भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary

गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा

DevanagariHindipublished584 पृष्ठ

( १३४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । लेप करे। यह औषधि अनेक प्रकारके अतिसारोंको नष्ट करती है तथा स्वस्थताको उत्पन्न करती है ॥ २२-२६ ॥ सन्निपातभैरव । ताम्रं गन्धं रसं श्वेतगुञ्जा मरिचपूतना । समीनपित्तजैपालांस्तुल्यानेकत्र मर्दयेत् ॥ २७ ॥ गुञ्जाचतुष्टयञ्चास्य नवज्वरहरं परम् । ज्वरांकुशः सन्निपातभैरवोऽयं प्रकाशितः ॥ २८ ॥ तांबा भस्म, गंधक, पारा, सफेदचोंटली, कालीमिरच, हरड़, रौहू- मछलीका पित्ता और जमालगोटे इन सबको समान भाग लेकर एकत्र अच्छे प्रकारसे खरल कर इस औषधिको चार रत्ती परिमाण सेवन करनेसे तत्काल नवीनज्वर नष्ट होजाता है। यह ज्वररूपी हस्तीके लिये अंकुशके समान है। इसको सन्निपातभैरव रस कहते हैं ॥ २७ ॥ २८ ॥ शीतभञ्जी रस । रसो हिंगुलगन्धश्च जैपालं सम्मितं त्रिभिः । दंतीक्वाथेन संमर्द्य रसो ज्वरहरः परः ॥ २९ ॥ आर्द्रकस्य रसेनैव दापयेद्रक्तिकाद्वयम् । नवज्वरं महाघोरं नाशयेद्याममात्रतः ॥ १३० ॥ शर्करादधिभक्तञ्च पथ्यं देयं प्रयत्नतः । शीततोयं पिबेच्चानु इक्षुमुद्गरसो हितः । शीतभञ्जीरसो नाम सर्वज्वरकुलांतकः ॥ ३१ ॥ पारा, सिंगरफ और गंधक यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग लेवे और जमालगोटे तीन भाग लेवे, इन सबको एकत्र दंतीके क्वाथमें अच्छे प्रकारसे खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे। एक गोली अदरखके रसके साथ सेवन करनेसे सब प्रकारका ज्वर नष्ट होता है।

भाषाटीकासहित । ( १३५ ) इस औषधिके सेवन करनेसे एक प्रहरमें घोरतर नवीनज्वर नष्ट हो जाता है । इस औषधि पर मिश्री, दही और भात भोजन करे । इस औषधिके सेवन करनेके पश्चात् शीतल जल पीवे तथा गन्नेका रस और मूंगका यूष इस पर अत्यन्त हितकारी है । इसको शीतभंजी रस कहते हैं । यह शीतभंजी रस सब प्रकारके ज्वरोंको अन्तक- स्वरूप है ॥ २९-३१ ॥ उन्मत्त रस । रसं गन्धञ्च तुल्यांशं धूस्तूरफलजैर्द्रवैः । मर्दयेद्दिनमेकन्तु तुल्यं त्रिकटुकं क्षिपेत् । उन्मत्ताख्यो रसो नाम रस्यः स्यात्सन्निपातजित् ३२ सन्निपातार्णवे मग्नं योऽभ्युपैति च रोगिणम् । कस्तेन न कृतो धर्मः काञ्च पूजां न सोऽर्हति ॥३३॥ पारा १ भाग और गंधक १ भाग लेवे, दोनोंको एकत्र धतूरेके फलोंके रसमें एक दिन खरल करे । फिर उसमें समान भाग त्रिकुटा मिलाकर अच्छे प्रकारसे खरल करे । इसको उन्मत्त रस कहते हैं । इसकी नस्य ग्रहण करनेसे सन्निपात ज्वर नष्ट होजाता है । जो वैद्य इस सन्निपातरूपी समुद्रमें निमग्न हुए रोगीका उद्धार करता है उसने कौनसा धर्म नहीं किया और वह कौनसी पूजाके योग्य नहीं है ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ मृतसञ्जीवन रस । म्लेच्छस्य भागाश्चत्वारो जैपालस्य त्रयो मताः । द्वौ भागौ टंकणस्यैव भागैकममृतस्य च ॥ ३४ ॥ तत्सर्वं मर्दयेच्छ्लक्ष्णं शुष्कं यामं भिषग्वरः । शृङ्गवेराम्बुना देयं व्योषचित्रकसैन्धवैः ॥ ३५ ॥ माषद्वयमितन्तापं हरत्येव विनिश्चयः । घनसारण सारेण चन्दनेन विलेपनम् ॥ ३६ ॥

( १३६ ) रसेंद्रसारसंग्रह । विदध्यात्कांस्यपात्रे च सेचयेद्रोगिणं भिषक् । शाल्यन्नं तक्रसहितं भोजयेदिक्षुसंयुतम् ॥ ३७ ॥ सन्निपाते महाघोरे त्रिदोषे विषमज्वरे । आमवाते वातशूले गुल्मे प्लीह्नि जलोदरे । शीतपूर्वे दाहपूर्वे विषमे संततज्वरे ॥ ३८ ॥ अग्निमांद्ये च वाते च प्रयोज्योऽयं रसेश्वरः । मृतसंजीवनो नाम विख्यातोऽयं रसायने ॥ ३९ ॥ सिंगरफ ४ भाग, जमालगोटे ३ भाग, सुहागा २ भाग और विष एक भाग लेवे, इन सबको एकत्र खरल करके सोंठके क्वाथमें एक प्रहर खरल करके सुखा लेवे। इस औषधिको त्रिकुटा, चित्रक और सेंधा नमकमें मिला करके दो मासे परिमाण अदरखके रसके साथ सेवन करे या ऊपरसे अदरखका रस पान करे इससे ज्वरका सन्ताप अवश्य दूर होजाता है। इस औषधिसेवनके पश्चात् कपूर और चन्द- नसे रोगीके शरीरको लिप्त करे तथा रोगीकी नाभिके ऊपर काँसीका पात्र स्थापन करके उसमें शीतल जलकी धारा छोड़े । पश्चात् तक्र और ईखके रसके साथ शालि चावलोंका भात खाये । यह औषधि घोरतर सन्निपातज्वर, त्रिदोषज, विषमज्वर, शीतपूर्व और दाहपूर्व, विषमज्वर, सततज्वर, आमवात, वातजन्यशूल, गुल्म, प्लीहा, जलोदर, मन्दाग्नि और वातरोगको दूर करती है। यह उत्तम रसायन है॥३४-३९॥ स्वल्प वडवानल रस । शुद्धताम्रस्य भागैकं मरिचस्य तथैव च । विषं तत्तुल्यकं दद्यात्सर्वं श्लक्ष्णं सुचूर्णितम् ॥ ४० ॥ लांगलीरससंयुक्तं तत्सर्वं पुटके पचेत् । रक्तिकाद्वितयं वापि त्रितयं वा प्रकल्पयेत् ॥ ४१ ॥

भाषाटीकासहित । ( १३७ ) दोषे व्योषसमायुक्तस्त्रिदोषशमनो भवेत् । भक्षयेत्पवने चोग्रे वडवानलसंज्ञितम् ॥ ४२ ॥ ताम्रभस्म १ भाग, मरिच १ भाग, विष २ भाग इन औषधियोंको एकत्र करके कलिहारीके रसमें खरल करके पुटपाक करे । रोगीके दोषोंका बलाबल विचार कर दो रत्ती अथवा तीन रत्ती औषधि सेवन करे । इसको त्रिकुटेके चूर्णके साथ सेवन करनेसे त्रिदोषज्वर शमन होता है । पवनकी अधिकतामें यह वडवानलसंज्ञित रस भक्षण करना चाहिये ॥ १४०-१४२ ॥ बृहद्वडवानल रस । सूतकं गन्धकं चैव हरितालं मनःशिला । अभ्रकं वत्सनाभञ्च दारुजङ्गमजं विषम् ॥ ४३ ॥ जैपालात्सार्द्धशतकं सर्वं संचूर्ण्य मर्दयेत् । मात्स्यमाहिषमायूरच्छागपित्तैर्विभावयेत् ॥ ४४ ॥ वटिकां शीततोयेन कुर्याद्गुञ्जाप्रमाणतः । वडवानलनामाऽयं नारिकेलजलेन वै । रक्षयेत्सन्निपातार्तं मृत्युस्तस्यान्मुखो भवेत् ॥ ४५ ॥ शुद्ध पारा, शुद्ध गन्धक, हरिताल भस्म, मैनसिल भस्म, अभ्रक- भस्म, वत्सनाभविष, काष्ठविष और साँपका विष यह प्रत्येक औषधि दो दो तोले, जमालगोटे १५० बीज इन सबका एकत्र चूर्ण करके मत्स्य, महिष, मयूर और बकरी इनके पित्तमें अलग अलग भावना देकर एक एक रत्तीकी गोली बना लेवे । सन्निपातसे पीड़ित रोगीको यह औषधि शीतल जल अथवा नारियलके जलके साथ सेवन करनेसे मृत्यु दूर भाग जाती है ॥ ४३-४५ ॥ सूचिकाभरण रस । रसगन्धकनागं च विषं स्थावरजंगमम् । मात्स्यवाराहमायूरच्छागपित्तैर्विभावयेत् ॥ ४६ ॥

( १३८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । सूचिकाभरणो नाम भैरवेण प्रकीर्तितः । सूचिकाग्रेण दातव्यः सन्निपातनिबर्हणः ॥ ४७ ॥ शुद्ध पारा, शुद्ध गंधक, सीसाभस्म, स्थावर और जंगम विष ( सिंगिया विष और गरल ) यह सब औषधि समान भाग लेकर एकत्र मछलीके पित्त, सुअरके पित्त, मोर और बकरेके पित्तमें अलग अलग भावना देवे । इसको सूचिकाभरण रस कहते हैं । यह औषधि स्वयं भैरवने कही है । इस औषधिमेंसे सुईके अग्रभागकी बराबर सेवन करे । यह सन्निपातको नष्ट करती है, इसको कोई सूचीसे शरी- रमें लगाते हैं ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ पञ्चानन रस । शम्भोः कण्ठविभूषणं समरिचं दैत्येन्द्ररक्तं रविः, पक्षौ सागरलोचनं शशियुगं भागोऽर्कसंख्यान्वितः। खल्ले तत्परिमर्दितं रविजलैर्गुञ्जैकमात्रं ददेत्, सिंहोऽयं ज्वरदंतिदर्पदलनः पंचाननाख्यो रसः४८॥ विष २ भाग, कालीमिरच ७ भाग, शुद्ध गंधक २ भाग, सिंगरफ २ भाग और तांबाभस्म १२ भाग इन सब औषधियोंको आकके मूलके रसमें अच्छे प्रकारसे खरल करके एक एक रत्तीकी गोली बना लेवे । इसको पञ्चानन रस कहते हैं, ज्वररूपी मत्तहस्तीके दर्पको दलनेके लिये यह औषधि सिंहके समान है ॥ ४८ ॥ त्रिदोषनीहाररवि रस । रसेन गन्धं द्विगुणं कृशानुरसैर्विमर्द्याष्टदिनानि घर्मे । रसाष्टभागं त्वमृतं च दद्याद्विमर्दयेद्वह्निरसेन किंचित् ॥ पिबेत्तु सम्भावित एष देय- स्त्रिदोषनीहारविनाशसूर्यः ॥ ४९ ॥

भाषाटीकासहित । ( १३९) शुद्ध पारा १ भाग और शुद्ध गंधक २ भाग इन दोनोंको एकत्र रगड़ चित्रकके रसमें आठ दिन तक भावना देवे और खरल करे, फिर शुद्ध पारेसे आठवां भाग विष मिलाकर फिर चित्रकके रसमें खरल करे । इस औषधिका त्रिदोषजज्वरमें प्रयोग करै । इसको त्रिदोषनीहाररवि रस कहते हैं । यह त्रिदोषरूपी नीहारको नष्ट करनेके लिये सूर्य्यके समान है ॥ ४९ ॥ रसराजेन्द्र रस । पलं शुद्धस्य सूतस्य पलं ताम्रमयस्तथा । अभ्रं नागं पलं वङ्गं पलं गन्धकतालकम् ॥ १५० ॥ पलं शुद्धविषं चूर्णं सर्वमेकत्र कारयेत् । मर्दयेत्काकमाच्याश्च आर्द्रकस्य रसेन च ॥ ५१ ॥ मात्स्यवाराहमायूरच्छागमाहिषपित्तकैः । मर्दयेद्दिनभिन्नं च त्रिकटोरम्बुभिस्तथा ॥ ५२ ॥ शुद्ध पारा, तांवा भस्म, लोहा भस्म, अभ्रक भस्म, सीसा भस्म, वंग भस्म, शुद्ध गंधक, शुद्ध हरिताल भस्म और शुद्ध विष यह प्रत्येक औषधि चार चार तोले लेकर बारीक चूर्ण करके मकोयके रसमें और अदरखके रसमें खरल करे । फिर मछली, सूअर, मोर, बकरी, और भैंस इनके पित्तोंमें अलग अलग भावना देकर पश्चात् त्रिकुटेके क्वाथमें भावना देवे ॥ १५०-१५२ ॥ सिद्धोऽयं रसराजेन्द्रो धन्वन्तरिसुसंस्कृतः । गुञ्जामात्रं रसं दद्यात्सुरसारससंयुक्तम् ॥ ५३ ॥ मेघवारिप्रवाहेण धारितं वारि मस्तके । निवारो यदा दाहस्तदा देया च शर्करा ॥ ५४ ॥ भोजनं दधिसंयुक्तं वारमेकन्तु दापयेत् ।

( १४० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । ईश्वरेण हतः कामः केशवेन च दानवः । पावकेन यथा शीतमनेन च तथा ज्वरः ॥ ५५ ॥ इसको रसराजेन्द्र कहते हैं । स्वयं धन्वन्तरिजीने यह औषधि कही है । एक रत्ती परिमाण इसको तुलसीके पत्तोंके रसके साथ सेवन करे । इसके सेवन करनेके पश्चात् रोगीके शिरपर जलकी धारा- ओंको प्रदान करे,यदि दाह शांत न हो तब शर्करा सेवन करनेके लिये देवे । दिनमें केवल एक बार दहीके साथ भोजन करे । जिस प्रकार महादेवके द्वारा कामदेव, कृष्णके द्वारा दानवकुल और अग्निके द्वारा शीत नष्ट होता है उसी प्रकार इस औषधिके द्वारा संपूर्ण ज्वर नष्ट होते हैं ॥ ५३-५५ ॥ मृतसञ्जीवन रस । शुद्धसूतं द्विधा गन्धं खल्ले तत्कज्जलीकृतम् । अभ्रलोहकयोर्भस्म ताम्रभस्म समं समम् ॥ ५६ ॥ विषं तालं वराटञ्च शिलाहिंगुलचित्रकान् । हस्तिशुण्डी चातिविषा त्र्यूषणं हेममाक्षिकम् ॥५७॥ चूर्णं विमर्दयेद्भावैरार्द्रकस्य दिनत्रयम् । निर्गुण्डीं विजयाद्रावैस्त्रिदिनं मर्दयेत्पुनः ॥ ५८ ॥ काचकूप्यां निवेश्याथ वालुकायन्त्रगे पचेत् । द्वियामान्ते समुद्धृत्य मर्दयेदार्द्रकैर्द्रवैः ॥५९॥ मृतसञ्जीवनो नाम रसोऽयं शंकरोदितः । मृतोऽपि सन्निपातार्त्तो जीवत्येव न संशयः॥१६०॥ शुद्ध पारा एक भाग, शुद्ध गन्धक २ भाग इन दोनोंको खल्वमें मर्दन करके कज्जली बनावे । फिर अभ्रक,लोहा और तांबा इन सबकी भस्म, शुद्ध विष, शुद्ध हरिताल भस्म, कौड़ी भस्म, मैनशिल, सिंग्रफ,

भाषाटीकासहित । ( १४१ ) चित्रक, हाथीशुण्डी, अतीस, त्रिकुटा और सोनामाखी भस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग ग्रहण करके उत्तम विधिसे चूर्ण करके उपरोक्त कज्जलीमें मिला देवे, फिर इसको अदरखके रसमें तीन दिनतक खरल करके फिर सम्हालूके रसमें तीन दिनतक खरल करे, पश्चात् भांगके पत्तोंके रसमें तीन दिन तक खरल करे । फिर इस औषधिको आतसी शीशीमें भरकर वालुकायन्त्रमें दोपहर तक पकावे । फिर इसको अदर- खके रसमें खरल करे । इसको मृतसंजीवन रस कहते हैं । इसको स्वयं महादेवने प्रकाशित किया है । इस औषधिके सेवन करनेसे मृत्युको प्राप्त हुआ सन्निपातरोगी भी आरोग्य होजाता है ॥ १५६-२६० ॥ गन्धक कज्जली । कण्टकारी सिन्धुवारस्तथा नाटकरञ्जकम् । अमीषां रसमादाय कृत्वा खर्परखण्डके ॥ ६१ ॥ प्रक्षिप्य गन्धकं तत्र ज्वालां मृद्वग्निना दहेत् । गन्धके स्नेहतापन्ने पारदं तत्समं क्षिपेत् ॥ ६२ ॥ मिश्रीकृत्य ततो द्वाभ्यां द्रवं तमवतारयेत् । आमर्दयेत्तथा तं तु यथा स्यात्कज्जलप्रभम् ॥ ६३ ॥ ततस्तु रक्तिकामस्य जीरकस्य च माषकम् । माषकं लवणस्यापि पर्णे कृत्वा प्रदापयेत् । ज्वरे त्रिदोषजे घोरे जलमुष्णं पिबेदनु ॥ ६४ ॥ कटेरी, सम्हालू और करंजके रसमें गंधकको डालकर अग्निके द्वारा गलावे, जब अच्छे प्रकारसे गल जाये तब बराबरका शुद्ध पारा मिला देवे । पश्चात् अच्छे प्रकारसे दोनोंको एकत्र खरल करके कजली बनावे । इसमेंसे प्रति दिन एक रत्ती परिमाण लेकर जीरेका चूर्ण एक मासा और सेंधानमक एक मासा मिलाकर पानके साथ सेवन करे । घोर त्रिदोषज्वरमें इस औषधिका सेवन करके ऊपरसे गरम जलका अनुपान करे ॥ ६१-६४ ॥ ६

( १४२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । छर्द्यां शर्करया दद्यात्सामे दद्यात्तथा गुडम् । क्षये च छागदुग्धं स्यादनुपानं प्रयोजितम् ॥ ६५ ॥ रक्तातिसारे कुटजमूलवल्कलजं रसम् । रक्तबान्तौ तथा दद्यादुदुम्बरभवं रसम् ॥ ६६ ॥ सर्वव्याधिहरश्चायं गन्धकः कज्जलीकृतः । आयुर्वृद्धिकरश्चायं मृतञ्चापि प्रबोधयेत् ॥ ६७ ॥ ये रसाः पित्तसंयुक्ताः प्रोक्ताः सर्वत्र शंभुना । जलसेकावगाहैश्च बलिनस्ते तु नान्यथा । यथालाभेन पित्तेन रसाः सर्वे भवन्ति हि ॥ ६८ ॥ वमनरोगमें इस औषधिको मिश्रीके साथ, साम ज्वरमें गुड़के साथ, क्षयरोगमें बकरीके दूधके साथ, रक्तातीसारमें कुड़ेकी जड़की छालके रसके साथ और रुधिरकी वमनमें गूलरके रसके साथ इस औषधिका सेवन करना चाहिये। यह गंधककी कज्जली सम्पूर्ण रोगोंको नष्ट करती है और आयुको बढ़ाती है। इससे मृतक मनुष्य भी फिर चेतनालाभ करते हैं। महादेवने जो पित्तयुक्त औषधि कही हैं, उन पित्त संयुक्त औषधियोंके सेवनके पश्चात् रोगीको जलसेचन और अवगाहन ( स्नानादि ) क्रिया करानी चाहिये । क्योंकि पित्तमें मर्दन किये हुए रसोंका जलसेकादिसे ही बल बढता है अन्यथा नहीं. यह रस यथा- लाभ पित्तोंसे मर्दन करने चाहिये ॥ ६५-६८ ॥ बेताल रस । रसं गन्धं विषं चैव मरिचालं समांशिकम् । शिलायां मर्दयेत्तावद्यावज्जायेत कज्जलम् ॥ ६९ ॥ गुञ्जामात्रं प्रयोक्तव्यं हरेद्वादशसंज्ञकम् । साध्यासाध्यं निहन्त्याशु सन्निपातं सुदारुणम् ।७०

भाषाटीकासहित । ( १४३ ) दन्तपंक्तिर्दृढा यस्य लोचने भ्रान्ततारके । चलिते चेन्द्रियग्रामे वेतालं विनियोजयेत् ॥ ७१ ॥ ग्लानेषु लिप्तदेहेषु मोहग्रस्तेषु देहिषु । दातुमर्हति वेतालो यमदूतनिवारकः ॥ ७२ ॥ पारा, गंधक, विष, मरिच और हरिताल यह सब शुद्ध औषधि समान भाग लेकर इनको तबतक खरल करे कि जबतक कज्जलीके समान न हो जाये । जब यह कज्जलीके समान होजाये तब इस औषधिको एक रत्ती परिमाण लेकर सेवन करे । इस औषधिके सेवन करनेसे साध्य और असाध्य बारह प्रकारके दारुण सन्निपात शीघ्र ही नष्ट होजाते हैं । जिसकी दांतोंकी पंक्ति अत्यंत दृढ हो तथा जिसके नेत्रोंके तारे घूमें और अन्यान्य इन्द्रियोंमें विकलता हो तो उसको यह वेताल रस खिलावै । मलीन मनुष्य, लिप्त शरीरवाला मनुष्य, मोहसे व्याकुल इत्यादि मनुष्योंको यह औषधि अत्युपकारी है । इसको वेताल रस कहते हैं ॥ ६९-७२ ॥ चन्द्रशेखर रस । शुद्धसूतं समं गन्धं मरिचं टंकणं तथा । चतुस्तुल्या शिला योज्या मत्स्यपित्तेन भावयेत् ७३ त्रिदिनं मर्दयेत्तेन रसोऽयं चन्द्रशेखरः । द्विगुञ्जासार्द्रकद्रावैर्देयं शीतोदकं पुनः०॥ ७४ ॥ तक्रभक्तञ्च वृन्ताकं भिषक् तत्र प्रयोजयेत् । त्रिदिनाच्छ्लेष्मपित्तोत्थमत्युष्णं नाशयेज्ज्वरम् ७५॥ शुद्ध पारा, गंधक, कालीमिरच और सुहागा यह सब द्रव्य समान भाग लेवे और शुद्ध मैनाशील चार भाग लेवे, सबको एकत्र करके मछलीके पित्तकी भावना देकर तीन दिन तक खरल करे । इसको चन्द्रशेखर रस कहते हैं । इसकी दो दो रत्तीकी गोली बनाकर अदर- खके रसके साथ सेवन करे और ऊपरसे शीतल जलका अनुपान करे ।

( १४४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । इसपर तक्र, भात और बैंगन सेवन करे । यह औषधि तीन दिनमें कफपित्तसे उत्पन्न हुए अत्यंत तीव्र ज्वरको नष्ट करती है ॥ ७३-७५ ॥ कस्तूरी भैरव । हिंगुलञ्च विषं टङ्कं जातीकोषफलं तथा । मरिचं पिप्पली चैव कस्तूरी च समं समम् । रक्तिद्वयं ततः खादेत्सन्निपाते सुदारुणे ॥ ७६ ॥ सिंगरफ, शुद्ध विष, सुहागा, जावित्री, जायफल, कालीमिरच पीपल और कस्तूरी यह सब औषधि समान भाग लेकर एकत्र खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बनाकर सेवन करे । यह दारुण सन्नि- पातज्वरको दूर करता है ॥ ७६ ॥ बृहत्कस्तूरी भैरव । मृतं वङ्गं खर्परञ्च स्वर्णं कस्तूरितारकम् । एतेषां समभागेन कर्षमेकं पृथक् पृथक् ॥ ७७ ॥ मृतं कान्तं पलं देयं हेमसारं द्विकार्षिकम् । रसभस्म लवङ्गञ्च जातिकाफलमेव च ॥ ७८ ॥ वक्ष्यमाणौषधैर्भाव्यं प्रत्येकं दिनसप्तकम् । द्रोणपुष्पीरसैर्वापि नागवल्ल्या रसेन च ॥ ७९ ॥ द्विचन्द्रौ त्रिकटुर्देयो यत्नतो वटिकाञ्चरेत् । वातात्मके सन्निपाते महाश्लेष्मगदेषु च ॥।१८०॥ त्रिदोषजनिते घोरे सन्निपाते सुदारुणे । नष्टगर्भे नष्टशुके प्रमेहे विषमज्वरे ॥ ८१ ॥ कासे श्वासे क्षये गुल्मे महाशोथे महागदे । स्त्रीणां शतं गच्छतश्च न च शुक्रक्षयो भवेत् । एतान्सर्वान्निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा॥८२॥

भाषाटीकासहित । ( १४५ ) वंग भस्म, खपरिया भस्म, सुवर्णभस्म, कस्तूरी और चांदीकी भस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला परिमाण लेवे, कांतलोहकी भस्म चार तोले, सोनामाखीकी भस्म, रससिन्दूर, लौंग और जाय- फल यह प्रत्येक औषधि दो दो तोले लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र करके द्रोणपुष्पी ( गूमा ) के रसमें सात दिन तक और पानोंके रसमें भी सात दिन तक भावना देवे, फिर इसमें कपूरका चूर्ण और त्रिकुटेका चूर्ण प्रत्येक दो दो तोला मिलाकर अच्छे प्रकारसे खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे। इन गोलियोंको वातिक, सान्निपातिक और कफके रोगोंमें, त्रिदोषजनित दारुण सन्निपात ज्वरमें, नष्टगर्भरोगमें, शुक्रकी क्षीणतामें, प्रमेह रोगमें, विषमज्वरमें, खांसीमें, श्वासरोगमें, क्षयरोगमें, गुल्मरोगमें और महाशोथमें प्रयुक्त करे । इस औषधिके सेवन करके सौ स्त्रियोंके साथ रमण करनेपर भी कदापि शुक्रका क्षय नहीं होता । जिस प्रकार सूर्य अंधकारके समूहको नष्ट कर देता है उसी प्रकार यह औषधि समस्त रोगोंको नष्ट करती है ॥ ७७-८२ ॥ मृगमदशशिसूर्या धातकी शूकशिम्बी, कनकरजतमुक्ता विद्रुमो लोहपाठाः । क्रिमिरिपुघनविश्वातोयतालाभ्रधात्री, रविदलरसपिष्टः कस्तुरीभैरवोऽयम् ॥ ८३ ॥ कस्तूरीभैरवः ख्यातः सर्वज्वरविनाशनः । आर्द्रकस्य रसैः पेयो विषमज्वरनाशनः ॥ ८४ ॥ द्वन्द्वजान् भौतिकांश्चापि ज्वरान्कामादिसम्भवान् । अभिचारकृतांश्चैव तथा शुक्रकृतान्पुनः । डाकिन्यादिकृतांश्चैवावेशजन्यान्निहन्त्ययम् ॥८५॥ द्वितीय कस्तूरीभैरव रस—कस्तूरी, कपूर, तांबा भस्म, धायके फूल, कौंचके बीज, सुवर्ण भस्म, रूपाभस्म, मोतीभस्म, प्रवालभस्म, लोह-

( १४६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । भस्म, पाठा, वायविडंग, नागरमोथा, सोंठ, सुगंधवाला, हरितालभस्म, अभ्रकभस्म और आमले यह सब औषधि समान भाग लेकर आकके पत्तोंके रसमें अच्छे प्रकारसे खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंको अदरखके रसके साथ सेवन करनेसे सर्व प्रकारके ज्वर, विषम ज्वर, तथा द्वन्द्वज, भौतिक, कामादिजनित, अभिचारज ज्वर, शुक्रस्थज्वर और डाकिन्यादि आवेशजनित ज्वर तत्काल नष्ट होजाते हैं ॥ ८३-८५ ॥ सौभाग्यवटी । सौभाग्यामृतजीरपञ्चलवणव्योषाभयाक्षामला, निश्चन्द्राभ्रकशुद्धगन्धकरसानेकीकृतान्भावयेत् । निर्गुण्डीयुगभृंगराजकवृषापामार्गपत्रोल्लसत्, प्रत्येकं स्वरसेन सिद्धवटिका घ्नन्ति त्रिदोषोदयम्८६ येषां शीतमतीव देहमखिलं स्वेदद्रवार्द्रीकृतं, निद्रा घोरतरा समस्तकरणव्यामोहमूढं मनः । शूलं श्वासबलासकाससहितं मूर्च्छारुचिं तृड्ज्वरं, तेषां वैपरिहृत्य जीवितमसौ गृह्णाति मृत्योर्मुखात्८७ सुहागा, विष, जीरा, पांचों लवण, त्रिकुटा, हरड, बहेडा, आमला, अभ्रक भस्म, गंधक और पारा यह सब द्रव्य समान भाग लेकर सम्हालू, भांगरा, काला भांगरा, अडूसा और चिरचिटा इन सबके पत्तोंके रसमें अलग अलग खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे। यह गोली त्रिदोषजनित रोगोंको नष्ट करती है । जिन मनुष्योंके शरीरमें अतीव शीत व्याप्त हो गया हो तथा जिनका शरीर अत्यंत पसीनेसे भीज रहा हो, जो अतीव घोरतर निद्रासे विह्वल हो, जिनकी समस्त इन्द्रियें विकल और जिनका मन मुग्ध होगया हो उनको यह औषधि सेवन करनेसे शूल, श्वास, कफ, खाँसी, मूर्च्छा, अरुचि, तृषा और ज्वर नष्ट कर मृत्युके मुखसे भी बचा देती है ॥ ८६ ॥ ८७ ॥

भाषाटीकासहित । ( १४७ ) सन्निपातहर रस । सूतं गंधं टंकणं वै मरीचं व्योषं तद्वद्धस्तिनः पिप्पली च । सर्वं तुल्यं धूर्तनीरैः प्रपेष्य व्योष- क्षोदैर्कनीरैर्द्विगुञ्जम् ॥ ८८ ॥ पारा, गंधक, सुहागा, कालीमिरच, गजपीपल और त्रिकुटा यह सब औषधि समानभाग लेकर एकत्र धतूरेके पत्तोंके रसमें खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंको आकके क्वाथ और त्रिकुटेके चूर्णके साथ सेवन करनेसे सन्निपातज्वर नष्ट होता है ॥ ८८ ॥ सन्निपात वडवानल रस । रसस्याष्टौ सप्त विषात् षट् षड् गन्धालयोस्तथा । दन्तीबीजानि षड् भागाः पंचभागन्तु टङ्कणम्॥८९॥ चत्वारि धूर्तबीजस्य त्रयस्त्रिकटुकस्य च । एतानि वह्निमूलस्य क्वाथेन परिमर्दयेत् ॥ ९० ॥ आर्द्रकस्य रसेनाथ देयं गुंजाद्वयं हितम् । वडवानलसंज्ञोऽयं सन्निपातहरः परः ॥ ९१ ॥ पारा ८ भाग, विष ७ भाग, गन्धक ६ भाग, हरिताल ६ भाग, जमालगोटे ६ भाग, सुहागा ५ भाग, धतूरेके बीज ४ भाग और त्रिकुटा ३ भाग इन सब औषधियोंको एकत्र चीतेके क्वाथमें खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंको अदरखके रसके साथ सेवन करे । यह वडवानल रस सन्निपातज्वरको नष्ट करता है॥८९-९१॥ सिंहनाद रस । लोहपात्रगते गन्धे द्राविते तत्र निक्षिपेत् । शुद्धसूतं समं चाभ्रं भार्गीद्रावं तयोः समम् ॥ ९२ ॥ निर्गुण्डयाः पल्लवोत्थञ्च तुल्यं तुल्यं प्रदापयेत् । पचेन्मृद्वग्निना तावद्यावच्छुष्कं द्रवं द्वयम् ॥९३॥

' or 'द्व'? Wait, look at 'द्व' in line 19: 'वल्लद्वयं'. In 'वल्लद्वयं', 'द्व' has द् on top, व below. In line 21, the letter after या has द् on top, and... wait! Could it be: या (yaa) द्व (dva) भ (bha)? Wait, look at the letters:

  1. या
  2. द्
  3. वे
  4. द्दुः Wait, could it be: या + द् + भ + वे + द्दुः ? Wait, if it's "यावद्भवेद्दुःसहशीत-", how did the typesetter typeset it? Could the typesetter have dropped 'व' and set "याद्भवेद्दुःसहशीत-"? Look at the character after 'वे': Could it be 'द्दुः'? YES! In many old fonts, 'द्दु' (द् + दु) was a ligature: द् on top of दु! When द् is placed on top of दु, the top द् has a small belly, the lower दु has a loop, looking just like a 'ह'! Yes! द् + दु = द्दु! And before 'सह' there is visarga 'ः', making it 'द्दुः'! So it IS "द्दुः"! And what is the letter between या and वे? It's 'द्भ'! So the types

भाषाटीकासहित । ( १४९ ) पारा १ भाग, गन्धक २ भाग इन दोनोंको एकत्र खरल कर ले, पश्चात् इसमें पारे और गन्धकसे चौथाई भाग तांबाभस्म, रूपाभस्म और सुवर्णकी भस्म मिलाकर तीन दिन तक चित्रकके रसमें धूपमें खरल करे, फिर इसमें आधा भाग विष मिलाकर फिर मछलीके पित्तकी भावना देवे; फिर इसको चित्रक क्वाथ और त्रिकुटेकी भावना देकर धूपमें सुखा लेवे। इस औषधिको छः ६ रत्ती परिमाण लेकर चित्रकके क्वाथ और त्रिकुटेके चूर्णके अनुपानके साथ सेवन करे। इस औषधिका सेवन कराकर रोगीके सम्पूर्ण शरीरमें तैल मर्दन करके शीतल जलसे स्नान करावे। जबतक रोगीको अत्यंत शीत नहीं लगे, मल मूत्रकी प्रवृत्ति नहीं होय और शरीर कांपने नहीं लगे तब- तक रोगीको शीतल जलमें रखना चाहिये। रोगीको क्षुधाके लगनेपर मरिच, शर्करा, दही, अन्न देवे । तथा बहुत थोड़ा अदरख, मछली और अन्य शाकके साथ भोजन करावे, दूसरे दिन फिर उसी प्रकार स्नान करावे। इसको सन्निपात सूर्य कहते हैं ॥ ९५-९८ ॥ स्वच्छन्दनायक रस । सूतगन्धकलोहानि रौप्यं संमर्दयेत् त्र्यहम् । सूर्यावर्त्तश्च निर्गुण्डी तुलसी गिरिकर्णिका ॥ ९९ ॥ अग्निवल्ल्यार्द्रकं वह्निर्विजयाथ जया सह । काकमाचीरसैरेषां पञ्चपित्तैश्च भावयेत् ॥ २०० ॥ अन्धमूषागतं पश्चाद्वालुकायन्त्रगं दिनम् । विपचेच्चूर्णितं खादेन्माषैकं चार्द्रकद्रवैः ॥ २०१ ॥ निर्गुण्डीदशमूलानां कषायं सोषणं पिबेत् । अभिन्यासं निहन्त्याशु रसः स्वच्छन्दनायकः ॥ छागीदुग्धेन मुद्रं वा पथ्यमत्र प्रयोजयेत् ॥२०२॥

( १५० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । मायूरमात्स्यवाराहच्छागमाहिषमेव च । पञ्चपित्तमिदं देयं भावनासु च सर्वदा ॥ २३० ॥ इसके उपरान्त अभिन्यास ज्वरकी चिकित्सा कहते हैं। पारा, गन्धक, लोहेकी भस्म, रूपाभस्म इन सबको एकत्र करके हुलहुल, सम्भालू, तुलसी, गिरिकर्णिका, कलिहारी, अदरख, चित्रक, जयन्ती, भांग और मकोय इन प्रत्येकके रसमें तीन दिन तक और पांच प्रकारके पित्तोंमें तीन दिन उत्तम विधिसे खरल करके भावना देवे । फिर अन्धमूषामें बन्द करके एक दिन वालुकायन्त्रमें पकाकर चूर्ण कर लेवे । यह १ मासे औषधि अदरखके रसके साथ सेवन करे और ऊपरसे सम्हालू और दशमूलके क्वाथमें काली मिरचोंका चूर्ण मिला- कर अनुपान करे । इसको स्वच्छन्दनायक रस कहते हैं। इस औषधिके सेवन करनेसे अभिन्यास ज्वर शीघ्र नष्ट होजाता है । इस औषधिके सेवन करनेके पश्चात् बकरीका दूध और मूंगका यूष पथ्य देवे । मोर, मछली, सुअर, बकरा और भैंस इन पांच जीवोंके पित्तको पञ्चपित्त कहते हैं । भावनाकार्यमें ये ही पांच पित्त लिये जाते हैं १९९-२०३॥ सन्निपातान्तक रस । शुद्धसूतः समो गन्धो दरदं शुद्धखर्परम् । रसस्य द्विगुणौ देयौ मृतताम्राम्लवेतसौ ॥ २०५ ॥ भृङ्गराजद्रवैर्भाव्यं प्रत्यहं भावना पृथक् । दातव्यं तच्चतुर्गुञ्जामार्द्रकस्य रसैः सह । सन्निपातं निहन्त्याशु सन्निपातान्तको रसः२०४ शुद्ध पारा, गन्धक, सिंग्रफ और खपरिया यह सब एक एक भाग तथा पारेसे दो गुनी तांबेकी भस्म और अमलवेत इन सबको भांगरेके रसमें सात भावना देवे । इसकी चार रत्तीकी मात्रा है । अदरखके रसके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे शीघ्र ही सन्निपात ज्वर नष्ट होजाता है । इसको सन्निपातान्तक रस कहते हैं ॥ २०४ ॥ २०५ ॥

भाषाटीकासहित । ( १५१ ) अथ जीर्णज्वर विषमज्वर चिकित्सा । अथ विषमज्वर लक्षण । यः स्यादनियतात्कालाच्छीतोष्णाभ्यां तथैव च । वेगतश्चापि विषमः स ज्वरो विषमः स्मृतः॥२०६॥ जिस ज्वरमें ज्वरके आगमनका समय अनियमत हो, तथा शीत और उष्णता भी अनियत हो और ज्वर कभी समान स्थितिमें स्थित नहीं होय उसको विषमज्वर कहते हैं ॥ २०६ ॥ जीर्णज्वरके लक्षण । त्रिसप्ताहव्यतीतस्तु ज्वरो यस्तनुतां गतः । प्लीहाग्निसार्दं कुरुते स जीर्णज्वर उच्यते ॥ २०७ ॥ इक्कीस २१ दिन तक भी जो ज्वर नहीं पके किंतु सूक्ष्म होजाये तथा मंदाग्नि और प्लीहा आदि रोग उत्पन्न होजायँ तो उसको जीर्णज्वर कहते हैं ॥ २०७ ॥ ज्वरांकुश रस । रसस्य द्विगुणं गन्धं गन्धतुल्यञ्च टंकणम् । रसतुल्यं विषं योज्यं मरिचं पंचधा विषात्॥२०८॥ कट्फलं दन्तिबीजञ्च प्रत्येकं मरिचोन्मितम् । ज्वरांकुशो रसो नाम मर्दयेद्याममात्रकम् । माषेकेन निहन्त्याशु ज्वरं जीर्णं त्रिदोषजम्॥२०९॥ पारा १ भाग, गंधक २ भाग, सुहागा २ भाग, विष १ भाग, काली मिरच, कायफल और जमालगोटे यह तीनों पांच पांच भाग, इन सबको एकत्र करके एक प्रहर तक खरल करे । इस औषधिके १ मासा सेवनसे त्रिदोषज जीर्णज्वर नष्ट होता है । इसको जीर्णज्वरां- कुश रस कहते हैं ॥ २०८-२०९ ॥

( १६२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । ज्वरारि अभ्रक । अभ्रं ताम्रं रसं गन्धं विषञ्चैव समं समम् ॥२१०॥ द्विगुणं धूर्त्तबीजञ्च व्योषं पञ्चगुणं मतम् । आर्द्रकस्य रसेनैव वटी कार्या द्विगुंजिका ॥ ११ ॥ अनुपानं प्रयोक्तव्यं यथादोषानुसारतः । अभ्रं ज्वरारिनामेदं सर्वज्वरविनाशनम् । वातिकं पैत्तिकञ्चैव श्लैष्मिकं सान्निपातिकम्॥१२॥ विषमाख्याञ्ज्वरान्सर्वान्धातुस्थान्विषमज्वरान् । प्लीहानं यकृतं गुल्ममग्रमांसं सशोथकम् ॥ १३ ॥ हिक्कां श्वासञ्च कासञ्च मन्दानलमरोचकम् । नाशयेन्नात्र सन्देहो वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ १४ ॥ अभ्रकभस्म, तांबेकी भस्म, पारा, गंधक और विष यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, धतूरेके बीज दो भाग और त्रिकुटेका चूर्ण पांच भाग इन सबको एकत्र अदरखके रसमें खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । रोगीके बलाबलको विचार कर अनुपानकी व्यवस्था करके औषधि सेवन करावे । इसको ज्वरारि अभ्रक कहते हैं । इस औषधिके सेवन करनेसे वातज, पित्तज, श्लैष्मिक और सन्निपातिक ज्वर, सर्वधातुगत विषम ज्वर, प्लीहा, यकृत, गुल्म, अग्रमांस, शोथ, हिक्का, श्वास, खांसी, मंदाग्नि और अरुचि रोग निश्चय नष्ट हो जाते हैं, जिस प्रकार वज्रसे वृक्षोंके समूह तत्काल नष्ट होजाते हैं इसी प्रकार इस औषधिके सेवन करनेसे उपरोक्त रोग शीघ्र ही नष्ट होजाते हैं ॥ २१०–२१४ ॥ ज्वराशनि रस । रसं गन्धं सैन्धवञ्च विषं ताम्रं समांशकम् । सर्वचूर्णसमं लौहं तत्समं शुद्धमभ्रकम् ॥ १५ ॥

भाषाटीकासहित । ( १५३ ) लौहे च लौहदण्डेन निर्गुण्डीस्वरसेन च । मर्दयेद्यत्नतः पश्चान्मरिचं सूततुल्यकम् ॥ १६ ॥ नागवल्ल्या दलेनैव दातव्यो रक्तिसम्मितः । सर्वज्वरहरः श्रेष्ठो ज्वरान् हन्ति सुदारुणान् ॥ १७ ॥ कासं श्वासं महाघोरं विषमाख्यं ज्वरं वमिम् । धातुस्थं परमं दाहं ज्वरं दोषत्रयोद्भवम् ॥ १८ ॥ पारा, गंधक, सेंधानमक, विष और तांबेकी भस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, लोहभस्म पांच भाग, अभ्रक भस्म पांच भाग इन सब औषधियोंको एकत्र लोहेके खरलमें डालकर सम्हालूके रसमें लोहेके डंडेसे खरल करे । फिर इसमें एक भाग काली मिर- चोंका चूर्ण मिलाकर खरल करके एक एक रत्तीकी गोली बना लेवे । इस औषधिका पानके रसके साथ रोगीको सेवन करावे । इसके सेवन करनेसे दारुण त्रिदोष ज्वर, विषमज्वर, सब प्रकारके ज्वर, खाँसी, श्वास, वमन, धातुस्थ ज्वर और दाह नष्ट होते हैं। इसको ज्वराशनि रस कहते हैं ॥ १६-१८ ॥ अर्द्धनारीश्वर रस । रसगन्धौ समौ शुद्धौ विषं ग्राह्यञ्च तत्समम् । जैपालं तत्समं ग्राह्यं मरिचञ्च चतुर्गुणम् ॥ १९ ॥ त्रिफलाया रसैर्मर्द्यं भावना पञ्चधा तथा । जम्बीराणां द्रवैर्नस्यमेकस्मिन्नासिकापुटे ॥ २२० ॥ शरीरार्द्धगतं घोरं ज्वरं हन्ति न संशयः । अर्द्धनारीश्वरो नाम रसः शम्भुप्रकीर्तितः ॥ २१ ॥ पारा और गंधक एक एक भाग, विष दो भाग, जमालगोटे दो भाग और कालीमिरच चार भाग इन सब औषधियोंको त्रिफलेके