तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२३६	तैत्तिरीये आरण्यके

माह॑र॒न्तेना॑यजन्त^(१)। ^(२)यद‍ृचो॒ऽध्यगी॑षत॒ ताः पय॑ आ॒हुत॑यो दे॒वाना॑मभव॒न्यद्यजूं॑षि घृ॒ताहु॑तयो॒ यत्साम॑ानि॒ सोमा॑हुतयो॒ यदथ॑र्वाङ्गिर॒सो मध्वा॑हुतयो॒ यद्ब्रा॑ह्म॒णानी॑तिहा॒सान् पु॑रा॒णानि॑ क॒ल्पान् गाथा॑ नारा-

---

मुनयः 'एतं' वक्ष्यमाणं, 'ब्रह्मयज्ञं', सर्वकामहेतुं 'अपश्यन्' दृष्ट्वा च, 'तं' यज्ञं, 'आहरन्' अनुष्ठितवन्तः । 'तेन' यज्ञेन, देवानपूजयन्त ॥

ब्रह्म वेदः तस्या*ध्ययनमेव सम्पादितं । न तु यज्ञत्वमिति †मतिं वारयितुं तचाङ्गतः सम्पादयति । ^(२)“यद‍ृचोऽध्यगीषत ० सायुज्यमृषयोऽगच्छन्”^(२) इति । पादबद्धमन्त्राः 'ऋचः', 'ता अध्यगीषत' ये ते ऋषयोऽधीतवन्त इति यदस्ति ता अध्ययनक्रियाः, 'देवानां', क्षीरद्रव्याऽऽहुतयः 'अभवन्', तदाहुत्या या तुष्टिः सा तेषामृगध्ययनेन सम्पन्ना । एतदन्यत्रापि योज्यं‡ । अथर्वाङ्गिरोभिश्च दृष्टा मन्त्राः 'अथर्वाङ्गिरसः' । 'ब्राह्मणानि' कर्मचोदना, वायव्यꣳ श्‍वेतमालभेतेत्यादयः । 'इतिहासाः' महाभारतादयः§ । देवा सुराः संयत्ता आसन् इत्यादयः । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नैवेह किञ्चनाग्र

---

* ब्रह्मयज्ञस्या- इति तै० पाठः ।
† शङ्कानिवारयितुमिति तै० पाठः ।
‡ एवमुत्तरत्रापि योज्यमिति तै० पाठः ।
§ ब्रह्माख्यादिनियमा इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ९ अनुवाकः । २३७

शꣳसो॒ मैदाहुतयो॑ दे॒वाना॑मभव॒न्ताभिः॒ क्षुधं॑ पा॒प्मान॒- मपा॑घ्नन्नप॑हतपाप्मानो दे॒वाः स्व॒र्गं लो॒कमा॑यन्॒ ब्रह्म॑- णः सायु॑ज्यमृषयोऽगच्छन्^(१) ॥ ९ ॥

इत्यादीनि सृष्ट्यादिप्रतिपादकानि* ‘पुराणानि’ । ‘कल्पाः’ कल्पसूत्राणि प्रयोगप्रतिपादकानि । ‘गाथाः’ गायति† चोदिता मन्त्रविशेषाः, योस्य कौष्ठ्येत्यादयः । यमगाथाभिः परिगाय- तीति विधानात् । ‘नाराशंसीः’ नाराशंस्यः, होता यद्यन्व- राशंसीमित्याद्याः । ब्राह्मणान्तपठितानामपि पुनरुक्तिः फला- तिशयद्योतनार्थं । ‘मेदाहुतयः’ मांसाहुतयः, ‘ताभिः’ आहु- तिभिः, देवाः क्षुद्रूपं ‘पाप्मानं’, विनाशितवन्तः । स्वाध्याय- जन्यतृप्त्या‡ क्षुधं विस्मृतवन्तः ततः क्षुद्रूपपापरहिताः ‘देवाः’, सुखमनुभवितुं ‘स्वर्गं’, गताः । ‘ऋषयः’ च पूर्वोक्ता, अध्यय- नेन ब्रह्मयज्ञेन जगत्कारणस्य ‘ब्रह्मणः’,§ ‘सायुज्यं’, प्राप्ताः । ब्रह्मज्ञानोत्पादनद्वारा मुक्तिहेतुत्वं ब्रह्मयज्ञस्य युक्तं । अतएव ज्ञानसाधनेषु प्राथम्येन वेदानुवचने वाजसनेयिनः समामन- न्ति, तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दा- नेन न तपसा नाशकेनेति ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

---

* इदं वा अग्रे नैव किञ्चनासीदित्यादिसृष्टिप्रतिपादकानि इति [तै० पाठः ।
† गायन्ति इति तै० पाठः ।
‡ स्वाध्यायस्वस्तिजन्यतृप्त्या इति तै० पाठः ।
§ परब्रह्मण इति तै० पाठः ।

२१८ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ दशमोऽनुवाकः ।

(१)प॒ञ्च वा ए॒ते म॑हाय॒ज्ञाः संत॑ति प्र॒तायं॑न्ते॒ सत॑ति॒ सन्ति॑ष्ठन्ते देवय॒ज्ञः पि॑तृय॒ज्ञो भू॒तय॒ज्ञो मं॑नुष्यय॒ज्ञो ब्रह्म॑य॒ज्ञ इति॑(१) । (२)यद॒ग्नौ जुहोत्यपि॑ स॒मिधं॒ तद्दे॑व

अथ दशमोऽनुवाकः ।

नवमे ब्रह्मयज्ञविधिप्रस्तावार्थमुपाख्यानमुक्तं । इदानीं तद्विधिप्रसङ्गेन पञ्च महायज्ञान् विधत्ते । (१)“पञ्च वा ॰ ब्रह्मयज्ञ इति”(१) इति । एवं* यज्ञानां पाठतः पञ्चत्वं† । न तु स्वरूपविस्तारेण । ‘सतति’ सततं दिने दिने, ‘प्रतायन्ते’ अनुष्ठीयन्ते‡ ‘सतति’ प्रतिदिनं, ‘सन्तिष्ठन्ते’ समाप्यन्ते, यस्मिन् दिन उपक्रमस्तस्मिन्नेव दिने तत्समाप्तिः न तु यज्ञान्तरवद्दिनान्तरापेक्षा । देवयज्ञ इत्यादीनि तेषां नामानि ॥

तत्र देवयज्ञस्य लक्षणमाह । (२)“यदग्नौ ॰ सन्तिष्ठते”(२) इति । ‘तत्’ पुरोडाशादिहविः,§ मुख्यं तदलाभे ‘समिधं’,

---

* एषामिति तै० पाठः ।
† यज्ञानां फलतो महत्त्वमिति तै० पाठः ।
‡ अनुतिष्ठन्ते इति तै० पाठः ।
§ घृतपुरोडाशादिहविरिति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके १० अनुवाकः । २३६

---

य॒ज्ञः सन्ति॑ष्ठते^(२) । ^(३)यत् पि॒तृभ्य॑: स्व॒धाक॒रोत्यप्य॒प- स्तत्पि॑तृय॒ज्ञः सन्ति॑ष्ठते^(३) । ^(४)यद्भू॒तेभ्यो॒ बलिं॑ꣳ हर॑ति तद्भू॑तय॒ज्ञः सन्ति॑ष्ठते^(४) । ^(५)यद्ब्राह्म॑णेभ्योन्नं॒ ददा॑ति तन्म॑- नुष्यय॒ज्ञः सन्ति॑ष्ठते^(५) । ^(६)यत्स्वा॒ध्याय॑मधीयी॒तैका॑मप्यृ॒चं

---

अपि 'अग्नौ', देवानुद्दिश्य 'जुहोति', इति 'यत्', सोयं 'देवयज्ञः', स च सकृद्धोममात्रेण समाप्यते* ॥

पितृयज्ञस्य लक्षणमाह । ^(३)"यत् पितृभ्यो ० सन्तिष्ठते"^(३) इति । तत्र पिण्डदानासम्भवे† जलमात्रमपि पितृभ्यः स्वधा- स्त्विति स्वधाशब्देन 'यत्', ददाति सोऽयं 'पितृयज्ञः', तावतैव समाप्यते ॥

भूतयज्ञस्य लक्षणमाह । ^(४)"यद्भूतेभ्यो ० सन्तिष्ठते"^(४) इति । वैश्वदेवानुष्ठानादूर्ध्वं बहिर्देशे वायसादिभ्यः 'भूतेभ्यः', 'यत्', बलिप्रदानं सोऽयं 'भूतयज्ञः', तावतैव समाप्यते ॥

मनुष्ययज्ञस्य लक्षणमाह । ^(५)"यद्ब्राह्मणेभ्योन्नं ० मनुष्ययज्ञः सन्तिष्ठते"^(५) इति । वैश्वदेवाद्दूर्ध्वं हन्तकारार्थान्न‡व्यतिरिक्त- मन्नं अतिथिभ्यस्खवरेभ्यः 'ब्राह्मणेभ्यः', 'यत्', दीयते स 'मनुष्ययज्ञः', तावतैव समाप्यते ॥

---

* सन्तिष्ठते इति तै० पाठः ।
† श्राद्धपिण्डदानाभावेऽपि इति तै० पाठः ।
‡ चतुर्थान्न इति तै० पाठः ।

२४० तैत्तिरीये आरण्यके

यजु॑: साम॑ वा॒ तद्ब्र॑ह्मय॒ज्ञः संति॑ष्ठते⁽६⁾। ⁽७⁾यदह॒चोऽधी॑ते॒ पय॑सः कू॒ल्या अ॑स्य पि॒तॄन् स्व॒धा अ॒भिव॑हन्ति॒ यद्य- जूꣳ॑षि घृ॒तस्य॑ कू॒ल्या यत्सामा॑नि॒ सोम॑ एभ्यः पवते॒ यदथ॑र्वाङ्गिर॒सो मधो॑: कू॒ल्या यद्ब्राह्म॑णा॒नीति॑हा॒सान् पु॒राणा॑नि क॒ल्पान् गाथा॑ नारा॒शꣳसी॒र्मेद॑सः कू॒ल्या अ॑स्य पि॒तॄन् स्व॒धा अ॒भिव॑हन्ति⁽७⁾। ⁽८⁾यदह॒चोऽधी॑ते

---

ब्रह्मयज्ञस्य लक्षणमाह । (६)“यत् स्वाध्यायं ० ब्रह्मयज्ञः संतिष्ठते”(६) इति । स्वस्यसाधारणेन पितृपितामहादिपर- म्परया प्राप्ता वेदशाखा 'स्वाध्यायः'। तत्र विद्यमानमृगा- दीनामन्यतममेकमपि वाक्यमधीयीत इति 'यत्', सोऽयं 'ब्रह्मयज्ञः', तावतैव समाप्यते ॥

तत्र विशेषाकारेणाध्ययनं पृथक् पृथक् प्रशंसति । (७)“य- दृचोऽधीते ० अभिवहन्ति”(७) इति । कूलमर्हन्तीति 'कूल्याः' महानद्यः, ऋगध्ययनेन क्षीरपूर्णा महानद्यः स्वधाकारेण दत्तं हविर्भूत्वा 'पितॄन्', अभिलक्ष्य 'प्रवहन्ति'। तथा यजु- रध्ययनेन घृतपूर्णा महानदीप्रवाहः सामाध्ययनादिभ्यः पितृभ्यः सोमो धारया युक्तः 'पवते' प्रवहति, एवमथर्वाङ्गि- रसामध्ययनेन मधुपूर्णा नद्यः 'प्रवहन्ति' ॥

ब्राह्मणाध्ययनेन मांससम्बन्धि नीरसप्रवाहः पितृस्तृप्त्या

२ प्रपाठके १० अनुवाकः । २४१

पय॑ आहुतिभिरेव तद्दे॒वाꣳस्त॑र्पयति॒ यद्यजूं॑ꣳषि घृ- ताहु॑तिभि॒र्यत्सामा॑नि॒ सोमा॑हुतिभि॒र्यद॑थर्वाङ्गिर॒सो मध्वा॑हुतिभि॒र्यद्ब्राह्म॑णा॒नीति॑हासा॒न् पुरा॑णा॒नि क- ल्पा॒न् गाथा॑ नारा॒शꣳसी॒र्मेदा॑हुतिभिरे॒व तद्दे॒वाꣳस्त॑- र्पयति॒ त ए॑नं तृ॒प्ता आयु॑षा॒ तेज॑सा॒ वर्च॑सा श्रि॒या यश॑- सा ब्रह्मवर्च॒सेना॒न्नाद्ये॑न च तर्पयन्ति^(८) ॥ १० ॥

---

ब्रह्मयज्ञं प्रशंस्य देवतृप्त्यापि प्रशंसति । ^{(८)}“यदृचोधीते ० तर्पयन्ति”^{(८)} इति । ऋगध्ययनं यदस्ति तेन क्षीराहुतिसमाना देवानां तृप्तिर्भवति । एवमुत्तरत्रापि योज्यं । ‘ते’ देवाः, ‘तृप्ताः’, सन्तः ‘एनं’ यजमानं, आयुरादिभिः ‘तर्पयन्ति’ ‘तेजः’ शरीरकान्तिः, ‘वर्चः’ बलं ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

---

२ G

२४२	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ एकादशोऽनुवाकः।

(१)ब्रह्म॑य॒ज्ञेन॑ य॒क्ष्यमा॑णः प्राच्यां दिशि ग्रामा॒दच्छ॑दि-
दर्श उदीच्यां॑ प्रागु॒दीच्यां वोदि॑त आ॒दि॒त्ये द॑क्षिणत
उप॑वीत्योपवि॒श्य हस्ता॑वव॒निज्‍य॑ त्रिराचा॑मेद्द्विः परि॑-
मृज्य॒ सकृ॑दुप॒स्पृश्य॒ शिर॑श्चक्षुषी नासि॑के॒ श्रोत्रे॒ हृद॑य-
मालभ्य॑^(१) ^(२)यत्त्रिराचा॑म॑ति॒ तेन॒ ऋचः॑ प्रीणाति॒ यद्द्विः॑
परि॑मृज॑ति॒ तेन॒ यजूं॑षि॒ यत्स॒कृदुप॑स्पृश॑ति॒ तेन॒ सा-
मा॑नि॒ यत्स॒व्यं पा॒णिं पादौ प्रोक्ष॑ति॒ यच्छिर॑श्चक्षुषी ना-

---

अथ एकादशोऽनुवाकः।

दशमे ब्रह्मयज्ञोऽभिहितः। एकादशे तत्प्रयोगोऽभिधी-
यते। (१)“ब्रह्मयज्ञेन ० हृदयमालभ्य”(१) इति। यः पुमान्
ब्रह्मयज्ञं करिष्यति सोऽयं 'ग्रामात्', प्राचीमुदीचीं ऐशानीं वा-
दिशं गच्छेत्*। गृहस्योपरि आच्छादनार्थानि तृणकटादीनि
छर्दीषि यावति दूरे तानि न दृश्यन्ते तावद्दूरम् 'अच्छदिद्दर्शः',
तत्र गत्वा सूर्ये अभ्युदिते सति प्रथमानुवाकोक्तप्रकारेण यज्ञो-
पवीतं कृत्वा† शुद्धप्रदेशे 'उपविश्य', हस्तद्वयं पूर्वं शुद्धमप्ये-
तदङ्गत्वेन पुनः प्रक्षाल्योदकं त्रिः पिबेत्‡ 'द्विः परिमृज्य',

---

* गच्छन् इति तै० पाठः।
† गृहीत्वा इति तै० पाठः।
‡ ततः चोष्ठौ इत्यधिकः तै० पाठः।

२ प्रपाठके ११ अनुवाकः। २४३

सिके॒ श्रोत्रे॒ हृद॑य॒माल॑भते॒ तेना॑थर्वाङ्गि॒रसौ ब्रा॑ह्म॒णा-
नी॑तिहा॒सान् पु॑रा॒णानि॒ कल्पा॒न् गाथा॑ नाराश॒ꣳसीः
प्रीणाति॑^(२) ।^(२)दर्भाणां॑ मह॒दुप॑स्ती॒र्योपस्थं॑ कृ॒त्वा प्राङ्-

---

शुद्ध्यर्थमुदकेन तदा हस्तं प्रक्षालयेत्, तत ओष्ठौ 'सकृदुपस्पृश्य', शिरःप्रभृतीन् हृदयपर्यन्तानवयवान् क्रमेण स्पृष्ट्वा दर्भाणां महदित्यादिना वक्ष्यमाणेन सहान्वयः ॥

अथाचमनादीन् प्रशंसति । ^(१)“यत् त्रिराचामति ० प्रीणाति”^(२) इति । अत्र सव्यपाणिपादयोः प्रोक्षणकथनादेव*, प्रोक्षणविधिरुन्नेतव्यः ॥

हृदयस्पर्शनोत्तरभाविकर्त्तव्यं विधत्ते । ^(२)“दर्भाणां ० कुरुते”^(१) इति । ‘दर्भाणां’, सम्बन्धि ‘महत्’ प्रभूतं, यथा भवति तथाऽऽसनं ‘आस्तीर्य’, तस्योपरि ‘उपस्थं कृत्वा’, उपस्थशब्द आसनविशेषं ब्रूते, आकुञ्चितस्य सव्यजानुन उपरि दक्षिणपादप्रक्षेपे सति यत् सुखावस्थानं भवति तत् कृत्वा । प्राङ्मुखः ‘आसीनः’, स्वकीयां शाखामधीयानः† दर्भाणामपांरसत्वमन्यत्राम्नातं, तासां यन्मेध्यं यज्ञियꣳ सदेवमासीत्, तदपोदक्रामत् ते दर्भा अभवन्निति । ‘ओषधीनां’, मध्ये शुद्धिहेतुत्वात् तत्सारत्वं ततो दर्भासनत्वादधीयानं‡ ‘ब्रह्म सरसं’, भवति ॥

* प्रशंसाबलादेवेति तै० पाठः । † शाखामधीयीत इति तै० पाठः
‡ शुद्धिहेतुत्वादपारक्यं तदर्भासनेऽधीयमानमिति तै० पाठः ।
2 G 2

२४४	तैत्तिरीय आरण्यके

सोंनः स्वाध्या॒यमधी॑यी॒तापां वा ए॒ष ओष॑धीना॒ꣳ
रसो॒ यद्दर्भाः सर॑समे॒व ब्रह्म॑ कुरुते^{(३)} ^{(४)}दक्षि॑णोत्त॒रौ
पाणी॒ पादौ॑ कृ॒त्वा सप॑वित्रा॒वोमिति॑ प्रति॑पद्यत ए॒त-

अत्रोपक्रमे कञ्चिद्विशेषं विधत्ते । ^{(४)}“दक्षिणोत्तराँ • परममक्षरं”^{(४)} इति । दक्षिणः पाणिरुत्तरो ययोस्तौ ‘दक्षिणोत्तरौ’ वामं पाणिं दक्षिणजानुन ऊर्ध्वमुत्तानं कृत्वा तस्योपरि दक्षिणहस्तमवाञ्चं कुर्यात्, तादृशौ च* ‘पाणी’, पवित्रयुक्तौ कार्यौ†, तथा दक्षिणपादोऽपि वामपादस्योपरिस्थापनीयः । एवं कृत्वा ‘ॐमिति’ प्रणवोच्चारणेनोपक्रमं कुर्यात्, योऽयमोमित्येवं रूपो यजुर्मन्त्रः स ‘त्रयीं विद्यां’, ‘प्रति’ वेदत्रयस्य प्रतिनिधिरूपः अतएव प्रणवगतानामकारोकारमकारमात्राणां‡ । वेदत्रयरूपेणाध्ययनं§ आथर्वणिका आममन्ति, तस्य ह वै प्रणवस्य पूर्वा मात्रा पृथिव्यकारः, स ऋग्भि ऋग्वेदोऽथ द्वितीयान्तरिक्षं॥ स उकारः, स यजुर्भिर्यजुर्वेदस्तृतीया द्यौः, स मकारः, स सामभिः सामवेदैरिति । किञ्च ‘एषा’ प्रणवरूपा, सर्वा ‘वाक्’, अपि । अतएव छन्दोगा आमनन्ति, तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि

---

* तावुभौ चेति तै० पाठः ।
† ‘कृत्वा’, इति तै० पाठः ।
‡ प्रणवगताकारोकारमकारार्द्धमात्राणां इति तै० पाठः ।
§ रूपत्वेन ध्यानं इति तै० पाठः ।
॥ स ऋग्भिर्यद्यन्तरिक्षं इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ११ अनुवाकः। २१५

द्वे यजु॑स्त्र॒यीं वि॒द्यां प्रत्ये॒षा वागे॒तत् प॑र॒मम॒क्षरं॑^{(४)} ^{(५)}तदे॒तदृचा॒भ्युक्तं॑^{(५)} ^{(६)}ऋचो॒ अक्ष॑रे पर॒मे व्यो॑मन् य-

---

संतृणान्येवमोङ्कारेण सर्वा वाक् संतृणेति अश्वत्थपर्णेषु दृश्य- मानास्तन्तुदृष्टावयवाः शङ्कवः, तैर्यथा कृत्स्नानि पर्णानि व्याप्तानि, तद्वदोङ्कारेण सर्वा अपि वाग्व्याप्ता। ऐतरेयास्तु प्रणवादेरकारस्यैव सर्ववाग्व्याप्तिमामनन्ति। अकारो वै सर्वा वाक् सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवतीति। अतएव मातृकामन्त्रे सर्वानपि ककारादीन् वर्णानकारशिर- स्कानेव* पठन्ति। यस्माद्युक्तं प्रणवस्य सर्वात्मकत्वं, किञ्चैतत् प्रणवस्वरूपमुत्कृष्टमक्षरमविनश्वरं सर्ववेदान्तवेद्यं परब्रह्म वस्तु। अतएव पिप्पलादशाखायामधीयते, एतद्वै सत्यकामं परं चापरञ्च ब्रह्म यदोङ्कार इति। कठाश्च पठन्ति, एतदेवाक्षरं ब्रह्म एतदेवाक्षरं परमिति। तस्मात् प्रणवेनैव स्वाध्यायप्रा- रम्भो युक्तः॥

प्रणवं प्रशंस्यापरामृचमवतारयति। ^{(५)}“तदेतदृचाभ्युक्तं”^{(५)} इति। ‘तदेतत्’ परब्रह्मस्वरूपं प्रणवाक्षरं, कयाचित् ‘ऋचा’, स्पष्टम्, ‘उक्तं’॥

तामृचं दर्शयति। ^{(६)}“ऋचो अक्षरे ० समासते इति”^{(६)} इति। या एताः ‘ऋचः’, ताः सर्वाः ‘परमे’ उत्कृष्टे, ‘व्योमन्’

---

* षकारादिशिरस्कानिति तै० पाठः।

२४६ तैत्तिरीये आरण्यके

स्मि॑न् दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुर्यस्तन्न वेद॒ किमृचा॑ क॑रिष्यति॒ य इत्तद्वि॒दुस्त इ॒मे समा॑सत॒ इति॑⁽६⁾ ⁽७⁾चो-

विशेषेण रचके, ‘अक्षरे’ प्रणवे, ‘निषेदुः’ आश्रिताः। अत एव कठशाखायामधीयते । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतदिति। न केवलमृच एव तस्मिन् प्रणवे समाश्रिताः किन्तु ‘विश्वे’ सर्वे, ‘देवाः’, अपि ‘यस्मिन्’ प्रणवाक्षरे, ‘अधिनिषेदुः’ अधिकत्वेन निषण्णाः। अतएवोत्तरतापनीये देवानां परमात्मध्यानार्थं प्रणवपर्यवसानमुक्तं, आत्मानमनुष्टुभान्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नवस्थिता इति। अनेनैव प्रकारेण ऋचो देवाश्च ‘यस्मिन्’ प्रणवे, ‘निषेदुः’, ‘तत्’ प्रणवाक्षरं, ‘यो न वेद’ स पुमानधीयानोऽपि* ‘ऋचा किं करिष्यति’, न खलु वृषरहितां केवलां कृषिं केचित् प्रार्थयन्ते। ‘य इत्’ ये पुनर्महात्मानः, ‘तत्’ प्रणवाक्षरं, ‘विदुः’, ‘ते’ महर्षयः, ‘इमे’ परिदृश्यमानाः परमहंसाः, ‘समासते’ सम्यगवतिष्ठन्ते। ऐहिकामुष्मिकविषयक्लेशरहिताः सुखिनो वर्त्तन्ते। तांस्तु परमहंसान् जाबालशाखाध्यायिन उदाहरन्ति। तत्र परमहंसा नाम संवर्त्तकारुणिश्वेतकेतुदुर्वासामुनिदाच्यजडभरतदत्तात्रेयरैवतकप्रभृतय

---

* सप्रणवमधीत्यापि इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ११ अनुवाकः। २४७

नेव प्रायु॑ङ्क्त॒ भूर्भुव॒: स्वरित्या॑है॒तद्वै वाचः॑ स॒त्यं यद्वे॒व वाचः॑ स॒त्यं यदे॒तत् प्रायु॑ङ्क्त^(७) ^(८)अथ॑ सावि॒त्रीं गा॑य॒त्रीं त्रि॒रन्वा॑ह प॒च्छोऽर्ध॑र्च॒शोऽन॑वानग्ँ स॑वि॒ता श्रियः॑ प्रस-

---

इति। इत्याङ्गिरसमन्त्रेण प्रशस्तत्वात् प्रणवस्य वेदत्रयप्रतिनिधित्वं युक्तं ॥

तेन प्रणवेन प्रारभ्य पश्चात् पठनीयान् मन्त्रान् दर्शयति। ^(७)“त्रीणेव ० तत् प्रायुङ्क्त”^(७) इति। ‘भूर्भुवः स्वः’ इति यद्व्याहृतित्रयं, तल्लोकत्रयात्मकब्रह्मप्रतिपादकं, तत् ‘आह’ पठेत्। तेन त्रीनेव वेदान् प्रयुक्तवान् भवति। व्याहृतीनां वेदत्रयसारत्वेन प्रोक्तत्वात्*। एतच्च छन्दोगा अधीयते, स एतां त्रयीं विद्यां अभ्यतपत् एतस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहत्† भूरित्यृग्भ्यो भुव इति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्य इति वेदत्रयसारत्वेन वाचःसम्बन्धि सत्यस्वरूपमित्युच्यते। अतस्तत् सत्यमेव प्रयुक्तवान् भवति ॥

व्याहृतित्रयादूर्ध्वं पठनीयं दर्शयति। ^(८)“अथ सावित्रीं ० प्रतिपद्यते”^(८) इति। इति ‘अथ’ व्याहृत्यनन्तरं, ‘सावित्रीं’ सवितृदेवताकां, गायत्रीच्छन्दस्कां तत्सवितुरित्यादिकामृचं च त्रिः पठेत्। तत्रायं प्रकारः, प्रथमं ‘पादशः’ पादे पादे

* प्रजापतिनोक्तत्वात् इति तै० पाठः
† रसान् प्राप्तवान् इति तै० पाठः ।

२४८ तैत्तिरीये आरण्यके

वि॒ता श्रिय॑मे॒वाप्नोत्यथो॑ प्र॒ज्ञाते॑यैव प्रति॑पदा॒ च्छन्दाँ॑- सि॒ प्रति॑पद्यते^(८) ॥ ११ ॥

---

विरम्य, पठेत् । ततः ‘अर्धर्चशः’ एकैकस्मिन्नर्द्धे विरम्य, पठेत् । ततः ‘अनवानं’ विरामरहितं यथा भवति, तथा पठेत् । तस्यामृचि प्रतिपाद्यो यः ‘सविता’, सोऽयं ‘श्रियः’, ‘प्रेरकः’, अतो ब्रह्मयज्ञानुष्ठायी ‘श्रियं प्राप्नोति’, एव। एवमेकस्मिन्न- हनि विधानमुक्तं ‘अथो’ अनन्तरं, तदा दिवसेषु प्रज्ञातयैव ‘प्रतिपदा’ पूर्वस्मिन् दिवसे किञ्चित् पठित्वा परेद्युरनुष्ठाना- यायमुपक्रम इति या प्रतिपत् प्रज्ञाता यः प्रारम्भप्रदेशो बुद्धौ स्थापितः तयैव प्रतिपदा प्रारम्भप्रदेशेन, ‘छन्दांसि’ वेदावयवान्, परेद्युः ‘प्रतिपद्यते’ प्रारभते । पूर्वेद्युर्यावद्व्यवसितं तत एवारभ्योत्तरेद्युरधीयीत न तु विप्रयुक्तं कञ्चिद्वेदभागं ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥

२ प्रपाठके १२ अनुवाकः । २४६

अथ द्वादशोऽनुवाकः ।

(१)ग्रा॒मे मन॑सा स्वा॒ध्या॒यमधी॑यीत॒ दिवा॒ नक्तं॑ वा(१)
(२)इति॑ ह॒ स्माह॒ शौच॑ आ॒ह्नेयः॑(२) (३)उ॒तार॑ण्येऽब॒लं

---

अथ द्वादशोऽनुवाकः ।

यत् पूर्वमुक्तं प्राच्यां दिशि ग्रामाद्बहिरित्यादि । तत्राशक्तस्यानुकल्पं विधत्ते । (१)“ग्रामे मनसा • नक्तं वा”(१) इति । यदा बहिर्गन्तुमशक्तः ‘ग्रामे’, अधीते तदा ‘मनसा’, एव ‘अधीयीत’, उदित आदित्ये प्रारब्धुमशक्तश्चेत् ‘दिवा नक्तं अधीयीत’ ॥

कस्यचिन्महर्षेर्मते मुख्य एवायं पक्षोऽपीति दर्शयितुमेतमृषिमुदाहरति । (२)“इति ह स्माह • आह्नेयः”(२) इति । शुचिनामकस्य महर्षेः पुत्रः ‘शौचः’, इति । अह्निसंज्ञिताया मातुः पुत्रः ‘आह्नेयः’, महर्षिः ‘इति ह स्माह’ ग्रामे मनसेत्यादिकमपि मुख्यपक्षमेवेत्याह ॥

नियमान्तरेष्वशक्तस्यानुकल्पान् विधत्ते । (३)“उतारण्ये • स्वाध्यायमधीते” (३) इति । ग्रामे मनसाध्ययनमुक्तं* ‘अरण्ये’, अपि ‘अबलः’ अशक्तश्चेत्, मनसाधीयीत† । तमेवाबलं प्रति उत वाच इति पक्षान्तरमुच्यते । उच्चैरध्येतुमशक्तः केवलेन मनसा यदा निद्रालस्यचिन्तादिकं भवति तदानीं ‘वाचा’

---

* मनसा स्वाध्यायमुक्तमिति तै० पाठः ।
† अशक्तश्चेद्ग्रामेधीयीतेति तै० पाठः ।
2 H

२५० तैत्तिरीये आरण्यके

उत॒ वाचो॑त ति॒ष्ठन्नुत॒ व्रज॒न्नुतासी॑न॒ उत॒ शया॑नोऽधी- यी॒तैव स्वा॒ध्यायं तप॑स्वी पु॒ण्यो भ॑वति॒ य ए॒वं वि॒द्वा- न्स्वा॒ध्यायमधी॒ते॑ ⁽³⁾ ⁽⁴⁾नमो॒ ब्रह्म॑णे॒ नमो॑ अ॒स्त्व॒ग्नये॒ नम॑: पृथि॒व्यै नम॒ ओष॑धीभ्यः । नमो॒ वाचे नमो॑ वा॒- चस्पत॑ये॒ नमो॒ विष्ण॑वे बृह॒ते क॑रोमि⁽⁴⁾ ॥ १२ ॥

---

जिह्वास्पन्दनमात्रेण,'अधीयीत' । दर्भेष्वासीन इति* यदुक्तं त- च्चासनानिर्वन्धे शक्तिरहितस्य उत व्रजन्नित्यादयः पक्षाः। आलस्य परिहारायेतस्ततः शनैः 'व्रजन्', वा क्वचिदेव तिष्ठन्वा नियम- मन्तरेण स्वेच्छयैवापविश्य वा 'शयानः', वा स्वशक्त्यनुसारेण 'स्वाध्यायमधीयीतैव' । न त्वङ्गलोपानुसारेण प्रधानस्य लोपो न्याय्यः, तादृशस्वाध्याययुक्तोऽपि 'तपस्वी भवति', अध्ययनफलं प्राप्नोति, 'पुण्यः' पङ्क्तिपावनश्च, 'भवति' ॥

एतस्य ब्रह्मयज्ञस्याङ्गभूतं कञ्चिन् मन्त्रं प्रदर्शयति । ⁽⁴⁾ 'नमो ब्रह्मणे ० बृहते करोमि'⁽⁴⁾ इति । ब्रह्मशब्देन वेदः प्रजापतिर्वाोच्यते । वाक्शब्देन सरस्वती, 'वाचस्पतिः', बृह- स्पतिः । प्रशस्तत्वात् 'विष्णुः', 'बृहत्' । अस्य मन्त्रस्य विनियोग उपरिष्टाद्भविष्यति† ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥

---

* प्रागासीन इति तै० F च पाठ ।
† विनियोगमुपरिष्टाद्वक्ष्यति इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके १३ अनुवाकः । २५१

अथ त्रयोदशोऽनुवाकः ।

(१)मध्यन्दि॑ने प्र॒बल॒मधी॑यीतासौ खलु॒ वा ए॒ष आ॑दि॒त्यो यद्ब्राह्म॑ण॒स्तस्मा॒त्तर्हि॒ तेजि॑ष्ठं तप॒ति॒ तदे॒षाभ्य॑क्ता^(१) । (२)चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गादनी॑कं चक्षु॑र्मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्या॒ग्नेः । आप्रा॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्ष॒ꣳ सूर्य॑

---

अथ त्रयोदशोऽनुवाकः ।

तत्रैव ब्रह्मयज्ञे कञ्चिदन्यं विशेषं विधत्ते । ^(१)“मध्यन्दिने ० तदेषाभ्युक्ता”^(१) इति । मध्यन्दिनकाले 'प्रबलं' उच्चतरं यथा भवति तथा, 'अधीयीत' । योयं ब्रह्मयज्ञानुष्ठाता ब्राह्मणोऽस्ति सः 'एषः', 'असौ' दिवि दृश्यमानः,* 'आदित्यः', एव तत्प्राप्तियोग्यत्वात्, यस्मादादित्यरूपः 'ब्राह्मणः', 'मध्यन्दिने प्रबलमधीयीत', 'तस्मात्', तदात्मक आदित्योपि 'तर्हि' मध्यन्दिने काले, 'तेजिष्ठं' अतिशयेन तीक्ष्णं यथा भवति, तथा 'तपति' । 'तत्' एतदादित्यमाहात्म्यं प्रति, काचित् ऋक् 'अभ्युक्ता'† ॥

तामेतामृचं दर्शयति । ^(२)“चित्रं देवानामुदगादनीकं ० जगतस्तस्थुषश्चेति”^(२)इति । 'देवानां' दीप्यमानानां रश्मीनाम्, 'अनीकं' समूहं नानारूपमादित्यमण्डलं, 'चित्रं' कालभेदेना-

---

* दिवि विद्यमान इति तै० पाठः ।
† काचित् ऋगप्युदीरिता इति तै० पाठः ।

2 H 2

२५२ तैत्तिरीये आरण्यके

आ॒त्मा जग॑तः स्त॒स्थुष॑श्चेति॑⁽²⁾ ⁽²⁾स वा ए॒ष य॒ज्ञः स॒द्यः प्रता॑यते स॒द्यः सन्ति॑ष्ठते॒ तस्य॒ प्राक्सा॒यम॑वभृ॒थः⁽³⁾ ⁽⁴⁾नमो॒ ब्रह्म॑ण॒ इति॑ परिधानीयां॑ त्रि॒रन्वाह॑⁽⁴⁾ ⁽⁵⁾अ॒प

---

रुणशुक्लादिवर्णोपेतत्वात् चित्रं, तादृशं मण्डलम् ‘उदगात्’ पूर्वस्यां दिश्युदयं प्राप्नोत्, तच्च मण्डलम्न्धकारनिवारणोप- युक्तत्वात्* मित्रादीनां चक्षुस्थानीयं । तदर्थमेव लोकत्रयम् ‘आप्राः’ रश्मिभिरापूर्य वर्त्तते, तन्मण्डलवर्त्ती सूर्य्यरूपः पर- मात्मा ‘जगतः’ जङ्गमस्य, ‘तस्थुषः’ स्थावरस्य, ‘आत्मा’ जीवरूपेण शरीरेष्ववस्थितः । ‘इति’ अनेन मन्त्रेण, आदित्यमाहात्म्य- मवगन्तव्यं ॥

ब्रह्मयज्ञस्य इतरयज्ञवैलक्षण्यं दर्शयति । ⁽²⁾“स वा एषः० प्राक्सायमवभृथः”⁽³⁾ इति । अयं ब्रह्मयज्ञः यस्मिन्नहनि प्रारभ्यानुष्ठीयते तस्मिन्नेवाहनि समाप्यते नतु यज्ञान्तरवदित- रदिनेष्वनुगच्छति तस्मात् ‘प्राक्’ प्रातःकाले, प्रारब्धस्य तस्य यज्ञस्य ‘सायं’, ‘अवभृथः’ समाप्तिः ॥

समाप्तिकाले मन्त्रविशेषं विधत्ते । ⁽⁴⁾“नमो ब्रह्मणे ० त्रिरन्वाह”⁽⁴⁾ इति । परिधीयते समाप्यते यया सेयमृक् ‘परि-

---

* निवारणेनोपकारित्वात् इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके १४ अनुवाकः। २५३

उ॒प॒स्पृश्य॑ गृ॒हाने॑ति॒ ततो॒ यत्किञ्च॒ ददा॑ति॒ सा द॑क्षिणा॑^(५) ॥ १३ ॥

---

अथ चतुर्दशोऽनुवाकः।

^(१)तस्य॑ वा ए॒तस्य॑ य॒ज्ञस्य॑ मे॒घो ह॑वि॒र्धानं॑ वि॒द्युद॒ग्नि-
र्वर्ष॒ꣳ ह॒विस्त॑नयि॒त्नुर्वष॑ट्का॒रो यद॑व॒स्फूर्ज॑ति॒ सोऽनु॑-

---

धानीया', सा चात्र पूर्वानुवाके आम्नाता, ॐ नमो ब्रह्मणे इत्येषा, तां 'त्रिः', पठेत् ॥

तत्पाठादूर्ध्वं कर्त्तव्यतां दर्शयति । ^(५)“अप उपस्पृश्य ० सा दक्षिणा”^(५) इति । सेयं 'दक्षिणा', गृह एव नचारण्य इत्यर्थः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥

---

अथ चतुर्दशोऽनुवाकः।

ग्रहणाध्ययने यान्यनध्यायकारणानि* तानि ब्रह्मयज्ञाध्ययने स्वाध्यायं न निवारयन्तीति वक्तुन्तेषामनध्यायकारणानां यज्ञाङ्गतामुपचरति । ^(१)“तस्य वा एतस्य ० स्विष्टकृत्”^(१)

---

* अनध्ययनकारणानि इति तै० पाठः ।

२५४ तैत्तिरीये आरण्यके

वषट्‌का॒रो वा॒युरा॒त्माऽमा॑वा॒स्या॑ स्विष्ट॒कृत्^(१) ^(२)य ए॒वं वि॒द्वान्मे॒घे व॑र्षति वि॒द्योत॑माने स्तनय॑त्यवस्फू॒र्जति॑ पव॑माने वा॒याव॑मावा॒स्या॑याꣳ स्वाध्याय॒मधी॑ते* तप॑ एव तत् तप्यते॒ तपो॒ हि स्वा॒ध्याय॒ इति^(२) ^(३)उ॒त्तमं॒ नाकꣳ

इति । अनध्यायहेतूनापस्तम्बो दर्शयति । विद्युत् स्तनयितु- वृष्टिश्चापत्तौ यत्र सन्निपतेयुस्त्र्यहमन्ध्याय इति । सोय- मकालमेघो ग्रहणाध्ययने निषिद्धोऽपि ब्रह्मयज्ञाध्ययने स्वी- कार्य एव । यथा सोमयागे ‘हविर्धानं’, न यागविरोधि तथा तत्र ‘मेघः’, अपि । एवं विद्युदादौ द्रष्टव्यं । † अकाले महानु- त्पातरूपो ‘वायुः’ । ‘आत्मा’ यजमानस्थानीयः । स्पष्टमन्यत् ॥

अनध्यायहेतूनां‡ वर्जनीयत्वं निवार्य उपादेयत्वं दर्शयति । (२) “य एवं ॰ स्वाध्याय इति” (२) इति । मेघादयो विरोधिनो न भवन्तीति ‘यो विद्वान्’, सोयं सत्स्वपि मेघादिनिमित्तेषु ‘स्वाध्यायमधीयीत’, तदा ‘तपः’, तप्तं भवति । यस्मादयं ब्रह्मयज्ञः ‘स्वाध्यायः’ कृच्छ्रचान्द्रायणादिवत्तपोरूपः, तस्मान्न सन्त्यनध्या- याः । नहि चान्द्रायणादिकं मेघादिषु वर्ज्यते ॥

कदाचिदप्यवर्जनेनानुष्ठितस्य ब्रह्मयज्ञस्य फलं दर्शयति । (३) “उत्तमं ॰ सायुज्यं गच्छति” (३) इति । अनेन ब्रह्मयज्ञेन

---

* स्वाध्यायमधीयीतेति तै० पाठः ।
† “र्वातः” ग्रामग्रहादिदाहकः, इति तै० F च अधिकः पाठः ।
‡ अथ अनध्ययनहेतुना इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके १४ अनुवाकः । २५५

रोह॑त्युत्त॒मः समा॑नानां॒ भव॑ति॒ याव॑न्तरँ ह॒ वा इ॒मां वि॒त्तस्य॑ पू॒र्णां दद॒त् स्वर्गं॑ लो॒कं जय॑ति॒ ताव॑न्तं लो॒कं ज॑यति॒ भूया॑ꣳसं चा॒क्ष्यं॑ चाप॑ पुनर्मृ॒त्युञ्ज॑यति॒ ब्रह्म॑णः सायु॑ज्यं गच्छति⁽³⁾ ॥ १४ ॥

---

मरणादूर्ध्वं 'उत्तमं' स्वर्गम्, 'आरोहति', जीवनवेलायां पङ्क्तिपावनत्वात् 'समानानां', मध्ये 'उत्तमो भवति' । उत्तमः स्वर्ग एव प्रपञ्च्यते । वित्तेन 'पूर्णां', पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः 'द- दत्', पुरुषः 'यावन्तं', 'स्वर्गं', अनेकभोगोपेतं प्राप्नोति, 'तावन्तं', असौ प्राप्नोति । ततो 'भूयाꣳसं' अधिकमपि, प्राप्नोति 'अ- क्ष्यं' पुनरावृत्तिरहितञ्च, 'लोकं', प्राप्नोति । तत्प्राप्तेरूर्ध्वं 'पुनः', 'मृत्यु', न प्राप्नोति । किन्तु परब्रह्मणः 'सायुज्यं' मोक्षं, 'गच्छति' ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥