ १५० ॥ मात्रानिर्माणप्रकारः—मल्लविषं १ गुञ्जा, मरिचचूर्णस्य १५ माषकाः । आर्द्रकजलेन पेषयेत् । स्पष्टमन्यत् ॥ १४७-१५० ॥ भा.टी.—एक रत्ती शुद्ध संखिया लेकर उसमें पन्द्रह मासा कालीमिर्च के चूर्ण को मिला अदरक के रस से खरल में अच्छी तरह तीन दिन तक मर्दन करके एक-एक रत्ती की गोलियाँ बना लें । अब इन गोलियों में से एक गोली सुबह और एक गोली शाम को तत्तद् दोष शान्ति के लिए निःशंक होकर प्रयोग करें । इसी प्रमाण से ही भिन्न-भिन्न प्रयोगों की औषधियों के साथ इसको मिला कर गोली, चूर्ण आदि बना लें ॥ १४७-१५० ॥ मात्रानिर्माणे सावधानता रक्तिसंमितमल्लस्य भक्षणात् पुरुषो यतः । यमालयं प्रयातीह सावधानतया ततः ॥ १५१ ॥

२७० रसतरङ्गिणी देशकालादिकं वीक्ष्य रोगिणश्च बलाबलम् । मात्रां प्रकल्पयेद्धीरो रसायनचिकित्सकः ॥ १५२ ॥ मात्रानिर्माणे सावधानताऽपेक्षिता, मारकत्वादपप्रयुक्तस्य ॥१५१-१५२॥ भा.टी.-क्योंकि एक रत्ती सोमल के खाने से मनुष्य की मृत्यु हो जाती है। अतः देश, काल, अवस्था, रोगी का बल, दोष आदि का विचार करके बड़ी सावधानी से इसकी मात्रा निर्धारित करनी चाहिये ॥ १५१-१५२ ॥ शङ्खविषस्य आमयिकः प्रयोगः वासासत्त्वेन वा व्याघ्रीचूर्णेन परिशीलितः । मल्लश्चिरोत्थितञ्चातिदारुणं श्वासमुद्धरेत् ॥ १५३ ॥ पञ्चतिक्तस्य सत्त्वेन चूर्णेनाप्यथवाशितः । मल्लो विनाशयत्याशु कुष्ठानि विविधानि तु ॥ १५४ ॥ गुडूच्यर्कशिफाचूर्णैर्यत्नतः परिशीलितः । मल्लः सुनिर्मलस्तूर्णं निहन्ति श्लीपदज्वरम् ॥ १५५ ॥ करञ्जबीजचूर्णेन सेवितः सम्बलोऽमलः । शीतज्वरं निहन्त्याशु दिनैकेन न संशयः ॥१५६॥ शुण्ठीपुनर्नवाचूर्णैर्मल्लस्त्रिदिनसेवनात् । आमवातं हरेद् घोरं ज्वरञ्चापि तदुद्भवम् ॥ १५७ ॥ विशोधितं शंखविषं सलोहं परिशीलितम् । नाशयत्यचिरादेव पाण्डुरोगं चिरोत्थितम् ॥ १५८ ॥ जातिपत्रोलवङ्गाभ्यां मल्लः संसेवितोऽमलः । नाशयत्याशु नियतं फिरङ्गमतिदारुणम् ॥ १५६ ॥ रससिन्दूरलोहाभ्यां यक्ष्माणं नाशयेद् ध्रुवम् । शङ्खिनीचूर्णसंयुक्तं हृद्दौर्बल्यं विनाशयेत् ॥१६०॥ शुण्ठीमरिचचूर्णेन श्वेतमल्लो निषेवितः । भुक्तमात्रसमुद्भूतमतीसारं विनाशयेत् ॥ १६१ ॥ जलेन लेपयेद्यत्नान् मल्लं वृश्चिकदंशने । नाशयेद् घटिकार्धेन वृश्चिकार्तिं सुदारुणाम् ॥ १६२ ॥ शंखविषस्य रोगयोग्यः प्रयोगः-अर्कशिफा अर्कमूलम् । श्लीपदज्वरं च “शाखायां मुष्कयोर्वापि रोगशोथरुजाकरः । पश्चान्ते प्रायशो भावी ज्वरः श्लैप-

दिकः स्मृतः" इत्युक्तलक्षणम् । अमलः निर्मल, सम्मलः शंखविषम् । अथ प्रसङ्गादस्य बाह्यान्तः प्रयोगार्थं शङ्खविषद्रावः—विशुद्धयवक्षारः ८७½ ग्रेनमितः, शङ्खविषं ८७½ ग्रेनमितम् जलं २० औन्समितं यावत् इति परिभाषा नवीनत- न्त्रोक्ता ज्ञेया । युवयोग्या मात्रास्य द्वित्रा बिन्दवः । सार्द्धकर्षमिते जले सन्द्राव्य प्रयोज्या । योगोऽयं लेपद्वारा मषकादिषु क्षारकर्मकर इति ॥ १५३-१६३ ॥ भा.टी.—वासासत्व अथवा छोटी कटैलीचूर्ण के साथ मल्ल का सेवन करने से भयंकर पुराना श्वास नष्ट होता है । विविध प्रकार के कुष्ठों में इसको पञ्चतिक्तों के सत्त्व अथवा चूर्ण के साथ मिलाकर सेवन कराना चाहिये । श्लीप- दज्वर को नष्ट करने के लिये इसको गिलोय तथा आक की जड़ के चूर्ण के साथ सेवन कराना चाहिये । करञ्जबीजचूर्ण के साथ संखिया मिलाकर खिलाने से एक ही दिन में विषमज्वर को रोक देता है । आमवात और आमवातिक ज्वर में संखिया को सोंठ और पुनर्नवाचूर्ण के साथ तीन दिन सेवन कराने से उसमें आराम आ जाता है । संखिया को लोहभस्म में मिलाकर त्रिफलाक- षायानुपान से सेवन करने पर पुरातन पाण्डुरोग नष्ट हो जाता है । जावित्री और लौंगचूर्ण के साथ सोमल मिलाकर सेवन करने से भयंकर और पुराना फिरंग रोग नष्ट हो जाता है । राजयक्ष्मा में इसको रससिन्दूर और लोहभस्म में मिलाकर सेवन कराया जाता है । शंखपुष्पीचूर्ण में मिला संखिया का सेवन कराने से हृदय की दुर्बलता दूर होती है । भोजन करने के बाद तुरन्त ही होने वाले अतीसार में सोमल को सोंठ और मरिचचूर्ण में मिलाकर सेवन करने से आराम आता है । बिच्छू के दंशस्थान में संखिया जल में घिसकर लेप करने से शीघ्र बिच्छू का विष उतर जाता है ॥ १५३-१६२ ॥ वक्तव्य—हरतालभस्म अथवा सोमलभस्म सेवन काल में रोगी को लवण तथा कटुरस और उष्णगुण भोजन नहीं करना चाहिये । यदि रोगी लवणरस त्याग न कर सके तो उसे बहुत थोड़ी मात्रा में सेन्धानमक सेवन कराया जा सकता है । इसके अतिरिक्त सोमलसेवन-काल में अग्निताप तथा धूप में घूमना भी हानिकारक होता है । अथ शङ्खविषोदयरसः गुञ्जोन्मितं शङ्खविषं यत्नतो विमलीकृतम् । मरिचं रससिन्दूरं पृथङ् माषत्रयोन्मितम्॥१६३॥

२७२ रसतरङ्गिणी स्वर्णबीजं कणा शुण्ठी पृथङ् माषद्वयोन्मितम् । आदाय खल्वे संमर्द्य त्रिदिनं निम्बुकाम्बुना ॥१६४॥ निर्मापयेन्निजान्वक्षं वटिका रक्तिकोन्मिताः । एकैकां वटिकां दद्याद् द्विवारं दिवसे भिषक् ॥१६५॥ नामतस्तु समाख्यातो रसः शङ्खविषोदयः । भूतज्वरहरः कामं सन्निपातकुलान्तकः ॥१६६॥ अथ शङ्खविषोदयः—स्वर्णबीजं धत्तूरबीजम्, निजान्वक्षं स्वप्रत्यक्षम्, वटि- कानिर्माणं परिचारकसावधानतार्ज्ञार्थम् । भूतज्वरो विषमज्वरः ॥ १६६ ॥ भा.टी.—शुद्ध सोमल एक रत्ती, कालीमिर्चचूर्ण तीन मासा, रससिन्दूर तीन मासा, शुद्ध धतूराबीज, पिप्पलीचूर्ण प्रत्येक दो-दो मासा लेकर सब को खरल में एकत्र करके निम्बू के स्वरस में तीन दिन तक अच्छी तरह मर्दन करके एक-एक रत्ती की गोलियाँ बना लें । इनमें से एक गोली सुबह और एक गोली शाम को सेवन करायें । इसको शंखविषोदय-रस कहते हैं । यह रस विषमज्वर तथा सन्निपातज्वर को नष्ट करता है ॥ १६३-१६६ ॥ अथ चण्डेश्वरो रसः गुञ्जोन्मितं शङ्खविषं यत्नतो विमलीकृतम् अमृतं सुमृतं ताम्रं पृथङ् माषद्वयोन्मितम् ॥१६७॥ श्लक्ष्णपिष्टा कज्जलिका कलामाषकसंमिता । भावयेत्सप्तवारं तु शृङ्गवेरोत्थवारिणा ॥१६८॥ निर्गुण्डीस्वरसेनाथ तथैव खलु भावयेत् । निर्मापयेन्निजान्वक्षं वटिका रक्तिकोन्मिता ॥१६९॥ रसज्ञैः कीर्तितोऽयं तु नाम्ना चण्डेश्वरो रसः । विशेषतः समाख्यातो विविधज्वरनाशनः ॥१७०॥ अथ चण्डेश्वरः—अमृतं वत्सनाभः । कजली १६ माषप्रमिता ॥१६७-१७०॥ भा.टी.—अच्छी तरह शुद्ध किया हुआ संखिया एक रत्ती, शुद्धवत्सना- भविष और शुद्धताम्रभस्म दो-दो मासे, पारदगन्धक की समभाग कजली सोलह मासे लेकर इनको एकत्र खरल में अदरखरस की सात भावना और निर्गुण्डी ( सम्भालु ) स्वरस की सात भावना देकर एक-एक रत्ती की गोली बना लें । यह योग चण्डेश्वररस नाम से कहा जाता है । यह रस अनेक प्रकार के ज्वरों को नष्ट करता है ॥ १६७-१७० ॥

१८ एकादशस्तरङ्गः २७३ मल्लमारणविधिः पलद्वयं सुराक्षारमम्बरीषे न्यसेद्भिषक् । स्तूपाकारतया तत्र चूर्णितं हस्तिदन्तकम् ॥ १७१ ॥ निदध्यादथ चुल्ल्याञ्च वह्निमारोप्य दीपयेत् । यदैकीभूय निर्धूमं भवेद्भस्मानभं तथा ॥ १७२ ॥ तदावतार्य तद् भस्म कूप्यां सम्पेष्य स्थापयेत् । भस्मादस्मात्तु कर्षैकं मषायां सन्निधाय च ॥ १७३ ॥ तोलकप्रमितं शुद्धं मल्लखण्डं ततो न्यसेत् । ऊर्ध्वं दद्यात्पुनर्भस्म कर्षैकप्रमितं च तत् ॥ १७४ ॥ शरावेण निरुध्याथ लावकाख्ये पुटे पुटेत् । सुशुभ्रं भस्म मल्लस्य तस्मादपनयेद् बुधः ॥ १७५ ॥ एवं तु नियतं भस्म मल्लस्य परिजायते । गुणा मात्रानिश्चयश्च ज्ञेयः शोधितमल्लवत् ॥ १७६ ॥ मल्लभस्म यद्यपि प्राचीनैः रसतन्त्रेषु न व्यवहृतम् । तथाप्यद्यत्वे प्रयुज्यत इति कृत्वा मारणप्रकारः उच्यते पलद्वयमित्यादिना । प्रसङ्गान्मल्लभस्मप्रयोगः कथ्यते— मल्लभस्म गुञ्जैकभितं, अहिफेनः माषषट्कमितः, मृगाण्डजं माषकद्वयम्, वह्नि- जारः एकादश गुञ्जाः, कुङ्कुमं माषाष्टकम् । एकत्र घृष्ट्वाः क्षीरेण सुश्लक्ष्णं संमर्च्य वट्यः कार्याः । मात्रा—अर्द्धगुञ्जातो गुञ्जैकपर्यन्ता । पयसा प्रातः प्रयोज्या । मल्लस्य मल्लभस्मनो वा प्रयोगाः प्रायशः भक्तान्ते योज्याः । यदि कथञ्चित् निरन्न एव योज्याः स्युस्तदा प्रभूतसर्पिषा नवनीतेन वा सहैव दातव्याः । एवं योगः क्लैब्यं नाशयति । बलं पुष्टिं च ददाति । सामान्यतः सप्ताहमेकमु- पयुज्य मल्लं मल्लभस्म वा दिनैकं त्याज्यम् । अनयोः सततं प्रयोगः निषिध्यते । दुग्धघृतादीनि विशेषतः सेव्यानि ॥ १७१–१७६ ॥ भा.टी.—मिट्टी की एक चौड़े मुख की हाँड़ी या कूँड़े में दो पल प्रमाण सुराक्षार रखकर उसके ऊपर दो पल प्रमाण हाथीदाँत का चूर्ण इस तरह रखें कि वह नीचे को चौड़ा और ऊपर पतला नुकीला हो जाय, अब इस पात्र को चूल्हे पर रखकर अग्नि जलायें । जब कूँड़े का द्रव्य जलकर निर्धूम होकर एक में मिल जाय अर्थात् भस्म जैसा हो जाय तो पात्र को उतार कर इस भस्म को निकाल पीस कर एक शीशी में भर लें । अब इस भस्म में से दो तोला प्रमाण लेकर एक मूषा में रखें और भस्म के ऊपर एक तोले का शुद्ध मल्ल-

२७४ रसतरङ्गिणी खण्ड रखकर पुनः ऊपर से दो तोला उक्त भस्म भर कर शराव से अच्छी तरह इसका मुख बन्द कर दें और इस संपुट को लावकपुट में रखकर फूँक लें तो सफेद वर्ण की मल्लभस्म हो जायगी । इस विधि से अवश्य ही संखिया भस्म हो जाती है । इस भस्म के गुण तथा मात्रा शुद्ध सोमल के समान ही समझने चाहिये ॥ १७१-१७६ ॥ अथ सुराष्ट्रजाया नामानि सौराष्ट्रदेशसम्भूता मृत्तिका तुवरी मता । सुराष्ट्रजा च सौराष्ट्री सैव सौराष्ट्रमृत्तिका ॥ १७७ ॥ सौराष्ट्रदेश में उत्पन्न होनेवाली मिट्टी को तुवरी (फिटकरी) कहते हैं । इसी को सुराष्ट्रजा, सौराष्ट्री और सौराष्ट्रमृत्तिका भी कहते हैं ॥ १७७ ॥ अथ स्फटिकारिकाया नामानि स्फटिकारिः स्फुटी चैव स्फटिका स्फुटिकारिका । स्फुटिका फटिका चैव शुभ्रा काङ्क्षी च रङ्गदा ॥ १७८ ॥ दृढरङ्गा रङ्गदृढा तथैव दृढरङ्गदा । तुवरी रङ्गदात्री च कथिता भिषजां वरैः ॥ १७६ ॥ भा.टी.—स्फटिकारि, स्फुटी, स्फटिका, स्फुटिकारिका, स्फुटिका, फांटिका, शुभ्रा, कांची, रंगदा, दृढरंगा, रंगदृढा, दृढरंगदा, तुवरी, रंगदात्री; ये सब फिटकरी के नाम हैं ॥ १७८-१७६ ॥ स्फुटिकारिकायाः परिचयः सौराष्ट्रमृत्तिकैवेह निर्भरं निर्मलीकृता । तच्छोधकैर्जनैर्लोके कथिता स्फुटिकारिका ॥ १८० ॥ सुराष्ट्रजाया नामानि स्फटिकारिकायाश्च। उभयोर्नैर्मल्य एव भेदः, तदेतदाह सौराष्ट्रमृत्तिकैवेति । वह्नौ भर्जनाद् उत्फुल्लितैषा शुद्धयति ॥ १८० ॥ भा.टी.—सौराष्ट्रमृत्तिका में से जब साफ करके फिटकरी को पृथक् किया जाता है तो उसे ही स्फुटिकारिका (फिटकरी) कहने लगते हैं ॥ १८० ॥ अस्या गुणाः काङ्क्षी कषाया कटुका च तिक्ता ख्याता तथोष्णा विषदोषहन्त्री । वीसर्पकण्डूतिहरा च केश्या श्वित्रापहा वै व्रणरोपणा च ॥१८१॥

एकादशस्तरङ्गः २७५ नेत्ररोगप्रशमनी विषमज्वरनाशिनी । रतिमन्दिरसङ्कोचकारिणी व्रणहारिणी ॥ १८२ ॥ ग्राहिणी लेखनी स्निग्धा रुधिरस्रावरोधिनी । मुखरोगहरा चैव दन्तदार्ढ्यकरी मता ॥ १८३ ॥ आचार्यैस्तु मृदुवीर्यतया प्रायो बाह्यप्रयोगाच्च शोधनमस्या उपेक्षितम् । विषमज्वरादौ भक्षणार्थन्तु श्वेतायाः स्फटिकारिकायाः शोधनं विधेयमेवेति ॥ १८२-१८३ ॥ भा.टी.—फिटकरी रस में कषाय, कटु (कुछ चरपरी), तिक्त (कुछ कड़वी, और गुण में गरम होती है । यह प्रायः सब विषदोषों को दूर करती है । इसी वास्ते यह वीसर्प-कण्डू रोगों को दूर करती है । इसके प्रयोग से बाल सुन्दर और दृढ़ होते हैं । सफेद कोढ़ में यह लाभ करती है और व्रणों को भरने के काम आती है । नेत्र रोगों में इसका प्रयोग (बाह्य) लाभ पहुँचाता है । इसके सेवन से विषमज्वर नहीं चढ़ता है । यह ग्राही और लेखन है । स्पर्श में स्निग्ध होती है । शरीर के किसी स्थान से निकलनेवाले रक्तस्राव को रोकती है । मुख के क्षतपाकादि रोगों को बाह्य प्रयोग से दूर करती है । दाँतों में मलने से उनको दृढ़ बनाती है ॥ १८१-१८३ ॥ अस्या आमयिकः प्रयोगः मृहारशृङ्गसंयुक्तां चूर्णितां स्फटिकारिकाम् । व्रणेऽवचूर्णयेन्नित्यं रोपणं जायते परम् ॥ १८४ ॥ माषकद्वयमितां तु रङ्गदां निक्षिपेद् द्विपलसंमिते जले । क्षालयेदथ मनोजमन्दिरं नाशयेच्छिथिलतां क्षणादलम् ॥ १८५ ।' स्फटिका गव्यपयसा शीलिता नस्ययोगतः । निहन्ति रुधिरस्रावं नासिकायाः सुदारुणम् ॥ १८६ ॥ सौभाग्यचूर्णसंयुक्तां स्फटिकां निक्षिपेज्जले । द्रवीभूतां ततो ज्ञात्वा क्षालयेत्तेन वारिणा ॥ १८७ ॥ विचर्चिकां चिरोद्भूतां स्राविणीमपि निर्भराम् । दिनसप्तकमात्रेण नाशयेदिह निश्चितम् ॥ १८८ ॥ माषोन्मिता स्फटी तूर्णं चूर्णिता त्ववचूर्णिता । रोधयेद्रुधिरस्रावं सद्य क्षतसमुद्भवम् । १८६ ॥ स्फटीं रक्तित्रयमितां पञ्चतोलकसंमिते । सलिले द्रावयित्वाथ यत्नादुत्तरबस्तिना ॥ १६० ॥

२७६ रसतरङ्गिणी गुरुदर्शितमार्गेण व्रणमेहमुपाचरेत्। व्रणं मेहव्रणं हन्ति पूयस्रावञ्च दारुणम् ॥ १६१ ॥ सितान्विता रक्तिमिता चूर्णिता स्फटिकारिका। अशिता नाशयत्याशु रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ १६२ ॥ स्फटीं गुञ्जाषट्कमितां पञ्चतोलकसंमिते। जले संद्राव्य युञ्जीत यत्नाद्वस्तिविधानतः ॥ १६३ ॥ गुदाङ्कुरान् चिरोद्भूतान् संकोचयति सत्वरम्। रक्तं च रोधयत्यत्र गुदभ्रंशञ्च नाशयेत् ॥ १६४ ॥ तरुण्या रक्तपुष्पायाः सलिले तु परिस्रुते। पञ्चकोलोन्मिते काङ्क्षीं चतुर्गुञ्जमितां क्षिपेत् ॥ १६५ ॥ तस्याम्भसस्तु नयने द्वित्रिबिन्दून् विनिक्षिपेत्। अभिष्यन्दं निहन्त्याशु शोथपाकादिसंयुतम् ॥ १६६ ॥ स्फटिकां तोलकमितां पञ्चाशत्तोलकोन्मिते। जले विद्राव्य युञ्जीत यत्नेनोत्तरबस्तिना ॥ १६७ ॥ गर्भाशयं प्रसूतायाः सव्यथं स्थानविच्युतम्। सङ्कोचयत्याशु तथा रक्तस्रावं रुणद्धि च ॥ १६८ ॥ योनिश्च शिथिलीभूता स्वस्थानन्तु प्रपद्यते। कण्डूतिकां हन्ति तथा श्वेतप्रदरजां रुजम् ॥ १६९ ॥ रससिन्दूरसंयुक्ता स्फटी गुञ्जोन्मिताशिता। अधोगमूर्ध्वगं वापि रक्तपित्तं हरेद् भृशम् ॥ २०० ॥ रक्तिद्वयमितां कांक्षीं भक्षयेत्सितया समम्। अपक्कनागशनजं शूलं हरति दारुणम् ॥ २०१ ॥ बकुलत्वग्भवक्षोदयुक्ता तु स्फटिकारिका। घर्षिता दन्तमूलेषु दन्तदार्ढ्यकरी मता ॥ २०२ ॥ स्फटीशक्रयवोपेता गुञ्जाद्वितयसंमिता। अशिता नाशयत्याशु त्वतिसारं सुदारुणम् ॥ २०३ ॥ लवंगैलासितोपेता चूर्णिता स्फटिकारिका। दन्तेषु घर्षिता कामं नाशयेद् दन्तशर्कराम् ॥ २०४ ॥ सैन्धवं तोलकमितं स्फटिका कर्षसंमिता। दन्तेषु घर्षणादेव दन्तपैच्छिल्यमुद्धरेत् ॥ २०५ ॥

एकदशस्तरङ्गः २७७ पञ्चतोलोन्मिते तोये रक्तिपञ्चकसंमिताम् । स्फटिकां द्रावयित्वाथ कुर्वीत कवलग्रहम् ॥ २०६ ॥ नाशयेद्दन्तपैच्छिल्यं मुखपाकञ्च दारुणम् । कण्ठशुण्डीञ्च चिरमाजधिजिह्वाञ्च शोथिनीम् ॥२०७॥ अस्या आमयिकः प्रयोगः—तरुण्याः रक्तपुष्पायाः इति रक्तवर्णगुलाबपुष्प- विशेषस्येति भावः । परिस्रुते सलिले अर्के । अपि च स्फटिकद्रावः परिषेका- ज्जालकाज्जालगर्दभरोगनाशनकरश्चेत्यपि ज्ञेयम् । स्पष्टमन्यत् । स्फटिका गैरिकं च जलपिष्टं सममात्रं विषमज्वरनाशाय । मात्रा गुञ्जमिता । श्वेतस्फटिकाभस्म गुञ्जैकं द्विगुञ्जं वा अजादुग्धनिपीतं उरःक्षतशान्तिकरम् । मधुना विषमज्वरहम्, परमिदं वेगोदयाद्यामैकं प्राक् प्रयोज्यम् । स्फटिका अर्कपत्रसंस्तरचिता भस्मी- कृता ज्वरघ्नी चेति ॥ १८४–२०७ ॥ भा.टी.—मुरदाशंख को समभाग फिटकिरी में मिला बारीक चूर्ण करके व्रणों में छिड़कने से वह भरने लगते हैं । दो मासे फिटकरी को दो पल जल में घोल लें, इस जल से यदि योनि को प्रक्षालन किया जाय तो शीघ्र ही योनि की शिथिलता नष्ट हो जाती है । नकसीर अथवा नाक से रक्त निकलने पर फिटकरी को गो-दुग्ध में घोलकर नस्य लेने से नकसीर बन्द हो जाती है । सुहागा और फिटकरी समभाग में लेकर एकत्र जल में घोल लें, इस जल से सात दिन तक पुरानी विचर्चिका को धोया जाय तो निश्चय वह दूर हो जाती है । किसी स्थान में चाकू आदि शस्त्र से कट जाने पर यदि वहाँ फिटकरी चूर्ण को भर दें तो रक्त निकलना बन्द हो जाता है । तीन रत्ती फिटकरी को पांच तोले शुद्ध जल में घोलकर इस जल की गुरुदर्शित मार्ग से उत्तरबस्ति दी जाय तो सुजाक में मूत्रेन्द्रिय के अन्दर होनेवाला मेह-व्रण (जिसमें से पीप निकलती है ) अच्छा हो जाता है । एक रत्ती फिटकरी चूर्ण को मिश्री या खाँड़ के साथ जल अथवा वासास्वरस अनुपान से सेवन करने से भयंकर रक्तपित्त शान्त हो जाता है । छः रत्ती फिटकरी को पाँच तोले शुद्ध जल में घोलकर इसकी गुद- बस्ति दी जाय तो कुछ दिनों में पुराने बवासीर के मस्से सूख जाते हैं और उनसे खून निकलना बन्द हो जाता है । गुदभ्रंश ( काँच निकलना ) भी दूर हो जाता है । लाल फूल के गुलाब के अर्क ( पाँच तोला ) में चार रत्ती फिटकरी को घोलकर एक साफ शीशी में रख लें, इसमें से दो या तीन बूँद नेत्रों में डालने से आँख का दुखना, पकना, शोथ, लालिमा आदि दूर हो जाते

२७८ रसतरङ्गिणी हैं। एक तोला फिटकरी को पचास तोला शुद्ध जल में घोलकर सावधानी से योनिबस्ति देने से प्रसूतावस्था में अपने स्थान से गिरा हुआ पीड़ा युक्त गर्भा- शय अपने स्थान में आ जाता है और उसका रक्तस्राव भी बन्द हो जाता है। इसके प्रयोग से शिथिलयोनि अपने स्थान पर आ जाती है। उसमें यदि कण्डू या प्रदर (सफेद पानी) गिरता हो तो वह भी शीघ्र अच्छा हो जाता है। एक रत्ती फिटकरी को रससिन्दूर में मिलाकर खाने से अधोग तथा ऊर्ध्वग दोनों प्रकार का रक्तपित्त शान्त हो जाता है। कच्चे सीसे के खाने से होनेवाले उदरशूल में दो रत्ती फिटकरी को मिश्री के साथ खिलाने से वह शीघ्र ही बन्द हो जाता है। फिटकरीचूर्ण में मौलश्री वृक्ष की छाल का चूर्ण मिलाकर दाँतों में रगड़ने से दाँत मजबूत होते हैं। दो रत्ती फिटकरी को इन्द्रजौ चूर्ण में मिलाकर खाने से भयंकर अतिसार शीघ्र बन्द हो जाता है। फिटकरी चूर्ण को लौंग, इलायची और मिश्री चूर्ण में मिलाकर दाँतों में रगड़ने से दन्तशर्करा नष्ट हो जाती है। एक तोला सेंधानामक और एक कर्ष फिटकरी एकत्र मिलाकर दाँतों में रगड़ने से दांतों का स्राव और लिसलि- सापन दूर हो जाता है। पाँच तोले जल में पाँच रत्ती फिटकरी घोलकर इस जल से कुल्ला करने से दन्तपैच्छिल्य, मुखपाक, कण्ठशुंडी और शोथयुक्त पुरानी अधिजिह्वा की पीड़ा शान्त हो जाती है ॥ १८४-२०७ ॥ वक्तव्य—विषमज्वर में फिटकरी फूला ३ रत्ती, खांड ३ रत्ती मिलाकर ज्वर आने से ६ घंटे पूर्व ३ मात्रा दो-दो घंटे में देने से ज्वर नहीं चढ़ता है। अथ खटिकाया नामानि खटिका खटिनी चैव खटी लेखनमृत्तिका । कठिनी वै कठिनिका वर्णिका वर्णलेखिका ॥ २०८ ॥ अथ खटिकानामानि—व्यवहृतप्रायाणि ॥ २०८ ॥ भा.टी.—खटिका, खटिनी, खटी, लेखनमृत्तिका, कठिनी, कठिनिका, वर्णिका, वर्णलेखिका, ये नाम खड़ियामिट्टी या चाकमिट्टी के हैं ॥ २०८ ॥ खटिकाया भेदौ खटिका द्विविधा ख्याता खटी गौरखटी तथा । खटी तु मलिना चान्या श्वेता मृदुशिलोपमा ॥ २०९ ॥ भा.टी.—खड़िया के दो भेद माने जाते हैं। १-खटी (साधारण खड़िया),

एकादशस्तरङ्गः २७६ २—गौरखटी (सफेद खड़िया); इनमें से खटी कुछ मैली होती है, किन्तु गौर- खटी सफेद और कोमल होती है ॥ २०६ ॥ खटिकायाः शोधनम् खटीचूर्णं शुद्धपात्रे निधाय बिमले जले । प्रक्षालयेद्विधानज्ञो विशुध्यति न संशयः ॥ २१० ॥ विमलजले शोधनं पाषाणांशनिरासाय सुधाचूर्णांशनिरासद्वारा भक्षण- योग्यतासम्पादनाय च ॥ २१० ॥ भा.टी.—खड़िया के चूर्ण को एक स्वच्छ पात्र में डालकर शुद्ध जल में अच्छी तरह घोलकर उसको वस्त्र से छान लें और धूप में सुखाकर रख लें तो खड़िया शुद्ध हो जाती है ॥ २१० ॥ खटिकाया गुणाः खटिका शिशिरा तिक्ता मधुरा शोथनाशिनी । पित्तप्रशमनी कामं विविधव्रणरोपणी ॥ २११ ॥ कफदाहास्रदोषघ्नी नेत्रामयनिषूदिनी । हरिद्वर्णातिसारघ्नी स्वेदादिस्रावहारिणी ॥ २१२ ॥ हरिद्वर्णातिसारघ्नी बालकेषु प्रायः, मधुरा शतपुष्पा ॥ २११–२१२ ॥ भा.टी.—खटिका, शीत, तिक्त, मीठी, शोथ को दूर करनेवाली, पित्त शामक, अनेक रोगों को दूर करनेवाली, कफ, दाह, रक्त के दोषों को दूर करने वाली, नेत्र रोगों को विनाश करनेवाली, हरे रंग के अतीसार रोग को और पसीना आने को रोकनेवाली है ॥ २११–२१२ ॥ खटिकाया आमयिकः प्रयोगः माषोन्मितं खटीचूर्णं भक्षितं शीतवारिणा । प्रवाहिकाञ्च पित्तास्रं ग्रहणीञ्च विनाशयेत् ॥ २१३ ॥ खटी शुद्धा मधुरिकातोयेन सितयान्विता । शीलिता विनिहन्त्याशु त्वतीसारं सुदारुणम् ॥ २१४ ॥ भा.टी.—एक मासा खड़ियाचूर्ण को शीतल जल से सेवन करने पर प्रवाहिका, रक्तपित्त तथा ग्रहणी रोग में लाभ होता है । शुद्ध खड़िया को मिश्री मिलाकर अर्कसौंफ के साथ खिलाने से शीघ्र ही भयंकर अतीसार शान्त हो जाता है ॥ २१३–२१४ ॥

२८० रसतरङ्गिणी अथ चूर्णस्य नामानि चूर्णं चूर्णकचूर्णान्तु सुधा सौधविलेपनम् । तदेव च समाख्यातं शिलाक्षारं भिषग्वरैः ॥ २१५ ॥ चूर्णं, चूर्णक, सुधा, सौधविलेपन और शिलाक्षार, ये नाम वैद्यों ने चूने के कहे हैं ॥ २१५ ॥ चूर्णोदकस्य निर्माणप्रकारः रक्तिद्वयोन्मितं चूर्णं पञ्चतोलकसंमिते । जले विनििक्षिपेत्प्राज्ञस्त्रियामं स्थापयेद् बुधः ॥ २१६ ॥ ततः सारकपत्रेण सारयेत्काचपात्रके । चूर्णोदकमिति ख्यातं तथैव च सुधोदकम् ॥ २१७ ॥ चूर्णोदकं दृढहरितकाचकुप्यां निधापयेत् । तथातिमंयतेनेह पिधानेन निरोधयेन् ॥ २१८ ॥ अथ चूर्णकम्—तस्य प्रयोगार्थे चूर्णोदकनिर्माणप्रकारः-सारकपत्रं "Filter Paper" इत्याङ्गलभाषायाम्। दृढहरितकाचकुप्यां निधानं सूर्यकिरणसम्पर्का- दौषधगुणक्षयभयात् ॥ २१६-२१८ ॥ भा.टी.—दो रत्ती साफ चूने की डली को पाँच तोले शुद्ध जल में डाल- कर बारह घंटे पड़े रहने दें। इसके बाद इस जलको सारकपत्र (Filter Paper) से काँच के पात्र में छान लें। इस छुने हुए जल को चूर्णोदक सुधोदक (चूने का पानी) कहा जाता है। चूनेके जल को एक दृढ़ हरे रंग की शीशी में रखकर उसमें अच्छी तरह डाट लगा देना चाहिये। वक्तव्य—चूने के पानी को खुला और सफेद शीशी में रखने से सूर्य- किरणों से वह अल्पशक्ति हो जाता है ॥ २१६-२१८ ॥ चूर्णोदकस्य गुणाः चूर्णोदकं कृमिहरमतीसारहरं परम् । अम्लपित्तप्रशमनं विशेषाद्दुग्धपाचनम् ॥ २१६ ॥ शूलं ग्रहणिाकां हान्त खटीवद् गुणकारकम् । द्रावकाशनसम्भूतां निहन्ति च विषक्रियाम ॥ २२० ॥ द्रावकाः गन्धकद्रावादयः, तद्भक्षणजाताम् ॥ २१६-२२० ॥ भा.टी.—चूने का पानी बाह्याभ्यन्तर प्रयोग में कृमिनाशक और अतिसार- शामक है। अम्लपित्त रोग में लाभ पहुँचाता है। जिन बालकों को दूध नहीं

एकादशस्तरङ्गः २८१ पचता हो उन्हें इसके देने से दूध पचने लगता है। यह उदरशूल और ग्रहणी को नष्ट करता है और खड़िया के समान ही गुणकारक है। गन्धक-द्राव (Sul- phuric acid) के विषैले लक्षणों को यह शान्त कर देता है ॥२१६-२२०॥ चूर्णोदकस्य मात्रा आरभ्य त्रिंशद्बिन्दुभ्यः षष्टिबिन्दुमितं परम् । चूर्णोदकं प्रयुञ्जीत वार्षिकैकस्तनन्धये ॥ २२१ ॥ चूर्णोदकस्य सुखदा तोलकद्वयसंमिता । पूर्णमात्रा समाख्याता रसतन्त्रविशारदैः ॥ २२२ ॥ भा.टी.—एक वर्ष की आयु के बालक को यदि चूने का पानी देना हो तो तीस बूँद से लेकर साठ बूँद तक इसको दे सकते हैं। इसकी पूर्णमात्रा रसशास्त्रज्ञों ने दो तोला निर्धारित की है ॥ २२१-२२२ ॥ चूर्णोदकस्य आमयिकः प्रयोगः यत्नादिह हि वस्त्युक्तविधानेन सुधोदकम् । योजितं विनिहन्त्याशु कृमीन् क्षुद्रान्त्रसंस्थितान् ॥ २२३ ॥ नवसादरसंयुक्तं चूर्णं लिप्तं तु वारिणा । व्यथां वृश्चिकदंशोत्थां नाशयेदविलम्बितम् ॥ २२५ ॥ विषपीते सुधातोयं योजितं त्वविलम्बितम् । मल्ल भक्षणसंभूतां विनिहन्ति विषक्रियाम् ॥ २२४ ॥ सुधोदकं दुग्धयुतं प्रत्यहं परिशीलितम् । अम्लपित्तं निहन्त्याशु विशेषादविलम्बितम् ॥ २२६ ॥ कवलग्रहमार्गेण योजितं तु सुधोदकम् । विनिहन्त्यचिरादेव मुखपाकक्षतादिकम् ॥ २२७ ॥ चूर्णोदकं कर्षमितं काचपात्रे निधापयेत् । तन्मितञ्चातसीतैलं दत्त्वा काचशलाकया ॥ २२८ ॥ क्षणं प्रचाल्य मतिमान् काचकुप्यां तु विन्यसेत् । अग्निदग्धोत्थदाहघ्नं परमेतद्विलेपनात् ॥ २२६ ॥ चूर्णोदकस्य बालकेषु प्रयोगो दन्तोद्भेदजातरोगेषु स्पष्टमन्यत् । २२३-२२६। भा.टी.—यदि सावधानी के साथ बस्तिविधान से चूने के जल को प्रयुक्त किया जाय तो गुदा और क्षुद्रान्त्र के कृमि नष्ट हो जाते हैं। बिच्छू के काटे हुए स्थान पर चूने के जल में नौसादर घोलकर लेप करने से बिच्छू का जहर उतर

२८२ रस्तरङ्गिणी जाता है । यदि संखिया विष खाने पर शीघ्र ही चूने का पानी पिला दिया जाय तो शीघ्र ही विष का प्रभाव नष्ट हो जाता है । चूने के पानी को दूध में मिलाकर पिलाने से शीघ्र अम्लपित्त रोग शान्त हो जाता है । मुखपाक, क्षत, आदि कष्टों में चूने के जल का कुल्ला करने से शीघ्र आराम आ जाता है । चूने के एक तोला पानी को काँच के पात्र में डालकर उसमें उतना ही अलसी का तैल मिला एक काँच की सलाई से थोड़ी देर तक चलाकर जब वह गाढ़ा सफेद लेप सा बन जाय तो एक काँच की शीशी में रख लें । अब इसे अग्निदग्ध स्थान में लगायें तो दाह शान्त हो जाता है ॥ २२३-२२६ ॥ अथ दुग्धपाषाणस्य नामानि दुग्धपाषाणको दुग्धी दुग्धपाषाणिका तथा । दुग्धा दुग्धशिला चैव क्षीरी क्षीरत्तवश्च सः ॥ २३० ॥ वज्राभो दीप्तिकश्चापि सौधो गोमेदसन्निभः । दुग्धोपलो दुग्धदृषद् भिषग्भिः परिकीर्तितः ॥ २३१ ॥ दुग्धपाषाण, दुग्धी, दुग्धपाषाणिका, दुग्धा, दुग्धशिला, क्षीरतत्व, वज्राभ, दीप्तिक, सौध, गोमेदसन्निभ, दुग्धोपल, दुग्धदृषद, ये सब नाम दुग्धपाषाण ( शंखजराहत ) के हैं ॥ २३०-२३१ ॥ दुग्धपाषाणस्य गुणाः दुग्धोपलस्तु मधुरस्त्वीदुष्णो ज्वरापहः । पित्तप्रशमनः कामं त्वग्दाहाध्माननाशनः ॥ २३२ ॥ हृदामयहरो रुच्यः पित्तशूलविनाशनः । कासश्वासहरश्चैव समाख्यातो भिषग्वरैः ॥ २३३ ॥ भा.टी.-दुग्धपाषाण रस में मधुर और गुण में कुछ गरम होता है । यह ज्वरनाशक और पित्तशामक, त्वचा के दाह और उदराध्मान को दूर करता है । हृदयरोगों में लाभदायक, रुचिकारक, पित्तप्रकोपजन्य शूल तथा कास-श्वास रोगों में आराम देता है ॥२३२-२३३ ॥ अस्य आमयिकः प्रयोगः दुग्धपाषाणिका शुभ्रा यवक्षारसमन्विता । प्रलेपिता तु सततं कुष्ठं सिध्माभिधं हरेत् ॥ २३४ ॥ दुग्धपाषाणजं चूर्णं शीलितं गुञ्जसंमितम् । हन्ति ज्वरं मन्दवेगं सायंकालसमुत्थितम् ॥ २३५ ॥

एकादशस्तरङ्गः २८३ दुग्धपाषाणजं चूर्णं यत्नतस्त्ववचूर्णितम् । रक्तस्रावं निहन्त्याशु त्वभिघातव्रणोद्भवम् ॥ २३६ ॥ दुग्धपाषाणकः ईषदूष्णः नात्यन्तं शीतः । स्पष्टमन्यत् ॥ २३४-२३६ ॥ भा.टी.—स्वच्छ दुग्धपाषाणचूर्ण को यवक्षार के साथ जल में मिला कुछ दिन तक निरन्तर लेप करने से सिध्मकुष्ठ नष्ट हो जाता है । एक रत्ती दुग्धपाषाण- चूर्ण को कुछ दिन दूध या जल के साथ सेवन करने पर सायंकाल को होने वाला मन्दवेगज्वर दूर हो जाता है । दुग्धपाषाण का बारीक चूर्ण करके अभि- घात ( चोट ) तथा व्रणों में छिड़कने से उनमें से रक्तस्राव बन्द हो जाता है । इसके अतिरिक्त यह शरीर के भीतर होनेवाले रक्तस्राव, रक्तातिसार, रक्ताशं, प्रदर आदि रोगों में बहुत लाभ करता है ॥ २३४-२३६ ॥ अथ गोदन्तस्य नामानि गोदन्तिका च गोदन्ता गोदन्तं कथ्यते बुधैः । तत्तु पाषाणजातीयं सौम्यं तालसमं न तत् ॥ २३७ ॥ अथ गोदन्तम्—नेदं तालकजातीयं अपितु तस्मान्नितान्तं भिन्नमिति द्योत- यितुं स्फुटं लौकिकभ्रमं निरस्यति—"तत्तु पाषाणजातीयं सौम्यं तालसमं न तत्" इति ॥ २३७ ॥ भा.टी.—गोदन्तिका, गोदन्ता, गोदन्त ये नाम श्वेता या गोदन्ती के कहे जाते हैं । यह गोदन्त, पाषाणजातीय खनिज द्रव्य है जो सौम्य ( शीतगुण ) होता है, किन्तु हरताल के साथ कोई सादृश्य नहीं रखता है ॥ २३७ ॥ वक्तव्य—गोदन्ती को हरताल या विष मानना अत्यन्त भूल है। यह चूना और गन्धक का यौगिक है। इसको दो मासा से अधिक देने पर भी कोई भी विषैले लक्षण पैदा नहीं होते हैं । प्रकृति में पीतवर्ण गन्धक अधिकांश में श्वेत- गन्धक अर्थात् गोदन्ती से ही रासायनिक क्रिया द्वारा तैयार किया जाता है। आज- कल अनेक समालोचनात्मक दृष्टि से विचार करने पर यह निःसन्देह स्थिर किया गया है कि प्राचीन रसशास्त्रों में जो श्वेत खटिका रूप चौथा गन्धक है वह यही गोदन्ती है । गोदन्ती प्रकृति से तीन चार प्रकार की पायी जाती है। १—कणारूप गोदन्त, २—तालाकृति गोदन्त, ३—पिण्डाकृति गोदन्त, ४—कौशेयाकृति गोदन्त । इनमें से तालाकृति गोदन्त पतले-पतले अनेक पत्र संयोग से बने हुए पिण्ड या हरितालाकृति दिखाई देता है। सम्भवतः इसीके स्वरूप को देखकर इसे हरताल में लिया गया है । परन्तु वास्तव में यह किसी प्रकार भी हरताल नहीं हो सकता है।

२८४ रसतरङ्गिणी गोदन्तस्य स्वरूपम् पत्राचितं सुमस्तृणं शरदिन्दुसुनिर्मलम् । दीप्तप्रभं तु गोदन्तं ग्राह्यमत्र प्रकीर्तितम् ॥२३८॥ भा.टी.—यह गोदन्त आपस में मिले हुए अनेक पतले-पतले पत्रों से बना हुआ बाहर से चिकना, देखने में शरत्कालीन चन्द्रमा के समान श्वेत चमकीला होता है । यही रसशास्त्र में ग्राह्य समझना चाहिये ॥ २३८ ॥ गोदन्तस्य शोधनम् गोदन्तं निम्बुनीरेण द्रोणपुष्पीरसेन वा । यामार्द्धेनैव सुस्विन्नं विशुद्धयति न संशयः ॥२३६॥ भा.टी.—गोदन्त को नीम्बूस्वरस में अथवा द्रोणपुष्पीस्वरस में डेढ़ घण्टे उबाल लेने से वह शुद्ध हो जाता है ॥ २३६ ॥ गोदन्तस्य मारणम् शरावसम्पुटान्तःस्थं गोदन्तं सुविशोधितम् । म्रियते पुटितं भस्म जायते शशिसुन्दरम् ॥२४०॥ भा.टी.—शुद्ध गोदन्त को छोटे-छोटे टुकड़े करके शरावसम्पुट में बन्द करके साधारण पुट देने से इसकी श्वेतभस्म बन जाती है ॥ २४० ॥ गोदन्तस्य गुणाः गोदन्तं सुमृतं शीतं पित्तज्वरनिषूदनम् । जीर्णज्वरहरं बल्यं दीपनं श्वासकासनुत् ॥२४१॥ गोदन्तं सुमृतं शीतमित्यस्य गुणाः, अपि च पित्तातिसारहरं रक्तपित्तहरञ्च । इदं रक्तप्रदरं प्रवाहिकाञ्च विनिहन्ति ॥ २४१ ॥ भा.टी.—गोदन्त ( श्वेता ) भस्म शीतगुण होने से पित्तज्वर को शान्त करती है । विभिन्न अनुपान के साथ प्रयोग करने पर जीर्णज्वर, श्वास, कास को दूर करती है । यह शरीर में बल बढ़ाती है और अग्नि को दीप्त भी करती है ॥ २४१ ॥ गोदन्तस्य मात्रा गुञ्जैकतः समारभ्य गुञ्जात्रयमितं परम् । गादन्तं विनियुञ्जीत बलकालाद्यपेक्षया ॥२४२॥ प्रवाहिकादिशान्त्यै त्रिगुञ्जा मात्रास्य दातव्येति स्पष्टमन्यत् ॥ २४२ ॥ इति तालकादिविज्ञानीयो नाम एकादशस्तरङ्गः