रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

30 রত্নাবলী পুনশ্চ—ধারাযন্ত্রবিমুক্ত অবিচ্ছিন্ন জলপ্রবাহ দ্বারা সমগ্র প্রাঙ্গণ পরিপ্লুত হইলে তথায় জনসমূহ পদনিক্ষেপের দ্বারা সদ্যঃ সমুখিত কর্দ্দমে ক্রীড়া করিতেছে ; এবং উদ্দাম রমণীগণের কপোলস্থল হইতে বিচ্যুত সিন্দূররাগের দ্বারা অরুণিত চরণবিক্ষেপের দ্বারা এই প্রাঙ্গণের দৃঢ়বদ্ধ ভূমিতল ( কুট্টিম ) কিছুক্ষণের জন্য রক্তবর্ণ ধারণ করিতেছে। ১১। Since— Eng. Trans. The city of Kaushambi whose own riches displayed by the garments have surpassed the entire treasury of the lord of wealth, glitters yellow everywhere as if its people are all covered with liquid yellow gold with the scattered heaps of Pistataka (red powder), as red as saffron- powder, imparting the spectacle of day-break ( down ),— and with Ashoka flowers, having their tops bent down under their weight and with the brilliance of golden ornaments. Again,— In the courtyard which has been all through flooded with showers of water continuously issuing from artificial fountains ( or syringes ) the people are playing in the mud created afresh by the heavy tread of feet, ; and the paved floor is rendered red by the people with their foot-prints that are red on account of the vermilion-powders falling from the brow of the boisterous ladies. 11. Jester (Looking)—O dear friend, behold the sporting of the courtesans charming on account of the hissing sound (Sitkara) uttered by them owing to their being struck with the showers of water issuing from the syringes filled with water by the gallants. राजा—( विलोक्य ) वयस्य, सम्यग् दृष्टं भवता¹ । कुतः— अस्मिन् प्रकीर्णपटवासकृतान्धकारे दृष्टो मनाङ् मणिविभूषणरश्मिजालैः । पातालमुद्यतफणाकृतिमङ्गकोऽयं मामद्य संस्मारयतीव² भुजङ्गलोकः ॥१२॥ 1 ख्या। 2 तौव।

प्रथमोऽङ्कः 31 विदूषकः :—( विलोक्य¹ ) भो वयस्स, पेक्ख पेक्ख । एसा क्खु मदणिआ मदणबसबिसंट्ठु लं बसन्ताभिणअं² णच्चन्ती चूअलदिआए सह इदो ज्जेब्ब आगच्छदित्ति अबलोएदु³ पिअबअस्सो ॥ (क) (क) भो वयस्य, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । एषा खलु मदनिका मदनवशविसंष्ठुलं वसन्ता- भिनयं नृत्यन्ती चूतलतिकया सह इत एवागच्छतीत्यवलोकयतु प्रियवयस्यः । अस्मिन् मदनमहोत्सवे प्रकीर्णः यः पटवासः पिष्टातकः तेन कृतः अन्धकारः अतिप्रभूतपिष्टातकपटेन सूर्यकिरणाव्यवधानात्, तस्मिन् । मणिमयानि विभूषणानि तेषां रश्मिजालैः । ( सर्पपक्षे ) मणयः एव विभूषणानि तेषां रश्मिजालैः । मनाक् ईषत् दृष्टः उद्यताः उत्थिताः फणा इव आकृति

32 রত্নাবলী অস্পষ্টভাবে দেখা যাইতেছে যে, কামুকগণ সর্পফণাকৃতি পিচকারিগুলি উত্তোলিত করিতেছে। শিরোমণির কিরণসমূহ দ্বারা ঈষৎ দৃষ্ট সর্পগণ শৃঙ্গকাকৃতি ফণা উত্তোলন করিয়া (যে পাতালপুরীতে অবস্থান করে)—ইহা যেন আজ আমাকে সেই পাতালপুরী স্মরণ করাইয়া দিতেছে॥১২॥ বিদূষক—(অবলোকন করিয়া) বয়স্য, দেখুন দেখুন—এই সেই মদনিকা মদনাবেশে ব্যাকুল হইয়া বসন্তকালোচিত নৃত্য করিতে করিতে চূতলতিকার সহিত এইদিকে আসিতেছে। Eng. Trans. King (Looking)—My friend, you have marked well ; for, in this darkness created by the clouds of Patavāsa dust, the host of dissolute people lifting up their syringes shaped like the hoods of snakes, (or snakes lifting up their syringe-like hoods), dimly perceptible through masses of rays of jewel-ornaments (or hood-gems) reminds me of the subterranean world. 12. Jester—Behold, my friend, how this Madaniká accompanied by Chutalatiká is coming towards this direction dancing the Spring-dance (or the dance in the manner suited to the spring season), completety overcome with the influence of the passion of love. ( ततः प्रविशति मदनलीलां नाटयन्त्यौ द्विपदीखण्डं गायन्त्यौ चेट्यौ ) मदनिका¹ ( गायति ) कुसुमाउहपिअदूओ मउलोकिदबहुचूओ। सिढिलिअमाणमहत्थो वाअदि दाहिणपवणओ ॥१३॥ (क) ²विअसिअबउलासोओ ³उक्कण्ठिअपिअमेलओ। पडिवालनअसमत्थो तम्मइ जुवईसत्यओ ॥१४॥ (ख) (क) कुसुमायुधप्रियदूतको मुकुलायितबहुचूतकः। शिथिलितमानमहत्त्वको वाति दक्षिणपवनकः ॥१३॥ (ख) विकसितबकुलाशोक उत्कण्ठितप्रियमेलकः। प्रतिपालनसमर्थस्ताम्यति युवतिसार्थकः ॥१४॥ 1 चेट्यौ। 2 विरलविसट्ठिअ, विअसिअबउलामोअओ। 3 उक्कंठिअपिअजणओ।

प्रथमोऽङ्कः ३३ अथवा— इह पढमं मधुमासो जणस्स हिअआइं कुणइ मिउलाइं । पच्छा बिज्झइ कामो लद्धपसरेहिं कुसुमबाणेहिं ॥१५॥ (ग) (ग) अथवा, इह प्रथमं मधुमासः जनस्य हृदयानि करोति मृदुलानि । पश्चात् विध्यति कामी लब्धप्रसरैः कुसुमबाणैः ॥१५॥ द्विपदी छन्दोविशेषः प्राकृतपैङ्गले उक्तः, कुसुमायुधेति । कुसुमायुधस्य प्रियः दूतः समासान्तः कपप्रत्ययः । दक्षिणपवनस्य कामोद्दीपकत्वाद् इत्यर्थः । मुकुलानि सञ्जातानि एषाम् इति मुकुलायितानि । शिथिलितं शिथिलं कृतं मानस्य अभिमानस्य ग्रन्थणं यस्मिन् इति समासान्त-कप् । दक्षिणपवने प्रवहति मानिनीनां मानशैथिल्यं जायते इत्यर्थः ॥ १३ ॥ विकसितेति ॥ वसन्ते बकुलाशोकानां पुष्पोद्गमः जायते युवतीनां पादताड़नात् मधुगण्डूषदानेन च । उत्कण्ठितः विरहाद् इत्यर्थः, यः प्रियजनः तस्य मेलकः सङ्गमयिता ; वसन्तसमागमे दक्षिणपवने प्रवाति रागातिशयात् अभिमतजनानां परस्परं 'मिलनं सञ्जायते मानापगमात् । प्रतिपालने प्रतीक्षायां असमर्थः । युवतीसार्थकः युवतीसमूहः ताम्यति म्लायति ॥ १४ ॥ इहेति । लब्धप्रसरैः लब्धावकाशैः ॥ १५ ॥ Prose. कुसुमायुधप्रियदूतकः मुकुलायितबहुचूतकः शिथिलितमानग्रन्थकः दक्षिणपवनकः वाति ॥ विकसितवकुलाशोककः उत्कण्ठितप्रियमेलकः प्रतिपालनासमर्थकः युवतीसार्थकः ताम्यति ॥ इह प्रथमं मधुमासः जनस्य हृदयानि मृदुलानि करोति । पश्चात् कामः लब्धप्रसरैः कुसुमबाणैः विध्यति ॥ १३, १४, १५ ॥ Beng. Trans. (অনন্তর মদনাবেশ অভিনয় ও দ্বিপদীখণ্ড নামক সঙ্গীত গান করিতে করিতে দুইজন দাসীর প্রবেশ) মদনিকা—(গান করিতে লাগিল) পুষ্পবাণ মদনের প্রিয়দূত দক্ষিণপবন আম্রতরুসমূহকে মুকুলিত করিয়া মানিনী- গণের মানগ্রন্থি শিথিল করতঃ প্রবাহিত হইতেছে ।১৩। (মুখগণ্ডূষ ও পদতাড়নের দ্বারা) বকুল ও অশোকবৃক্ষকে পুষ্পিত করিয়া উৎকণ্ঠিত 3

34 রত্নাবলী প্রিয়জনের সহিত মিলনের জন্য উৎকণ্ঠা প্রকাশ করতঃ প্রিয়জন-প্রতীক্ষায় অসমর্থ যুবতিবৃন্দ শুকাইয়া যাইতেছে ।।১৪। এইসময়ে বসন্তঋতু জনগণের হৃদয় কোমল করিয়া দেয়, পরে কামদেব অবসর পাইয়া পুষ্পবাণের দ্বারা বিদ্ধ করে। ॥১৫॥ Eng Trans. (Entering two handmaids gesticulating the play of love and singing a Dvipadi song) Madaniká (sings)—The southern breeze, the messenger of the flower-arrowed god, is blowing having caused the mango trees to blossom and softened the sensitiveness of the ladies. 13. The host of youthful ladies having caused the Vakula and Ashoka trees to blossom, longing for union with their dear ones but being unable to wait is pining away. 14. This spring season at this time softens the heart of the people, but the god of love having got the scope pierces (the mind) afterwards with his flowery arrows. 15. राजा—(निर्वर्ण्य)¹—मधुरोऽयमासां² निर्भरः क्रीड़ारसः । तथाहि— स्रस्तः स्रग्दामशोभां त्यजति विरचितामाकुलः केशपाशः क्षोभाया नूपुरौ च द्विगुणतरमिमौ क्रन्दतः पादलग्नौ । व्यस्तः कम्पानुबन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्याः³ क्रीड़न्त्याः पोड़येव स्तनभरविनमन्मध्यभङ्गानपेक्षम् ॥१६॥ विदूषकः—भो वयस्स, अहं वि एदाणं बहुपरिअणाणं मज्झे णच्चन्तो मत्तणमङ्गुस्सवं माणिइस्सं⁴। (क) राजा—(सस्मितम्) वयस्य, एवं क्रियताम् । 1 विलोक्य। 2 अहो निर्भरं क्रीड़ारसः परिजनस्य। 3 उर्व्वः।

प्रथमोऽङ्कः 35 विदूषकः—जं भवं आणवेदित्ति। (उत्थाय चेटीमध्ये नृत्यति) भोदि मदणिए भोदि चूदलदिए मंपि एदं चच्चरिअं¹ सिक्खा- वेध (ख) उभे—भो वयस्सहदास, ण क्खु एसा चच्चरी, द्विबदीखण्डं क्खु एदं। (ग) विदूषकः—(सहर्षम्) किं एदिणा खण्डेण मोअआ करी- अन्ति ?(घ) मदनिका—(विहस्य) णहि णहि। पठ्ठोअदि क्खु एदं। (ङ) विदूषकः—(सविषादम्) जइ पठ्ठोअदि ता अलं एदिणा। वरं पिअवअस्ससआसं ज्जेव्व गमिस्सं। (गन्तुमिच्छति।) (च) उभे—एहि कीलह्म। बसन्तअ कहिं गच्छसि ? (इति बहुविधं वसन्तकम् आकर्षतः, विदूषकश्च बलाद् गच्छति)। (छ) (क) भो वयस्य॑, अहमपि एतासां बहुपरिजनानां मध्ये नृत्यन् मदनमहोत्सवं मानयिष्यामि। (ख) यद् भवान् आज्ञापयति इति। भवति मदनिके, भवति चूतलतिके, मामपि एतत् चर्च'रिकं शिक्षयतम्। (ग) भो वयस्यहताश, न खलु एषा चर्च'री, द्विपदीखण्ड' खलु एतत् । (घ) किम् एतेन खण्डे'न मोदकाः क्रियन्ते ? (ङ) नहि नहि, पठ्यते खलु एतत् । (च) यदि पठ्यते तत् अलम् एतेन । वरं प्रियवयस्यसकाशं गच्छामि । (छ) एहि क्रीड़ामः, वसन्तक कुत्र गच्छसि ? निर्भरं: अतिमात्रः । निर्भरत्वस्य कारण' विशदयति स्रस्त इति । स्तनभरेण विनमत् आनतप्रायं यत् मध्य' कटिदेशः तस्य तस्मिन् भङ्गः तस्मिन् अनपेक्षा अनवधानं यस्याः यथा स्यात् तथा, नृत्यविक्षिप्तचेतसः मध्यभङ्ग' प्रति औदासीन्यमिति भावः। क्रीड़न्त्याः लीलायाः 1 चर्चिरिं ।

, there is a colon! "বিদূষক:—(আনন্দে)" And look at "খণ্ডের ( মিছরীর )": there are spaces inside parentheses! "( মিছরীর )" Line 22: "মদনিকা—(হাসিয়া) না না, ইহা কেবল পাঠ করা হয়।" Line 23: "বিদূষক:—(বিষাদের সহিত) যদি ইহা পাঠ করা হয়, তাহা হইলে ইহাতে আমার" Notice again: "বিদূষক:—"! Line 24: "প্রয়োজন কি ? বরং প্রিয় বয়স্যের নিকট যাইব। ( যাইতে উদ্যত )" Wait, look at "( যাইতে উদ্যত )" - space after ( and before )? In line 24: "( যাইতে উদ্যত )" - yes, "( যাইতে উদ্যত )" Line 25: "উভয়ে—এস, আমরা ক্রীড়া করি ; বসন্তক, তুমি কোথায় যাইতেছ ? (এই বলিয়া" Wait, look at the semicolon and question mark: "করি ;", "যাইতেছ ?" Line 26: "উভয়ে বহু প্রকারে বসন্তককে আকর্ষণ করিল এবং বিদূষক বলপূর্ব্বক চলিয়া গেল)" Line 27: "Eng. Tran.—King (Looking with wonder)—oh, how great is" Wait, is "oh" capitalized or lowercase? "—oh, how great is" (lowercase 'o'!). Line 28: "the fondness of our female attendants

प्रथमोऽङ्कः [r]37 lady having danced being regardless of the middle part (waist) of her body being broken owing to its being bent down under the weight of the breasts,—the mass of her dishevelled hair being scattered is forsaking the beauty of chaplets on her head ; these two anklets in her feet are screaming doubly ; and the necklace being tossed on account of continuous trembling is striking her breast out of pain as it were. 16. Jester—O friend, I like to congratulate this Cupid-festival by dancing and singing in the midst of these two. King—(Smiling) Let it be done (by you). Jester—(Rises up and dances in the midst of the two maid- servants) O lady Madaniká, O lady Chutalatiká, please help me to learn this Charchari (a kind of song with clapping). Both—(Laughing) Oh unfortunate one, it is not a Charchari but a song of Dvipadikhanda metre. Jester—( Rejoicing ) Are sweets made out of

38 रत्नावली मदनिका—एहि तरह्मा । (ग) उभे—(उपसृत्य) जेदु जेदु भट्ठा । भट्ठा देवी आणवेदि (इत्यर्धोक्ते लज्जां नाटयन्त्यौ) णहि णहि विण्णवेदि । [घ] राजा—(सहर्षं विहस्य सादरम् ) नन्वाज्ञापयतीत्येव रमणीयम् । विशेषतोऽद्य मदनमहोत्सवे । तत् कथय किमाज्ञापयति देवी । विदूषकः—आः दासीए धीए ! किं देवी आणवेदि ? (ङ) चेट्यौ—एव्वं देवी विण्णवेदि—अज्ज क्खु मए मअरंदुज्जाणं गदुअ रत्तासोअपायवदलसंठाविदस्स भगवदो कुसुमाउहस्स पूजा णिव्वत्तइदव्वा । तहिं अत्ताउत्तेण संणिहिदेण होदव्वम् । (च) राजा—(सानन्दम्) वयस्य, ननु वक्तव्यमुत्सवादुत्सवा- न्तरमापतितम् । [L1

प्रथमोऽङ्कः 39 तलसंस्थापितस्य भगवतः कुसुमायुधस्य पूजा निर्व्वर्तयितव्या। तत्र आर्य्यपुत्रेण सन्निहितेन भवितव्यम्। (ज) भो वयस्य, उत्तिष्ठ तत्र एव गच्छावः येन तत्र गतस्य ब्राह्मणबालकस्य मे स्वस्तिवाचनं किमपि भविष्यति। Beng. Trans. বিদূষক—(রাজার নিকটে যাইয়া) বয়স্য, নৃত্য করিয়াছি। না না, আমি ক্রীড়া করিয়া পলায়ন করিয়াছি। রাজা—ভালই করিয়াছ। চূতলতিকা—হাঁ, মদনিকে! আমরা অনেকক্ষণ ক্রীড়া করিয়াছি। অতএব, এস, মহারাজের নিকট মহিষীর সংবাদ দিই। মদনিকা—এস, শীঘ্র যাওয়া যাক্। উভয়ে—(পরিক্রমণপূর্ব্বক সমীপবর্ত্তিনী হইয়া) মহারাজের জয় হউক। মহারাজ মহিষী আদেশ করিয়াছেন—(এইরূপ অর্দ্ধেক বলিয়া—লজ্জার সহিত) না, না বিজ্ঞপ্তি করিয়াছেন— রাজা—(সহর্ষে আদর করিয়া হাসিতে হাসিতে) মদনিকে, আজ্ঞা করিয়াছেন— এইরূপ (বাক্য) অত্যন্ত মনোরম—বিশেষতঃ আজ মদনমহোৎসবে। তা বল, মহিষী কি আদেশ করিয়াছেন? বিদূষক—অরে দাসীপুত্রি! মহিষী কি আদেশ করিয়াছেন? উভয়ে—দেবী এইরূপ বিজ্ঞপ্তি করিয়াছেন—আজ আমি মকরন্দ-উদ্যানে গিয়া রক্তা- শোকতরুমূলে স্থাপিত ভগবান্ কুসুমাযুধের পূজা সমাপ্ত করিব। তথায় আর্য্যপুত্রকে সন্নিহিত থাকিতে হইবে। রাজা—(আনন্দের সহিত) বয়স্য, নিশ্চয়ই বলিতে হইবে যে এক উৎসবের পর অন্য একটা উৎসব আসিয়া পড়িয়াছে। বিদূষক—হে বয়স্য, গাত্রোত্থান করুন, সেইখানেই যাওয়া যাক; কারণ সেখানে গেলে এই ব্রাহ্মণপুত্রের কিছু স্বস্তিবাচন মিলিবে (দান পাওয়া যাইবে)। Eng. Trans. Jester (Approaching the King)—Friend, I have danced ; no no, I have escaped after a fun. King—It is well done.

40 रत्नावली Chuta—Hallo Madaniká, we have danced for a long time. Let us now go and report the message of the Queen to the King. Madaniká—Friend, let us be in haste. Both—(Walking around and approaching) Victory to your Majesty ! Your Majesty, . the Queen has ordered—(feeling abashed when half-uttered) ; no no, the Queen has informed— King—( Rejoicing and laughing ) Oh Madaniká, the expression namely that 'the Queen has ordered' is charming (to hear) specially in this Cupid-festival to-day. However, please say what is ordered by the Queen. Jester—O you harlot's daughter ! what is the order of the Queen ? Both—Thus informs the Queen—'To day I shall finish the worship in honour of the flower-weaponed god consecrated under the red Ashoka tree within the Makaranda garden where my husband will have to remain present.' King—(Rejoicing) Friend, surely it is to be said that a second festivity is come after the first one. Jester—O friend, get up. Let us go there, 'as having gone there this Bráhmana lad will receive some gifts (or food) by Svastiváchana (invocation of blessings). राजा—मदनिके, गम्यतां देव्यै निवेदयितुम् अयमहमागत एव मकरन्दोद्यानमिति। चेट्यौ—जं भट्टा आणवेदि। (इति निष्क्रान्ते) (क) राजा—वयस्य ! आदेशय मकरन्दोद्यानस्य मार्गम्। विदूषकः—एदु एदु भट्टा¹। (ख)

1. भवं।

प्रथमोऽङ्कः 41 ( इति परिक्रामतः ) विदूषकः—( अग्रतोऽवलोक्य ) एदं^१ मकरंदुज्जाणं, ता एहि पबिसह्म । (ग) ( इति प्रविशतः ) विदूषकः—(अवलोक्य सविस्मयम्) भो महाराज^२ ! पेक्ख पेक्ख दाव एदं क्खु मलयमारुदंदोलिद^३-मउलन्त^४सहआरमञ्जरी- रेणुपडलपडिवद्धपडविभाणं मत्तमहुअरमुक्कझङ्कारमिलिट- कोइला^५लावसंगोदसुहावहं तुह्मागमणदंसिआदरं विअ मअर'- दुज्जाणं लक्खीअदि । ता पबिसदु भवं । (घ) राजा—(समन्तादवलोक्य) अहो मकरन्दोद्यानस्य परा श्री:^६ ! इह हि— उद्यद्विद्रुमकान्तिभिः किसलयैस्ताम्रां त्विषं बिभ्रतो भृङ्गालीविरुतैः कलैरविशदव्याहारलीलाभृतः । घूर्णन्तो मलयानिलाहतिचलैः शाखासमूहैर्मुहु- र्भ्रान्तिं^७प्राप्यमधुप्रसङ्ग^८जनितां मत्ता इवामी द्रुमाः ॥२७॥ (क) यद् भर्त्ता आज्ञापयति । (ख) एतु एतु भर्त्ता । (ग) एतत् मकरन्दोद्यानं ; तदेहि प्रविशावः । (घ) भो महाराज ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व तावदेतत् खलु मलयमारुतान्दोलितमुकुलायमान- सहकारमञ्जरीरेणुपटलप्रतिबद्धपटवितानं मत्तमधुकर-मुक्तझङ्कार-मिलित-कोकिलालाप- सङ्गीतसुखावहं तवागमनदर्शितादरमिव मकरन्दोद्यानं लक्ष्यते । तत् प्रविशतु भवान् ।

1. भो एदं । 2. वयस्य । 3. मारुद'दोलण' । 4. पफुल्लन्त । 5. कोइलाव ।
2. रम्यता । 7. भ्रान्ति । 8. मधुप्रसङ्गमधुना ।

42 रत्नावली मलयमारुतेत्यादि मकरन्दोद्यानस्य विशेषणम्। मलयमारुतेन आन्दोलिताः कम्पिताः मुकुलायमानाः सहकारमञ्जर्य्यः तासां रेणुपटलेन प्रतिक्षणं सन्नहं विरचितमिति यावत् पटवितानं चन्द्रातपः यस्मिन् तत्। चूतमञ्जरीणां रेणुपटलेन उद्याने चन्द्रातपः विरचित इति भावः। कोकिलालापः कोकिलखनः कोकिलाराव इति वा पाठः। उद्यानस्य शोभां वर्णयति उद्यदित्यादिना। उद्यताम् उद्गच्छतां विद्रुमाणां प्रवालानां--'विद्रुमो रत्नवृक्षेऽपि प्रवालेऽपि पुमानयम्' इति मेदिनी—कान्तिरिव कान्तिर्येषां तैः किसलयैः पल्लवैः तासां तादृग्वर्णां त्विषं कान्तिं बिभ्रतः धारयन्तः द्रुमा इति शेषः। कलै मधुरैः भृङ्गाली भ्रमरसमूहः तस्याः विकृतैः झङ्कृतैः अविशदः अस्पष्टः यो व्याहारः भाषितं 'व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितम्' इत्यमरः। तस्य लीलां बिभ्रति ये ते, मत्ता अपि मदावेशात् अस्पष्टोक्तिं कुर्व्वन्ति इति भावः। मलयामिलस्य आहतिभिः ताड़नैः चलैः चञ्चलैः शाखासमूहैः मुहुः घूर्णन्तः भ्रमन्तः। मत्ता अपि मादकत्वप्रभावात् इतश्चेतश्च भ्रमन्ति इति भावः। एतादृशाः द्रुमाः मधुप्रसङ्गः (द्रुमपक्षे) मधोः वसन्तकालस्य, तथा च मधुनः मद्यस्य प्रसङ्गः सम्पर्कः तेन जनितां भ्रान्तिं भ्रमणं भ्रमञ्च प्राप्य मत्ता इव दृश्यन्ते इति भावः। भान्तीति पाठे द्रुमाः अधुना मधुप्रसङ्गं प्राप्य मत्ता इव भान्तीति अन्वयः। अत्र श्लेषानुप्राणितोत्प्रेक्षालङ्कारः। शार्दूलविक्रीड़ितं वृत्तम् ॥१७॥ Prose. उद्यद्विद्रुमकान्तिभिः किसलयैः तासां त्विषं बिभ्रतः कलैः भृङ्गालीविकृतैः अविशदव्याहारलीलाभृतः मलयानिलाहतिचलैः शाखासमूहैः मुहुः घूर्णन्तः अमी द्रुमाः मधुप्रसङ्गजनितां भ्रान्तिं प्राप्य मत्ताः इव (दृश्यन्ते)। (अथवा पाठान्तरे—अमी द्रुमाः अधुना मधुप्रसङ्गं प्राप्य मत्ता इव भान्ति) ॥१७॥ Beng. Trans. রাজা—মদনিকে, যাও গিয়া দেবীকে জানাও যে আমি এখনই মকরন্দোদ্যানে আসিতেছি। উভয়ে—যাহা মহারাজ আদেশ করেন। (উভয়ে নিষ্ক্রান্ত) রাজা—বয়স্য, মকরন্দোদ্যানে পথ দেখাও। বিদূষক—আসুন, আসুন, মহারাজ!

प्रथमोऽङ्कः 43 ( দুইজনে প্রবেশ করিয়া ) বিদূষক—( বিস্ময়ের সহিত অবলোকন করিয়া ) মহারাজ, দেখুন দেখুন, মলয়- পবনের দ্বারা আন্দোলিত মুকুলিত চূতমঞ্জরীর রেণুসমূহ দ্বারা একটা চন্দ্রাতপ বিরচিত করিয়া এবং মত্ত মধুকরসমূহের ঝঙ্কারমিশ্রিত কোকিলস্বররূপ সঙ্গীতের দ্বারা সুখাবহ হইয়া যেন মকরন্দোদ্যান আপনার আগমনের জন্য সাদর অভিনন্দন প্রকাশ করিতেছে। অতএব আপনি প্রবেশ করুন। রাজা—(চতুর্দ্দিকে অবলোকন করিয়া) আহা মকরন্দোদ্যানের কি শোভাতিশয় ! এখানে— সমুদ্গত প্রবালের ন্যায় কান্তিবিশিষ্ট পল্লবসমূহের দ্বারা-তাম্রবর্ণ আভা ধারণ করিয়া ভৃঙ্গসমূহের মধুর গুঞ্জনের দ্বারা অস্পষ্ট ভাষার বিলাস প্রকাশ করতঃ মলয়ানিল-তাড়নে চঞ্চল শাখাসমূহ দ্বারা মুহুর্মুহুঃ আন্দোলিত হইয়া বৃক্ষ সকল মধুসম্পর্ক ( মধু—বসন্ত অথবা মদ্য)-জনিত ভ্রান্তি (ভ্রম অথবা ভ্রমণ) লাভ করিয়া উন্মত্তের ন্যায় দেখা যাইতেছে। (পাঠান্তরে—এই বৃক্ষ সকল এখন মধুসংসর্গ পাইয়া উন্মত্তের ন্যায় শোভা পাইতেছে ) ।।৭।। Eng. Trans. King—O Madaniká, go and inform the Queen that I am just coming to the Makaranda garden. Both—As your Majesty commands. (Both exeunt) King—O fsiend, show me the path to the Makaranda garden. Jester—This way, this way, Sire. (Both enter) Jester (Looking with wonder)—behold, behold, here is the Makaranda garden that has formed a canopy by a cloud of polens of the newly sprouted mango-blossoms shaken by the southern breeze and that appears pleasant on account of the song in the form of the sweet notes of cuckoos mingled with the sweet humming sound made by the maddened black bees and thus looks ready, as it were, to welcome your approach with due respect. Therefore, please enter it.

44 रत्नावली King—(Looking around) Oh, how superior is the beauty of the Makaranda garden ! Here— Assuming the reddish hue by virtue of their newly sprouted twigs possessing the lustre of the shooting corals, and having acquired the semblance of inarticulate speech by the sweet humming sound of the swarms of black bees and every now and then reeling owing to their branches being agitated by the southern breeze, these yonder trees are seen, as if intoxi- cated, having undergone the to and fro movement caused by (or being under the spell of illusion caused by) the contact with the spring (Or—liquor). [or these yonder trees appear to be intoxicated coming at present in contact with the spring (or liquor)]. 17. अपिच— मूले गण्डूषसेकासव इव वकुलैर्वास्यते पुष्पवृष्ट्या मध्वाताम्रे तरुणा मुखशशिनि चिराद्भ्रान्तयश्चाद्य भान्ति । आकर्णाशोकपादाहतिषु च रसितं¹ निर्भरं नूपुराणां झङ्कारस्यानुगीतेरनुकरण²मिवारभ्यते भृङ्गसार्थैः ॥ १८ ॥ विदूषकः—( श्रुत्वा³ ) भो वयस्स ! ण एदे महुअरा णेउर- सद्दं अणुहरन्तो⁴ । णेउरसद्दो ज्जेव्व एसो देवीए परि- अणस्स । (क) राजा—वयस्य, सम्यगुपलक्षितं भवता । ( ततः प्रविशति उज्ज्वलवेषा वासवदत्ता काञ्चनमाला च पूजोपकरणहस्ता⁵ सागरिका च ) वासव—हञ्जे कञ्चणमाले ! आदेसेहि मअरंदुज्जाणस्स मग्गं । (ख)

1. रचिता । 2. अनुरागमिव । 3. पुस्तकान्तरे नास्ति । 4. अणुहरन्ति ।
2. गृहीतपूजोपकरणा ।

प्रथमोऽङ्कः 45 काञ्चन—एदु एदु भट्टिणी। (ग) वासव—( परिक्रम्य ) हञ्जे कञ्चणमाले ! अध केत्तिअदूरे सो रत्तासोअपायवो जहिं मए भगवदो कुसुमाउहस्स पूजा निव्वत्तइदव्वा। (घ) (क) वयस्य न एते मधुकरा नूपुरशब्दमनुहरन्तः। नूपुरशब्द एव एष देव्याः परिजनस्य। (ख) हञ्जे काञ्चनमालि, आदिशय मकरन्दोद्यानस्य मार्गम्। (ग) एतु एतु भर्त्री। (घ) हञ्जे काञ्चनमालि, अथ कियद्दूरे सः रक्ताशोकपादपः यत्र मया भगवतः कुसुमायुधस्य पूजा निर्वर्त्तयितव्या। मूले इति। मूले तरोरधः वकुलैः पुष्पवृष्ट्या गण्डूषसेकासवः तरुणीनां मुख- शीधुः येन वकुलः पुष्पाणि लभते “विकसति वकुलं योषितामास्यमद्यैः” इति कविसमयात्। वास्यते सुगन्धीक्रियते । तरुण्याः मध्वाताम्रे मधुना मद्येन चाताम्रे ईषत्ताम्रे मुखशशिनि अद्य बहोः कालादनन्तरमित्यर्थः चम्पकानि भान्ति। मधुपानारुणवदनमण्डले पटुमधुद्रुडसन- मालोक्य चम्पकानि विकसन्तीति कविसमयः। अशोकापादाहतिषु तरुणीनां पादाघातेन अशोकतरुः पुष्पितो भवति 'पादाघातादशोकः विकसति' इत्यादि कविसमयवचनात्। निर्भरं सान्द्रं नूपुराणां रसितं शब्दं रक्षताम् नूपुराणामिति वा पाठः। आकर्ण्य श्रुत्वा। भृङ्गसार्थैः मधुपसमूहैं अनुगीतैः गायनैः झङ्कारस्य नूपुरशब्दस्य अनुकरणम् अनुकृतिः आरभ्यते। अनुरणनम् इति वा पाठः। स्रग्धरा वृत्तम्। स्वभावोक्त्युत्प्रेक्षयोः संसृष्टिः ॥१८॥ Prose. अपिच, वकुलैः पुष्पवृष्ट्या मूले गण्डूषसेकासवः वास्यते इव। तरुण्याः मध्वाताम्रे मुखशशिनि चिरात् अद्य चम्पकानि भान्ति। अशोकापादाहतिषु नूपुराणां निर्भरं रसितम् आकर्ण्य भृङ्गसार्थैः झङ्कारस्य अनुगीतैः अनुकरणम् आरभ्यते इव ॥ १८ ॥ Beng. Trans. পুনশ্চ, ( অদ্য ) বকুলবৃক্ষসমূহ পুষ্পবর্ষণ দ্বারা মূলদেশে বিক্ষিপ্ত

46 রত্নাবলী যুবতীগণের মুখাসবকে যেন সুগন্ধ করিতেছে। তরুণীর মুখচন্দ্র মদ্যপানের দ্বারা ঈষৎ সহাস্য তাম্রবর্ণ ধারণ করিলে পর আজ বহুদিন পরে চম্পকপুষ্পসমূহ (যেন) শোভা পাইতেছে। অশোকবৃক্ষে পাদাঘাতকালে নূপুরসমূহের গম্ভীর শব্দ অনুক্ষণ শুনিয়া ভ্রমরগণ যেন গীতের দ্বারা নূপুরধ্বনির অনুকরণ করিতেছে। ১৮। বিদূষক—(শুনিয়া) হে বয়স্য, নূপুরশব্দ যে অনুকরণ করিতেছে ইহারা মধুকর নহে। এই নূপুরশব্দ নিশ্চয়ই মহিষীর পরিজনবর্গের। রাজা—বয়স্য, তুমি ঠিকই অবধারণ করিয়াছ। (তারপর উজ্জ্বলবেশ ধারণ করিয়া বাসবদত্তা ও কাঞ্চনমালা এবং পূজোপকরণ হস্তে করিয়া সাগরিকা প্রবেশ করিলেন) বাসবদত্তা—ওলো কাঞ্চনমালে, মকরন্দ উদ্যানের পথ দেখাও। কাঞ্চন—দেবি, আসুন আসুন। বাসব—(পরিক্রমণ করিয়া) ওলো কাঞ্চনমালে! সে রক্তাশোকতরু আর কতদূর?— যেখানে আমি ভগবান্ কুসুমায়ুধের পূজা করিব। Eng. Trans. Also,— Tthese Vakula trees are rendering fragrant as it were, the mouthfuls of wine (of the ladies) thrown at their root. The moon-like faces of the youthful ladies having grown reddish with the flush of wine, the Cham-paka flowers appear to be smiling as it were to-day after a long time. Hearing the deep jingling sounds of the (ladies') anklets at the time of striking their feet against the Ashoka trees, swarms of bees are imitating as it were the jingling sounds by their humming song. 18. Jester (Hearing)—O friend, these are not the bees imita- ting the jingling of the anklets, but this is the sound of the anklets of the attendants of the Queen. King—You have ascertained rightly. (Then enter Vásavadattá in bright attire and Kánchana- málá and Ságariká with the articles of worship) Vásava.—Oh Kánchanamálá, show me the path leading to the Makaranda garden.

प्रथमोऽङ्कः 47 Kánch.—By this way, by this way, madam. Vása.—(Walking around) O Kánchanamálá, how much distant is the red Ashoka tree where I shall have to perform the worship of the flower-arrowed god ? काञ्च—भट्टिणि, आसण्णं ज्जेव्व किं ण पेक्खदि भट्टिणी । इअं क्खु सा णिरन्तरुब्भिण्णकुसुमसोहिणी भट्टिणीए पडिग्गि- हिदा माहबी लदा । एसावि अवरा णोमालिआ लदा जाए अकालकुसुमसुग्गमसद्धालुणा भट्टिणा अणुदिणं आआसीअदि अप्पा । ता एदं अदिक्कमिअ दीसदि ज्जेव्व सो रत्तासोअ- पाअवो जहिं देवी पूअं णिव्वत्तिस्सदि । (क) वासव—ता एहि, तहिं ज्जेव्व लहुं गच्छम्ह । (ख) काञ्चन—एदु एदु भट्टिणी । (ग) ( सर्वाः परिक्रामन्ति ) वासव—अअं सो रत्तासोअपाअवो जहिं अहं पूअं णिव्वत्तइस्सं । ता पूआणिमित्ताइं उवअरणाइं मे उव- णेहि । सागरिका ( उपसृत्य ),—भट्टिणि एदं सब्बं सज्जम् । (ङ) वासव ( निरूप्यात्मगतम् )—अहो पमादो परिअणस्स ! जस्स ज्जेव्व दंसणपधादो पअत्तेण रक्खीअदि तस्स ज्जेव्व दिट्ठि- गोचरं पडिदा भवे । भोदु, एदं दाव भणिस्सं । (प्रकाशम् ) हञ्जे सागरिए । कीस तुमं अज्ज मअणमहुस्सवपराहीणे परिअणे सारिअं उज्झिअ इहागदा । ता तहिं ज्जेव्व लहुं गच्छ । एदं पि सब्बं पूओवकरणं कञ्चणमालाए हत्थे समप्पेहि । (च) १. मे परिअणस्स । २. अलक्खिदा भविअ पेक्खिस्स'—एषोऽपि पाठः क्वचित् दृश्यते ।

48 रत्नावलो ⸱⸱ सागरिका—जं भट्टिणी आणवेदि। ( इति कतिचित् पदानि गत्वा आत्मगतम् ) सारिआ मए सुसङ्गदाए हत्थे समप्पिदा। एदंपि अत्थि मे पेक्खिदु' कोदूहलं किं जहा तादस्स अन्तेउरे भअव' अणंगो अच्चीअदि, इह वि तह ज्जेव्व किं अच्चहेत्ति। ता जाव इह पूजासमओ होदि, दाव अहंपि भअवन्तं अणंगं ज्जेव्व पूअइदु' कुसुमाइ' अवचिणिस्स' । ( इति कुसुमावचयं नाटयति ) ( छ ) (क) भर्त्तुरासन्न एव किं न प्रेक्षते भर्त्ता। इयं खलु सा निरन्तरोद्भिद्नकुसुम- शोभिनी भर्त्रा प्रतिगृहीता माधवीलता। एषापि अपरा नवमालिका लता यस्याः अकालकुसुम समुद्गमग्रहिलामुना भर्त्रा अनुदिन' आयास्यते आत्मा। तत् एतत् अतिक्रम्य दृश्यते एव स रक्ताशोकपादपो यत्र देवी पूजां निर्व्वर्त्तयिष्यति। (ख) तर्हिहि तत्र एव लघु गच्छामः। (ग) एतु एतु भर्त्ता। (घ) अयं सः रक्ताशोकपादपो यत्र अहं पूजां निर्व्वर्त्तयिष्यामि। तत् पूजानिमित्तानि उपकरणानि मे उपनय। (ङ) भर्त्त्रि, एतत् सर्व्वं सज्जम्। (च) अहो प्रमादः परिजनस्य ! यस्य एव दर्शनपथात् प्रयत्ने'न रक्ष्यते तस्य एव दृष्टिगोचर' पतिता भवेत्। भवतु, एतत् तावत् भणिष्यामि। हञ्जे सागरिके, कथ' त्वमद्य मदनमहोत्सवापराधीने परिजने सारिकां उज्झित्वा इहागता। तत् तत्र एव लघु गच्छ। एतदपि सर्व्वं पूजोपकरण' काञ्चनमालायाः हस्ते समर्पय। (छ) यद् भर्त्री आज्ञापयति। सारिका मया सुसङ्गतायाः हस्ते समर्पिता। एतदपि अस्ति प्रेक्षितु' मे कौतूहलम्—किं यथा तातस्य अन्तःपुरे भगवान् अनङ्गः अर्च्य'ते, इहापि तथा एव किम् अर्च्चयेति। तद् यावद् इह पूजासमयौ भवति, तावदहम् अपि भगवन्तम् अनङ्गमिव पूजयितु' कुसुमानि अवचेष्यामि। निरन्तर' सन्तत' • उद्भिन्नानि प्रस्फुटितानि कुसुमानि तैः १ शोभते या सा।

प्रथमोऽङ्कः 40 अकाले स्वाभाविककुसुमोत्पत्तिकालादन्यस्मिन् समये इत्यर्थः । श्रद्धालुना उत्सुकेन विश्वासवता इति यावत् । आयास्यते आयासः क्रियते । प्रमादः अनवधानता । यस्य एष इति राजानमुद्दिशति । दृष्टिगोचरं—दृष्टिविषये । गावः इन्द्रियाणि चरन्त्याष्विति गोचरः विषयः । मदनमहोत्सवे पराधीनाः नियुक्ताः अन्यकार्यकरणासमर्थाः इत्यर्थः । उज्झित्वा त्यक्त्वा । Beng. Trans.—কাঞ্চন—দেবি, আমরা নিকটেই আসিয়া পৌঁছিয়াছি। আপনি কি দেখিতে পাইতেছেন না যে, এই সেই আপনার পরিগৃহীতা মাধবীলতা নিরন্তর প্রস্ফুটিত কুসুমে শোভিত হইয়া রহিয়াছে। এই আর একটি নবমালিকা লতা। ইহাতে অকাল- পুষ্পোদ্গম হইবে এই বিশ্বাসে মহারাজ নিজে কিরূপ আয়াস পাইতেছেন। ইহা অতিক্রম করিলেই সেই রক্তাশোক বৃক্ষ দেখা যাইবে, যেখানে দেবী মদনদেবের পূজা করিবেন। বাসব—অতএব সেইখানেই শীঘ্র যাই চল। কাঞ্চন—দেবী, আসুন আসুন। ( সকলে পরিক্রমণ করিলেন ) বাসব—এই সেই রক্তাশোকবৃক্ষ যেখানে আমি পূজা সমাপ্ত করিব। অতএব পূজোচিত উপকরণসমূহ এইখানে লইয়া আইস। সাগরিকা—( নিকটে যাইয়া ) দেবি, এই সমস্ত প্রস্তুত রহিয়াছে। বাসব—(দেখিয়া—স্বগত) অহো পরিজনবর্গের কি অনবধানতা! যাহার দৃষ্টিপথ হইতে ইহাকে অতি যত্নের সহিত রক্ষা করা হইতেছে, (আজ) তাহারই দৃষ্টির বিষয়ীভূত হইবে। আচ্ছা, আমি এইরূপ বলিব। (প্রকাশ্যে) সাগরিকে, আজ মদনোৎসবে পরিজনবর্গ কার্যব্যাপৃত থাকায় তুমি কেন সারিকাকে পরিত্যাগ করিয়া এখানে আসিয়াছ? অতএব তুমি সেখানে শীঘ্র যাও এবং পূজোপকরণগুলি কাঞ্চনমালার হস্তে অর্পণ কর। সাগরিকা—দেবী যেরূপ আদেশ করেন। (কয়েক পদ যাইয়া—স্বগত) আমি সারিকাকে সুসঙ্গতার হস্তে অর্পণ করিয়াছি। এই পূজা দেখিবার জন্য আমারও কৌতূহল রহিয়াছে। আমার পিতার অন্তঃপুরে ভগবান্ অনঙ্গদেবের যেরূপ পূজা হয়, এখানে ইহা সেইরূপ অথবা অন্যপ্রকার। অতএব, অলক্ষিত থাকিয়া ইহা দেখিব। (পরি- ক্রমণ ও অবলোকন করিয়া) সুতরাং যতক্ষণ না পূজার সময় হয়, ততক্ষণ আমি ভগবান্ অনঙ্গদেবকে পূজা করিবার জন্য পুষ্প চয়ন করিব। ( নাট্যে কুসুমচয়ন প্রদর্শন )। 4