शारदा तिलक तन्त्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Sharada Tilak Tantra with Hindi Commentary
लक्ष्मण देशिकेन्द्र / चमन लाल गौतम द्वारा
स्रोत: संस्कृति संस्थान बरेली · संस्कृति संस्थान बरेली · 1950 (उद्गम)
सूत्र चतुष्टय देवे । इससे शूल का आकार हो जाता है जो दो वृत्तों से
३६० ] [ श्रीशारदा तिलक इस पद के अन्त में 'वल्लभाय' कहे और अन्त ये 'स्वाहा, कहना चाहिए ॥११२ अनुष्टुप् मन्त्र आख्यातो गोपालस्य जगत्पतेः । अनङ्गः कृष्णगोविन्दो ङेन्तावष्टाक्षरो मनुः ॥११३ प्राक्प्रत्यग्दक्षिणादविविधवदभिलिखेत्स्पष्टरेखाचतुष्कं कोणोद्यच्छूलयुक्तं वलययुगयुतं मध्यपूर्वं तदन्तरम् । श्लोकस्यार्णान्परस्ताद्वसुपदविवरेष्वष्टवर्णं लिखित्वा तद्वा ो द्वादशार्णे स्तदनु परिवृत देवकीपुत्रयन्त्रम् ॥११४ तं सुकीदेवदेवे त तं देने वरतो रनम् ! त वा रतो ढत ख्यातं देवकीसुतम् ।११५ लिखित भूर्ज्जपत्रादौ तन्त्रमेतद्यथाविधि । विधृतं बाहुना नित्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥११६ पलाशवृक्षफलके लिखितं साधुसाधितम् । गोस्थाने निखनेदेतद्गवां वृद्धिमवैत्सदा ॥११७ यह जगत्पति गोपाल का अनुष्टुप् मन्त्र बताया गया है काम बीज और चतुर्थ्यन्त कृष्ण तथा गोविन्द होते हैं । यह आठ अक्षरों वाला मन्त्र होता है ॥११३। अब काम लिङ्ग मन्त्र बताया जाता है— पूर्व और पश्चिम में दो रेखाएं लिखे तथा दक्षिण-उत्तर में दो रेखाएं लिखें । इस तरह से चार रेखाएं लिखनी चाहिए । मध्य कोण में कर्ण सूत्र चतुष्टय देवे । इससे शूल का आकार हो जाता है जो दो वृत्तों से युक्त करे । मध्य कोष्ठ से आरम्भ करके मध्य कोष्ठ में ही समाप्ति करे श्लोक के आठ वर्णों को आगे आठ पद विवरों में लिखे । उसके बाहर बारह वर्णों से उसके पीछे परिवृत करे । यह देवकी पुत्र का यन्त्र होता है ॥११४। सुकी देव में त-त देव में---त वरतो रत - अथवा तं रतो रूढ----त ख्यात और तं देवकी सुतम् है ॥११५। इस यन्त्र को विधि के साथ भोज पत्र आदि पर लिखे । इसे बाहु पर नित्य विधृत करे तो यह सब कामनाओं के फल को प्रदान करने वाला होता है ॥११६।
पंचदश पटल ] [ ३६१ ढाक वृक्ष के तख्ते पर लिखकर उसे साधु साधित करे। इस मन्त्र को गौओं के स्थान में गाड़ देवे तो इससे गौओं की वृद्धि सदा होती है। १ १७। श्लोक चतुः षष्टदेष भूर्ज शिवादि देत्यादि लिखेत्क्रमेण । तत्सर्वतोभद्रमिति प्रसिद्ध यन्त्रः श्रीविजयप्रदायि । ११८ फलके खादिरे कॢप्तं गवां गोष्ठे निवेशितम् । रक्षाकृच्चौरमारिघ्नं सवत्सानां गवां हितम् ।११६ क्षोरगोपवगीरक्षोरक्षमाक्षपक्ष र । योमानोनगनोमागोपक्षक्षक्षगक्षाप ।१२० ब्रह्मा भूम्या समासीनः शान्तिबिन्दुसमन्वितः । बीज मनोभुवः प्रोक्तं जगत्त्रितयमोहनम् । १२१ ऋषिस्सम्मोहनः प्रोक्तो गायत्रं छन्द ईरितम् । सर्वसम्मोहनः साक्षाद्देवता मकरध्वजः । बीजेन दीर्घयुक्तेन षड् ङ्गविधिरोरीतः । १२२ अब अन्य मन्त्र बताया जाता है-भोज पत्र में चौंसठ पदों में श्लोक को लिखे और क्रमसे शिवादि दैत्यादि लिखे । 'यह सर्वतो भद्र'- इस नाम से प्रसिद्ध है। यह यन्त्र यश, श्री और विजय के प्रदान करने वाला होता है ।११८। खादिर वृक्ष के तख्ते पर लिख कर गायों के गोष्ठ में निवेशित करे तो यह चोर आदि के हनन करने वाला तथा रक्षाप्रद होता है और वत्सों के सहित गौओं का हित करने वाला है ।११६। अक्षर वाला एक काम मन्त्र कहा जाता है—ब्रह्मा, कः, भूमि, लः, इस पर आसीन शांति-ई, विन्दु, अनुस्वार, इससे क्लीं हुआ । यह कामदेव का बीज कहा गया है। जो तीनों जगतोंका मोहने वाला होता है । १२० । १२१। इस मन्त्र का ऋषि सम्मोहन कहा गया है तथा इसका छन्द गायत्र है । इस मन्त्र का देवता साक्षात् सर्व सम्मोहन मकर ध्वज होता है । दीर्घ से युक्त बीजके द्वारा इसके षडङ्गों की विधि कही गयी है ।१२२।
३६२ ] [ श्रीशारदा तिलफ तपा (वा) रुणं नत्नविभूषणाढ्यं मीनध्वजं चारुकृताङ्गरागम् । कराम्बुजैरङ्कु शमिक्षु चापं पुष्पास्त्रपाशौ दधत भजामि ।२३ लक्षत्रयं जपेन्शं मधुरत्रयसंयुतैः । पुष्पैः किंशुकजैः फुल्लैर्जुहुयात्तद्दशांशतः । १२४ वक्ष्यमाणे यजेत्पीठे विधिना मकरध्वजम् । मोहिनी क्षोभिणी त्रासीस्तम्भन्याकर्षिणो पुनः ।१२५ द्राविण्युन्मादिनीक्लिन्नाक्लेदिन्यः पीठशक्तयः । बीजाद्यमासनं दत्त्वा मूर्त्ति मूलेन कल्पयेत् । १२६ अस्यां सम्यग्यजेद्देवं वक्ष्यमाणेन वर्त्मना । इष्ट्वाऽङ्गावरणं पूर्वं मध्ये दिक्षा यजेच्छरान् ।१२७ ड्राडाद्यं शोषणं पूर्वं द्रीडाद्यं मोहनं ततः । गंदीपनाख्यं क्लीमाद्यं क्लुमाद्यं तापनं ततः ।१२८ सगन्तंभृगुणा भूयो मादनं पञ्चमन्ततः । प्रणामबाणहृप्ताब्जा ध्येयास्ना बाणदेवताः ।१२६ अब ध्यान बताया जाता है-क्रान्तिसे युक्त अरुणरतनों के-भूषणोंसे समन्वित-मीन ध्वजा वाले-सुन्दर अङ्ग राग किये हुए-करकमलों में अंकुश इक्षुचाप-पुष्पास्त्र और पाश को धारण करने वाले का मैं भजन करता हूँ ।१२१। इस मन्त्र का तीन लाख जप करना चाहिए । और जप का दशांश भाग तीनों मधुरों में संयुक्त ढाक के पुष्पों से होम करें । आप बताये जाने वाले पीठ पर विधि के साथ मकरध्वज का अर्चन करना चाहिए । अब पीठ की शक्तियाँ बतलायी जाती हैं— मोहिनी— क्षोभिणी— स्तम्भिनी—आकर्षिणी—द्राविणी—उन्मादिनी— क्लिन्न—क्लेदिनी—ये पीठ की शक्तियाँ हैं बीजाद्य आसन देकर मूल मन्त्र के द्वारा मूर्त्ति की कल्पना करनी चाहिए । १२६-१२६। इस मूर्ति में आगे कहे जाने वाले मार्ग से भली भाँति देव का यजन करना चाहिए । पूर्व में अङ्गावरण का अर्चन करके मध्य में दिशाओं में शरों का अर्चन करना चाहिए ।१२७। पूर्व में डडाद्य—ड्रीडद्य—मोहन —
चतुर्दश पटल ] [ ३६३ दीपन-क्लीमाद्य-तापन-सर्गान्तभृगु अर्थात् सः, फिरमादन पाँचवां होता है। एक हाथ से प्रणाम और दूसरेसे अब्ज धारण करने वाले बाथ युक्त देवता है जिनका ध्यान करना चाहिए। वहां पर मध्य में क्रम के अनु- सार शक्तियों का पूजन करें। २८ १२६। सम्पूज्यास्तत्र मध्ययेषु शक्तयोऽष्टौ यथाक्रमम् । अनङ्गरूपान्याऽनङ्गमदनानङ्गमन्मथा ।।१३० अनङ्गकुसुमा पश्चादनङ्गमदुरा । अनंगशिशिरान ङ्गमेखलानंगदीपिका ।।१३१ लीलाकमलधारिण्यः स्मरवक्त्राः सुशोभितः ।।१३२ वह्निः षोडशपत्रेषु पूज्याः षोडश शक्तयः । युवतिविप्रलम्भान्या ज्योस्ना शुभ्रर्मदद्रवा ।।१३३ सुरता वारुणी लोभा कान्ति सौदामिनी पुनः । कामच्छत्रा चन्द्ररेखा शुकी स्यान्मदना पुनः ।१३४ ज्योतिर्मायावनी ता स्युः कहलारविलसत्कराः । स्मेरवक्त्रा युवतयो मदविभ्रममन्थराः ।१३५ उन शक्तियों के नाम बताये जाते हैं-अनङ्गरूपा-अनङ्गमदना- अनङ्गमन्मथा-अनङ्गकुसुमा-अनङ्गमदनातुरा-अनङ्गशिशिरा-अन- ङ्गमेखला-अनङ्गदीपिका ये हैं ।१३०-१३१। ये सब लीला कमलों के धारण करने वाली हैं, इनके मुख पर मन्द मुस्कान रहती है ओर ये सुशोभित हैं ।१३२। बाहर सोलह पत्रों में इन षोडश शक्तियों का पूजन करना चाहिए । उनके शुभ नामों का, परिगठन किया जाता है- युवतिविप्रलम्भा, ज्योत्स्ना, शुभ्र, मदद्रवा, सुरता, वारुणी, लोभा, कान्ति, सौदामिनी, कामच्छत्रा, चन्द्ररेखा, शुक्री, मदना, ज्योति, मायावती, ये इनके नाम हैं । ये सब कल्हार के शोभित करने वाली है इनका मुख स्मित से युक्त है-ये सब युवतियाँ है और मद के विभ्रमों से मन्थरा है ।१३३-१३५। दलाग्रेषु पुनः पूज्याः स्मरस्य परिचारिकाः । शोकमोही विलासोऽन्यो विभ्रमो मदनातुरः ।१३६
३६४ ] [ श्रीशारदा तिलक अपत्रयोयुवा कामी धृतपुष्पोरतिप्रियः । ग्रीष्मस्तपान्त ऊर्ज्जोऽन्यो [हेमन्तः शिशिरो मतः । १३७ इक्षुकामुकपुष्पेषुधरा रक्ता सुभूषिताः । अपराङ्गनिषङ्गाद्या वनितासक्तमानसाः । १३८ रतिप्रियानष्टदिक्षु यजेदष्टौ विशिष्टधीः । परभृत्यारसौ पश्चाच्छुकमेधाव्हयौ पुनः । १३६ अपाङ्गभ्रूविलासो द्वौ हावभावौ प्रकीर्तितौ । चतुरस्रस्य कोणेषु पूज्यास्तत्परिचारकाः । १४० माधवी मालती पश्चाद्धरिणाक्षी मदोत्कटा । सितचामरधारिण्यः सर्वाभरणभूषिताः । १४१ बाह्ये लोकेश्वरान्पश्चात्तदस्त्राण्यर्चयेत् क्रमात् । १४२ इत्थं योभजते देवं सुगन्धिसुमादिभिः । स भवेल्लब्धसौभाग्यो लक्ष्म्या जितधनेश्वरः । १४३ अशोकपुष्पैर्दध्यक्तैर्जुहुयाद्देवमत्रयम् । अष्टोत्तरसहस्रं यो स भवेज्जगतां प्रियः । १४४ गव्येनाज्येनः जुहुयान्मन्त्रो णाष्टोत्तरं शतम् । साधकेन्द्रः संसापातर्चिते हव्यवाह । १४५ सम्पाताज्येन वनिता भो येदात्मनः पतिम् । अनया यद्यदादिष्टं तत्तत्स कुरुते सदा । १४६ कन्यार्थी जुहुयाल्लाजैर्दध्यक्तमण्डलान्तरे । कन्यामिष्टामवाप्नोति सापि सत्पतिमाप्नुयात् । १४७ दलों के अग्रभागों में पुनः स्मर देव की परिचारकों का पूजन करना चाहिए । शोक, मोह विलास, विभ्रम, मदनातुर, अपत्रय, युवा, कामी, धृतपुष्य रति प्रिय, ग्रीष्म तपान्त, ऊर्ज्ज, हेमन्त, शिशिर, ये इनके नाम हैं ।१३६-१३७। ये सब इक्षुकार्मुक और पुष्पों के वाणों को धारण करने वाली हैं । इनका रक्त वर्ण है और ये सब सुभूषित है । अपराङ्ग, निष्कङ्ख्या --वनिताओ में आसक्त मानस हैं ।
पंचदश पटल ] [ ३६५ ये रति प्रिय है । विशिष्ठ बुद्धि वाले को चाहिये कि इन आठों का आठों दिशाओं में यजन करे । परभृत्, सारस, शुक, मेधा ।१३८-१३६। अपाङ्ग, भ्रूविलास, हावभाव कीर्त्तित किये गये । चतुरस्र के कोणों में उनके परिचारक पूजने चाहिए ।१४०। माधवी, मालती, हरिणाक्षी -मदोत्कटा-ये सित चमरों के धारण करने वाली तथा सब आभरणों से विभूषित हैं ।१५१। बाहर में लोकेश्वरों का तथा क्रम से उनके अस्त्रों का अर्चन करना चाहिये ।१४२। इस प्रकार से सुगन्धित कुसुम आदि से जो देव का भजन किया करता है वह सौभाग्य के प्राप्त करने वाला और लक्ष्मी से धनेश्वर को जीतने वाला हो जाया करता है ।१४३। जो पुरुष अशोक के पुष्पों की दधि से अक्त करके दिनदिन तक एक सहस्र आठ बार होम किया करता है वह समस्त जगतों का प्रिय होता है ।१४४। गौ के घृत से मन्त्र के द्वारा एक सौ आठ आहु- तियाँ दिया करता है अर्चि हैं हव्य वाहन में साधकेन्द्र को चाहिए सम्पात करे । उस सम्पात के घृत से वनिता अपने पति को भोजन करावे । उसके द्वारा जो-जो आदिष्ट होवे वह उस-उसको ही करे ।१४५-१४६। जो कन्याओं का अर्थी हो वह मण्डल के अन्दर में ही दध्यक्त लाजाओं के होम से प्राप्त कर लेता है और कन्या भी अपना सत्पति प्राप्त कर लिया करती है ।१४७। कामोल्लासितसाध्यमङ्गविलसतषट् कोणमेतद्बहि- र्गायत्रीगुणवर्णवद्धसुदल मालामनेारक्षरैः । षट्संख्यैः सहित्राष्टपत्रसहितं क्षोणीपुरेणावृतम् । कोणन्यस्तमनोभावेन कथितं यन्त्रं जगन्मोहनम् ।१४८ कामदेवाय शब्दान्तं विद्महे ङेऽन्तमीरयेत् । पुष्पवाणं धीमहिस्यात्तन्तोऽनङ्ग प्रचोदयात् ।१४६ नमोऽन्तकामदेवाय वदेत् सर्वजन ततः । प्रियास् सर्ववर्णान्ते जनसम्मोहनाय च ।१५०
३६६ ] [ श्रीशारदा तिलक ज्वलद्वयं प्रज्वलार्णान्विदेत् सर्वजनस्य च । हृदय मम शब्दान्ते वशंकुरुयुगं शिरः । १५१ अब मन्त्र बतलाया जाता है-षट्कोण के मध्य में कामबीज के अन्दर साध्य-साधक कर्म का नाम लिखना चाहिए । अग्नेयादि षट्कोणों में काम षडङ्गों को लिखे। उसके वाहिर अष्टदल के मध्य में वक्ष्यमाण गायत्रीके वर्गोंको तीन बार लिखकर माला मन्त्र के षट्-षट् अक्षरों को दलों के अग्रभागों में लिखना चाहिए। में न्यस्त मनो- भाव से भूपुर को आवृत्त करे। यह जगन्मोहन यन्त्र कहा गया है ।१४८। काम गायत्री का उद्धार बतलाया जाता है-'कामदेवाय' के अन्त में चतुर्थ्यन्त 'पुष्प वाण' लिखना चाहिए । फिर 'विदमहे'और 'धीमहि' लिखकर अनङ्ग प्रचोदयात लिखे ।१४६। माला मन्त्र बतलाते हैं- 'कामदेवाय नमः' यह कहकर 'सर्व नमः सर्व प्रियाग जन मोहनाय' लिखकर 'ज्वल' को दो वार और प्रज्वल वर्णों को कहे । फिर सर्व जनस्य हृदय मम वश कुरु कुरु स्वाहा' कहे-यह माला मन्त्र अड़तालीस अक्षरों से युक्त होता है । १५०-१५१। मालामन्तुरयं साष्टचत्वारिंशद्भिरक्षरैः ।१५२ साध्याख्यापुटितः स्मरैः परिवृतं कामं लिखेन्मध्यतः । पश्चात्तारविकारपक्षकपरान्नासाधिझिण्टीशघान् । शूलाढ्याष्टदलेषु साधुविलखेत्ताम्बूलपत्रोदरे । यन्त्रं या निशि खादयेत्कृतजपं वश्या भवेत्तस्य सा ।१५३ कथित पुष्प बाणस्यसांगोपाँगसमर्चनम् । सौभाग्यकान्तिविभवदारपुत्रसमृद्धिदम् ।१५४ अब अन्य यन्त्र बतलाया जाता है-आठ दलों की कर्णिका में मध्य में साध्य कर्म नाम से पुटित काम बीजों से परिवृत करके लिखे । पीछे तार-विकार पक्षक पर नासार्धिझिण्टीशयों की शूलाढ्य आठ दलों में भली भाँति लिखना चाहिए । फिर ताम्बूल के मध्य में रखकर रात्री में खावे ओर जप करे तो वह उसके वश्य हो
पंचदश पटल ] [ ३६७ जाती है ।१५३। यह पुष्प व.ण का साङ्ग-उपाङ्ग समर्चन कह दिया गया है। यह सौभाग्य-कान्ति-वैभव-दारा-पुत्र और समृद्धि के प्रदान कर ने वाला होता है ।१५४। आदाय वेदाः सकलाः समुद्रान्निहत्यांशङ्खासुरमत्युदग्रम् । दत्ताः पुरः येन पितामहाय विष्णुं तमाद्यं भज मत्स्यरूपम् ।१५५। दिव्यामतार्थं मथिते महाब्धौ देवैरसुरैर्वासुकिमन्दराभ्याम् । भूमेर्महावेगविधूनितायास्तं कूर्ममाधारगतं स्मरामि ।१५६। समुद्रकाञ्ची वसुन्धरा सरिदुत्तरीया मेरुकिरीटभारा । दंष्ट्राग्रतो येन समुद्धृता भूस्तमादिकोलं शरणं प्रपद्ये ।१५७ सक्तातिभङ्गक्षमया धिया यस्तम्भान्तरालादुदितोनृसिंह । रिपुं सुराणां निशितैर्नखाग्रैर्विदारयन्तं नच विस्मरामि ।१५८ अत्यन्त उग्र शंखासुर का निहनन करके सब वेदोंको लाकर जिसने पहले पितामह को दिये थे उन आद्य मत्स्य स्वरूप वाले भगवान् विष्णु का भजन करो ।१५५। देवों और असुरों के द्वारा वासुकि और मन्दरा- चल से दिव्य अमृत की प्राप्तिके लिये महासागर के मथन किए जाने पर महान वेग से विघूर्णित भूमि के आधार में स्थित उन भगवान् कूर्म का मैं स्मरण करता हूँ ।१५६। जिसकी काँची समुद्र है और जिसका उत्तरीय श्रेष्ठ सरिता है-मेरु के किरीट के भार वाली वसुन्धरा को जिसने अपनी दाढ़ के अग्रभाग पर धारण किया था उन आदि कोल (वाराह) की मैं शरणागति में गमन करता हूँ ।१५७। अपने भक्त की पीड़ा के भंग करने में समर्थ श्री से युक्त जो स्तम्भ के अन्तराल से समुदित हुये थे और जो सुरो के शत्रु हिरण्यकशिपु को अपने पैने नखों से विदीर्ण कर रहे थे उन भगवान् नृसिंह कामैं कभी भी विस्मरण नहीं करता हूँ ।१५८। यतुः समुद्राभरणा धारित्री न्यासाय नाल चरणस्य यस्य । एकस्य नान्यस्य पद सुराणां त्रिविक्रमं सर्वगतं स्मरामि ।१५६
३६८ ] [ श्रीशारदा तिलक त्रिः सप्तवारं नृपतीन्निहत्य यस्तर्पणं रक्तमयं पितृभ्यः । चकार दौर्दण्डबलेन सम्यक् तमादिशूरं प्रणमामि भक्त्या ॥१६० कुले रघूणां रमवाप्य जन्म विधाय सेतुं जलधेर्जलान्तः । लङ्केश्वरं यः शमयाञ्चकार सीतापति तं प्रणमामिभक्त्या ॥१६१ हलेन सर्वानसुरान्विकृष्य चकार चूर्ण मुशलप्रहारैः । यः कृष्णमासाद्य बल बलीयान् भक्त्या जजेत बलभद्ररामम् ॥१६२ चार सागरों के आवरण वाली धरित्री जिसके चरणों में न्यास करने के लिए समर्थ नहीं हुई थी, सुरों के पद (स्थान) अन्य एक पद का नहीं था उन भगवान् त्रिविक्रम का जो सर्वगत है उसे मैं स्मरण करता हूँ ॥१५६। जिसने इक्कीस बार राजाओं का निहनन करके पितृ- गण का रक्तमय तर्पण किया था और भलीभाँति अपने महान बल के द्वारा ही किया था उन आदिशूर परशुराम का मैं भक्ति की भावना से स्मरण करता हूँ । अर्थात् प्रणाम करता हूँ ॥१६०. जिसने रघुकुल में जन्म ग्रहण करके समुद्र के जल के अन्दर सेतु बनवाकर लंकेश्वर रावण का शमन किया था, उन भगवान सीता के पति श्रीराम को मैं भक्ति भाव से प्रणाम करता हूँ ॥१६१। जिसने अपने हल के द्वारा समस्त असुरों को खींचकर मुशल के प्रहारों से उनका चूर्ण कर दिया ओर जो श्री कृष्ण के बल को प्राप्त करके बलीयान् थे उन श्री बलभद्र राम का मैं भक्ति से भजन करता हूँ ॥१६२। पुरा पुराणानसरान्विजेतुं सम्भावयन् चोवरचिह्ननेषु । चकार यः शास्त्रमोचकल्पं तं मूलभूतं प्रणताऽस्मि बुद्धम् ॥१६३ कल्पावसाने निखिलैः खुरैः स्वैः संघट्टयामास निमेषमात्रात् । यस्तेजसा निर्दहनातिभामो विश्वात्मकं तुं तुरग भजामः ॥१६४ शंख सुचक्रं सुगदां सरोजं दोर्भिर्दधानं गरुडाधिरूढम् । श्रीवत्सचिह्नं जगदादिमूलं तमालनीलं हृदि विष्णुमीडे ॥१६५ क्षीराम्बधौ शेषविशेषतल्पे शयानमन्तः स्मितशोभिवक्त्रम् । उत्फुल्लनेत्राऽम्बुजमम्बुजाभमाद्यं श्रुतीनामसकृत्स्मरामि ॥१६६
षोडष पटल ] [ ३६६ प्रणयेदनया स्तुत्या जगन्नाथं जगन्मयम् । धर्मार्थकाममोक्षाणामाप्तये पुरुषोत्तमम् ।१६७ जिसने पुराने असुरों पर विजय प्राप्त करने के लिये चीवर चिह्न डाले वेष की सम्भावनाये करते हुए अमोघ शास्त्र कल्प को किया था उन मूल भूत बुद्ध को मैं प्रणाम करता हूँ ।१६३। जिसने कल्प के अवसान के समय में अपने समस्त खुरोंके द्वारा निमेषपात्र में ही संघट्ट करा दिया था और दहन करने वाले तेज से जो अत्यन्त ही भीषण हो गये थे हम उन विश्वात्मक तुरंग का भजन करते हैं ।१६४। जो शंख चक्र-गदा और पद्म को धारण किये हुये हैं और गरुड़ पर अधिरूढ़ है-जिनके वक्षः स्थल में श्रीवत्स का चिह्न है और समस्त जगतों के आदिमूल हैं तथा जिनका वर्ण तमाल के समाल नील है उन भगवान् विष्णु का मैं अपने हृदय में स्तवन करता हूँ ।१६५। जो क्षीर सागर में शेष की विशेष शय्या पर शयन करने वाले हैं और अपने अन्दर स्थित से शोभित मुख वाले हैं जिनके नेत्र विकसित कमल की आभा से समन्वित हैं-जो श्रुतियों के आद्य हैं, उन भगवान् नारायण का मैं बारम्बार स्मरण करता हूँ ।१६६। इस स्तुति के द्वारा जगन्मय जगन्नाथ श्री पुरुषोत्तम को प्रसन्न करना चाहिये । इससे धर्म-काम- अर्थ और मोक्ष प्राप्ति होती है ।१६७।
षोडश पटल ॥ महेश प्रकरण ॥ अथ वक्ष्ये महेशस्य मन्त्रान् सर्वसमृद्धिदान् । यैः पूर्वमृषयः प्राप्ताः शिवतायुज्यमञ्जसा ।१
३७० ] [ श्रीशारदा तिलक हृदयं वपरं साक्षि लान्तानतान्वितो मरुत् । पञ्चाक्षरोमनुः प्रोक्तस्ताराद्योऽयं षडक्षरः । २ वामदेवो मुनिश्चन्दः पंक्तिरीशोऽस्य देवता ।। षड्भिर्वर्णैः षडङ्गानि कुर्यान्मन्त्रस्य देशिकः । ३ मन्त्रवर्णादिकान्यस्येत्पञ्चमूर्त्तियथाक्रमम् । तर्जनीमध्ययोरन्त्या नामिकाऽङ्गुष्ठकं पुनः ।४ ताः स्युस्तत्पुरुषाघोरसद्यवामेशसञ्जकाः । वक्त्रहृत्पादगुह्येषु निजमूर्द्धनि ताः पुनः :५ इसके अनन्तर सब समृद्धियों के प्रदार करने वाले भगवान् महेश मन्त्रों को बतलाया जायेगा जिनके द्वारा पहिले ऋषियों ने तुरन्त ही भगवान् शिव के सायुज्य की प्राप्ति करली थी ।१। अब मन्त्र का उद्धार बताया जाता है—हृदयं—नमः यह पद । वपरं—शः, साक्षि—— हकारयुक्त शि । लान्त – वः, अनन्त—आ, तदन्वित—वा, मरुत्—यः, यह पाँच अक्षरों वाला मन्त्र कहा गया है। इसके आदि में प्रणव (ॐ) है अतएव यह षट् अक्षरों वाला है ।२। इसका ऋषि वामदेव है और छन्द पंक्ति और ईश इसका देवता आचार्य को चाहिये कि छै वर्णों से इसके षट् अङ्गों को करे ।३। पाँच मूर्त्त वर्णादिक को यथाक्रम न्यास करे । तर्जनी, मध्यमा, कनिष्ठिका, अनामिका और अंगुष्ठ में करे । वे मूर्त्तियाँ तत्पुरुष, अघोर, सद्यो जात। वामदेव और ईशान संज्ञा वाले हैं मुख, हृदय, पाद गुह्य और अपने मूर्धा में न्यास करे ।४-५। प्राग्याम्यवारुणोदीच्यमध्यवक्त्रेषु पञ्चसु । मन्त्राङ्गानि न्यसेत्पश्चाज्जातियुक्तानि षट्क्रमात् ।६ कुर्वीत गोलकन्यास रक्षायै तदनन्तरम् । हृदि वक्त्रांसयोरूर्वोः कण्ठे नाभौ द्विपाश्र्वके ।७ पृष्ठे हृदि ततो मूर्द्धिन वदने नेत्रयोर्नसोः । दोः पत्सन्धिषु साग्रेषु नित्यसेत्तदनन्तरम् ।८
षोडष पटल ] [ ३७१ शिरोवदनहृत्कुक्षि सोरुपादद्वये पुनः । हृदि वक्त्राम्बुजे टङ्कमृगाभयवरेष्वथ ।६ वक्त्रांसहृत्सु पादोरुजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । मूलमन्त्रस्य षड्वर्णांन्यथावद्देशिकोत्तमः ।१० मूर्ध्नि भालादरांसेषु हृदये ताः पुनर्न्यसेत् । पश्चादनेन मन्त्रेण कुर्वीत व्यापकं सुधीः ।११ नमोऽस्तु स्थाणुरूपायज्योतिर्लिङ्गामृतात्मने । चतुर्मूत्तिवपुश्छायाभासिताङ्गाय शम्भवे ।१२ एव न्यस्तशरीराऽसौ चिन्तयेत्पार्वतीपतिम् ।१३ ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसम् । रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् ।। पद्मासीनं समन्तात् स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानम् । विश्वाद्यं विश्वरूपनिखिभयहरलं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ।१४ पूर्व, याम्य, वरुण, उत्तर और मध्य वक्त्र पत्रों में मन्त्र के अङ्गों का न्यास करना चाहिए। पीछे जाति युक्तों को षट् क्रम से न्यास करे । उसके अनन्तर रक्षा के लिये गोलक न्यास करना चाहिए इसके अनन्तर हृदय में--मुख, अंसों में दोनों उरुओं में, कण्ठ में नाभि में, दोनों पार्श्वों में-बाहुओं में-पदों में और साग्र सन्धियों में विन्यास करे ।६-८। शिर, मुख, हृदय, कुक्षि, दोनों उरु, दानों पाद, मुख कमल, टंक ( परशु ) -मृग, अभय, वर, वक्त्र, अस जठर में क्रम से न्यास करना चाहिए । उत्तम आचार्य को चाहिये कि वह मूल मन्त्र के छै वर्णों को रीत्यानुसार उनका मूर्धा, भाल, उदर--अंस और हृदय में पुनः न्यास करे । पीछे इस मन्त्र के द्वारा सुधी पुरुष व्यापक न्यास करे ।६-११। स्थाणु रूपाय ज्योतिर्लिङ्गा- मृतात्मने चतुर्मूत्ति वपुश्छाया भासिताङ्गाय शम्भवे नमः । इस प्रकार से शरीर में न्यास करने वाला यह पार्वती के स्वामी का ध्यान करना चाहिये ।१२-१३। अब ध्यान बतलाया जाता है-चाँदी
३७२ ] [ श्रीशारदा तिलक के पर्वत के समान सुन्दर, चन्द्र के भूषण से संयुत, रत्नों के आकल्पों से उज्ज्वल अङ्ग वाले-कर कमलों में परशु, मृग, वरदान और अभय- दान धारण किए-प्रसन्न-पद्म के आसन पर विराजमान-चारों ओर से अमर गणों के द्वारा स्तवन किये गये-व्याघ्र के चर्म को धारण करने वाले विश्व के आद्य, विश्व के स्वरूप वाले, सम्पूर्ण भय को हरण करने वाले, पाँच मुखों से समन्वित, तीन नेत्रों से युक्त-महेश का नित्य ध्यान करना चाहिए।१४। तत्त्वलक्षं जपेन्मन्त्रं दीक्षितः शैववर्त्मना । तावत्संख्यासहस्राणि जुहुयात्पायसैः शुभैः ।१५ ततः सिद्धो भवेन्मन्त्रः साधकाभीष्टसिद्धिदः । देवं संपूजयेत्पीठेवामादिनव शक्तिके ।१६ वामा ज्येष्ठा ततोरौद्री काली कलपदादिका । विकरिण्याह्वया प्रोक्ता शलाद्याविकरिण्यथ ।१७ बलप्रमथनी पश्चात्सर्वभूतदमन्त्यथ । मनोन्मनीति संप्रोक्ताः शैवपीठस शक्तयः ।१८ मनो भगवते पश्चात्सकलादिवदेत्पुनः । गुणात्मशक्तियुक्ताय ततोऽनन्ताय तत्परम् ।१६ योगपीठात्मने भूयो नमस्तारादिको मनुः । अमुना मनुना दद्यादासनं गिरिजापतेः ।२० इस दन्त्र का चौबीस लाख जप शिव के मार्ग से दीक्षित होकर करे। उतने ही सहस्र संख्या में शुभ पायस से हवन करना चाहिये ।१५। इसके अनन्तर मन्त्र सिद्धहो जाता है और यह साधना करने वाले साधक के अभीष्टों की सिद्धि का प्रदान करने वाला है। वामादि नौ शक्तियों से समन्वित पीठ में देव का भली-भाँति पूजन करना चाहिये ।१६। वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली, कलपदा, विकरिणी, आह्वया वलाद्या, अविकरिणी, बलप्रमथनी, सर्वभूतदमनी, मनोन्मनी, ये शैव पीठ की शक्तियां हैं ।१७-१८। अब मन्त्र का उद्धार बताया जाता
षोडष पटल ] [ ३७३ है- 'नमोभगवते - सकलगुणात्मशक्तियुक्ताय - अनन्ताययोगपीठात्मने नमः'। इसके आदि में प्रणव होता है। इस मन्त्र के द्वारा गिरिजापति देव को आसन अर्पित करना चाहिए ।१६-२०। मूत्ति मूलेन संकल्प्य तत्रावाह्य यजेच्छिवम् । कर्णिकायां यगेन्मूर्ती रोशमीशानदिग्गतम् ।२१ शुद्धस्फटिकसंकाश दिक्षु तत्पुषादिकाः । पीताञ्जश्वेतरक्ताः प्रधानसदृशायुधाः ।२२ चतुर्वक्त्रसमायुक्ता यथावत्यंप्रपूजयेत् । कोणेष्वर्च्यः निवृत्याद्यास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात् ।२३ अङ्गानि केसरस्थानि विघ्नेशान्पत्रगान्यजेत् । अनन्तं सूक्ष्मनामानं शिवोत्तममनन्तरम् ।२४ एकनेत्रमकरुद्रं त्रिमूत्ति (नेत्रं) तदनन्तरम् । पश्चाच्छ्रीकण्ठनामान शिखण्डिनमनन्तरम् ।२५ रक्तपीतसितारक्तकृष्णरक्ताञ्जनासितम् किरीटापितवालेन्दुपद्मस्थान् भूषणान्वितान् ।२६ त्रिनेत्रात् शूलवज्रास्त्रचापसस्तान्मनोहरान् । उत्तरादि यजेत्पश्चादुमा चण्डेश्वरं पुनः ।२७ मूल मन्त्र के द्वारा मूत्ति की कल्पना करके वहां पर अर्थात् उस मूत्तिमें आवाहन करके भगवान् शिवका अभ्यर्चन करना चाहिये। कर्णिका में मूर्तियों का यजन करे। ईशान दिशा में संस्थित ईश का यजन करे ।२१। ईश देव शुद्ध स्फटिक मणि के सदृश हैं। दिशाओं में तत्पुरुष आदि का पूजन करना चाहिए। ये वर्णों में पीत, अञ्जन, श्वेत और रक्त है और प्रधान सदृश इनके आयुध हैं-इन सबके चार मुख हैं। इन सबका यथा रीति से अभ्यर्चन करना चाहिए। कोणों में जो तेजोरूपा निवृत्ति आदि कलाओं का क्रम से पूजन करे ।२२-२३। केसरों में संस्थित अंगों का तथा पत्रों में विराजमान विघ्नेश्वरों का यजन करे। अनन्त, सूक्ष्मनामा, शिवोत्तत, एकनेत्र, एकरुद्र त्रिमूत्ति-
१७४ ] [ श्रीशारदा तिलक श्रीकण्ठ नाम वाले—शिखंडी का पूजन करे ।२४-२५। इनका वर्णं, रक्त, पीत, सित, आरक्त, कृष्णरक्त, अञ्जन, और असित है । ये सब अपने किरीटों में बालेन्दु को अर्पित किये हुए है--सभी पद्मों के आसनों पर विराजमान है और सब भूषणों से विभूषित है ।२५-२६। ये सभी तीन नेत्रों से समन्वित हैं और शूल, वज्र, अस्त्र, चार हाथों में धारण किये हुये हैं----मनोहर हैं । उत्तरादि में पीछे उमामहेश्वर का पुनः यजन करना चाहिए ।२७। ततो नन्दिमहाकालौ गणेशदृषभो पुनः । अथ भृङ्गिरिटि स्कन्दमेतान्मृग्मासनस्थितान् ।२८ स्वर्णतोयारुणश्याममुक्तेन्दुसितपाटलान् । इन्द्रादयस्ततः पूज्या वज्राद्यायुधसंयुताः ।२६ इत्थ संपूज्योद्देशं नित्यशो जयते । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नुयाद्वाञ्छिता श्रियम् ।३० द्विसहस्रं जपेद्रोगात्मुच्यते नात्र संशयः । त्रिसहस्रं जपेन्मन्त्रं दीर्घमायुरवाप्नुयान् ।३१ सहस्रत्रद्वया प्रजपन् सर्वान् कामानवाप्नुयान् । आज्यान्वितैस्तिलैः शृद्धैर्जुहुयाल्लक्षमादरात् ।३२ उत्पातज्जनितान् क्लेशान्नाशयेन्नात्र संशयः । शतलक्षं जपेत्साक्षाच्छिवोभवति मानवः ।३३ इसके अनन्तर नन्दी और महाकाल, गणेश और वृषभ, भृङ्गी, रिटि, स्कन्द को पूजित करे । ये सब पद्म के आसनों पर संस्थित हैं ।२८। ये सब स्वर्णतोय, अरुण, श्याममुक्ता, इन्दु, सित और पाटल वर्णों वाले है । इसके अनन्तर इन्द्र देव आदि का जोकि वज्र आदि आयुधों से समन्वित है अर्चन करना चाहिये ।२६। इस रीति से देव का भली भांति अर्चन करे और नित्य ही सहस्र मन्त्र का जप करना चाहिए । ऐसे करने वाले पुरुष सभी पापों निर्मुक्त हो जाया करते हैं और ये अपनी मनोवांछित श्री की प्राप्ति कर लिया करते हैं ।३०।
षोडष पटल ] [ ३७५ दो सहस्र मन्त्र का नित्य जप करे तो मनुष्य रोग से मुक्त हो जाता है--इसमें कुछ भी संशय नहीं है। तीन सहस्र यदि नित्य मन्त्र का जप करे तो जप करने वाला मानव दीर्घ आयु का लाभ प्राप्त किया करता है ।३१। इसी रीति से एक सहस्र की नित्य वृद्धि करने वाला पुरुष सभी कामनाओं को प्राप्त कर लिया करता है। शुद्ध आज्य से समन्वित तिलों से आदर के साथ एक लाख आहुतियाँ देवे तो उत्पातों से समु- त्पन्न क्लेशों का विनाश किया करता है--इसमें कुछ भी संशय नहीं है। वह शिव ही हो जाया करता है । ३२-३३। षडक्षरः शक्तिरुद्धः कथितोऽष्टाक्षरो मनुः । ऋषिश्छन्दः पुराप्रोक्तं देवता स्यादुमापतिः ।३४ अङ्गानि पूर्वमुक्तानि सोममीशं विचिन्तयेत् ।३५ बन्धूकाभं त्रिनेत्रं शशिशकलधरं स्मेरवक्त्रं वहन्तम् । हस्तैः शूलं कपालं वरदमभयदं चारुहारं भजामि । वामोरुस्तम्भगायाः करतलविलसच्चारुरक्तोत्पलायः । हस्तेनाश्लिष्ठदेहं मणिमयविलसद्भूषणायाः प्रियायाः ।३६ शक्ति से सम्पुटित षडक्षर 'अष्टाक्षर मन्त्र' कहा गया है इस मन्त्र के ऋषि और छन्द पहिले ही कहे हुए हैं। इसका देवता भगवान् उमापति है। इसके अङ्ग पूर्वमें कहे गये हैं। सोम और ईश का चिन्तन करना चाहिए ।३४-३५। अब ध्यान बतलाया जाता है । इसी के अनुसार देव के स्वरूप का चिन्तन करना चाहिए । ध्यान---बन्धूक के पुष्प के समान आभा से संयुत हैं---तीन नेत्रों से संयुत है-मस्तक में चन्द्रमा के खण्ड को धारण किए हुए हैं--मन्दस्मित से युक्त मुख वाले हैं--हाथों में शूल, कपाल, वरदान अभयदान धारण करने वाले हैं--सुन्दर हार से शोभित को मैं प्रणाम करता हूँ ।३५। आपके बाँये उरुस्तम्भ पर विराजमान और करतल में शोभित एवं सुन्दर रक्तोत्पल को लिए हुई है ऐसी प्रियतमा को, जो मणिमय कान्तियुक्त
३७६ ] [ श्रीशारदा तिलक भूषणों से भूषित हैं, अपने कर से देहार्लिंगन करने वाले देव का ध्यान करे ।३६। मनुलक्षां जपेन्मन्त्रं तत्सहस्र यथाविधि । जुहुयान्मधुरासिक्तैरारग्वधसमिद्वरैः ।३७ प्राक् प्रोक्ते पूजयेत्पीठे गन्धपुत्पैरूमापतिम् । अङ्गाबृत्तैर्बहिः पूज्या हृल्लेखाःद्या यथापुरा । मध्यप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु विधानतः । हृल्लेखा गगना रक्ता चतुर्थी तु करालिका । ३८ महोच्छुवा क्रमादेताः पंचभूतसमप्रभाः । पाशांकुशवराभीतिधारिण्योऽमित्तभूषणाः ।३६ यजेत्पूर्वादिपत्रेषु वृषभाद्याननुक्रमात् । हिमालयाभं वृषभं तीक्ष्णशृङ्ग त्रिलोचनम् ।४० सर्वाभरणसंदीप्तं साक्षाच्छब्दस्वरूपिणाम् । कपालशूलबिलसत्करं कालधनप्रभम् ।४२ इस मन्त्र का एक लक्ष जप करे और दशांश विधि के अनुसार मधुरों में आसिक्त आरग्वध की श्रेष्ठ समिधाओं से हवन करना चाहिये ।३७। पूर्व में कहे हुये पीठ पर गन्ध पुष्पादि के द्वारा उमापति का पूजन करे। पूर्व की भाँति अंग वृतों के द्वारा हृल्लेखा आदि का बाहर पूजन करना चाहिए। मध्य-पूर्व-दक्षिणा--उत्तर-- पश्चिम में विधान के साथ पूजन करे। हृल्लेखा--गगना--रक्ता--करा- लिका-महोच्छुत्रा का क्रम से यजन करे। ये सब पाँच भूतों की प्रभा के तुल्य प्रभा वाली हैं। ये सब पाश ०।कुश-वरदान--अभयदान की धारण करने वाली है और समित भूषण वाली है ।३८-३। पूर्वादि पत्रों में अनुक्रम से वृषभादि का यजन करना चाहिये। वृषभ हिमालय के समान आभासे संयुक्त है, उसके तीक्ष्ण शृङ्ग हैं और तीन लोचनोंवाला है ।४०। समस्त आभरणों से श्रेष्ठ दीप्तिमान्--साक्षात् शब्द के स्वरूप वाले हैं। कमल और शूल से कर शोभित है और कामदेव के तुल्य
षोडष पटल ] [ ३७७ प्रभा से युक्त हैं ॥४१॥ ऐसे तीन नेत्रधारी और दिगम्बर (नग्न) क्षेत्र- पाल का अर्चन करे ।४२। क्षेत्रपालं त्रिनयनं दिगम्बरमथार्चयेत् । शूलटङ्काक्षवलयक्रमण्डलूल्लसत्करम् ।४३ रक्ताकारं त्रिनयनं चण्डेशमथ पजयेत् । चक्रशंखभयाभीष्टकरां मरकतप्रभाम् ।४४ दुर्गा प्रपूजयेत्सौम्यां त्रिनेत्रां चारुभूषणाम् । कल्पशाखा रत्नघण्टां दधानं द्वादशेक्षणम् ।४५ बालार्कभं शिशुं कान्तं षण्मुख पूजयेत्ततः । नन्दिनं पूजयेत्सौम्यं रत्नभूषणमण्डितम् ।४६ परश्वेणवराभीतिप्रारिणं श्यामविग्रहम् । पाशांकुशवराभीष्टधारिणं कुंकुमप्रभम् ।४७ विघ्ननायकमभ्यर्च्यच्चन्द्रार्द्ध कृत्तशेखरम् । श्यामरक्तोत्पलकरं बामाङ्गन्यस्ततत्करम् ।४८ त्रिनेत्रं रक्तावस्त्राढ्यं सेनापतिमर्चयेत् । ततोष्टमातरः पूज्या ब्राह्मयाद्याः प्रोक्तलक्षणाः ।४६ त्रिशूल-टङ्क-अक्षवलय--और कमण्डल से सुशोभित करो वाले ।४३। रक्त वर्ण से युक्त आकार वाले तीन नेत्रों को धारण किये हुए चण्डेश का पूजन करे । शंख, चक्र, अभय और अभीष्ट को करों में धारिणी--मरकतमणि की प्रभा से समन्वित--तीन नयनों वाली तथा मनोहर भूषणों से विभूषिता सौम्य स्वरूप वाली दुर्गा का अभ्यर्चन करना चाहिए । कल्प शाखा अर्थात् कल्प वृक्षकी डाली और रत्न घण्टा को धारण करने काले बारह नेत्रों से युक्त, बालार्क सूर्यके समान आभा वाले-परम कान्त शिशु षण्मुखका इसके अनन्तर अर्चन करना चाहिए । परम सौम्य और रक्त वर्ण के भूषणों से भूषित नन्दी का यजन करे । ।४६। परशु--वर--अभीति के धारी--कुंकुम के समान प्रभा से युक्त तथा अर्ध चन्द्रसे अपना मुकुट बनाये हुए भगवान् विघ्न नायक
३७८ ] [ श्रीशारदा तिलक का अभ्यर्चन करे । श्याम--रक्त उत्पल को कर में लिये हुये--उस कर को वामाङ्ग में न्यस्त करने वाले--तीन नेत्रों से युक्त तथा रक्त वर्णं के वस्त्रों से आवृत उमापति का अर्चन करना चाहिए । वहाँ पर ब्रह्माणी आदि आठ माताओं का पूजन करे जिनके लक्षण बताये जा चुके हैं ।४७-४६। इन्द्रादिकांल्लोकपालान् स्वस्वदिक्षु समर्चयेत् । वज्रादीनि तदस्त्राणि तद्बहिः क्रमशोऽर्चयेत् ।५० एव योभजते मन्त्री देवेश तमुमापतिम् । स भवेत्सर्वलोकानां प्रियः सौभाग्यसम्पदाम् ।५१ सान्तःसद्यान्तसंयु क्तो बिन्दुभूषितमस्तकः । षड्दीर्घयुक्तवीजेन षडङ्गविधिरीरितः । वामदेवो मुनिश्चन्दः पँक्तिदेवः सदाशिवः ।५३ ईशानादीर्घ्यं सेन्मूर्त्तिरङ्गुष्ठादिषु देशिकः । ईशानाख्यं तत्पुरुषमघोर तदनन्तरम् ।५४ वामदेवाह्वायं सद्यमासां वीजं क्रमाद्विदुः । ओकाराद्यैः पञ्चह्रस्वैर्विलोमात्संयु त वियत् ।५५ तत्तदङ्ग॰ लिभिर्भू यस्तत्तद्वीजादिकान्यसेत् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादशेषे यथाक्रमम् ।५६ ऊर्ध्वप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु ताः । ततः प्रविन्धसेद्विद्वानष्टत्रिंशत्कलास्तनौ ।५७ इन्द्र देव आदि लोकपालों का अपनी-अपनी दिशाओं में समर्चन करे । वज्र आदि जो उनके आयुध हैं उनके बाहर उनका क्रम से पूजन करना चाहिए । जो मन्त्र के धारण करने वाला पुरुष इस प्रकार से देवेश्वर उमापति का सेवन किया करता है वह पुरुष सब लोकों का प्रिय और सौभाग्य--सम्पदाओं का स्थान हों जाया करता है ।५१। अब प्रसाद मन्त्र को उद्धार के सहित बताया जाता है--सान्त--हः,
षोडष पटल ] [ ३७६ सद्यान्त--औ, इससे संयुक्त हो और मस्तक में बिन्दु अर्थात् अनुस्वार से भूषित होवे । यह प्रासाद नाम वाला मन्त्र कहा गया है जो सेवन करने वालोंको सब सिद्धियाँ प्रदान करने वाला होता है । ५२। षडगदीर्घ युक्त बीज के द्वारा इस मन्त्र की षडङ्ग विधि कही गयी है । इस मन्त्र का ऋषि वाम देव हैं और छन्द पंक्ति कहा गया है । देव इसका सदा- शिव होते हैं । ५३। ईशानादि मूर्तियों का अंगुष्ठ आदि में न्यास करे । ईशान नामक, तत्पुरुष, अघोर--वामदेव और सद्य इन मूर्तियों के बीज क्रम से जान लेने चहिये । ओंकार आदि पाँच ह्रस्वों से विलोम से संयुत विप्त् को उस-उस अंगुलियों से फिर उन-उन बीजादि का न्यास करना चाहिये । शिर, मुख, हृदय, गुह्य, पाद, शेष में क्रम के अनुसार न्यास करे । ऊर्ध्व, पूर्व, दक्षिण, उत्तर, पश्चिम में मुखों में उनका विद्वान् फिर तनु में अड़तीस कलाओं का विन्यास करे । ५ -५७। ईशानाद्या ऋचः सम्यगंगुलीषु यथाक्रमम् । द्यङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तां न्यसेद्देशिकसत्तम । ५८ मूर्द्धास्यहृदयाम्भोजगुह्यपादेषु ता पुनः । वक्त्रैषूद्द्वादिष न्यस्येदभूयोऽङ्गानि प्रकल्पयेत् ५६ तारपञ्चकमुच्चार्यसर्वज्ञाय हृदीरितम् । अमृते तेजोमालिनि तृप्तायेति पदं पुनः । ६० तदन्ते ब्रह्मशिरसे शिरोऽङ्गं ज्वलितं ततः । शिखि शिखाय परतोऽनादिबोधाय तच्छिखा । ६१ वज्रिणे वज्रहस्ताय स्वतन्त्राय तनुच्छतम् । मौं वौ हौंमिति संभाष्य पुरतोऽलुप्तशक्तये । ६२ नेत्रमुक्तं श्लींपशूहूँ फडन्तेऽनन्तशक्तये । अस्त्रमुक्तं षडंगानि कुर्याद्देशिकसत्तमः । ६३ श्रेष्ठ आचार्य को चाहिए कि वह ईशा नाद्य ऋचाओं का भली भांति क्रम के अनुसार अंगुष्ठ से आदि लेकर कनिष्ठिका के अन्त पर्यन्त