सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

५५० गोलाध्याये तानि अग्राणि । शेषाणि षट्त्रिंशत्संख्याकानि । एतेन षट्त्रिंशन्न्यूनाधिकशेषाणां योगाद्वक्ष्यमाणमहर्गणानयनं न संभवतीति सूचितम् । सहितानि एकीभूतानि । युक्तानीति यावत् । कुदिनै रविसावनदिनैर्महायुगसंबन्धिभिस्तष्टानि । भजनेनावशिष्टानि दृष्ट्वा ज्ञात्वा । तानि षट्त्रिंशत्कानीत्यपेक्षायामाह—चक्राग्राणीत्यादि । यानि । इह प्रसिद्धे लल्लोक्ते धीवृद्धिदे शिष्यधीवृद्धिदतन्त्रे (शा० ६७०) । तदुक्तोपकरणसामग्र्यां द्युचर चक्रेत्यादिग्रहानयने इत्यर्थः । एतेनान्यपक्षात्प्रश्नोद्देशे वक्ष्यमाणमहर्गणानयनमनुपपन्नमिति सूचितम् । चन्द्राकारि- गुरुज्ञभार्गवचलच्छायासुतानाम् । आरो मङ्गलः । बुधशुक्रयोश्चले शीघ्रोच्चे । छायासुतः शनैश्चरः । द्विजपतिराजसेनाधिपगुरुपण्डितकविमन्दक्रमेण ग्रहोद्देशः कक्षाचारक्रमापेक्षया प्रश्नश्रोतुः कस्यचिदनभिज्ञस्य व्याकुलतासंभवार्थमिति ध्येयम् । एषां सप्तानां पृथक्संश्लिष्टानि । प्रत्येकं समन्वयः । चक्राग्राणि भगणेषु लब्धेषु शेषाणि ग्रहाग्राणि । एवं राशिशेषाणि । समुच्चयार्थकश्चः प्रत्येकं स्युश्चान्वेति । भाग- शेषाणि विकलाशेषाणि । एवं भगणादिविकलान्तं पञ्चसंख्यात्वात्पञ्चत्रिंशच्छेषाणि यानि भवन्तीति तात्पर्य्यार्थः । अवशिष्टं शेषमाह—तथेति । अहर्गणानयनप्रकारे यदवमशेषं पूर्वं ग्रहानयनात्पूर्व- काले । ग्रहाणामहर्गणाधीनत्वात्सिद्धं संपादितमस्ति । चकारात्तत्तथा । तत्पङ्क्तिषु संबन्धा- भावेऽपि प्रष्टुरिच्छया सजातीयतया ज्ञेयम् । साजात्यं कुदिनहरत्वेन । अतोऽहर्गणादवमान- यनानुपाते यदवमशेषं तत्तत्पङ्क्तिषु ज्ञेयम् । यद्वाऽहर्गणादागमविधौ ग

प्रश्नाध्यायः ५५१ क्षेपस्तत्र प्रकर्षेणोत्कण्ठ उत्कण्ठितो यः कण्ठीरवः सिंहस्तमहं मन्ये । तथा च सकलज्योति- र्वित्पराजकारणरूपत्वेन सुखसर्वस्ववर्यतासंपादनादुत्तरदानेऽल्पदुःखं तेनागण्यमित्युत्तरं दास्यत्येवेति भावः । १४।१५॥ अथास्य सूचितमुत्तरं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह - उद्दिष्टमिति । उद्दिष्टं शेषाणामैक्यं प्रागुद्दिष्टम् । क्वहृतष्टम् । युगसावनदिनैर्धीवृद्धिदोक्तैस्तष्टम् । यद्यपि प्रश्नश्लोके षट्त्रिंशत्सहितानीत्यत्र कुदिनैस्तष्टस्योक्तेः पुनरत्र तत्तष्टस्योक्तिरसङ्गता तथाऽपि कुदिनतष्टस्याऽऽवश्यकतासूचनार्थं पुनरुक्तिः । अन्यथोत्तरदानाक्यत्वापत्तेः पूर्वोक्तस्य संदिग्धत्वाच्च । यद्वा प्राक्कुदिनतष्टमैक्यमुद्दिष्टमिति स्वरूपोक्तिः । चतुर्भिर्भक्तं चेद्यदि शुध्येत् । निःशेषम् । न सशेषमित्यर्थः । तर्हि तदुद्दिष्टं खिलं दुष्टम् । तत्प्रश्नोदाहरणमसंबद्ध- मित्यर्थः । ततः । विनिःशेषभजनेनाखिलज्ञानानन्तरं लब्धं चतुर्भक्तोद्दिष्टफलं त्रिनखभर- साम्य्यङ्कद्विगुणितं पञ्चाद्रित्र्यङ्कसप्ताब्धियुगनन्दरामैर्भजेच्छेषमहर्गणः स्यात् । नन्वेवमानीतो वारासंवादात्कदाचिद्व्यभिचरत्यत आह—हरेणेति । सः । अहर्गणः । यावद्यदवधि । ईप्सितोऽभिमतो वारसंवादाद्भवेत्तावत् । हरेण पश्चाद्भि त्र्यङ्कसप्ताब्धि- युगनन्दराममितेन युतः पुनः पुनस्तदवधि योज्य इत्यर्थः । मध्याधिकारे तथाऽप्रयोगादिति प्रतिज्ञातमेतदुक्तमिति ध्येयम् । अत्रोपपत्तिः-द्युचरचक्रहतो दिनसंचयः खखहृतो भगणादि फलं ग्रह इत्यनेनाहर्गणो भगणगुणितः कुदिनभक्तः फलं गतभगणाः । शेषं भगणशेषम् । तत्पृथक् द्वादशगुणं कुदिन- भक्तं फलं राशयः । शेषं राशिशेषम् । तत्पृथक् त्रिंशद्गुणं हरभक्तं फलं भागाः । शेषं भागशेषम् । तत्पृथक्षष्टिगुणं हरभक्तं कलाः । शेषं कलाशेषम् । पृथक्षष्टिगुणं हरभक्तं फलं विकलाः शेषं विकलाशेषम् । एवं सप्तानां ग्रहाणां चक्रादिपञ्च शेषाणि पृथक्पृथगानीय तैषामैक्यं पञ्चत्रिंशद्ग्रणां योगः । अत्राहर्गणेऽवमगुणिते कुदिनभक्ते फलमवमानि । शेषमवमशेषमिदं पूर्वाग्रैक्ये युतं तत्षट्त्रिंशद्ग्रणां योगो जातोऽस्त (स्त्वबु) द्दिष्टः । तत्र प्रत्येकं ग्रहभगणगुणितानामहर्गणानां कुदिनभक्तानां फलानि भगणास्तदैक्यं भगण- योगः । शेषाणि भगणशेषाणि तदैक्यं भशणशेषैक्यम् । अतो लाघवात्सप्तग्रहभगणयोग- गुणिताहर्गणे कुदिनभक्ते फलं सर्वग्रहगतभगणयोगः शेषं भगणशेषैक्यम् । अस्मादुक्तरीत्या सर्वग्रहगतराशियोगः फलम् । शेषं सर्वग्रहराशिशेषैक्यमस्मादप्युक्तरीत्या भागशेषैक्यम् । ततः कलाशेषैक्यं फलानि च क्रमेण भागैक्यं कलैक्यं विकलैक्यं परयोगग्रहप्रयोजनाभावा- त्फलेषूंपेक्षा । अत्राविप लाघवान्निरपेक्षराश्यादिशेषयोगज्ञानार्थमहर्गणस्य भगणयोगगुणितद्वादशभगण- योगगुणितषष्ट्यधिकशतत्रयम् । भगणयोगगुणितस्वषष्टिखवर्गाः । भगणयोगगुणितत्वा-

५५२ गोलाध्याये अषष्टिनन्दाकार्कश्चतुःस्थानेषु गुणकाः । सर्वत्र कुदिनानां तक्षणत्वात् । भगणशेषैक्यज्ञानार्थं तु राश्यादिपङ्क्तिवत्साजात्यगुणोऽहर्गणस्यैकसंख्यागुणितो भगणयोगः । एषमपि पूर्वरीत्या लाघवाद्योगसिद्धयर्थमतुल्यानां गुणकानामेषां ११२ । ३६० । १६०० । १२९६००० योगस्त्र्यद्रिनवघनविश्वमितः १६१७८७३ । तेनाहर्गणस्यैतद्गुण- गुणितो भगणयोगो गुणः कुदिनानि हरः । अत्र शेषं पञ्चत्रिंशच्छेषाणां योगः सिद्धः । अस्या- वमगुणितोऽहर्गणः कुदिनतष्टोऽवमशेषरूपा(द्वयें) योज्यः । अत्रापि पूर्वरीत्या लाघवाद्योगसिद्धयर्थमहर्गणो युगाद्यवमयुतेन त्रिसप्तनन्दाद्रिकु- विश्वगुणितयुगादिभगणयोगेन गुणितः कुदिनतष्टः शेषं षट्त्रिंशच्छेषाणां योगः स्यादिति सिद्धम् । ननु पृथगानीतषट्त्रिंशच्छेषाणां योगस्य हराधिकत्वसंभवेन युगपदानीतशेषस्य हराद- वश्यं न्यूनत्वेन तयोर्विसंवादात्कथमुक्तरीत्या शेषैक्यप्रतिपादनम् । पृथगानीतानां भगणादि- फलानां योगस्य हर[भ]क्तयथागतशेषैक्याप्तफलाधिकयुगपदानीतफले संवादाभावाच्च । न चात एव यथागतशेषैक्याद्धरतष्टफलगुणितकुदिवसा युगपदानीतयोगात्मकशेषे योज्या यथागतमग्रैक्यं स्यादिति वाच्यम् । आत्माश्रयादिति चेन्न । यथागतशेषाणां योग- स्याग्रे कार्यक्षमत्वाभावाद्धरतष्टस्य तस्याग्रे उपयोगात्तादृशस्य शेषैक्यं युगपत्प्रकारानीत- शेषैक्यसमतवादुक्तदिशा तदानयने बाधकाभावात् । फलस्योभयथा प्रयोजनाभावाच्च । अत एव हरतष्टाच्छेषैक्यादेव प्रश्नः सूपपन्नः । अस्य दाढ्यार्थमेव सूत्रेऽपि क्वहृतष्टं पुनरुक्तं हराधिकद्युतिनिरासार्थकं संगच्छते । तस्माद्गुणकगुणिताहर्गणे कुदिनभक्ते यच्छेदं तन्न्यूने तस्मिन्कुदिनभक्ते लब्धस्य निर- ग्रत्वात्कुट्टके प्रश्नोत्तरं पर्यवसन्नम् । तथा हि—गुणकगुणिताहर्गणे हरभक्ते यच्छेषं तदेव षट्त्रिंशच्छेषाणां कुदिननष्टमैक्य- मिति प्रश्ने तज्ज्ञानाच्छेषं ज्ञायत एव गुण्यगुणकयोरभेदात् । पूर्वोक्तगुणक एवाहर्गणेन गुण्य इति सिद्धम् । एवं च पूर्वोक्तो गुणकः केन गुणित उद्दिष्टहरतष्टयोगोनः कुदिनभक्तो निःशेषः स्या- दिति कुट्टकप्रकारेण गुणकः स एवाहर्गण. फलं तु भगणाद्यवमान्तानां योगो यच्च भग- णादि सर्वशेषैक्ये हरभक्ते फलं तदैक्यरूपम् । तथा च गुणैक्यरूपः पूर्वोक्तो गुणको भाज्यः । उद्दिष्टमग्रैक्य हरतष्टमग्र योगरूपमग्रक्षेपः । अत एव हराधिकयोगस्यात्रक्षेपत्वा- संभवात्केवलयुत्यग्रहणम् । कुदिनानि हर इति संश्लिष्टसंज्ञे स्फुटकुट्टके साध्यः । अत एव- एको हरश्चेद्गुणको विभिन्नो तदा गुणैक्यं परिकल्प्य भाज्यम् । अग्रेक्यमग्रं कृत उक्तवद्यः संश्लिष्टसंज्ञः स्फुटकुट्टकोऽसौ । इत्युक्तमाचार्यैः तत्राऽऽचार्यैस्तदानयनं स्वोक्तभगणादिभिन्नं कृतम् । अङ्कानामति- महत्त्वतया गणितश्रमाधिक्यसंभवात् । अतस्तत्काले प्रसिद्धतरलग्नोक्तशिष्यधीवृद्धिद्भगणा-

दिभिरल्पत्वेन लाघवात्कृतम् । अत एव धीवृद्धिदपेक्षेऽतरोद्दिष्टयुतेरनेन प्रकारेणाहर्गणो न सिध्येदिति व्यभिचारवारणार्थं प्रश्नलोके धीवृद्धिद (शा० ६७०) इत्युक्तम् । तद्यथा—रव्यादिसप्तानां भगणः । र ४३१०००० चं. ५७७५३३३६ मं २२९६- ८२४ बुशीउ । १७९३७०२० बृ. ३६४२२४ शुशीउ ७०२२३८८ श १४५५६४ एषां योगः षट्शराग्मिखाब्ध्यष्टनन्दाष्टमितः ८९८४०३५६ त्रिसप्तनन्दात्यष्टिविश्वैः १३१७९१३ गुणः ११८४०७१६३५१८३८८ तदुक्तावम २५०८२५८० युतोऽयं गजरसनखलषट्चष्ट- धृतिनगखाब्धिधृतीन्दुमितो भाज्यः ११८४०७१८८६००९६८ । तदुक्तकुदिनानि खखश- रात्यष्टिगोद्व्यद्रितियिमितिानि हरः १५७७९१७५०० उद्दिष्ट

धिहृतं शुध्येन्न चैतत्खिलमिति । खिलोत्पत्तिस्तु शून्यशेषे गुणके क्षेपाभावे एकादिगुणित- हरतुल्ये वा क्षेपे शून्यं शेषं स्यान्नान्यस्मिन्शेषे । तेन हरस्यापवर्तनसंभवे क्षेपस्य सुतराम- पवर्तनसंभवः । अन्यशेषेषु सकलगुणकेषु शेषतुल्ये ऋणक्षेपे शेषोनहरतुल्ये धनक्षेपे वा एका- दिगुणितहरयुतयोरुभयोर्वा शून्यं शेषं स्यान्नान्यस्मिन्क्षेपे । अत्र शेषतुल्यस्य शेषोनहरतुल्यस्य वा क्षेपस्यानपवर्तितभाज्यशेषे एवान्तर्भावादपवर्तः स्यादेव । अपवर्तितभाज्यहरयोरनपवर्तितयोस्तयोर्वा एकफलत्वेऽपि शेषयोर्भेदावशंभावेनान- पवर्तितभाज्यशेषस्यापवर्ताङ्कगुणितापवर्तितभाज्यशेषरूपत्वात् । एवं केवलस्यापवर्तनंसंभवे हरयुक्तस्य क्षेपस्य सुतरामपवर्तनसंभवः । तदेवं न कमपि तादृशं क्षेपं पश्यामः । यो भाज्य- हरापवर्ताङ्केन नापवर्तेत । तस्माद्यत्र क्षेपेऽपवर्तो न स्यात्तादृशक्षेपशून्यशेषता कथमपि न स्यात् । शून्यशेषक्षेपाणामुक्तरीत्या नियतत्वादिति गुरुतरपितृव्यकृष्णगणकचरणोक्तापवर्ता- ङ्कज्ञानप्रकारोपपत्तिरपि तैरेवोक्ता । तथा हि । अपवर्ताङ्कश्चात्रापवर्ताङ्केषु महाञ्ज्ञातव्यो येनापवर्तितयोर्भाज्यभाजकयोः पुनर्नपवर्तः स्यादनेनापवर्तितयोर्दृढत्वोक्तेः । तज्ज्ञानार्थमुपायः । तत्र भाज्यभाजकयोस्तु- ल्यत्वे तन्मित एव महानपवर्त इति मन्दैरप्यवगम्यते । तयोर्वैलक्षण्ये तु यो लघुस्ततोऽधिको- ऽपवर्ताङ्को नैव स्यात् । तेनाङ्केन तयोरपवर्तनस्य बाधितत्वात् । लघुतुल्यतुल्या (स्तुल्यत्वात्) । यदि लघुना महति भक्ते शेषं न स्यात्तस्य निःशेषभजनरूपत्वाद्यदि च शेषं स्यात्तदा [न] लघुतुल्योऽपवर्ताङ्कः । किंत्वधिकस्य बाधितत्वाल्लघोरपि लघुर्महानपवर्ताङ्कः स्यात् । स्यात् । तत्रापि विचारः । अत्र हि महतो राशेः खण्डद्वयं यावल्लघुना भक्तं तावदेकं शेषतुल्यमपरम् । एवं सति लघूतो न्यूनाङ्केषु मध्ये यः शेषतोऽधिकस्तस्य नास्त्येवापवर्तकत्वम् । तेन यथाकथं- चिल्लघोरपवर्तो लघुराशिभक्तस्याधिकराशिखण्डस्याप्यपवर्तः स्यान्नतु शेषतुल्यद्वितीय- खण्डस्य । तथा च लघूतो न्यूनाङ्केषु यदि महानपवर्तकः स्यात्तर्हि शेषतुल्यः स्यात् । परं शेषेण लघुराशी भक्ते यदि शेषं न स्यात्तथा सति शेषतुल्याङ्केन लघोरपवर्तनस्य जातत्वाल्लघुभक्तस्याधिकराशिखण्डस्य शेषतुल्यद्वितीयखण्डस्याप्यपवर्तः स्यात् । यदि तु शेषं स्यात्तर्हि पूर्वशेषतो न्यून एव महानपवर्ताङ्कः स्यान्नाधिको बाधि- तत्वात् । अथ तत्रापि विचारः । लघूराशेर्हि खण्डद्वयं यावत्पूर्वशेषेण भक्तं तावदेकं द्वितीय- शेषतुल्यं द्वितीयम् । एवं सति पूर्वशेषान्नयूनाङ्केषु यो द्वितीयशेषादधिकः स्यान्न स्यादय- मपवर्ताङ्कः । तेन यथाकथंचित्पूर्वशेषस्यापवर्तशेषेण भक्तं लघुखण्डस्यापवर्तः स्यान्न द्वितीयशेषतुल्यद्वितीयखण्डस्य । तथा सति लघुराशेरनपवर्तनाल्लघुभक्तस्याधिकराशिखण्डस्याप्यनपवर्तं कस्याप्यपवर्तो न स्यात् । तस्मात्पूर्वशेगतो न्यूनाङ्केषु यदि महानपवर्ताङ्कः स्यात्तर्हि द्वितीयशेषतुल्य

एव स्यात् । परं द्वितीयशेषेण पूर्वशेषे भक्ते यदि शेषं न स्यात् । यतस्तथा सति पूर्व- शेषापवर्तनस्य जातत्वात्तद्भक्तस्य लघुराशिखण्डस्याथ च द्वितीयशेषतुल्यद्वितीयखण्डस्याप्य- पवर्तः स्यात् । तथा सति लघुराशेरपवर्तनस्य जातत्वाल्लघुभक्तस्याधिकराशिखण्डस्याप्यपवर्तः स्यात् । पूर्वशेषतुल्यद्वितीयखण्डस्यापवर्तोऽनुपदमेव पूर्वं प्रतिपादित इत्यधिकराशेरप्यपवर्तः स्यादेव । यदि च द्वितीयशेषेण पूर्वशेषे भक्ते शेषं स्यात्तर्हानयैव युक्त्या तृतीयशेषतुल्यो महानपवर्ताङ्कः स्यात् । एवमनयोपपत्त्या पूर्वशेष उत्तरोत्तरेण येन शेषेण भक्ते शेषं न स्यात्तच्छेषमन्त्यं महानपवर्ताङ्कः स्यादिति । तथा च प्रकृते दृढो भाज्यः २९६०१७९७१५०२४२ । भाजकः ३९४८४९३३५ । उद्दिष्टं चतुर्भक्तं फलं दृढक्षेप इत्यत्र कुट्टकोदाहरणे गुणः साध्यस्तत्रोद्दिष्टयोगानां पृच्छ- केच्छयाऽनन्तत्वादेतादृशजात्युदाहरणेषु प्रत्येकं प्रष्टॄणां प्रश्नभङ्गार्थमनेकगुणाः कार्या इत्यनेकगुणसाधनगौरवदर्शनादाचार्ये रूपमृणक्षेपं प्रकल्प्य भाज्यभाजकयोः स्थिरत्वाल्ला- घवाच्च क्षेपं विशुद्धिमित्याद्युक्त्या गुणसाधनार्थं स्थिरकुट्टकः कृतः । तथा च स्थिरकुट्टकार्थं भाज्यहरक्षेपाणां न्यासः । भाज्यः २९६०१७९७१५०२४२ क्षेपः १ हरः ३९४८७९३७५ । ७५०४० । ६१२१७१५१२८९१२३१०११० । अत्र मिथो भजेत्तावित्यादिना वल्ली उपान्तिमेनेत्यादिना राशियुग्मं ७५६७९६३५६६४२३ ॥ १०८५२१७२ इमं स्वस्वतक्षणाभ्यामूनं स्वत एवास्ति । लब्धीनां समत्वादेतावेव लब्धिगुणौ रूपधनक्षेपोपेक्षितौ रूपर्णक्षेपे इति स्व

५५६ गोलाध्याये तष्टफलाभावादुद्दिष्टतादृशयुत्या गुणितेऽपि फलसाम्यनिर्णयादुक्तप्रकारेणाहर्गणसिद्धेर्लब्धि- निबन्धनस्य व्यर्थत्वात् । नन्वेवं हरेण संयुतो यावद्द्वेदीप्सित इत्यस्य व्यर्थतापत्तिः । उद्दिष्टयुतेः प्रथमा- हर्गणतः संवादात्पूर्वमेवेप्सितसिद्धेरिति चेन्न । दृढकुदिनतष्टेऽहर्गणस्यावश्यं तन्न्यूनत्वायुगे ततोऽधिकस्यापि संभवादभीष्टकाले तन्न्यूनोऽहर्गण उद्दिष्टसिद्धावपि वारासंवादादसिद्ध इति तस्मिन्निष्टाहतस्वस्वहरेण युक्ते इत्यादिना दृढकुदिनानि क्षिप्तानि । तादृशाहर्गणस्यापि गुणत्वात्तत उद्दिष्टसिद्धेः । एवं तत्रापि वारासंवादे स्वत्रक्षण- योजनमुचितमिति हरेण संयुतो यावद्द्वेदीप्सित इत्युक्तम् । नतु तष्टफलसंशयेन कदाचि- द्गुणेऽधिकफलग्रहणस्याहर्गणरूपस्य सिद्ध्यर्थमेतदुक्तम् । युगकुदिनानां परमाहर्गणत्वा- दुक्तरीत्या तदन्तर्वतिनियताहर्गणेषु स्वाभीष्टाहर्गणात्पूर्वाहर्गणात्पूर्वाहर्गणे उद्दिष्टा- सिद्ध्यापत्तेः । न ह्यगुणादुद्दिष्टसिद्धिः । अत एव गुणरूपाहर्गणेभ्य उद्दिष्टसिद्धावपि वारसंवादात्त- दन्यतम एवाभीष्टकालेऽहर्गणः । नान्यो वारासंवादादित्यलं पल्लवितेन ।।१३।१४।१५।१६।। केदारदत्तः—महाप्रश्नाध्याय में अन्य प्रश्न और समाधान— चंद्र सूर्य मंगल वृहस्पति के मध्यम, और बुध भार्गव के शीघ्र केन्द्रों और शनि ग्रहों का मध्यम इत्यादि ग्रह साधन के अवसर पर भगण शेष, अंश शेष और ग्रहों के विकलादि शेष जो पृथक् पृथक् होते हैं इत्यादिकों का ज्ञान धीवृद्धि तन्त्र के अनुसार जानकर पूर्व सिद्ध अहर्गणानुसार न्यूनदिवस, शेष कुदिनों से तष्टित योग ३६ के तुल्य देखकर जो पटुमति गणितज्ञ उक्त सातों ग्रह, और अहर्गण का ज्ञान कर सकता है उसे गणितज्ञों की सभा में सिंह की उपाधि से संमानित करता हूँ । उद्दिष्ट योग में, कल्प कुदिन से १५७७९१७५०० से तष्टित करने पर यदि न घटता है । तो प्रश्न ही गलत समझना चाहिए । लब्ध फल को २९३६२७२०३ से गुणा कर ३०४८४७९३७५ से भाग देकर जो शेष उसे हर में जोड़ देने मे ईप्सित अहर्गण होगा उदाहरण से— हे मिश्र ! सभी ग्रहों के भगणादि शेष योग = ३५ है। धीवृद्धिद तन्त्र मे यही अवमशेषादि ऐक्य भी कहा गया है । इसे कुदिनों से तष्टित करने पर १४९१२२७५०० के तुल्य होता है तो बताओ गुरु दिन या चन्द्र दिवस या मंगल ग्रह के मंगल वार के दिन अहर्गण मान क्या होगा ? लल्लाचार्य प्रणीत धीवृद्धिद तन्त्र में, अवम शेष युक्त ग्रह भगणादि शेष में अवमशेष योग = १४९१२२७५००, उद्दिष्ट इस अंक में ४ का भाग देने से २९३६२७२०३ से गुणा करने पर और ४ से भाग देने से इसमें ३९४८४७९३७५ से भाग देने पर शेष संख्या तुल्य अहर्गण मंगलवार को १०००० होता है । द्विगुणित हर जोड़ने से सोमवार के दिन ७८८९६८७५० तथा त्रिगुणित हर जोड़ने से ११८४३४४८१२५ गुरु दिन में होता है ।

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Unicode Devanagari:

प्रश्नाध्यायः ५५७ उपपत्ति—एको हरश्चेदगुणको विभिन्नो-भास्करीय बीज गणित के अनुसार में गुणको विभिन्नौ की जगह बहुत गुणकों का ऐक्य = गुणांक । शेषों का ऐक्य = फलैक्य । १ अहर्गण मान कर ग्रहों का भगणादि शेष ज्ञात कर इस ऐक्य में युगावम जोड़ने से लब्ध फल = भाज्य । कल्प कुदिन = हर । उद्दिष्ट योग ३६ = ऋण क्षेप । भाज्य हार और क्षेप में ४ से अपवर्तन देने से लाघव समझा गया है। तब कुट्टक से लाघव से लब्ध गुणक-२१३६२७२०३ होता है ॥१३॥१४॥१५॥१६॥ इदानीं निरग्रचक्रादपि ग्रहादहर्गणमाह— लिप्तार्धं दशयुग्भवन्ति विकलास्तासां वियोगस्त्रियुग्- भागा भागदलं गृहाणि शशिनः खत्रीन्दवस्तद्युतिः दृष्टा चन्द्रदिने कदा वद पुनस्तादृक् च काव्याह

५५८ गोलाध्याये २१६९७७७ षड्गुणे क्षिप्ते जातः शुक्रवासरे ५९९१०२९ सप्तगुणे क्षिप्तेऽनेकधा सोमवासरे २१६९७७७ वा ८८६३९६८। १५५५८१५९ इत्यादि । अथवा शुक्र- वासरे ५९९५०२९ वा १२६८२१० वा १९३८३४११ इत्यादि । एवमन्येषां ग्रहाणां स्थिरकुट्टकः कार्यः । अत्र वासना । भगणशेषं चक्रविकलाभिर्यदि गुण्यते क्वहैर्विभज्यते तदा विक- लात्मको ग्रहो लभ्यते । शेषं विकलाशेषं स्यात् । अतो विलोमविधिना भगण- शेषानयनम् । राश्यादेर्विकलाः १२७०७१९ । दृढकुदिनै ९५६३१३ गुणिताश्च- क्रविकलाभि १२९६००० भक्ता । लब्धम् ९३७६५८ । शेषम् २३१०४७ ( १ ) शेषत्यागे लब्धं रूपयुतमतः कृतम् । यतो विकलाशेषंक्षिप्तवा चक्रविकलाभि- [L11

प्रश्नाध्यायः ५५९ त्रिगुणहरेण युतो गुरुदिने ११८४४८१२५। अत्र गुरोरित्यनेन शुक्रस्यापि दिने प्रश्न- संबन्धो बोध्यः ॥ १७ ॥ नन्वयं प्रश्नः स्फुटकुट्टकसंबंधी न केवलकुट्टकसंबंधीति मन्दाशङ्केत्यतः केवलकु- ट्टकसंबंधिप्रश्नस्योदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-लिप्ताधंमिति । चन्द्रस्य कलानामधं दशभियुतं चन्द्रस्य विकला भवन्ति तासां कलाविकल्योर्बहुत्वा- द्वहुवचनम् । अन्तरं त्रिभियुतं चन्द्रस्य भागा भवन्ति । भागानामर्धं चन्द्रस्य राशयो भवन्ति तेषां राश्यादिविकलान्तावयवानां युतीरैक्थं त्रिशदधिकं शतं सोमवारे यदा कल्पगता- ज्ञाने दृष्टा ज्ञाता। पुनर्द्वितीयवारं काव्याहनि शुक्रवारे । च समुच्चये । तादृक्पूर्वोक्ता युतिर्ज्ञाता। हे विद्वन्नुत्तरकल्पक त्वमहर्गणं कथय । ननूत्तरकल्पकत्वं कुत इत्यत आह-व्यक्तेत्यादि । व्यक्तं पाटी । अव्यक्तं बीजम् । आभ्यां विविक्ता स्पष्टा युक्तिर्यस्य तादृशं गणितं जानासि चेद्यदि । अत्रोत्तरं विलोम- विधिनाऽनुपातस्थानसंभावितकुट्टकेन चेति व्यक्तमुक्तम् । अव्यक्तमिति तूदाहरणस्पष्ट- त्वज्ञानार्थम् । नतूत्तरज्ञानार्थं तत् । अन्यथोदाहरणविषयग्रहाज्ञानादुत्तरदानानुपपत्तेः । तथा च राश्यादिविकलावयवान्तात्मकनामपूर्वकग्रहज्ञानेऽहर्गणमानयेति प्रश्नफलि- तार्थः । तत्र चन्द्रोक्तिः प्रश्नोदाहरणार्थमेतादृशभङ्ग्या तदुक्तिश्चातुरीप्रदर्शनार्थं मन्दा- श्चर्यजनिकेति । एवमत्र राश्यादिचन्द्रज्ञानार्थं कलाप्रमाणं यावत्तावत् । १ अस्यार्धं दशयुक्तं विकलाः या १।२ रु १० । अनयोरन्तरं या १।२ रु २० । त्रियुक्तं भागाः २। या १। रु १४। एषामर्धं राशयः ४। या १। रु १४ कलादीनामेषां योगः ४। या ९। रु २। खत्री- न्दुसम इति पक्षौ समच्छेदीकृत्य छेदगमे एकवर्णप्रक्रियया लब्धं यावत्तावन्मानमिदं ५८ । कलामानम् । अनेनोत्थापनादुदाहरणालापक्रियया ज्ञातश्चन्द्रो राश्यादिकः ११ । २२ । ५८ । ३९ । अयं लक्ष्मीदासेनेष्टकर्मणा षष्टिमितेष्टकल्पनादानीतः स्वल्पान्तरात्तदसत् । दशव्यादियो- जनोक्त्येष्टकर्मासिद्धेः ॥ १८ ॥ अथोत्तरमार्याभ्यामाह-राश्यादेरिति । उद्दिष्टग्रहस्योद्दिष्टराश्यादेविकलास्तस्य राशयस्त्रिशद्गुणिता भागैर्युक्तास्ते षष्टधा गुण्याः कलायोज्याः । ते षष्टिगुणिताः । विकलायोज्या इति क्रियया विकलाः कार्याः । दृढकुदिनगुणाः । कल्पसूर्यसावनदिनोद्दिष्टग्रहकल्पभगणैः परस्परं भाजितयोर्ययोरित्याद्यव- गतापवर्ताङ्केनापवर्तितौ दृढौ स्तः । तादृशकल्पकुदिनैर्गुण्याः । चक्रविकलार्भाद्वदिदशराशि- विकलाभिः खखषष्टचङ्काकैः । १२९६००० भक्ताः । शेषस्य त्यागे कृते सति । अत्र त्यागोऽधोवयवकलाग्रहरूपो नतु मार्जनम् । तस्याग्रे प्रयोजनादिति ध्येयम् । लब्धिनिरग्र- फलमेकसंख्यया युतं भगणशेषं भवति ।

र्कैः" or "खाभ्रषष्ट्यङ्कर्कैः"? Look at the first two aksharas: ख ा भ्र (khābhra)! Wait, is it "खाभ्रषष्ट्यङ्कर्कैः" or "खाभ्रषष्ट्यङ्कार्कैः"? Look at 'ङ्कार्कैः': ङ्का (ṅkā) with repha? No, look: ङ्क (ṅka) with repha? Wait, line 3 says: "खषष्ट्यङ्कार्कमितो" (no, wait! Line 3 says: "खषष्ट्यङ्कार्कमितो"). Here in line 26: ख ा भ्र ष ष्ट्य ङ्का र्कै ः -> wait, is there an aa-matra after ङ्क? Wait, 1296000 is: ख (0) अभ्र (0) षष्टि (60) अङ्क (9) अर्क (12) -> 12, 9, 60, 0, 0 = 1296000! "खाभ्रषष्ट्यङ्कार्कैः" Let's look closely at line 26: ख - ा - भ्र - ष - ष्ट्य - ङ्का - र्कै - ः Yes, "खाभ्रषष्ट्यङ्कार्कैः"!

१२

पूर्णभगणशेषरूपयोजनेन" -> "स्यात्संपूर्व..." wait: स्यात् + संपूर्ण = स्यात्संपूर्व... wait, "स्यात्संपूर्वण" NO! "स्यात्संपूर्व" is s-a-m-p-u-r-v-a. "स्यात्संपूर्व" has 'व'? Let's look REALLY closely at that letter between 'पू' and 'भ': Wait! Is it 'व' or 'ण'? Look at line 3: Look at 'ण' in "भगणशेषं": the 'ण' has a distinct loop. Look at the letter after 'पू' in "स्यात्संपूर्व...": Wait! It is 'ण' with a repha: 'र्ण'! Wait, why would it be anything else? It's the exact same word repeated: "...सम्पूर्णभगणशेषं स्यात् । संपूर्णभगणशेषरूपयोजनेन ज्ञाते सति..." In Sanskrit discourse (vyākhyāna style): "...स्यात् । संपूर्णभगणशेषरूपयोजनेन ज्ञाते सति..." This repetition is standard anuvadak-vyākhyāna style (pratīka or summarizing the preceding conclusion to build the next sentence: "X स्यात् । X-रूपयोजनेन ज्ञाते सति...")! So the word is definitely "संपूर्णभगणशेषरूपयोजनेन"!

Let's check line 4: ज्ञाते सति चक्र

शेषं राशिशेषम् । अत उक्तरीत्या द्वादशकेन गुणा राशिशेषोनाः कुदिनभक्ता निरग्राः स्युरिति कुट्टकेन गुणाप्ती भगणशेषराशी । ततोऽहर्गणो भगणगुणितः कुदिनभक्तः फलं गतभगणाः । शेषं भगणशेषम् । अतो ग्रहभगणाः केन गुणा भगणशेषोनाः कुदिनभक्ता निरग्राः स्युरिति कुट्टकेन गुणलब्धी दिनगणगतभगणाविति पितृव्यचरणोक्ता । अत्रान्तिमकुट्टकेऽपवर्तनस्याऽऽवश्यकत्वेनापर्तनाद्दृढभगणा येन गुणाश्चक्राग्रोना दृढदिवसैः शुद्धाः स द्युगण इति वक्ष्यमाणमुपपन्नम् । वारासंवादे इष्टाहतेत्यादिरीत्या गुणेऽहर्गणे दृढकुदिनानि योज्यानि पुनः पुनर्यावदभिमतवारसंवादः । गतभगणे दृढभगणा योज्या इति भगणप्रयोजनाभावान्नोक्तमतो दृढकुदिनयुतस्ताव- द्यावदभीप्सितो वार इति वक्ष्यमाणमुपपन्नम् । यथोदाहरणं चन्द्रः । ११

: Wait, look above धं in "युक्तकलाधं": there is an anusvara dot, and maybe a tiny curve to the right? No, compare with "भागार्धं" in L11: 'र्धं' has a clear repha curve. In L6, it's just 'धं'. But wait, let's look closely: "युक्तकलाधं" or "युक्तकलार्धं"? It looks like "युक्तकलाधं" or maybe the repha didn't print. I will write "युक्तकलाधं" or "युक्तकल[र्]धं"? Let's write "युक्तकलाधं" as printed. Wait, let's look at L11: "भागार्धं" has a clear repha. In L6, it really looks like "युक्तकलाधं".

Line 7: स्युः । कलाविकलयोरन्तरं त्रियुक् । प्रथमाक्षरप्राधान्यत्रिषट्संख्या द्वितीयाक्षररेफस्त्वि-

Line 8: कारवदप्रयोजकः । तत्संख्याया अग्रहात् । आर्यभटेन स्वग्रन्थे द्वितीयसंयुक्तअक्षरसंख्याया Wait! Look at "द्वितीयसंयुक्तअक्षरसंख्याया": Is it "द्वितीयसंयुक्तअक्षरसंख्याया" or "द्वितीयसंयुक्ताक्षरसंख्याया"? Letters: द्वि ती य सं यु क्त ा क्ष र सं ख्या या -> "द्वितीयसंयुक्ताक्षरसंख्याया" (with an 'aa' matra

५६४ गोलाध्याये शुक्रवारेऽहर्गणः ५९९५०२९। अनयोः सप्तगुणदृढकुदिनयोजनाभ्यामनेकधासोमशुक्र- वारेऽहर्गण इति। अत्रोपपत्तिः प्रागुक्ता ॥१७–२१॥ केदारदत्तः—शेष रहित चक्रभगण से अहर्गण साधन— किसी चन्द्रवार को चन्द्रमा के, कला/२ ±१० = विकला। कला विकला का त्रिगुणित अन्तर = अंश होते हैं। अंश/२ = राशियां होती हैं। सबका योग = ३० दृष्ट है। हे विद्वन् यदि आप व्यक्त और अव्यक्त युक्त गणित को जानते तो बताइये शुक्र के दिन में इसी प्रकार की राशियाँ कब होगी ? राश्यादिक की विकलाओं को अपवर्तित कुदिन से गुणा कर भगण विकलाओं से भाग देकर, शेषव्यक्त लब्धि में १ जोड़ देने से भगण शेष हो जाता है। शेष को भाजक में कम करने से विकला शेष हो जाते हैं। यदि विकलाशेष कल्प- कुदिन से अधिक हो तो ऐसे प्रश्न का ग्रह गलत समझना चाहिए। शुद्ध प्रश्न में विकलाशेष से अहर्गण या अपवर्तित भगणों को जिससे गुणा करते हैं उसमें भगणशेष कम करने पर उसे अपवर्तित कुदिन में कम करने से वह अहर्गण हो जाता है। अहर्गण में अपवर्तित कल्प कुदिन तब तक जोड़ते जाइये जब तक अभीष्ट वार की उपलब्धि न हो जाय। उदाहरण से—चन्द्रमा का भगण शेष में १६५०००० में भाग देने पर लब्ध फल यदि अपवर्तित कुदिन में नहीं घटता है तो प्रश्न अशुद्ध समझा जाना चाहिए। भगणशेष को ८८६८३४ से गुणा कर ९४६३१३ से भाग देने पर शेष तुल्य अहर्गण होता है। अहर्गण में दृढ़ भाज्य तक जोड़िये जब तक अभीष्ट वार न प्राप्त हो। उपपत्ति—भगणशेष को चक्र की विकला से गुणित करने और कल्प कुदिन से भाग देने पर विकलात्मक ग्रह होता है। शेष = विकलाशेष होता है। तदुपरि विलोम गणित से भगणशेष साधन करना चाहिए। राश्यादि ग्रह की विकला = १२७०७१९, को दृढ़ कुदिन = ९५६३१३ से गुणाकर चक्रकला = १२९६००० से भाग देने पर लब्धि = ९३७६५८ शेष = ३३१०४० यह शेष त्याग और लब्धि में १ जोड़ देने से होता है। इसमें विकलाशेष जोड़ कर चक्रकला से भाग देने पर होता है। यहाँ विकलाशेष अज्ञात है। तो विकलावशेष ज्ञान प्रकार—पूर्व में व्यक्त अवशेष को चक्रकला में कम करने से भी विकला पूर्ति नहीं होने से इन्हें भी पूर्वसाधित में जोड़ दे और भाग देने से तब लब्धि मान १ होने से लब्धि में एक जोड़ा गया है। क्योंकि विकला- शेष को कुदिन संख्या से कम होना ही चाहिए। इस प्रकार के गणित साधन से फल अधिक होता है जो असत् अशुद्ध होता है इसलिये कि उद्दिष्ट ग्रह अशुद्ध है ॥१७–२१॥

Wait, line 30: "खखाभ्रगगनप्राणर्तुभूभिर्हृतं शुध्येच्चेन्न खिलं फलमित्युक्तं" Let's check the numbers: ख (0) ख (0) अभ्र (0) गगन (0) प्राण (5) ऋतु (6) भू (1) -> 1650000! "भूभिर्हृतं शुध्येच्चेन्न खिलं फलमित्युक्तं"

Line : "व्यर्थं तथाऽप्युक्तभगणकु दिनशेषभगणशेषस्यानपवर्तितस्य ज्ञाने कुट्टकार्थं भगणकुदिनयो-" Wait, "भगणकु दिनशेषभगणशेषस्य"? Look at line 31: "तथाऽप्युक्तभगणकुदिनशेष..." or "भगणकुदिनयोर्भगणशेषस्य"? Let's read closely: "तथाऽप्युक्तभगणकु" then space? "दिनशेषभगणशेषस्यानपवर्तितस्य" -> wait, does it say "कुदिनशेष"? No, "कुदिन" then "ज" or "यो"? Wait, look at: "तथाऽप्युक्तभगणकु" then newline? No, same line: "तथाऽप्युक्तभगणकुदिनजभगणशेषस्यानपवर्तितस्य"? Look at the letters between 'कु' and 'भगणशेषस्य': 'दि

५६६ गोलाध्याये खिलमित्याद्युक्तम् । एवं सुधीभिरन्येषां यथासंभवं स्थिरकुट्टको निबध्य इत्यादि ध्येयम् ॥२२॥ केदारदत्तः—अशुद्ध प्रश्न का उदाहरण— यदि चन्द्र स्पष्ट = ०।५।३६।१९ है तो राश्यादिक विकल्प आदि करने पर शेष = २७, शेष को हर में कम करने से १५९५९७३, यह अंक दृढ़ कुदिन से अधिक है तस्मात् ऐसा ग्रह नहीं हो सकता अतः यह प्रश्न अशुद्ध है ॥२२॥ एवमनेकधा खिलत्वं कुट्टकविषयमभिधायेदानीं वर्गप्रकृतिविषयमाह— स्याद्यस्मिन्नधिमासशेषककृतिर्दिग्घ्नी सरूपा कृति- र्व्यैका शेषकृतिर्हृता च दशभिः स्यान्मूलदा वा यदा । काले कल्पगतं तदा वदति यस्तत्पादपद्मं बुधाः सेवन्ते बहुधा प्रमेयवियति भ्रान्ता भ्रमन्तोऽलिवत् ॥२३॥ उद्दिष्टं कुट्टके तज्ज्ञैर्ज्ञेयं निरपवर्तनम् । व्यभिचारः क्वचित् क्वापि खिलत्वापत्तिरन्यथा ॥२४॥ वा० भा०—स्पष्टार्थम् । अस्य वर्गप्रकृत्या भङ्गः । तत्राधिमासशेषप्रमाणं यावत्तावत् १ । अस्य कृतिर्दिग्घ्नी सरूपा जाता। याव १० रू १ । इष्टं ह्रस्व- मित्यादिना जाते ह्रस्वज्येष्ठमूले ६ । १९ । वा २२८ । ७२१ । अत्र ह्रस्वं याव- त्तावन्मानं तदेवाधिमासशेषम् ६ । वा २२८ । अथ द्वितीयोदाहरणेऽधिमासशेष- प्रमाणं यावत्तावत् १ । अस्य कृतिर्व्यैका दशहृता च जाता याव १।१० रू १ । अस्य मूलप्रमाणं कालकः १ । अतः कालकवर्गसमोकरणे शोधने च कृते जातं प्रथमपक्षमूलम् । या १ । परपक्षस्यास्य काव १० रू १ । वर्गप्रकृत्या मूले जाते ते एव ६ । १९ । वा २२८ । ७२१ । अत्र कनिष्ठं कालकमानं ज्येष्ठं यावत्तावन्मानं तदेवाधिमासशेषम् । १९ वा ७२१ । अतः कल्पगतानयनं कुट्टकेन । तत्राधिमासा भाज्यः । रविदिनानि हारः । अधिमासशेषं षट्कमितमृणक्षेपः । ननु कथमयं क्षेपः । अत्र भाज्यभाजकयोर्लक्षत्रयेणापवर्तनं तन्न नास्य क्षेपस्येति खिलत्वापत्तिः । सत्यम् । अत उक्तमुद्दिष्टः कुट्टके तज्ज्ञैरित्यादि । अतो लक्षत्रयेणापवर्तने कृतेऽधि- मासशेषं षड्दृष्टम् । अतः कुट्टकेन ज्ञातं कल्पगतं चतुर्भिरूनानि त्रयोविंशतिशत- वर्षाणि २२९६ । तथा षण्मासाः ६ । षट् तिथयश्च ६ ॥२३-२४॥ मरीचि :—अथ शेषोनहरो विकलाशेषं तस्मिन्कुवहाधिके ज्ञेयः । स खिलः खेट इत्यस्यो दाहरणमनुष्टुभाऽऽह—राशय इति । लवा इत्यादौ बहुवचनान्तत्वात्तत्पङ्क्त्यां राशय इति बहुवचनम् । आकाशस्यै- कत्वात्खमित्येकवचनम् । राशिः शून्यम् । पञ्च भागाः कलाः । षण्णां वर्गः षट्त्रिंशत् ।

प्रश्नाध्यायः ५६७ वर्गस्थाने वह्नीति पाठे स्पष्टम् । तत्परिमिताः । एकोनविंशतिर्विकलाः । मध्येन्दुरहर्गणो- त्पन्नश्चन्द्रः । ईदृक् उक्तमितः । ० । ५ । ३६ । २९ । क्वचित्कस्मिन्नपि दिवसे न स्यात् । नन्विष्टकाले सावयवाहर्गणात्तत्सिद्धि स्यादेव । अन्यथा मध्यममानेन भगणभो- गानुपपत्तेरित्यत आह—उदये इति । साधिताहर्गणसंबन्धिक़ाले इत्यर्थः । निरवयवाहर्ग- णादेनादृशश्चन्द्रो नाऽऽयात्येवेति फलितार्थः । यथा ग्रहः । ० । ५ । ३६ । १९ । अस्य विकलाः २०१७२ । दृढकुदिन ९५६३१ गुणाः १९२९७४४००२१ । चक्रविकलाः भक्ताः फलं १४८९० । फलं सैकं भगणशेषं १४८९१ । शेषं २७ चक्रविकलाभ्य ऊनं विकलाशेषं १२९५९७३ । अस्य दृढकुदिनाधिकत्वादुद्दिष्टग्रहोऽहर्गणादसिद्ध इति मध्योदयासन्नरूपोदयकालेऽ- हर्गणसंबन्धे कदाचिदपि न स्यात् । प्रतीतिस्तु भगणशेषं १४८९१ । द्वादशगुणं १७८६९२ दृढकुदिनेर्भक्तं शून्यं राशयः । शेषं त्रिंशद्गुणं ५३६०७६० । भूदिनभक्तं भागाः ५ । शेषं ५७९१९५ । षष्टिगुणं ३४७५१७०० । हरभक्तं कलाः ३६ । शेषं ३२४४३२ । षष्टिगुणं १९४६५९२० । हरभक्तं विकलाः २० । विकलाशेषं च ३३९६६० ति ग्रह उद्दिष्टतुल्यो न सिद्धः । एकविक्लान्तरत्वात् । अत एवोद्दिष्टग्रह एकविकलायुक्तोऽङ्गी- क्रियते र्तार्ह खिलत्वम् । खिलकल्पनं तु दृढकुदिनाधिकमङ्कञ्चक्रविकलाभ्यः पात्य शेषमृणक्षेपं कु दृढकुदिनानि भाज्यं चक्रविकलाहारं प्रकल्प्य या गुण्हता विकलाः फलं भगणशेषं निरेकम् । विकलाभ्यो राश्यादिग्रहज्ञानं सुलभम् । यथाऽत्र दृढकुदिनाधिकं १२९५९७३ चक्रविकलाभ्यः १२९६००० शुद्ध २७ ऋणक्षेपं प्रकल्प्य कुट्टकार्थं न्यासः । भाज्यः । ९५६३१३ । क्षे २७ । हरः १२९६००० अत्र सप्तविंशत्यपवर्तितः भा ३५४१९ क्षे १ ह ४८००० अत्र फलं १४८९० गुणाविति २०२७९ ॥२३॥ अथ वर्गप्रकृत्युत्तरसंबन्धिप्रश्नं सोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह—स्याद्यस्मिन्न- धिमासेति । यस्मिन्नज्ञातकल्पगतसमये । अधिमासशेषककृतिः । अहर्गणानयनेऽधिमासेषु लब्धेषु यद्द्भाज्यशेषं तस्य समद्विघातरूपाकृतिर्दशभिर्गुण्या । एकयुक्ता कृतिः कस्यचित्समद्विघात- रूपो वर्गः स्यात् । मूलदेति यावत् । उदाहरणान्तरमुक्तवैपरीत्येनाऽऽह—व्येकेति । यदा अज्ञातकल्पगतकाले प्रागुक्ताधि- शेषस्य वर्गो निरेको दशभिर्भक्तो मूलदः । वा पक्षान्तरे । चः समुच्चये । तेनोदाहरणद्वये तदा स्वस्वकाले यो गणकः कल्पगतं कल्पगतसंबन्धिसौराहर्गणमित्यर्थः । वदति । युक्त्या- ऽऽनयतीत्यर्थः ।

५६८ गोलाध्याये

तस्य गणकस्य चरणकमलं बुधाः, एतदुत्तरकल्पनासमर्थकल्पका बहवः । अनेकप्रकारेण वा । प्रमेयवियति । तदुत्तरविचारणरूपाकाशे भ्रान्ताः । तदुत्तरमार्गाज्ञतया भ्रान्ताः सन्तोऽलिवद्भ्रमरा इवेत्यर्थः । सेवन्ते । उपासनया तदुत्तरं समास्वादयन्तीत्यर्थः । एतेनास्य प्रश्नस्योत्तरसूत्रं न कृतम् । वर्गप्रकृतिविषयत्वेनोत्तरस्य स्वतो ज्ञेयत्वसं- भवादिति सूचितम् । तथाहि—इष्टं ह्रस्वं तस्य वर्गः प्रकृत्या क्षुण्णो युक्तो वर्जितो वा स येन । मूलं दद्यात्क्षेपकं तं धनर्णं मूलं तत्र ज्येष्ठमूलं वदन्तीति वर्गप्रकृतिमूलसूत्रेण प्रथमोदाहरणे इष्टं ह्रस्वं षडेवाधिशेषं ६ । एतद्वर्गाद्दशगुणा ३६० त्सैका ३६१ देकोनविंशतिपदस्य लाभात् । अत्र कनिष्ठज्येष्ठरूपक्षेपे ६ । १९ । वज्राभ्यासो ज्येष्ठलघ

प्रश्नाध्यायः ५६९ क्वचित्कुट्टके । कुत्रचित्कुट्टकान्तरेऽपवर्तनयोग्ये । उद्दिष्टमधिमासशेषादिक्षेपरूपम् । तज्ज्ञैः । कुट्टकतत्त्वज्ञैः । निरपवर्तनं भाज्यहरयोरपवर्तेऽपि क्षेपापवर्तनं न ज्ञेयमित्यर्थः । तथाच कुट्टकस्तत्र भवत्येति भावः । यथा दृढभाज्यभाजको ऋणक्षेपः षट् । अत्र वल्ली ०।७।६।१।२।७६० राशियुग्मं ४४६४९४३५७२५४ इदमृणक्षेपत्वात्स्वतक्षणशुद्धं फलं ८४८ । गुणौ ८२६७४६ मता- धिमाससौराहर्गणौ । सौराहर्गणस्त्रिंशद्गुणकः सौरमासाः २७५५८ । शेषं षट् दिनानि । मासा द्वादशभक्ताः फलं वर्षाणि २२९६ चतुरूनत्रयोविंशतिशतं मासाः षट् । एवमुद्दिष्टा- धिशेषात्कल्पगतं कुट्टकेनान्यत्रापि ज्ञेयम् । अ