सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

४४२ गोलाध्याये उक्तक्रमात् । स्वदेशे गृहीतपलकर्णसंबन्धिदेशे खण्डकानि भवन्ति । ननु लघुज्याखण्डकानि भुजांशदशांशलभ्यानि तथैतानि न षण्मितत्वादन्यथा नवकथितानि स्युरत आह—राश्यर्ध- लभ्यानीति । हि निश्चयादेतानि षड् राशेरर्धं पञ्चदशभागास्तैर्लभ्यानि भुजांशपञ्चदशां- शेनैतानि लभ्यानीत्यर्थः । षण्मितत्वात् ॥२३॥ अथ यष्टेरानयनं तस्या यन्त्रे संनिवेशं चेन्द्रवज्रयाऽऽह—तैः क्रान्तिपातादथेति । तैः स्वदेशसंबन्धिभिरानीतखण्डकैः षड्भिः । क्रान्तिपातादघरवेः सायनाकार्दभुजज्या । यथा लघुज्या दशभागेनोक्तखण्डकैस्तथा पञ्चदशभागेनैभिः खण्डकैः सायनसूर्यभुजस्य ज्या कार्या । सा षष्टिभक्ता । अक्षकर्णेन पूर्वगृहीतेन युक्ता । ततो दशभिर्गुणिता चतुर्भिर्भक्ता फलमिहास्मिन्फलकयन्त्रे यष्टिर्भवति । सा षष्टिः पट्टिकायां सुषिरात्सूक्ष्मतया देया । अङ्कया । यस्मिन्दिने कालज्ञानाद्यभीष्टं तद्दिनीयोक्तप्रकारेण यष्टिरानैया तत्तुल्यान्यङ्गु- लानि पट्टिकायां सुषिराद्गणयित्वा यष्टिचिह्नं कार्यमित्यर्थः ॥२४॥ केदारदत्तः—यष्टि साधन गणित बताया जा रहा है— निरक्ष देश अर्थात् विषुवद्वृत्त धरातलगत भूपृष्ठ में ४।११।१७।१८।१३। और ५. ये अंक द्वादश भक्तपलकर्णगुणित चर खण्डों के होत हैं । प्रत्येक १५ अंश में एक एक खण्ड होता है अतः ९०/१५ = ६ खण्ड होते हैं । सायन सूर्य के भुजांश की ज्या भुजज्या का साधन कर इसमें ६० का भाग देकर इसे पलकर्ण में जोड़ कर जो फल आता है उसे १० से गुणा कर ४ से भाग देने से लब्ध फल का नाम यष्टि का अंगुलात्मक मान होता है । उपरोक्त मध्य छिद्र में इस माप से यष्टि का दान देना चाहिए । पट्टिका में यष्टिः माप तुल्य अंगुलरन्ध्र से आरम्भ कर उसमें चिह्न करना चाहिए । सुषिर अर्थात् छिद्रोपरि की ज्या रेखा = मध्य रेखा । उपपत्ति : फलक यन्त्र को दृङ्‌मण्डलाकार स्थापित करने से यन्त्रगत कील छाया जहाँ परिधि को स्पर्श कर रही है, वहाँ से मध्य रेखा तक जो उन्नतांश हैं इस उन्नतांश ज्या = उन्नत ज्या होती है । अर्थात् मध्य रेखा और छाया के मध्य में जितने अंगुल वही उन्नत ज्या होती है । इष्टकाल में यही उन्नत ज्या = शंकु होती है । इसे पककर्ण से गुणित १२ से विभक्त करने पर = इष्ट हृति होती है । इष्टहृति को त्रिज्या से गुणा कर द्युज्या से भाग देने पर वह इष्टान्त्यका होती है । उत्तर दक्षिण गोलग रवि के क्रम से त्रिज्या ± चरज्या = अन्त्या होती है । अन्त्या-इष्टान्त्या = नतकालोत्क्रम ज्या होती है । नतकालो- त्क्रम ज्या का चाप से = नतकाल का ज्ञान होता है । गोल दर्शन से इस प्रकार कालज्ञान सुस्पष्ट होता हैं । इस गोलसिद्ध उपपत्ति को आचार्य धूलीकर्म से सिद्ध करते हैं ?

यन्त्राध्यायः ४४३ अथ च-०।१५°।०'।०' जब भुजमान होता है तो द्युज्या = ३४१८ होती है । तथा १।०।०।० भुज में द्युज्या = ३३६६, १।१५।०।० भुज में द्युज्या = ३२९२, २।०।०।० भुज में द्युज्या = ३२१८, २।१५।०।०। भुजज्या में द्युज्या = ३१६१ तथा ३।०।०।० भुज द्युज्या = ३१४१ । तथा १२ अंगुल शंकु को त्रिज्या से गुणा कर उक्त द्युज्याओं से भाग देने से सर्वत्र लब्धि पूर्ण १२ के अवयवों में ४, ११; १७, १८, १३, ५ अङ्क उत्पन्न होते हैं । खण्ड X पलक साक्षदेश = अपने देश के लिये उक्त खण्डों को ---------------- फल = १५ अंश भुज्जांश- १२ सम्बन्धी फल व्यंगुलात्मक होता है। इसमें ६० से भाग देकर लब्ध फल को ऊपर लब्ध

४४४ गोलाध्याये

·कल्प्यः। अथाक्षप्रोतैव पट्टिका रविचिह्ने स्थाप्या। तथा धृतायां पट्टिकायां यत् पूर्वं कृतं यष्टिचिह्नं तस्मादुपर्युत्तरगोले। दक्षिणगोले तु तदधश्चरज्यामितान्यङ्गु- लानि फलके गणयित्वा तत्र चिह्नं कार्यम्। चिह्नस्थाने या ज्यारेखा सा वृत्ते यत्र लग्ना तस्मादधो वृत्ते लम्बरेखावधेर्यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तत्काले नता ज्ञेयाः। तद्रविचिह्नं यदि रेखयोर्मध्ये स्थितं तदा तदनुसारिणीं तत्रान्यां रेखां प्रकल्प्य नाड्यो ज्ञेयाः। अत्रोपपत्तिः। अत्रोत्तरगोले सुषिरादुपरि दक्षिणे तदधश्चरज्यामितान्यङ्गु- लानि दत्त्वा तदग्रे चिह्नं कार्यम्। तदन्त्याग्रं ज्ञेयम्। एवं वृत्तस्याधो व्यासार्धं चरज्यया युतोनं कृतं भवति। अतः सान्त्या। अथ वृत्तपरिधौ यत्र च्छाया लग्ना तन्मध्यरेखयोरन्तरं किल शङ्कुः। छायोपरि पट्टिकायां न्यस्तायां यत्र यष्टि- चिह्नं तन्मध्यरेखयोरन्तरमिष्टान्त्या। यदि त्रिज्याग्रे शङ्कुतुल्यो विप्रकर्ष- स्तदा यष्ट्यग्रे कियानित्येवं त्रैराशिकं कृतं भवति। सा द्युदलेऽन्त्यायाः। शोध्या। अन्त्याग्रं तु चरज्या मध्यज्याया उत्तरगोल उपरि दक्षिणेऽधो वर्तते। अतो यष्ट्यग्रादुपर्यधश्चरज्या दत्ता। तदग्रे या ज्यारेखा तयाऽवच्छिन्नेऽधोवृत्तखण्डे बाणरूपमन्त्याया अवशेषं भवति। अतस्तदुत्क्रमज्यायाश्चापं नतघटिका भवन्ति। तस्या ज्यारेखायाः सकाशाल्लम्बरेखावधि नतघटिका वृत्ते विगणय्य ग्राह्या इत्यर्थः ॥२५॥२६॥ मरीचिः-अथाभीष्टकालज्ञानार्थमस्मिन्यन्त्रे सूर्यस्थानज्ञानं वसन्ततिलकयाऽऽह-धार्यं तथेति। मतिमतेति। सुधिया गणकेन। इदं निर्मितं फलकयन्त्रम्। तत्पार्श्वयोरस्य यन्त्रस्य पृष्ठाग्रभागयोः। सूर्यस्य तेजः किरणसमूहः। तुल्यं समकालम्। एवकाराद्भिन्नकाले उभयपार्श्वे किरणपतननिरासः। यद्वा समानतया तेजः। एवकारान्न्यूनाधिकतेजोव्यव- च्छेदः। यथा लगति संलग्नं यथा भवति तथा केनापि यत्नेनाऽऽधारे धार्यम्। सूर्याभि- मुखविस्तारनेमिकं धार्यमिति तात्पर्यम्। तस्मिन्काले। अक्षजा यन्त्रप्रोतकीलोत्पन्ना छाया। तत्परिधौ। यन्त्रलिखितवृत्तपरिधौ। यमंशं यं प्रदेशं स्पृशति लगति। तत्र तस्मिन्। अंशके विभागे सूर्यचिह्नं प्रकल्प्यम्। वृत्ते छाया यत्र तत्रार्कचिह्नं कार्यमित्यर्थः। छायासूर्ययोविरोधात्तत्रार्कस्थानासम्भव इति प्रकल्प्येत्युक्तम्। अत एव मतिमतेत्यनेन तत्र चिह्नमितरभेदार्थं सूर्यसंज्ञं कार्यमिति सूचितम् ॥२५॥ अथेष्टकालज्ञानप्रकारं मन्दाक्रान्तयाऽऽह-अक्षप्रोतमिति। तस्मात्। सूर्यचिह्नकरणा- नन्तरमित्यर्थः। अक्षप्रोतां पट्टिकाम्। एतेन छायाग्रहणेऽक्षे पट्टिका न प्रोता कार्या। अन्यथा छायाप्रतिबन्धसंभव इति ध्येयम्। रविलवगताम्। अक्षच्छायावृत्तपरिधिसंपात- रूपसूर्यचिह्नसतकाम्। न्यस्य। संस्थाप्य। यष्टेः पट्टिकायाश्छिद्रमारभ्य य(ष)ष्ट्यङ्गुल- मितप्रदेशरूपस्येत्यर्थः। अग्रात्। कृतयष्टिचिह्नात्सकाशाद्गोलक्रमेण। उपरि। ऊर्ध्वम्।

यन्त्राध्यायः ४४५

अधः । चकारः पट्टीस्थयष्टिच्छिद्रप्रदेशसक्तफलकप्रदेशस्य यष्ट्यग्रत्वसूचकः । अन्यथा यष्ट्यास्तियंकत्वेन तत्स्थयष्टिच्छिद्रादूर्ध्वधोभागानुपपत्तेः । व्यधिकरणत्वात् । अत एव फलके इत्युक्तिः । चरदलगुणः । चरदलं चरं तस्य गुणो ज्या चरज्येत्यर्थः । यत्नाद्धेयः । फलके यत्र यष्टद्यग्रस्थानं तस्मात्प्रागानीतचरज्याऽङ्गुलानि गणयित्वा यत्स्थानमवगतं तत्र चिह्नं कार्यमित्यर्थः । यत्नादित्यनेन पट्टीस्थयष्टद्यग्रचिह्नं फलके ज्यारेखायां यदि लग्नं तदा तस्मान्निर- वयवानि चरज्याऽङ्गुलानि ज्यारेखागणनया सुशक्यदेयानि । यदा तु ज्यारेखान्तराले तच्चिह्नं तदा तत्तस्तदङ्गुलानि तत्प्रमाणेण गणयित्वा सावयवानि सूक्ष्मं देयानीति सूचितम् । ततस्तत्र चरज्याग्रचिह्ने । या । भवत्यन्यतमा ज्या । ज्या रेखा भवति । तया ज्या- रेखया । अत्र फलके । वृत्ते छिन्ने संलग्नपरिधौ । तलगघटिकाः । ज्यारेखावृत्तपरिधि- संपाताद्वृत्तेऽधः स्थिता अङ्किता विभागा घटिका यावत्यस्तावत्यो नताः नतघटिका भवन्ति । यदि चरज्याग्रचिह्नं ज्यारेखयोरन्तराले तदा ज्यारेखानुसारिणीं ततो रेखां कुर्यात्सा रेखा वृत्ते यत्र लग्ना तस्मादधःस्था घटिका वृत्ते सावयवा निरवयवा वा यथो- चितं गण्या, इति ध्येयम् । ननु वृत्तपरिधौ ज्यारेखायां स्थानद्वयसंलग्नत्वात्तदधोवृत्तभागस्थघटिकानां नतघटिका- त्वमनुपपन्नं प्रत्यक्षविरोधात् । नाडीवलयानीतनतघटीभ्यो द्विगुणत्वाच्चेत्यत आह- लम्बकान्ता इति । लम्बको लम्बरेखा । तदवधिका इत्यर्थः । वृत्ताधोभागस्थयष्टि- काविभागानां न नतघटिकात्वमङ्गीक्रियते । येनोक्तदोषः । किंतु ज्यारेखावृत्तसंपा- तान्यतरस्थानाल्लम्बरेखावृत्तपर्यन्तं यावन्तो घटीविभागा आसन्नाः सावयवा निरवयवा वा, ता नतघटिका इति भावः । अत्रोपपत्तिः-वृत्ताकारयन्त्रकरणश्रमापेक्षया चतुरस्राकारयन्त्रकरणं सुगम

कार्या। लम्बरेखा नवत्यङ्गुलाङ्किता शीघ्रोपस्थित्यर्थं चिह्नस्थानेऽप्यायतरेखा नवति- संख्याका यन्त्रे सर्वावयवावच्छेदेन वक्ष्यमाणक्रियोपयुक्तविस्ताराङ्गुलज्ञानार्थं कार्या। अथाक्षसंनिवेशार्थमाधारचिह्नादधो यन्त्रभागे त्रिज्यामितषट्षष्ट्यंशांशदेशोयत्रिंशन्मितं परमचरज्याऽङ्गुलस्थाने लम्बरेखायतरेखासंपातरूपे सूक्ष्मं छिद्रं कार्यम्। तत्र दृग्वृत्ताकार- धरणेन सूर्यबिम्बकृताक्षच्छाया त्रिंशदङ्गुलान्यूना यथा पतति तथेष्टाङ्गुलमितशलाका- रूपोऽक्षो निवेश्यः। अथ सूर्यस्य वृत्ताकारेण भ्रमणाद्वृत्ताकारं यन्त्रमावश्यकं नतु चतुरस्रम्। अन्यथा षष्टिघटिकाङ्कनानुपपत्तेः कालज्ञानासंभवाच्चेति फलके छिद्रं केन्द्रं कृत्वा त्रिज्ययाव्या- सार्धेन वृत्तं कल्पितत्रिज्यावशात्षट्षडङ्गुलव्यास्रं कृतं तद्घटिकाज्ञानार्थं षष्टिघटीभिस्तुल्य- प्रदेशान्तरेणाङ्कितमिष्टकाले नतोन्नतांशज्ञानार्थं द्वादशराशिभागाङ्कितं चैवमत्र त्रैराशि- कानुरोधेन प्रतिभागं दश पलानि भवन्ति। अवशिष्टफलकांशस्तु वक्ष्यमाणक्रियोपयुक्त इति न व्यर्थः। अथ कालज्ञानार्थमक्षे पट्टिका प्रोता कार्या। अक्षस्थानादधो यन्त्रविस्तारस्य षट्षडङ्गुलावशेषत्वात्षट्षडङ्गुलदीर्घा। अथात्र त्रिंशन्मितत्रिज्यानुरोधाच्चरर्ज्या परिणा- मेन साध्या। तत्राऽऽचार्यैः सुखार्थं स्पष्टाधिकारे दिङ्नागसत्र्यंशगुणैर्विनिघ्नी पलप्रभा तोथ- पलात्मकानि। स्थूलानि बास्युश्चरखण्डकानीत्युक्तचरखण्डेभ्यश्चरं चरज्या पलात्मिका सा षड्गुणा ज्यात्मिका। गजाग्निवेदाग्निमितत्रिज्यानुरोधेन चरज्या। पूर्वं चापज्ययोस्तुल्य- त्वेन चापासंभवात्। तत उक्तबृहत्त्रिज्ययोक्तस्थूलखण्डानीतचरं षड्गुणं स्थूलचरज्या तदा त्रिंशन्मितत्रिज्यया किमित्यनुपातेन गुण ६।३०। घातस्य १८।१०। गुणत्वेन गुण १८० हरो ३४३८ गुणेनापवर्त्य हरस्थाने षड्यवाधिका एकोनविंशतिः १९।६। अत्रो- भयथा स्थूलत्वादल्पान्तरत्वान्नचावयवत्यक्तः। अत उपपन्नं यत्खण्डकैः स्थूलचरं पलाद्यं तद्गोकुहृत्स्याच्चरसिञ्जिनीहेति। अथ कालज्ञानार्थं यष्टिः साधिता। तदुपपत्तिः—तत्र दृग्वृत्ताकारेणास्मिन् यन्त्रे धृते सूर्योदयकाले वृत्तेऽक्षसंबन्ध्यायतरेखाकारेण च्छाया ततो यथा यथाऽर्क उपरि गच्छति तथा तथा मध्यायतरेखातश्छायाग्रं वृत्तेऽधो भवतीत्यभीष्टकाले दृग्वृत्ताकारयन्त्रधारणेऽक्षच्छाया- स्पृष्टवृत्तप्रदेशतदासन्नमध्यायतरेखास्पृष्टवृत्तप्रदेशयोरन्तराले वृत्तचतुर्थांशान्तर्गते वृत्तपरि- ध्येकदेशे येऽंशास्ते उन्नतास्तेषां ज्यामध्यायतरेखातश्छायाग्रावधि यानि फलकाङ्गुलानि तन्मिता(तः) शङ्कुरभीष्टकाले। तत उक्तक्षेत्रानुपातेन हृतिरभीष्टेयं त्रिज्यापरिण- तेष्टान्त्या। इयं मध्यान्त्यायां होना शेषं नतकालोत्क्रमज्या तदुत्क्रमधनुर्नतकाल इति गोल- युक्त्या कालज्ञानम्। तत्राप्येतद्गुरुगणितं विना यन्त्रादेव लाघवात्तद्घटिकाज्ञानार्थं कल्पित- त्रिंशन्मितत्रिज्या तुल्यशङ्कोर्नियतस्पष्टान्त्या साधिता। तत्र तत्साधनार्थं प्रथमो नियत- द्वादशाङ्गुलशङ्कोरिष्टान्त्या साधिता।

यन्त्राध्यायः ४४७ तद्यथा । द्वादशाङ्गुलशङ्कोर्निरक्षदेशे हृतिर्द्वादशमिता । फलकर्णस्य तत्तन्मितत्वात् । द्युज्याप्रमाणेन द्वादशहृतिस्तदा त्रिज्याप्रमाणेन केति निरक्षदेशेष्टान्त्या । तत्रापि द्युज्या- नाम नियमाद्गुरुक्रियाऽस्याः परिहारार्थं लाघवात्पञ्चदशांशान्तरेण षड्द्युज्याः । बृहत्त्रि- ज्याप्रमाणेनैता ३४१८ । ३३६६ । ३२९२ । ३२१८ । ३१६१ । ३१४१ । स्वल्पान्त- रेणावयवत्यागान्निरवयवा अङ्गीकृत्य निरक्षदेशे द्वादशाङ्गुलशङ्कोः पञ्चदशांशान्तरेण षट्त्रिभमध्ये इष्टान्त्या एताः साध्यान्याः अमीष्टांशे तत्साधनं ज्यासाधनरीत्या स्थूलमपि | १२ | १२ | १२ | १२ | १३ | १३ | | ४ | १५ | ३२ | ५० | ६ | ८ | स्वल्पान्तराल्लाघवाच्चाङ्गीकृतम् । अत्र बहुस्थानेषु द्वादशाङ्गुलसद्भावादन्यत्र तदधिकत्वाच्च द्वादशभिन्नं खण्डकं कृतम् । शेषं तु द्वितीयं खण्डकम् । तत्र प्रथमखण्डस्याभिन्नत्वाद्वितीयं खण्डं ज्यासाधनरीत्या साध्यम् । तत्र निरवयवाङ्कसौकर्यार्थं व्यङ्गुलात्मकं द्वितीयखण्डं धृतम् । ४ । १५ । ३२ । ५० । ६३ । ६८ । अत्रापि लघुज्याखण्ड- कवत्खण्डानि लघुप्रकारार्थं कृतानि ४ । ११ । १७ । १८ । १३ । ५ । तथा च सायनार्कभुजांशाः पञ्चदशभक्ताः | ० | ० | ५ | ११ | | ४ | १५ | ३२ | ३८ | फलमितखण्डैक्ययोगः शेषांशैष्वखण्डवातपञ्चदशांशयुको निरक्षदेशे व्यङ्गुलात्मकं द्वितीयखण्डमिदं षष्टिभक्तं द्वादशरितं प्रथमखण्डे योज्यम् । निरक्षे इष्टान्त्या द्वादशपलकर्ण- देशे इयमिष्टान्त्या तदाऽभीष्टपलकर्णे केत्यनुपातेन फलकर्णगुणा द्वादशभक्ताः स्वाभीष्टदेशे द्वादशाङ्गुलशङ्कोरिष्टान्त्या भवति । तत्र निरक्षदेशे इष्टान्त्याप्रयोजनाभावात्स्वदेशे उक्तानुपातेन खण्डद्वयं प्रसाध्य तद्योगोऽभीष्टदेशे इष्टान्त्या लाघवात्साश्रिता । तत्र स्वदेशे उक्तरीत्या प्रथमखण्डं पलकर्ण- मितम् । द्वितीयस्योक्तरीत्या साधनार्थं स्वदेशे तत्खण्डानि साध्यानि । तानि तु निरक्षदेश- खण्डानि पलकर्णगुणानि द्वादशभक्तानि भवन्त्यत उपपन्नं वेदा भवा इत्यादिपद्योक्तम् । एवञ्चोक्तरीत्या द्वितीयखण्डं सायनार्कभुजात्स्वदेशे व्यङ्गुलात्मकमतोऽङ्गुलादिकरणार्थं षष्टिभक्तमिदं पलकर्णमितप्रथमखण्डे योज्यम् । स्वदेशे इष्टान्त्या । अत उक्तं तैः क्रान्ति- पाताढ्यरवेरित्याद्यर्धम् । यद्यपि प्रथमखण्डसाधने उक्तरीतिर्लघुभूताऽपि द्वितीयखण्डसाधने लाघवं न । प्रत्युत प्रतिदेशं षट्खण्डसाधनेन गौरवमतो निरक्षदेशे व्यङ्गुलात्मकं द्वितीयं खण्डं प्रसाध्योक्ता- नुपातेन स्वदेशे द्वितीयखण्डसाधनं लाघवाद्युक्ततरम् । तथाऽपि निरक्षदेशे द्वितीयखण्डस्य सावयवत्वेन । संभवात्पलकर्णगुने क्वचिद्गोमूत्रिकागुणनप्रयासभयेनोक्तं साधनं लघुभूतमेव ।

४४८ गोलाध्याये न चैवं पलकर्णगुणनेन स्वदेशे खण्डकानां सावयवत्वसंभवाज्ज्यासाधने गोमृत्रिका- प्रयासदोषतावस्थ्यमिति वाच्यम् । अत्र ज्यासाधनप्रकारस्य प्रधानतयाऽनुद्देशाद्विकृतित्वे- नोद्देशाच्च दोषाभावात् । प्रकारद्वयेन तुल्यफलत्वात्स्वतन्त्रेच्छस्य नियोगानर्हत्वाद्वा । द्वादशाङ्गुलशङ्कोरियमिष्टान्त्या तदा त्रिंशदङ्गुलशङ्कोः केति गुणहरौ ३० । १२ । त्रिभिरपवर्त्य दिग्घ्नी कृताप्तैत्याद्युपपन्नम् । अत्र गणितक्रियागौरवात्षड्भिरपवर्तश्चतुरैरा- चार्यैर्न कृतः । एतेन कल्पतरौ पञ्चगुणार्यीकृत्युक्तं परास्तमिति ध्येयम् । अस्य त्रिंश- दङ्गुलशङ्कोर्यष्टिमितेष्टान्त्या यन्त्रावगतेष्टशङ्कोः केत्यनुपातसिद्धेष्टान्त्यासिद्धयर्थं पट्टिकायां दानं कृतमित्यग्रे सुबोधम् । न च द्वादशाङ्गुलशङ्कोर

यन्त्राध्यायः ४४९

कियान् पट्टिकोच्छ्रं विप्रकर्ष इत्यनुपातसिद्धविप्रकर्षेष्टान्त्यत्वात् । अत एव विनानुपात- मिष्टान्त्यासिद्धयर्थं पूर्वं सा पट्टिकायां सुषिरात्प्रदेयेत्युक्तं संगच्छते । इयमिष्टान्त्यायां शोध्या नोऽन्योत्तरगोले चरज्यायुता त्रिज्या दक्षिणगोले चरज्योना त्रिज्येत्यक्ष- मूलसुषिरादुत्तरगोले चरज्याङ्गुलानि यन्त्रसिद्धानि लम्बरेखायां दत्त्वोर्ध्वं चिह्नं कार्यम् । दक्षिणगोले लम्बरेखायां सुषिरादधस्तानि दत्त्वा चिह्नं कार्यम् । ततश्चिह्नादधो लम्बरेखा- वृत्तान्तर्गता मध्यान्त्येति वृत्तस्याधो व्यासार्धं त्रिशत्त्रिज्यामितं चरज्यायुतोनं कृतं सिद्धं भवति । अस्यामिष्टान्त्यामिताङ्गुलानि चिह्नादधो दत्त्वाऽशेषलम्बरेखावृत्तान्तर्गता नतकालोत्क्रमज्येति क्रियागोपनार्थमिष्टान्त्याया मध्यायतरेखारूपाद्यवधि त्यक्त्वाऽन्यचिह्न- समसूत्राद्योऽवधिर्गृहीतस्तदवध्योरन्तरस्य चरज्याङ्गुलमितत्त्वादिष्टान्त्याया यष्ट्यग्ररूप- द्वितीयाग्रं चालितमुत्तरदक्षिणगालक्रमेणोर्ध्वमधस्तत्तदग्रसमसूत्ररेखायां यत्र लग्ना तदधो वृत्तपरिधिपर्यन्तं लम्बरेखैकदेशो नतकालोत्क्रमज्या । तदुत्क्रमधनुः समसूत्ररेखावृत्तपरिधौ यत्र लग्ना तदवधितो लम्बरेखावधि वृत्तपरिधेश्च खण्डम् । तत्राङ्किताद्यो(घो)नत- कालाद्यच्च(ख)स्तदूनं दिनार्धमुन्नतकालाद्यच्च(घ)इत्युपपन्नमक्षप्रोतामित्यादि सर्वम् ।

नन्वत्र पट्ट्यां यष्टिदानमुक्तं तत्क्वचिन् न संभवति । पट्टिकायाः षष्ट्यङ्गुलदीर्घ- त्वोक्तेस्तदन्तर्गतयष्टिदानस्योपपन्नत्वेऽपि षष्ट्यधिकयष्टेः पट्ट्यां संनिवेशस्य ब्रह्मणोऽप्य- शक्यत्वात् । नहि यष्टेः षष्ट्यधिकत्वा(त्व)संभवो येनादोषः । चतुर्विंशत्यधिकाक्षकर्णदेशे विषुवत्क्षण एव यष्टेः षष्ट्यधिकत्वेनान्यस्मिन् काले सुतरामधिकत्वात् । चतुर्विंशत्यूनाक्ष- कर्णदेशेऽपि क्वचित्तस्यास्तदविक्त्वाच्च । न च पट्टिकायां यष्टिदानोक्त्या तस्याः षष्ट्य- ङ्गुलदीर्घत्वाङ्गीकारेण षष्टिमितपरमयष्ट्यवधिदेशविषयमिदं मन्दविषयमिति किंचि- दूनद्वाविंशत्यक्षकणर्देशानन्तर्गतदेशे दुष्टमप्यदुष्टमन्यथा चरसाधनादिगणितस्य षट्षष्ट्यधि- काक्षांशे दुष्टत्वेन दुष्टत्वापत्तेरिति वाच्यम् । पूर्वगणितविषयस्य षट्षष्ट्यंशदेशावधित्वे- नाभ्युपगमादुपदर्शितदोषदेशस्य तदन्तर्गतत्वेन दोषतादवस्थ्यात् । अन्यथा शृङ्गोन्नतौ ब्रह्मगुप्तस्य षट्षष्ट्यक्षांशदेशे दोषोपदर्शनमाचार्योक्तं कथं समञ्जसं स्यात् ।

न चोक्तदेशः षट्षष्ट्यक्षांशदेशानन्तर्गत इति वाच्यम् । षट्षष्ट्यक्षांशदेशे लम्ब- ज्यायाः परमक्रान्तिज्यामितत्वाल्लम्बज्याकोटौ त्रिज्याकर्णस्तदा द्वादशकोटौ कः कर्ण इत्यनुपातावगताक्षकर्णस्य द्वात्रिंशदवयवाधिकैकोनत्रिंशन्मितत्वेनोक्तदेशस्य तदन्तर्गतत्वा- सिद्धेः । किंचोक्तदेशाविषयत्वे फलकस्य खाङ्गाङ्गुलविस्तृतता व्यर्था । प्रयोजनाभावात् । तथा हि-द्वाविंशत्यक्षकात्पलभा १८ । २६ अस्याः परमं चरं ३९३ एकोनविंशतिभक्तं परमा चरज्या १० । ४१ । तथा चोक्तरीत्या तद्देशावधियन्त्रकरणे यन्त्रं द्विसप्तत्यङ्गुल- विस्तृतमेव प्रयोजकं न त्वधिकम् । एवमाधार

अन्यथैकस्य: Is it अन्यथैकस्य? Let's read the letters: अ (a) न्य (nya) थै (thai) क (ka) स्य (sya) ? Wait, what is between क and स्य? Wait, is it त्य? अन्यथैकत्यस्य? No, that's not a word. Wait, could it be अन्यथैतस्य? Let's look at the letter: क? No, it's क with something? Wait, look at line 17: आचार्यैरेकेति प्रयुक्तम् ("एका" इति प्रयुक्तम्). "एका" was used by the Acharya ("पट्टिकैका"). If the original text was "पट्टिकैकाशीत्यङ्गुला", then "एकाशीति" was read as "एका षष्टिः" by taking "एका" and changing "शीति" to "षष्टि"! "तेनैवाल्पबुद्धिना पट्टिकैकाशीत्यङ्गुलेत्यत्रैका(रशब्दलोपात्)शीत्यमित्यस्य स्थाने षष्ट्यमित्यस्य ग्रहणाच्च शोधितत्वादन्यथैकशब्दस्य विवरणानुक्त्यनुपपत्तेः" ?? Wait! Look at (शब्दलोपात्):

स्तनाल्लम्बवृत्तसंपातादूर्ध्वं वृत्ते नतघटिका गण्याः।" Does it say anything about "द्वे"? No! "लम्बवृत्तसंपातात् ऊर्ध्वं वृत्ते नतघटिका गण्याः।" "लम्बाद् धेया विनतघटिकाः" = लम्बात् (लम्बवृत्तसंपातात्) विनतघटिकाः (नतघटिकाः) धेयाः (गण्याः, स्थापनीयाः)! "धेया" means "स्थापनीया" (should be placed/counted)! And then: "व्यस्ता देया भवति च तथा या परा तत्र मौर्वी ॥" See? "धेया" in line 1 corresponds to "देया" in line 2! "धेया" ... "देया"! What an incredible confirmation! "धेया" and "देया"! So it is definitely धे या (धेया)! The typesetter put a slight gap between द् and धे, or it's लम्बाद् धे या. Let's write लम्बाद् धे या.

Line 29: व्यस्ता देया भवति च तथा या परा तत्र मौर्वी ॥

Line 30: धार्या पट्टी स्पृशति हि यथा तज्ज्यकां यष्टिचिह्नं । Wait, "त

४५२ गोलाध्याये ऽङ्गुलानि गणयित्वाऽग्रे चिह्नं कार्यम् । तत्र या ज्यारेखा तस्यां रेखायां पट्टीस्थित- यष्टिचिह्नं यथा लगति तथाऽक्षप्रोतैव सा पट्टी धार्या । पट्टीस्थाने तस्मिन् काले- ऽक्षस्यच्छाया पतिष्यतीति ज्ञेयम् । अत्रोपपत्तिः—कथितप्रकारवैपरीत्येन । यदस्य यन्त्रस्य नवत्यङ्गुलविस्तारस्त- द्द्विगुणं दैर्घ्यमुक्तं तत्सर्वदेशाभिप्रायेण । अथवा यावदेव स्वदेश उपयोगि तावदेव बुद्धिमता कार्यम् । तद्यथा—वृत्तमध्यरन्ध्रादुपरि परमचरज्यामिता रेखाष्टाध- श्चाष्टत्रिंशत् । एवं षट्‌चत्वारिंश४६दङ्गुलानि विस्तारे । परमयष्टिमित्यान्य- ङ्गुलानि द्विगुणानि षट्सप्ततिर्देर्घ्ये ७६। एतावता कुरुक्षेत्रपर्यन्तं यावत्काल- ज्ञानं स्यात् । इति फलकयन्त्रम् ॥२७॥ मरीचिः—अथैतस्य यन्त्रस्य शुद्धाशुद्धत्वज्ञानार्थं कालच्छायाग्रस्थानज्ञानं मन्दकुतूहल- कारणं मन्दाक्रान्तयाऽऽह—लम्बाद्वयेति । अस्मिन्यन्त्रे लम्बालम्बरेखावृत्तसंपातादधस्त- नादित्यर्थः । विनतघटिकाः । स्वाभिमतकालिकनतः तद्य चो(नतादधो)वृत्तपरिधौ छाया- पतनयोग्ये देयाः । घटिका गणयित्वा तदग्रे वृत्ते चिह्नं कार्यमित्यर्थः । तज्ज्याकाः । तच्चिह्न सक्ताङ्कितायतरेखातः । रेखाभावे कल्पिततस्थानीयान्तररेखात इति ध्येयम् । चरज्याऽङ्गुलात्मिका । व्यस्ता । उपरि फलकेऽधश्च गोलक्रमेणेत्युक्ताद्विपरीता । फलके उत्तरगोलेऽधो दक्षिणगोले ऊर्ध्वमित्यर्थः । देया । तत्र तदग्रस्थाने या अपरा अन्या । अपरेति । चरज्यासम्भवे । तदभावे सैवेति ध्येयम् । मौर्वी फलकायतरेखा तथाऽङ्किता । चकारात्कल्पिता वा भवति । तां तद्भिन्नज्यां रेखामित्यर्थः । पट्टी एकाशीत्यङ्गुल- दीर्घाऽक्षप्रोता यष्टिचिह्ने यथा स्पृशति पट्टीस्थितयष्टिचिह्नं तद्रेखायां यथा भवति तथा । हि निश्चयेन । पट्टी छायापतनयोग्यफलकभागे धार्या तदा दत्तनतघटिकासंबन्धिखाभि- मतकाले अस्य वृत्तकेन्द्रप्रोतस्याक्षस्य पट्टोस्थाने तदप(त्प)ट्टिसमफलकप्रदेशे प्रभा छाया नूनमसंशयं निपतति भवतीत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः—नतकालसंबन्धिवृत्तपरिच्छेदिन्या आयतरेखाया ज्ञानार्थं वृत्ते लम्ब- रेखासंपातान्नतघट्यो दत्ताः । अस्य यष्ट्यग्रादुत्तरदक्षिणगोलक्रमेणोर्ध्वाधःस्थितत्वाद्- यष्ट्यग्रसक्तायतरेखाज्ञानार्थं चरज्या व्यस्ता दत्ता । तद्रेखासक्तयष्ट्यग्रसंपादनपूर्वकम्- क्षप्रोतपट्टीधारणेन च्छायाग्रस्थानासन्ना पट्टी भवतीति पट्ट्यनुरोधच्छाया पतत्येवेति पूर्वोक्तवैपरीत्यात्सुगमता इयं विलोमक्रिया यन्त्रशुद्ध्यर्थम् । अशुद्धयन्त्रेऽभीष्टकालावगत- च्छायास्थाने तत्काले छायाया अदर्शननिश्चयात् । ननु कालस्य शुद्धयर्थं यच्छायाग्रस्थाना- दशुद्धकालसिद्धिस्तत्कालाद्वैपरीत्येन तच्छायायाः सिद्धेः कालाशुद्ध्य(द्धि)ज्ञानसंभवात् । यन्त्रशुद्धिरपि साधितकालस्य शुद्धत्वज्ञाननिश्चयार्थमत्यावश्यकेति नतकालच्छायास्थानज्ञान- प्रतिपादकपद्यमेतन्न व्यर्थमिति ध्येयम् ॥२७॥ केदारदत्तः—फलकं यंत्र का शुद्धाशुद्ध परीक्षण— अधस्तन वृत्तसम्पात से ऊर्ध्व वृत्त सम्पात तक नत घटिकाओं की गणना बिन्दु से

यन्त्राध्यायः ४५३ उत्तर गोल में नीचे दक्षिण गोल में ऊपर फलक यन्त्र में चरज्या अंगुल तुल्य गणनया चिह्न करना चाहिए । उस जगह पर जो ज्या रेखा है उस ज्या रेखा पर पट्टी स्थिति यष्टि चिह्न जैसे लगता है उसी प्रकार अक्ष प्रोत पट्टी रखने से उस जगह पर उस समय पट्टी स्थान पर अक्ष की छाया अवश्य पड़ेगी तस्मात् यन्त्र रचना शुद्धता है । उपपत्ति—यन्त्र में यन्त्र का विस्तार = ९० अंगुल, दैर्घ्य = १८० अंगुल यह भूमण्डल में सार्वदेशाभिप्रायिक है । अथवा अपने देश की भौगोलिक स्थिति समझ कर भी पट्टी का निर्माण में विस्तार यदि वृत्त मध्य छिद्र के ऊपर परम चरज्याग्र तुल्य और नीचे ३८ अंगुलात्मका रेखा विस्तार में ४६ तक हो सकती है । और परम यष्टि तुल्य ३८ x २ = ७६ होने से कुरुक्षेत्र पर्यन्त के देशों में फलक यन्त्र से कालज्ञान हो सकता है ॥२७॥ फलक यन्त्र के सम्बन्ध में विशेष उपपत्तिः— फलक यन्त्र माप में यष्टि साधन— अनुपात से यदि अक्ष क्षेत्र साजात्य सम्बन्ध से द्वादशांगुल शंकु कोटि में पलकर्ण कर्ण मिलता है तो शंकु कोटि में पलकर्ण x इ० शुं ————————— = इष्ट हृति । १२ इष्ट हृ० x त्रि० त्रिज्यावृत्त में इष्ट हृति = ————————— = त्रिज्या वृत्तीय ह० दृ० द्यु उत्थापन देने से पलक x इ शं x त्रि ————————— = इष्टान्त्या । १२ x द्यु दिनार्ध काल में अन्त्या का स्वरूप = त्रि ± चरज्या इष्टान्त्या स्वरूप में १२ से हरभाज्य को गुणा करने से : त्रि x १२ यतः, —————— = १२ + .... द्यु शं x प० क x त्रि x १२ —————————— यहाँ पर १२ अ शंकु को त्रिज्या से गुणा कर द्युज्या से १२ x द्यु x १२ भाग देने पर लब्धि तो १२ अवश्य मिलेगी क्योंकि त्रि > द्यु । अर्थात् द्युज्या से त्रिज्या सदा बड़ी होती है ? इस प्रकार मेषादि तीनों राशियों की १५ पन्द्रह पन्द्रह अंश भुजज्या वशेन, ४। १।१।७।८।१३।५ खण्ड निरक्ष देश में चरखण्ड होते हैं । इन चरखण्डों को पलकर्ण से गुणा करने तथा १२ से भाग देने से अपने अक्षांश देशीय चर खण्ड होते हैं जो पूर्वस्वरूप से सुस्पष्ट होता है ।

ीय देशों तक ही यह फलक यन्त्र, कालज्ञानाय सुखद सूक्ष्मतम तथा समीचीन होते हुये भी—

11. Formula: शं × यष्टि / त्रि = इष्टान्त्य

12. Formula: ∵ शं × ६० / ३० = शं = (शं × त्रि × त्रि) / (द्यु × ज्या ल) Wait, between शं and =: Look at: ∵ शं × ६० / ३० = शं = शं × त्रि × त्रि / (द्यु × ज्या ल) Wait, what is between शं and शं × त्रि × त्रि? Is that a black rectangle or an equals sign? Look at: = शं ■ शं × त्रि × त्रि Wait! Is it an equals sign or -? Let's zoom in on that line: ∵ शं × ६० शं × त्रि × त्रि ─────── = शं ─ ───────────── ३० द्यु × ज्या ल Wait, look at the mark between शं and the fraction: It's a thick hyphen or equals sign? It looks like an equals sign = where the top bar is thick, or a minus -? Wait, mathematically: शं = (शं × ६०)/३० = २ शं? No, ६०/३

यन्त्राध्यायः ४५५ त्रि² × ३० यदि द्यु = प द्यु तो ──────── = परमाल्प यष्टि । ज्यालं × द्यु त्रि² × ३० त्रि² × ३० ────────── = ────────── = ज्या लं । परमाल्पयष्टि = ६० ज्यालं × द्यु ६० × प-द्यु त्रि² ज्या² ४५ ─────── = ज्यालं = ─────── = ज्या ल २ × पद्यु पद्यु क्योंकि त्रिज्यावर्गार्धपदं शरवेदांशकज्या भवति / त्रि² अर्थात् √ ─── = ४५° की ज्या होती है । \ २ अर्थात् ६६ अंशांशीय भूपृष्ठीय देशों की सीमा तक में उक्त फलक यन्त्र से काल- ज्ञान समीचीन होगा । आगे सदोष बताया गया है। ६६° अक्षांश से अधिक अक्षांशीय देशो में उक्त फलक यन्त्र त्रुटि पूर्ण हो सकता है ।।२७।। अथ यष्टियन्त्रमाह— त्रिज्याविष्कम्भार्धं वृत्तं कृत्वा दिगङ्कितं तत्र । दत्त्वाऽग्रां प्राक् पश्चाद्द्युज्यावृत्तं च तन्मध्ये ।।२८।। तत्परिधौ षष्ट्यङ्कं यष्टिनेष्टद्युतिस्ततः केन्द्रे । त्रिज्याङ्गुला निधेया यष्ट्यग्रान्तरं यावत् ।।२९।। तावत्या मौर्व्या यद्द्वितीयवृत्ते धनुर्भवेत्तत्र । दिनगतशेषा नाड्यः प्राक् पश्चात् स्युः क्रमेणैवम् ।।३०।। वा०भा०--समायां भूमौ त्रिज्यामिताङ्गुलेन कर्कटेन वृत्तं दिगङ्कितं च कृत्वा तत्र प्राक् पश्चादग्रा गोलवशादुत्तरा दक्षिणा वा ज्यार्धवद्देया । अग्राग्रयो- र्बद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रमुच्यते । अथ तस्यैव वृत्तस्य मध्ये द्युज्यामितेन कर्कटेनान्यद्- वृत्तं कृत्वा नाडीषष्ट्याऽङ्कनीयम् । ततस्त्रिज्यामिताङ्गुलाया ऋजुयष्टेर्मूलं केन्द्रे लग्नं कृत्वाऽग्रमर्काभिमुखं तथा धार्यं यथा यष्टिर्नष्टच्छाया स्यात् । ततः प्राच्यां दिशि त्रिज्यावृत्ते यदग्राग्रचिह्नं तस्य यष्ट्यग्रस्य च मध्यमृजुशलाकया मित्वा सा शलाका द्युज्यावृत्ते जीवावद्देया न ज्यार्धवत् । ततः शलाकाग्रयोर्मध्ये धनुषि यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तदा दिनगता ज्ञेयाः । एवं पश्चिमाग्राग्रयष्ट्यग्र- योर्मध्ये शलाकया दिनशेषा ज्ञेयाः । दिनशेषोनं दिनमानं दिनगतनाड्यो भवन्ति । यतस्तदेक्यं दिनमानम् । अत्रोपपत्तिर्गोलयुक्त्यैव । यष्टिस्त्रिज्या । यद्भुवि वृत्तं लिखितं तत् क्षिति- जम् । तत्र पूर्वतः पश्चिमत्तश्चांग्रा । अग्राग्रयोरुपरिगता रेखोदयास्तसूत्रम् ।

अग्राग्र उदितो रविर्यथा यथाऽहोरात्रवृत्तगत्योपरि गच्छति तथा तथा केन्द्रे निवेशितमूलाया यष्टेरग्रे भ्राम्यमाणे यष्टिर्नष्टद्युतिः स्यात्। यतो यष्ट्यग्रे रविः। अग्राग्रदर्कं यावदहोरात्रवृत्ते यावत्यो घटिकास्तावत्यो दिनगता भवन्ति। तत्राऽऽकाशे द्युज्यावृत्तं लेखितुं नाऽऽयाति। अतोऽग्रायष्ट्यग्रयोरन्तरं शलाकया मित्वा गृहीतम्। ततो भुवि लिखिते द्युज्यावृत्ते तया शलाकया ज्यारूपया धनुषि घटिकाज्ञानं युक्तियुक्तम् ॥२८॥२९॥३०॥ मरीचिः—अथावसरसंगत्या यष्ट्यन्त्रात्कालज्ञानमार्याद्वयेनाऽऽह—त्रिज्याविष्कम्भा- र्धमिति। समभूमिभागेऽभीष्टप्रदेशे केन्द्रं प्रकल्प्य। त्रिज्याविष्कम्भार्धं त्रिज्यामितं व्यासार्धं यस्यैतादृशम्। त्रिज्यामितेन व्यासार्धेनोल्लिखितमित्यर्थः। वृत्तं दिगङ्कितं दिक्साधना- वगतपूर्वादिक्चतुष्टयाङ्कितम्। यद्यपि समनन्तरोक्ताग्रादानार्थं पूर्वापरादिशोरङ्कनमाव- श्यकं न दक्षिणोत्तरदिशोरिति साधारण्येन दिशामङ्कनमुक्तमयुक्तं तथाऽपि पूर्वापरदिक्स्था- नयोः शुद्धत्वमवगमाय दक्षिणोत्तरदिशोरप्यङ्कनमावश्यकमिति ध्येयम्। कृत्वा संपाद्य। तत्र तस्मिन् वृत्ते। अग्रां वर्तमानदिनजामग्राम्। प्राक्पश्चात्। पूर्वस्थानादपरस्थानाच्च पूर्वापरसूत्रादर्धज्याकारां दत्त्वा। उत्तरगोले उत्तरदिक्चिह्नाभि- मुखां दक्षिणगोले दक्षिणदिक्चिह्नाभिमुखां रेखां संपादयेत्यर्थः। तन्मध्ये। तस्य त्रिज्या- व्यासार्धोल्लिखितवृत्तस्य मध्ये। अन्तर्विभागे तत्केन्द्रं केन्द्रं प्रकल्प्येति तात्पर्यार्थः। द्युज्या- वृत्तं वर्तमानदिनद्युज्यामितेन व्यासार्धेन संबद्धवृत्तमित्यर्थः। चकारादुल्लेख्यम्। तत्। द्युज्यावृत्तम्। परिधौ परिधिस्थाने। एतेन द्युज्यावृत्तान्तर्विभागनिरासः सूचितः। षष्ट्यङ्कं षष्टिभागैः समैर्घटिकारूपैरङ्कितं कार्यमित्यर्थः। ततोऽनन्तरं यष्टिर्ऋज्वी शलाका त्रिज्यामिताङ्गुलपरिमिता। नष्टद्युतिः। छाया- भावो यथा स्यात्तथेत्यर्थः। केन्द्रे निधेया। वृत्तमध्ये मूलं कृत्वा सूर्याभिमुखाग्रा धार्येत्यर्थः। ततोऽनन्तरम्। यष्ट्यग्राग्रान्तरम्। धृतयष्टित्रिज्यावृत्तदत्ताग्रयोरग्रे तयोरन्तरं यावत्। ऋजुसूत्रम्। तदग्रयोर्धृतं यन्मितं भवति तावत्या तत्सूत्रमितया मौर्व्या संपूर्णज्यया। नार्धज्यया। द्वितीयवृत्ते। द्युज्यावृत्ते इत्यर्थः। एवं प्रागपराग्राग्रहवशात्। क्रमेण प्राक्पश्चात्। पूर्वापरचिह्नावधिकक्रमदत्तज्याव- धिना वृत्तस्य पूर्वापरभागयोरित्यर्थः। यत् वृत्तपरिध्यैकदेशरूपं धनुः सम्पूर्ण वृत्तपरिध्य- र्धन्तर्गतं वा न त्वर्धं भवेत्। तत्र तादृशधनुषि या नाड्यस्ता दिनस्य गताः शेषाद्वापूर्वा- परधनुः। क्रमेण भवन्ति। अत्रोपपत्तिः—त्रिज्याव्यासार्धेन यद्भुवि वृत्तं लिखितं तत्क्षितिजवृत्तानुकल्पम्। पूर्वापरस्थानादग्रांशान्तरेण गोलवशात्सूर्यस्योदयास्तसंभवाद्दिगङ्किते वृत्तेऽग्रा पूर्वापरसू- त्रादर्धज्याकारा पूर्वापरचिह्नाभ्यामुदयास्तस्थानज्ञानार्थं दत्ता। तत उदयस्थानादर्केऽहोरात्र- वृत्ते उपरि यथा गच्छति तथाऽर्कौदयचिह्नान्तराले द्युरात्रवृत्ते दिनगतघटिकाः। अर्का-

यन्त्राध्यायः ४५७

स्तच्चिह्नान्तराले दिनशेषघटिकाः । अतः सूर्यबिम्बस्य दूरस्थितत्वातदनुकल्पेनाभीष्टकाले सूर्यस्थानज्ञानार्थं यष्टिः केन्द्रे सूर्याभिमुखा धृता । सा तु त्रिज्यापरिमिता । सूर्यभूगर्भ- योरन्तरे त्रिज्यात्वात् । तत्र भूगर्भज्ञानाद्वृत्तकेन्द्रमेव भूमध्यं भूपृष्ठस्थे कल्पितम् । भूपृष्ठीयकालस्यापेक्षित- त्वाच्च । तस्याः सूर्याभिमुखत्वसंपादनार्थं नष्टच्छायात्वमुक्तम् । तत्र यष्ट्यग्रसूर्योदयस्थानसक्तद्युज्यावृत्तमाकाशे कर्तुमशक्यमिति भुवि केन्द्रादेव द्युज्यावृत्तं लिखितम् । तत्र घटिकाज्ञानार्थं यष्ट्यग्रोदयस्थानान्तराले सूत्रं द्युज्यावृत्ते संपूर्णज्यालेखितद्युज्यावृत्ते षष्टयङ्किते देया । तद्धनुषि घटिका दिनगताः । यष्ट्य- ग्रास्तस्थानान्तरालसूत्ररूपसंपूर्णज्यादानावगतधनुषि घटिका दिनशेषाः । तत्र ज्याग्रान्तराले- ऽत्यल्पं वृत्तखण्डं धनुः । उत्तरगोले त्रिंशदधिकघटीज्ञानार्थं महद्वृत्तखण्डं धनुरित्येतल्लाभार्थं प्राक्पश्चादित्यत्र पूर्वमावृत्त्या सम्यग्व्याकृतमिति ध्येयम् । अथ प्रतिक्षणं द्युरात्रवृत्तभेदा(द)यष्ट्यग्रसूर्योदयस्थानान्तरसूत्रस्यैकद्युरात्रवृत्ते संपूर्ण- ज्यात्वासंभवाल्लिखितद्युरात्रवृत्ते तद्दानेन घटीज्ञानमयुक्तमिति चेन्न । दिनगतार्थं भूपृष्ठसूर्योदयकालिकां शेषा(शा)र्थं च भूपृष्ठसूर्यास्तकालिकां प्रथमक्रान्ति- ज्यां द्युज्यां प्रसाध्योक्तरीत्या घट्यः साध्यास्ततस्तत्कालिकां द्युज्यामग्रां प्रसाध्य तदग्रां त्रिज्याद(वृ)त्ते यथायोग्यं दत्वा तद्द्युज्यावृत्तं च कृत्वा तत्पूर्वयष्ट्यग्रादुक्तरीत्या घट्य- स्ततोऽपि तात्कालिकां द्युज्यामग्रां प्रसाध्योक्तदिशा पूर्वयष्ट्यग्रादेव घट्य इत्यसकृद्यावद- विशेष इत्यवधारणात्स्वल्पान्तराद्धोक्तस्य युक्तत्वात् ।।२८-२९-३०।। केदारदत्तः—यष्टि यन्त्र की रचना बताई जा रही है— पारा (पारदा)या जलादि से समतल समान भूमि पर त्रिज्या व्यासार्ध से एक वृत्त की रचना कर दिक्साधन के अनन्तर पूर्वविन्दु और पश्चिमविन्दु से उत्तर दक्षिणगोल क्रम को समझ कर तत्कालीन अग्रा में ज्या की तरह अग्रादान करना चाहिए । अग्राग्र विन्दुगत सूत्र का नाम स्वोदयस्त सूत्र होता है । त्रिज्यावृत्तान्तर्गत उसी केन्द्र से द्युज्या व्यासार्ध से अन्य और एक वृत्त की रचना कर इस वृत्त में ६० घटिकाओं के चिह्न १-२-३ क्रम से करने चाहिए । केन्द्र में त्रिज्याङ्गुलात्मका यष्टि का मूल केन्द्र लग्न कर यष्टि का अग्रभाग सूर्याभिमुख ऐसे रखना चाहिए जिससे यष्टि की छाया ही न हो सके । पूर्व दिशा में त्रिज्यावृत्तगत अग्राग्रचिह्न और यष्टि के अग्रभाग के चिह्न के बीच की जगह को अंगुल से माप की शलाका को जीवा की तरह निवेशित कर इन दोनों शलाकाओं के बीच में वृत्त का जो चाप होगा उसमें १-२-३ जो घटिकाएँ इष्ट समय में होंगी वही दिन गत घटिका होती हैं । उपपत्ति—भूमि गत त्रिज्या वृत्त = क्षितिज वृत्त । यष्टि = त्रिज्या

४५८ गोलाध्याये पूर्व पश्चिम में अग्रा, अग्राग्रगत सूत्र = स्वोदयास्त सूत्र । प्राक्क्षितिज में अग्राग्र बिन्दु पर उदित सूर्य, जैसे जैसे अहोरात्र वृत्त में उदय से ऊर्ध्वंङ्गत होता है, वैसे वैसे केन्द्र स्थापित यष्टि मूल से अग्र तक भ्रमण कराने से यष्टि की छायाशून्यता होता है क्योंकि यष्टि के अग्रभाग में सूर्य बिम्ब है । अतः अग्राग्र से सूर्य तक अहोरात्र वृत्त में गणनया जो जो घटिका होती हैं वही दिन गत घटिका गणनया स्पष्ट होती हैं । गोल आकाश में द्युज्यावृत्त लिखा नहीं जा सकता अतः अग्राग्र और यष्टि अग्र का अन्तर अंगुल से मापा गया है, अतः भूमि पर प्रदर्शित द्युज्यावृत्त में गणनया उपलब्ध ज्या रूप अंगुल मान का चाप द्युज्यावृत्त में प्रदर्शित घटिकाओं का मान होता है । यहीं दिनगत घटिका होती है स्पष्ट है ।।२८-२९-३०।। अथान्यदाह— यष्टयग्रप्रालम्बोना ज्ञेया दृग्ज्या नृकेन्द्रयोर्मध्ये । वा० भा०—नष्टद्युतेर्यष्टेरग्रादधो यावान् लम्बस्तावंस्तस्मिन् काले शङ्कुः । शङ्कुकेन्द्रयोर्मध्ये दृग्ज्या ज्ञेया । शङ्कुप्राच्यपरयोरन्तरं बाहुः । प्रागपराशा- नरान्तरं बाहुरिति वक्ष्यति । मरीचिः—अथाऽतीतघटीनां शुद्धयवगमाय शङ्कुदृग्जयोर्ज्ञानं पलभाया अज्ञानेऽग्रा- ज्ञानाभावात्कथमस्माद्यन्त्रात् कालसाधनमित्याशङ्क्योत्तररूपमग्राज्ञानं चाऽस्यैवाऽऽह—यष्ट्य- ग्रालम्बोनेति । यष्टयग्रात् । नष्टद्युतेर्यष्टेरग्रादित्यर्थः । लम्बो भूमिपर्यन्तं लम्बायमान- मन्तरम् । ना इष्टकाले शंकुः । तथा चास्मात्किंचित्स्थूलाद्भूपृष्ठशङ्कोस्त्रिप्रश्नोक्तविधिना घटद्यः स्वल्पान्तरेण पूर्वागतघटीतुल्या इति शुद्धिः । त्रिप्रश्नोक्तप्रकारस्य भूगर्भे सूक्ष्मत्वा- दिति भावः । केदारदत्तः—शङ्कु ज्ञान— नष्ट छाया की यष्टि के अग्र भाग से नीचे जो लम्ब होता है वह उस समय में इष्ट शङ्कु होता है । शंकुमूल से केन्द्र तक दृग्ज्या, शङ्कु मूल और पूर्वापर सूत्र का अन्तर भुज पूर्व में सिद्ध हो चुका है ।।३०१/२।। केवलदिग्ज्ञाने सत्यक्षभामाह— उदयेऽस्ते यष्टयग्रप्राच्यपरामध्यमग्रा स्यात् ॥३१॥ शङ्कूदयास्तसूत्रान्तरमर्कगुणं नरोद्धृतं पलभा । वा० भा०—उदयकालेऽस्तकाले वा यष्टिर्नष्टद्युतिर्ध्रियमाणा सकलैव भूग्ना स्यात् । एवं यष्टद्यग्रप्राच्यपरयोरन्तरं त्रिज्यावृत्ते ज्यार्धवत् स्थितम् । साऽग्रा ज्ञेया । ततः प्राग्वदुदयास्तसूत्रमिष्टकाले शङ्कुश्च । शङ्कूदयास्तसूत्रयोरन्तरं द्वादशगुणं शङ्कुना भक्तं पलभा स्यात् । Indological Truths

यन्त्राध्यायः ४५९ अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन। तद्यथा। यद्यस्य शङ्कोः शङ्कूदयास्तसूत्रयोरन्तरं शङ्कुतलं भुजस्तदा द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोः क इति। फलं विषुवती भवति॥ मरीचिः—प्रसङ्गाद्दृग्ज्याज्ञानमाह—ज्ञेयेति। नृकेन्द्रयोः शङ्कुमृलवृत्तकेन्द्रयोर्मध्येऽन्त- राले सूत्रं दृग्ज्या ज्ञेया। पलभां विनाऽग्राज्ञानमाह—उदये इति। सूर्योदयकाले सूर्यास्तकाले वा। यष्टयग्रप्राच्यपरामध्यम्। नष्टच्छायायष्टेर्भू संलग्नाया अग्रं त्रिज्यावृत्तपरधिसक्तं पूर्वापरदिक्‌चिह् नं तयोर्मध्यमन्तरालं वृत्तान्तरार्धं ज्याकारम्। अग्रा स्यात्। अयमर्थः—सूर्योदयकालिकनष्टच्छाययष्टयग्र सक्तपरिधिप्रदेशपूर्वचिह्नयोरन्तरांशानां पूर्वापरसूत्रादर्धज्यासूत्रमग्रा तत्काले सूर्यास्तकालिकनष्टच्छाययष्टयग्रसक्तपरिधिप्रदेशपश्चि- मचिह्नयोरन्तरांशानां पूर्वापरसूत्रादर्धज्यासूत्रं तत्कालेऽग्रा स्यादिति। अत्रोपपत्तिः—यष्टयग्रस्य सूर्यबिम्बानुकल्पत्वेन तस्मालम्बसूत्रं भूपृष्ठे शङ्कुः किं- चित्स्थूलः। वृत्तकेन्द्रात्त्रिज्यामितयष्टयग्रलम्बरूपत्वात्। त्रिज्याया भूपृष्ठे कर्णत्वाभावात्। भूगर्भसूत्रस्याभावाच्च। शङ्कुमुलकेन्द्रयोरन्तरसूत्रं दृग्ज्या साऽपि किंचित्स्थूला। उदयास्त- काले पूर्वापरस्थानादग्रान्तरेण सूर्यसद्भावादुदयास्तकालिकनष्टच्छायायष्टयग्रेणाग्रज्ञाना- न्मूलस्य प्राच्यपरसूत्रे सत्त्वाच्चोक्तमग्राज्ञानमुपपन्नम्॥ केदारदत्तः—दिशाज्ञान से पलभाज्ञान— उदयकाल और अस्तकाल में नष्ट छाया की तरह की स्थापित यष्टि समग्रवृत्त में भूमि लग्न होती है। इस प्रकार यष्टि का अग्र और पूर्वपश्चिम स्वस्तिकों का अन्तर ज्या खण्ड की तरह हो जाता है। यही अग्रा होती है और उदयास्त सूत्र से पूर्व स्वस्तिक तक शङ्कु होने से, शङ्कु और उदयास्त सूत्र का अन्तर शङ्कुतल होता है। १ उपपत्तिः—यदि शङ्कु में शङ्कुतल तो १२ शङ्कु में भुजज्ञान से भुज ही पलभा हो जाती है। शङ्कुतल × १२ ───────────── = पलभा उपपन्न होती है ॥३१ १/२॥ शङ्कु अथोद्यन्तमर्कमदृष्ट्वाऽपि— भुजयोरेकान्यदिशोरन्तरमैक्यं रविक्षुण्णम् ॥३२॥ शङ्क्वन्तरहृत् पलभा प्रागपराशान्तरं बाहुः। वा० भा०—स्पष्टार्थम्। अत्रोपपत्तिः। यत्र देशे विषुवती ४ तत्रोत्तरगोले प्रथमशङ्कुस्त्रिंशदङ्गुलो दृष्टः। तस्य याम्यो भुजः पञ्चाङ्गुलः। अन्यश्च षट्त्रिंशदङ्गुलः। तस्य याम्यो भुजः सप्ताङ्गुलः। अत्राग्रया विना किल शङ्कुतलं न ज्ञायते। किंतु भुजाग्र-

योर्यावदन्तरं शङ्कुतलयोरपि तावदेवान्तरं भवति । 'तच्छङ्कुतलं कल्पितम् २ । कस्य । शङ्कूच्छ्रयान्तरतुल्यस्य शङ्कोः ६ । यद्यस्य शङ्कोरिदं शङ्कुतलं तदा द्वादशाङ्गुलस्य किमिति । फलं पलभा ४ । अथवा पलभाप्रमाणं या १ । यदि द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोः पलभा शङ्- कुतलं तदा त्रिंशदङ्गुलस्य षट्त्रिंशदङ्गुलस्य वा किमिति १२ । या १ । ३० ।। १२ । या १ । ३६ । एवं ज्ञाते शङ्कुतले पृथक् पृथक् या ३० । १२ या ३६ । एते स्वस्वयाभ्यभुजाभ्यां रहिते जाते उत्तरे अग्रे या ३० रू ६० । या १२ १२ ३६ रू ८४ । अनयोरग्रयोः समीकरणे छेदगमे च क्रियमाण इयं क्रियोपपद्यते । १२ मरीचिः-अथ ज्ञाताग्रायाः शुद्धयर्थं पलभाज्ञानं प्रकारान्तरेण पलभाज्ञानं च वक्ष्य- माणां प्रतिज्ञां च शिष्यावधानार्थमाद्यद्वयेनाऽऽह-शङ्कूदयास्तेति । अभीष्टकाले यत्र शङ्कुमूलं पूर्वोक्तप्रकारेण दिनगतशेषक्रमेण सूर्योदयकालिकां सूर्यास्त- कालिकां वा ज्ञाताग्रां त्रिज्यावृत्ते पूर्वापरचिह्नाभ्यामुक्तरीत्या दत्त्वा तदग्रयोः सक्तं रेखा- सूत्रमुदयास्तसूत्रम् । तयोर्याम्योत्तरमङ्गुलात्मकं यन्मितमन्तरं द्वादशगुणम् । अभीष्टकालि- कावलम्बरूपशङ्कुमानेन भक्तं फलं तद्देशे पलभा । अस्या अक्षकर्णं प्रसाध्यानुपातानीता- ग्रासमत्वेन ज्ञाताग्रायाः शुद्धिर्वधेयेति भावः । ननुदयास्तकाले व्यवधानादिना वृत्तेऽर्कसंस्थानज्ञानाभावादुक्तरीत्या पुनः कालसाधनम- शक्यमित्यतोऽग्राज्ञानार्थं पलभाज्ञानमाह-भुजयोरिति । कस्मिंश्चिद्दिवसेऽभीष्टकालद्वय- संबन्धिभुजौ ज्ञेयौ । तयोर्भिन्नदिशयोः क्रमेणान्तरमैक्यं वा द्वादशगुणम् । भुजद्वयसंबन्धि- कालद्वयज्ञातालम्बरूपशङ्क्वोरन्तरेण भक्तं पलभा स्यात्तस्या अनुपातेन क्रान्तिज्यातोऽग्रा- ज्ञानं स्यादेवेति कालसाधनं नाशक्यमिति भावः । नन्वस्य पलभाज्ञानप्रकारस्य भुजाधीनस्य भुजाज्ञानात्कथं संभव इत्यत आह-प्राग- पराशानरान्तरमिति । पूर्वापरसूत्रावलम्बरूपशङ्क्वोर्र्याम्योत्तरं स भुजः । तथा च वृत्ते दिगङ्कनात्पूर्वापरसूत्रज्ञानान्नष्टच्छायायष्ट्यग्रावलम्बरूपशङ्कुमूलज्ञानाच्च । तयोर्याम्योत्त- रान्तरप्रदेशस्य भुजत्वावगमादुक्तरीत्या कालद्वये भुजं शङ्कुं च ज्ञात्वोक्तप्रकारेण पलभाज्ञानसंभव इति भावः । अथ तथाऽपि वृत्ते दिक्साधनस्य भुजाज्ञानादसम्भवादन्योन्याश्रयदोषाइभुजाज्ञानमिति पलभाज्ञानस्योक्तप्रकारेणासंभव इत्यस्वरसात्प्रकारान्तरं विवक्षुस्तावत्तत्प्रतिजानीते- यष्ट्येति । नष्टच्छा[य]या यष्ट्या कस्मिंश्चिद्दिवसे । शङ्कुत्रितयम् । भिन्नभिन्नाभीष्टकाल- त्रितयेऽवलम्बरूपं शङ्कुं प्रत्येकमेवं शङ्कुत्रितयमित्यर्थः । एककाले तत्त्रितयासम्भवात् ।

बाकारशङ्कोः किमित्यनुपातेन" Then below it: या० शं १ underneath: १२ Wait, no! Look at: या० शं १ Wait, look at line 12: या० शं १ then या० १ । १२ । ११? No, look at: या० शं १ Wait! Is it: Line 12: या० शं १ (above) and १२ (below)? Let's look at line 13: तथा हि—दक्षिणे गोले भुजस्याप्राशङ्खुतलैक्यरूपतया शङ्खुतलोनदक्षिणभुजोऽग्रा या० And below या०: Line 14: शं १ । भु १२ । १२ । Wait! In line 13, at the end: या० शं १ । भु १२ ----------- १२ Wait! Is that a fraction split across lines?! YES! Look at line 13-14: Line 13 ends with: भुजोऽग्रा then there is: या० (on line 13) शं १ । भु १२ (on line 14) Wait, no! Look at the alignment: Line 13: