तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१९८ तैत्तिरीये आरण्यके

ऽच्छिद्र॑या वा॒चा । अच्छि॑द्रया जु॒ह्वा । दि॒वि दे॒वावृध॒ꣳ होत्रा॒मेर॑यस्व॒ स्वाहा॑^(२) ॥ १ ॥ सू॒र्य्यन्ते॒ नव॑ ॥ अनु० ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

^(१)म॒हाह॑वि॒र्होता॑ । स॒त्यह॑वि॒रध्व॒र्युः । अच्यु॑तपाजा

---

अथ गृहभागमाह । (१)“वाचस्पतेऽच्छिद्रया ० होत्रामे- रयस्व स्वाहा' (२) इति । हे ‘वाचस्पते’, ‘अच्छिद्रया’, ‘वाचा’ स्वराक्षरसम्पूर्णेन मन्त्रेण, ‘अच्छिद्रया जुह्वा’ घृतसम्पूर्णया स्रुचा, ‘देवावृधं’ देवानां वर्धयित्रीं, ‘होत्रां’ होमक्रियां, ‘दिवि’ द्युलोके, ‘एरयस्व’ सर्वतः प्रेरय, एतमर्थमुद्दिश्य जुहुधीति स्वकीया वागाह ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

अथ सप्तहोतृमन्त्र उच्यते । तस्य च विनियोगश्चातुर्होत्र- ब्राह्मणे एवमाख्यातः । उपरिष्टात् प्राञ्चꣳ सप्तहोतारमिति ।

३ प्रपाठके ५ अनुवाकः । २८६

अ॒ग्नोत् । अच्यु॑तमना उपव॒क्ता । अना॑धृष्यश्चा॒प्रति॑धृ- ष्यश्च॑ य॒ज्ञस्या॑भिग॒रौ । अ॒यास्य॑ उद्गाता॑⁽१⁾। ⁽२⁾वाच॑स्पते हृद्विधे नामन् । विधे॑म ते॒ नाम॑ । विधे॑स्त्वम॒स्माकं॒ नाम॑।

---

तत्पाठस्तु । ⁽१⁾“महाहविर्होता ॰ अयास्य उद्गाता”⁽१⁾ इति । महाहविः सत्यहविः इत्याद्याः अयास्यान्ताः सप्तसङ्ख्याका महर्षयः तन्महर्षिस्वरूपा अत्रत्या होत्रादयः 'यज्ञस्य' सोम- यागस्य, 'अभिगरौ' अभितः उद्गातुः पुरस्तात् पश्चाच्च गृहीत- प्रस्तारप्रतिहारभागौ गायेत इति प्रस्तोतृप्रतिहर्त्तारावभि- गरौ । होताध्वर्युराग्नीध्रो ब्रह्मा प्रस्तोता प्रतिहर्त्तोद्गातेति सप्तसङ्ख्याका होमनिष्पादका अत्रोक्ता इति अयं मन्त्रः सप्तहो- तेत्युच्यते ॥

अथ ग्रहभागमाह । ⁽२⁾“वाचस्पते ॰ पृथिव्यै स्वाहा”⁽२⁾ इति । हे 'वाचस्पते', हे 'हृद्विधे' हृदयस्य विधातः, चित्तप्रेरकेत्यर्थः । हे 'नामन्' सर्वजगत्सम्बन्धप्रमाणयुक्त* 'ते' तुभ्यं, 'नाम' नमनं प्रणतिं, 'विधेम' कुर्मः । 'त्वं', च 'अस्माकं', 'नामविधेः' देवानां मध्ये सम्यक् यष्टवान् इति प्रसिद्धं नामधेयं कुरु । अयं 'वाचस्पतिः', 'सोमं', 'अपात्' पीतवान् । 'दैव्यस्तन्तुः' मद्वृहे हविःस्वीकारार्थं आगतो देवसम्बन्धी सन्तानः, 'माच्छेदि' कदा-

---

* सर्वजगत्सम्बन्धप्रमाणहेतुयुक्त इति तै० पाठः ।
2 N 2

२६० तैत्तिरीये आरण्यके

वाचस्पतिः॒ सोम॑मपात् ॥ मा दैव्य॑स्तन्तुश्छे॒दि मा म॑नु॒ष्य॑ः । नमो॑ दि॒वे । नम॑ः पृथि॒व्यै स्वाहा॑^{(२)} ॥ १ ॥
अ॒पात्, ची॒र्णं च॑ ॥ अनु० ५ ॥

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$वाग्घोता॑ । दी॒क्षा पत्नी॑ । वातो॑ऽध्व॒र्युः । आपो॑ऽभि-

---

चिदपि विच्छिन्नो माभूत् । तथा 'मनुष्यस्तन्तुः' ऋत्विकप्रवा-
होऽपि, विच्छिन्नो माभूत् । द्यावापृथिवीभ्यां 'नमः', अस्तु ।
तमिममर्थमुद्दिश्य जुहुधीति स्वकीया वागाह ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

अथ द्वितीयः षड्ढोतृमन्त्र उच्यते । तस्य च विनियोग-
श्चातुर्होत्रब्राह्मणे समाम्नातः । उत्तरतः प्राञ्चष्षड्ढोतारमि-
ति । तत्पाठस्तु । $^{(१)}$"वाग्घोता • तपसि जुहोमि"$^{(१)}$ इति ।
येयं यजमानस्य 'वाक्', सेयं होतृस्थानीया । येयं 'दीक्षा', सा

३ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २६१

ग॒रः । मनो॑ ह॒विः । तप॑सि जुहोमि^(१) । ^(२)भूर्भुव॒ः सुव॑ः । ब्रह्म॑ स्वय॒म्भु । ब्रह्म॑णे स्वय॒म्भुवे॒ स्वाहा॑^(२) ॥ १ ॥ वाग्धोता नव॑ ॥ अनु० ६ ॥

---

पत्नीस्थानीया । योऽयं 'वातः', प्राणरूपः, सोऽध्वर्युस्थानीयः । प्रोक्षणार्थ्याः 'आपः', ता 'अभिगरः' ब्रह्मस्थानीयाः, अभि- तो गिरति कर्त्तव्यमनुजानातीति अभिगरः । यत् 'मनः', त- द्धविस्थानीयं । 'तपसि' अग्निस्थानीये, तन्मनोहविः 'जुहोमि' स्थापयामि । अत्र वागादीनां षण्णां होत्रादिरूपेण होम- निष्पादकानां अभिधानात् षड्ढोतृत्वं ॥

अथ ग्रहभागमाह । ^(१)“भूर्भुवःसुवः ० स्वयम्भुवे स्वाहा” ^(२) इति । य एते भूरादयस्त्रयो लोकास्तेषां यत् कारणं 'स्वयम्भु' स्वतःसिद्धं परं ब्रह्म, तस्मै 'स्वयम्भुवे' परब्रह्मणे, जुहु- धीति स्वकीया वागाह ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

२६२	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

(१)ब्राह्म॒ण एक॑होता । स य॒ज्ञः । स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पु॒ष्टिं यश॑ः । य॒ज्ञश्च॑ मे भूयात्(१) । (२)अ॒ग्निर्द्विहो॑ता । स भ॒र्ता । स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पु॒ष्टिं यश॑ः । भ॒र्ता

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

अनन्तरभाविनोऽनुवाकस्य चातुर्मास्येषु केशनिवर्तनेषु तदृतं तत् सत्यमिति जपित्वा पश्चाज्जपमापस्तम्ब आह । ब्राह्मण एक होतेति च अनुवाकमिति तथा ब्रह्ममेधे उद्द्रवतामञ्जनस्यानुमन्त्रणे विनियोगं भरद्वाज आह । ब्राह्मण एक होतेति चेति । एतदनुवाकगतेषु दशसु पर्यायेषु प्रथमं पर्यायमाह । (१)“ब्राह्मणः ० मे भूयात्”(१) इति । योऽयं वेदविद्ब्राह्मणः सोयमेकेन स्वकीयेन तपसा जुहोति सर्वस्य जगतः उपकरोतीति 'एकहोता', स एव च ज्योतिष्टोमादिनिष्पादकत्वात् यज्ञस्वरूपश्च । स ईदृशः 'ब्राह्मणः', मह्यं प्रजादिचतुष्टयं 'ददातु' । तत्प्रसादात् 'यज्ञः', अपि मे सर्वदा भूयात् ॥

अथ द्वितीयं पर्यायमाह । (२)“अग्निर्द्विहोता ० भूयात्”(१) द्वाभ्यां पाकहविर्वहनाभ्यां उपकरोतीति 'द्विहोता' । अतएव पोषकत्वात् 'भर्त्ता' । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

३ प्रपाठके ७ अनुवाकः । २६३

च मे॑ भू॒यात्(२) । (३)पृ॒थि॒वी त्रि॒होता॑ । स प्र॒ति॒ष्ठा ॥ १ ॥
स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पु॒ष्टिं यशः॑। प्र॒ति॒ष्ठा च॑ मे भू-
यात्(३)। (४)अ॒न्तरि॑क्षं चतु॑र्होता । स वि॒ष्ठाः। स मे॑ ददातु
प्र॒जां प॒शून् पु॒ष्टिं यशः॑ । वि॒ष्ठाश्च॑ मे भूयात्(४) । (५)वा॒युः
प॒ञ्च॑होता । स प्रा॒णः । स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पु॒ष्टिं
यशः॑। प्रा॒णश्च॑ मे भूयात्(५) ॥ २ ॥
(६)च॒न्द्रमाः॑ षड्ढोता । स ऋ॒तून् क॑ल्पयाति । स

---

तृतीयमाह । (३)“पृथिवी त्रिहोता ॰ प्रतिष्ठा च मे भूयात्” (१) इति । त्रिभिरग्न्यन्वयागैह्रुपकरोतीति त्रिहोतृत्वं सर्वं प्राण्याधारत्वेन प्रतिष्ठात्वं ॥

अथ चतुर्थमाह । (४)“अन्तरिक्षं चतुर्होता ॰ विष्ठाश्च मे भूयात्”(२) इति । चतुर्भिर्वा वृत्त्याकाशस्थानैः* उपकाराच्चतुर्होतृत्वं । यक्षगन्धर्वादीनां आश्रयत्वाद्विविधं स्थितिहेतुत्वञ्च ॥

अथ पञ्चममाह । (५)“वायुः पञ्चहोता ॰ प्राणश्च मे भूयात्”(५) इति । पञ्चभिः प्राणवृत्तिभिरुपकरोतीति पञ्चहोतृत्वं । वायोः प्राणरूपत्वं प्रसिद्धं ॥

अथ षष्ठमाह । (६)“चन्द्रमाः ॰ कल्पन्तां”(६) इति । षण्णामृतूनां निष्पादकत्वेन षड्ढोतृत्वं । ‘चन्द्रमाः’, अपि वृद्ध्यपचयक-

---

* वृक्षावकाशस्थानैः इति F' पुस्तकपाठः ।

२६४ तैत्तिरीये आरण्यके

मे ददातु प्र॒जां प॒शून् पुष्टिं॒ यश॑ः। ऋ॒तव॑श्च मे कल्प- न्तां^(६)। ^(७)अ॒न्नं॑ सप्त॒ होता॑। स प्रा॒णस्य॑ प्रा॒णः। स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पुष्टिं॒ यश॑ः। प्रा॒णस्य॑ च मे प्रा॒णो भू॑यात्^(७)। ^(८)द्यौर॑ष्ट॒होता॑। सोऽनाधृ॒ष्यः॑ ॥ ३ ॥ स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पुष्टिं॒ यश॑ः। अ॒ना॒धृ॒ष्य॑श्च भू- यासं^(८)। ^(९)आ॒दि॒त्यो नव॑होता। स तेज॑स्वी। स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पुष्टिं॒ यश॑। ते॒ज॒स्वी च॑ भूयासं^(९)।

---

राभ्यां शुक्लकृष्णपक्षद्वारा ‘ऋतून् कल्पयति’। अत एवान्य- चाम्नातं। ऋतूनन्यो विदधज्जायते पुनरिति ॥ अथ सप्तममाह। ^(७)“अन्नं सप्त ॰ प्राणो भूयात्” इति। सप्तानां शीर्षण्यानां प्राणवृत्तीनां पोषकत्वेन सप्तहोतृत्वं। अत एव प्राणपोषकत्वात् प्राणस्य प्राण इत्युच्यते ॥ अथाष्टममाह। ^(८)“द्यौरष्ट ॰ अनाधृष्यश्च भूयासं”^(८) इति। आरोग्यादिभिः कश्यपान्तैरष्टभिः सूर्यैरुपकरोतीति अष्टहोतृत्वं। द्युलोकस्य केनापि निराकर्तुमशक्यत्वादनाधृष्यत्वं॥ अथ नवममाह। ^(९)“आदित्यो ॰ तेजस्वी च भूयासं”^(९) इति। पूर्वोक्तैरष्टभिर्होतृभिस्तत्रानुगतेन सामान्यरूपेण नवधो- पकारात् नवहोतृत्वं तेजस्वित्वं चादित्यस्य प्रसिद्धं ॥

३ प्रपाठके ७ अनुवाकः । २८५

^(१०)प्र॒जाप॑तिर्दश॑होता । स इ॒दꣳ सर्व॑ । स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पुष्टिं यश॑: । सर्व॑ञ्च मे भूयात्^(१०) ॥ ४ ॥

प्रति॑ष्ठा, प्रा॒णश्च॑ मे॑ भूयात्, अनाधृष्य॑:, सर्व॑ञ्च मे भूयात् ॥

*ब्राह्म॒णः, य॒ज्ञः, अ॒ग्निः, भ॒र्ता, पृ॑थि॒वी, प्रति॑ष्ठा, अन्तरि॑क्षं, वि॒ष्ठा, वा॒युः, प्रा॒णः, च॒न्द्रमा॑, ऋ॒तून्, अन्न्ꣳ, स प्रा॒णस्य॑, प्रा॒णः, द्यौः, अ॑नाधृ॒ष्यः, आ॑दि॒त्यः, स ते॑ज॒स्वी, प्र॒जाप॑तिः, स इ॒दꣳ सर्व॑, च मे॑ भूयात् ॥

अनु० ७ ॥

अथ दशममाह । ^(१०)“प्रजापतिः ० मे भूयात्”^(१०) इति । नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमीतिश्रुतानि शरीरगतानि दशच्छिद्राण्युत्पाद्योपकारित्वादशहोत्रत्वं । सर्वजगत्कारणत्वेन सर्वात्मकत्वं प्रजापतेः प्रसिद्धं ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

---

* एषानुक्रमणिका A चिह्नितपुस्तके वर्त्तते न त्वितरपुस्तकद्वये
२०

२६६ तैत्तिरीये आरण्यके

अथाष्टमोऽनुवाकः ।

(१)अ॒ग्निर्यजु॑र्भिः । स॒वि॒तास्तोमैः॑ । इन्द्र॑ उ॒क्थामदैः॑ । मि॒त्रावरु॑णावा॒शिषा॑ । अङ्गि॑रस॒ धिष्णि॑यैर॒ग्निभिः॑ । म॒रुतः॒ सदो॑ ह॒विर्धा॒नाभ्या॑म् । आपः॒ प्रोक्ष॑णीभिः । ओष॑धयो ब॒र्हिषा॑ । अदि॑ति॒र्वेद्या॑ । सोमो॑ दी॒क्षया॑ ॥ ॥ १ ॥ त्वष्ट्रेध्मेन॑ । विष्णु॑र्य॒ज्ञेन॑ । वस॑व॒ आज्ये॑न । आ- दि॒त्या दक्षि॑णाभिः । विश्वे॑ दे॒वा ऊ॒र्जा । पू॒षा स्व॑गा-

---

अथाष्टमोऽनुवाकः ।

अथ सम्भारयजूंषि उच्यन्ते । तेषां चेष्टकोपधाने विनि- योगश्चातुर्होत्रीयब्राह्मणेऽभिहितः । हृदयं यजूंषि पत्न्यन्वे- ति । तेषामेकविंशतिसङ्ख्याकानां यजुषां पाठस्तु । (१)“अग्नि- र्यजुर्भिः ० अहर् अद्भूया”(१) इति । अत्राग्निसवित्रादयो देवा यजुस्तोमादीनि यज्ञे संवरणीयान्यङ्गानि* एतैर्देवाः तैः संवरणीयैः† सहास्मिन् कर्म्मण्यागच्छन्त्विति‡ वाक्यार्थः । ‘उक्थामदः’ शस्त्रवाची । यज्ञशब्दो हविःप्रक्षेपवाची । ‘स्व-

* सम्भरणीयान्यङ्गानि इति तै० पाठः ।
† सम्भरणीयैरिति तै० पाठः ।
‡ कर्म्मण्यागच्छन्विति तै० पाठः

३ प्रपाठके ८ अनुवाकः। २६७

कारे॑ण। बृह॒स्पतिः॑ पुरोध॒या। प्र॒जाप॑तिरुद्गी॒थेन॑। अ॒न्तरि॑क्षं प॒वित्रे॑ण। वा॒युः पात्रैः॑॥ अह॒ꣳ श्र॒द्धया॑^(१) ॥ २ ॥ दी॒क्षया॑, पात्रैः॑, एक॑ञ्च॥ अनु० ८॥

अथ नवमोऽनुवाकः।

^(१)सेनेन्द॑स्य। धे॒ना बृ॒हस्पतेः॑। प॒थ्या॑ पू॒ष्णः। वा- ग्वा॒योः। दी॒क्षा सोम॑स्य। पृ॒थि॒व्य॒ग्नेः। वसू॑नां गा- य॒त्री। रु॒द्राणां॑ त्रि॒ष्टुप्*। आ॒दि॒त्यानां॒ जग॑ती। वि- ष्णो॑रनु॒ष्टुप्*॥ १॥

गाकारः' शंयुवाकमन्त्रः। पुरोधाग्रहणकाले पठनीया ऋक् पुरोवाक्। 'पवित्र'शब्दो दशापवित्रवाचो। 'अहं' यजमानः, 'श्रद्धया', सहागच्छामि। स्पष्टमन्यत्॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः॥ ८॥

अथ नवमोऽनुवाकः।

अथ देवपल्याख्या मन्त्रा उच्यन्ते। तेषां च विनियोगः पूर्ववद्द्रष्टव्यः। पत्न्यस्येत्येवं तत्र पत्नीष्टकानांमभिधानात्। पा-

---

* चादर्शपुस्तकेषु त्रिष्टुक् अनुष्टुक् इति पाठद्वयं।
202

२६८ तैत्तिरीये आरण्यके

वरु॑णस्य वि॒राट् । य॒ज्ञस्य॑ प॒ङ्क्तिः । प्र॒जाप॑तेरनु॑म- तिः । मि॒त्रस्या॒ श्रद्धा । स॒वितुः प्रसू॑तिः । सूर्य॑स्य॒ मरी॑- चिः । च॒न्द्रम॑सो॒ रोहि॑णी । ऋषी॑णामरुन्ध॒ती । प॒र्ज- न्य॑स्य वि॒द्युत् । चत॑स्रो॒ दिशः॑ ॥ चत॑स्रोऽवान्तरदि॒शाः । अह॑श्च॒ रात्रिश्च । कृ॒षिश्च॑ वृ॒ष्टिश्च॑ । त्विषि॑श्चाप॑चितिश्च । आप॑श्चौषधयश्च । ऊर्क॑ च सू॒नृता॑ च दे॒वानां॒ प- त्न्यः⁽१⁾ ॥ २ ॥

अनु॑ष्टुक्, दिशः॑, षट् च॑ ॥ अनु० ९ ॥

---

८सु । (१)"सेनेन्द्रस्य • देवानां पत्नयः"(१) इति । देवताः इन्द्रादयः तत्पत्न्यः सेनादयः पत्न्यः । दिग्विदिगादयोऽपि केषाञ्चिद्देवानां पत्न्यः । एताः सर्वाः आगत्य यज्ञमविकलं कुर्वन्विति वाक्यार्थः । तत्राम्नातैः षड्विंशतिवाक्यैः षड्विंशतिसङ्ख्याकाः पत्नीष्टका उपदध्यात् ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

३ प्रपाठके १० अनुवाकः । २६६

अथ दशमोऽनुवाकः ।

^(१)देव॑स्य त्वा सवि॒तुः प्रस॑वे । अ॒श्विनो॑र्बा॒हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्यां॒ प्रति॑गृह्णामि । राजा॑ त्वा॒ वरु॑णो नयतु देवि दक्षिणे॒ऽग्नये॒ हिर॑ण्यम् । तेना॑मृ॒तत्वम॑श्याम् । वयो॑ दा॒त्रे । मयो॒ मह्य॑मस्तु प्रतिग्रही॒त्रे । क इ॒दं कस्मा॑ अदात् । कामः॒ कामा॑य । कामो॑ दा॒ता ॥ १ ॥ कामः॑ प्रतिग्रही॒ता । काम॒ꣳ समु॒द्रमावि॑श । कामे॑न त्वा॒ प्रति॑गृह्णामि । कामै॒तत्ते॑ । ए॒षा ते॑ काम॒ दक्षि॑-

---

अथ दशमोऽनुवाकः ।

अथ प्रतिग्रहमन्त्रा उच्यन्ते । तैश्च प्रतिग्रहैरिष्टकोपधानं चातुर्होत्रीयब्राह्मणे एवमाम्नातं । यथावकाशं प्रतिगृह्णन्_ लोकं पृणाञ्चेति । तत्र प्रथममाह । ^(१)“देवस्य ॰ वैश्वानराय रथं”^(१) इति । हे प्रतिगृह्यमाणद्रव्य ‘सवितुः देवस्य’, प्रेरणे सति अश्विसम्बन्धिभ्यां ‘बाहुभ्यां’, पूषसम्बन्धिभ्यां ‘हस्ताभ्यां’, त्वां ‘प्रतिगृह्णामि’ । हे ‘दक्षिणे देवि’, ‘वरुणो राजा’, हिरण्यरूपाम् त्वां ‘अग्नये’, प्रापयतु । ‘तेन’ अग्निप्रापणेन, प्रतिग्रहदोषाभावात् । अहं ‘अमृतत्वं’ नरकाभावरूपं, प्राप्नुयां, इयञ्च दक्षिणादात्रे ‘वयः अस्तु’ पक्षिरूपिणी भूत्वा दातारं स्वर्गे

३०० तैत्तिरीये आरण्यके

णा । उ॒त्ता॒नस्त्वा॑ऽङ्गीर॒सः प्रति॑गृह्णातु । सोमा॑य॒ वास॑: । रु॒द्राय॒ गां । वरु॑णा॒याश्व॑म् । प्र॒जाप॑तये॒ पुरु॑षम् ॥ २ ॥ मन॑वे तल्पं॑ । त्वष्ट्रे॒ऽजां॑ । पू॒ष्णोऽविं॑ । निर्ऋ॑त्या अश्वतरग- र्द॒भौ । हि॒मव॑ते हस्तिनं॑ । ग॒न्ध॒र्वा॒प्स॒राभ्य॑: सगलङ्क॒र- णे । विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्यो॑ धा॒न्यं॑ । वा॒चेऽन्नं॑ । ब्रह्म॑ण ओद- नं । स॒मु॒द्रायाप॑: ॥ ३ ॥

नयतीत्यर्थः । 'प्रतिग्रहीत्रे' 'मह्यं', 'मय': सुखं, 'अस्तु' । 'इदं' द्रव्यं, प्रजापतिः प्रजापतये दत्तवान् अन्तर्यामिरूपेण दातृप्रतिग्रहीत्रोः प्रेरकत्वात् । तथा 'कामः', 'कामाय', दत्त- वान् । यथा प्रजापतिः अदृष्टप्रेरकः तथा कामस्यदृष्टप्रेरक- त्वात् तस्मात् 'कामः', एव 'दाता', 'प्रतिग्रहीता', च स्वर्गा- दिफलविषयः कामो दाता, ऐहिकसुखविषयः कामः प्रति- ग्रहीता । ततो हे दक्षिणे समुद्रसमं 'कामं' प्रविश 'कामेन', निमित्तेन त्वां 'प्रतिगृह्णामि' । हे महृदयवर्त्तिन्'काम' तत् 'एतत्' द्रव्यं, तुभ्यं भवति । हे 'काम', 'ते' त्वत्प्रीतये, एव 'एषा' 'दक्षिणा,' प्रवृत्ता, अङ्गिरोगोत्रे समुत्पन्न उत्ता- नाख्यो महर्षिः 'त्वां प्रतिगृह्णातु' । अथ वस्त्रादिद्रव्यविषयान् षोडशमन्त्रानाह । एतेषु सर्वेषु मन्त्रेषु देवि दक्षिणे इत्यन्तः पूर्वानुषङ्गः । तेनामृतत्वादिकमित्युत्तरानुषङ्गः* ॥

* अमृतत्वादिकमुक्तवाक्यानुषङ्गः इति तै० पाठः ।

३ प्रपाठके १० अनुवाकः। ३०१

उ॒त्ता॒नाया॑ङ्गीर॒सायान॑:। वै॒श्वा॒न॒राय॒ रथ॑म्^(१)। ^(२)वै॒श्वा॒न॒रः प्र॒त्नथा॒ नाक॑मारुहत्। दि॒वः पृ॒ष्ठं भन्द॑मानः सु॒मन्म॑भिः। स पूर्व॑वज्जनय॑ञ्ज॒न्तवे॒ धन॑म्। स॒मानम॑ज्मा परि॑याति जागृ॑विः^(२)। ^(३)राज्ञा॑ त्वा वरु॑णो नयतु देवि॒ दक्षि॑णे वैश्वान॒राय॒ रथ॑म्। तेना॑मृ॒तत्वम॑श्याम्। वयो॑ दा॒त्रे। मयो॒मह्य॑मस्तु प्रतिग्रही॒त्रे॥ क इ॒दं कस्मा॑

तस्य रथप्रतिग्रहमन्त्रस्य शेषभूतामुत्तरानुषङ्गात् पूर्वभाविनीं काञ्चिदृचमाह। ^(२)“वैश्वानरः०परियाति जागृविः”^(२) इति। वैश्वानराख्यो देवः। ‘प्रत्नथा’ पुरातनशरीरधारी सन्, स्वर्गमारूढवान्। स च ‘दिवः पृष्ठं’ द्युलोकस्योपरिभागं, ‘मन्मभिः’ मननविशेषैः, ‘भन्दमानः’ कल्याणं कुर्वन्वर्त्तते, अयं यजमानः इमां दक्षिणां दत्तवान् इत्येवं वदन् देवानामग्रे स्मारयतीत्यर्थः। ‘सः’ वैश्वानरः, ‘जन्तवे’ प्राणिरूपाय यजमानाय, ‘धनं’, पूर्ववत् ‘जनयत्’ यजमानः पूर्वं यथा दक्षिणां दत्तवान् तथैव तदनुरूपं फलं जनयति। स वैश्वानरः ‘जागृविः’ सावधानः सन्, ‘अज्मा’ स्वर्गगमनशीलः, ‘समानं’, ‘परियाति’ यावद्दक्षिणार्थं द्रव्यन्तेन सदृशं तत् योग्यं फलं परिप्रापयति॥

अस्या ऋच उपरितनं रथप्रतिग्रहमन्त्रशेषमाह। ^(३)“रा-

३०२ तैत्तिरीये आरण्यके

अदा॒त् । कामः॒ कामा॑य । कामो॑ दा॒ता । कामः॒ प्रति॑ग्रही॒ता । काम॒ꣳ॒ समु॒द्रमावि॑श । कामेन॑ त्वा॒ प्रति॑- गृह्णामि । कामै॒तत् ते॑ । ए॒षा ते॑ काम॒ दक्षि॑णा । उत्ता॒- नस्त्वाङ्गीर॒सः प्रति॑गृह्णातु^(३) ॥ ४ ॥

दा॒ता, पुरु॑षम्, आप॑:, प्रतिग्रही॒त्रे, नव॑ च ॥ अनु० १० ॥

---

जात्वा ० प्रतिगृह्णातु”(१) इति। अत्र तेनामृतत्वमश्याम्यि- त्यादि उत्तरानुषङ्गः सर्वत्र* साधारण इति दर्शयति। प्रथम- मन्त्रे पठितोपि पुनराम्नातः राजा लेत्यादिः वैश्वानराय रथ- मित्यन्तः† पूर्वोक्ता याः ऋचः उपरिरथमन्त्रे‡ पुनः पठनीयः। इत्येतावान् विशेषः। एतैर्मन्त्रैः प्रतिग्रहेष्टका उपदध्यात्॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

---

* सर्व्वमन्त्र इति F पुस्तकपाठः।
† रथमन्त्रः इत्यधिकः तै० पाठः।
‡ उपरितनमन्त्र इति तै० पाठः।

३ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ३०३

अथ एकादशोऽनुवाकः ।

(१)सु॒वर्णं॑ घ॒र्मं परि॑वेद वे॒नं। इन्द्र॑स्या॒त्मानं॑ दश॒धा चर॑न्तं। अ॒न्तः स॑मु॒द्रे मन॑सा चर॑न्तं। ब्रह्माऽन्व॑विन्द॒-

---

अथ एकादशोऽनुवाकः ।

अथ होतृहृदयाख्या मन्त्रा अभिधीयन्ते । तेषां लिष्टकोपधाने विनियोगश्चातुर्होत्रीयब्राह्मणे एवमाम्नायते । हृदयं यजूंषि पत्येथेति । तत्र दशहोतृहृदयाख्यं मन्त्रमाह । (१)“सुवर्णं ॰ देवैः । स मानसीन आत्मा जनानां”(१) इति । चित्तिः स्रुगित्यादीनां होतृमन्त्राणां हृदयं रहस्यं तत्त्वं परमात्मस्वरूपं प्रतिपादयतीत्ययमनुवाको हृदयमित्युच्यते । तत्रानेन मन्त्रेण दशहोतृहृदयं परमात्मतत्त्वमुच्यते । अहं मन्त्रद्रष्टा ‘इन्द्रस्य’ परमेश्वरस्य, ‘आत्मानं’ निजस्वरूपं ‘परिवेद’ परितः सर्वत्रावस्थितं जानामि । कीदृशमात्मानं, ‘सुवर्णं’ सुवर्णसदृशं, यथा सुवर्णं स्वत एव प्रकाशमानं* भवति तथा स्वयं प्रकाशं । ‘घर्मं’ अन्यस्य वस्तुनो दीपकं, तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रुतेः । ‘वेनं’ कान्तं, सर्वदुःखराहित्येन तस्य कमनीयत्वं । ‘दशधा’ चित्तिस्रुगित्यादिदशहोतृमन्त्रे प्रतिपादितैराकारैः, ‘चरन्तं’ लोके व्यवहरन्तं, ‘अन्तः समुद्रे’

---

* स्वत एव भासमानमिति तै० पाठः ।
2 P

३०४ तैत्तिरीये आरण्यके

द॒श॒होता॑रम॒र्णे । अ॒न्तः प्रवि॑ष्टः शा॒स्ता जना॑नाम् । एक॑ः स॒न् ब॑हुधा विचा॑रः । श॒तꣳ शु॒क्राणि॒ यत्रैकं॒ भव॑न्ति ।

ब्रह्माण्डसृष्टेः पुरा सर्वत्र व्याप्यावस्थितो योऽयं जलसङ्घः सोऽयं समुद्रः तस्य मध्ये, ‘मनसा चरन्तं’ इदं सर्वं जगत् सृजेयेत्येवं रूपेण मनोवृत्तिविशेषेण सह प्रवर्त्तमानं । अतएवान्यत्रोक्तं । आपो वा इदमासन् सलिलमेव । स प्रजापतिरेकः पुष्करपर्णे समभवत् । तस्यान्तर्मनसिकामः समवर्त्तत । इदꣳ सृजेयमितीति । ‘ब्रह्मा’ चतुर्मुखप्रजापतिः, ‘अर्णे’ अर्णवे यथोक्तसमुद्रे, ‘दशहोतारं’ दशहोतृमन्त्रं तत्प्रतिपाद्यरूपेणाविर्भूतं परमात्मानं, ‘अन्वविन्दत्’ सृष्टिसाधनत्वेनान्विष्य लब्धवान् । तथा च ब्राह्मणमाम्नातं । प्रजापतिरकामयत प्रजाः सृजेयेति । स एतं दशहोतारमपश्यदिति । सोऽयमेवंविधः परमात्मा ‘जनानां’ सर्वेषां, ‘शास्ता’ अन्तर्यामिरूपेण नियामकः सन् हृदये प्रविश्यावस्थितः । तथाच स्मर्यते ।

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि माययेति ॥

सर्वान्तर्यामी* स्वकीयेनेश्वररूपेण ‘एकः’, एव ‘सन्’, पुनर्जीवरूपेण ‘बहुधा’, भूत्वा ‘विचारः’ विविधचरणवान् भवति । अत एवान्योपनिषदि श्रूयते ।

---

* स चान्तर्यामीति तै० पाठः ।

३ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ३०५

सर्वे॑ वे॒दा यचै॒कं भव॑न्ति। सर्वे॑ होता॑रो॒ यचै॒कं भव॑न्ति। *स॒ मान॑सीन॒ आ॒त्मा॒ जना॑नाम् ॥ १ ॥

---

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः।
एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ इति।

'शतं शुक्राणि' शतसङ्ख्योपलक्षितान्यनन्तानि सूर्य्यचन्द्रनक्षत्राणि ज्योतींषि, 'यच' यस्मिन् परमात्मनि, 'एकीभवन्ति' एकत्वं प्राप्नुवन्ति। तथा 'सर्वे वेदाः' ऋग्वेदप्रभृतयश्चत्वारो वेदाः नानाविधशाखोपेताः, विलीय यस्मिन् 'एकीभवन्ति', 'होतारः' च होमकत्तारः, 'सर्वे' यजमानाः, दशहोत्रादिमन्त्रा वा, यस्मिन् परमात्मनि एकत्वं प्राप्नुवन्ति। यथा बुद्बुदा जलमध्ये समुत्पद्य कञ्चित् कालमवस्थाय विलीयमाना जल एवैक्यं प्राप्नुवन्ति। तथा सर्वे भावाः परब्रह्मण्येवोत्पद्य तत्रैव स्थित्वा विलीयमाना एकतां गच्छन्ति। अतएवोपनिषदि श्रूयते। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तद्विजिज्ञासस्व। तद्ब्रह्मेति। 'सः' तादृश ईश्वरः, सर्वेषां 'जनानां', 'आत्मा' स्वरूपभूतः सन्,† 'मानसीनः' योगयुक्तेन मनसोपलभ्यो भवति। तथाच

---

* 'स मानसीन' इत्याद्यः 'ब्रह्मेन्द्रं' इत्यन्तः पाठः B चिह्नितपुस्तके पतितः।
† सन् इति शब्दः D, E, पुस्तकद्वये नास्ति।
2 p 2

३०६ तैत्तिरीये आरण्यके

अ॒न्तः प्रवि॑ष्टः शा॒स्ता जना॑नाꣳ॒ सर्वा॑त्मा सर्वाः॑
प्र॒जा यत्रै॑कं॒ भव॑न्ति। चतु॑र्होतारो॒ यत्र॒ सम्प॑दं॒ गच्छ॑-
न्ति दे॒वैः। स मान॑सीन आ॒त्मा जना॑नां⁽१⁾। ⁽२⁾ब्रह्मेन्द्रे-

कठा अधीयते। मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किञ्चनेति। ततो योगिनां मानसप्रत्यक्षगम्यत्वात्। अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानामिति योऽयमुक्तः सोऽयं 'सर्वात्मा' सर्वेषां प्राणिनामात्मा स्वरूपभूतः, तं हि जनाः* योगेन निरुद्धचित्ताः सन्तो जगदीश्वरं स्वस्वरूपत्वेनैव साक्षात् कुर्वन्ति न तु भेदेन पश्यन्ति, अतः पूर्वोक्तः सर्वाश्चर्य उपपन्न इत्युपसंह्रियते। 'सर्वाः प्रजाः', देवमनुष्यादयः, 'यत्र' यस्मिन् योगिप्रत्यक्षगम्ये चैतन्यैकरसे परमात्मनि, 'एकीभवन्ति', चतुर्होतृमन्त्राश्च सर्वे यस्मिन् स्वप्रतिपाद्यैः 'देवैः', सह यस्मिन् ब्रह्मणि 'सम्पदं' सम्यगेकीभावं, प्राप्नुवन्ति। 'सः' तादृशो ब्रह्मस्वरूपः, 'मानसीनः' मानसप्रत्यक्षः, सर्वेषां 'जनानामात्मा'। ऋचां भेदादपुनरुक्तिर्द्रष्टव्या। द्वितीया द्विपदा, इतरास्तिस्रश्चतुष्पदा, इत्यृचां विवेकः। अत्र चतुर्होतृशब्देन दशहोत्रादयः सर्वेऽपि मन्त्रा विवक्ष्यन्ते। तथा च ब्राह्मणे चतुर्होतृदेवं प्रति प्रजापतिर्वरन्दत्तवान्। त्वं वै मे नेदिष्ठं हूतः प्रत्यश्रौषीः। त्वद्येतानाख्यातार इति। तस्मान्नु हैनांश्चतुर्होतार इत्याचक्षत इति॥

* सर्वे हि जना इति E, F, पुस्तकद्वयपाठः।

३ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ३०१

म॒ग्निं जग॑तः प्रति॒ष्ठां । दि॒व आ॒त्मानꣳ॑ सवि॒तारं॒ बृह॒- स्पतिं॑ । च॒तुर्होता॑रं प्र॒दिशोनु॑कॢ॒प्तं । वा॒चो वी॒र्यं॑ ।

---

तदेवं दशहोतृहृदयाख्यो मन्त्रोऽभिहितः । अथ चतुर्होतृ- हृदयाख्यो मन्त्रोऽभिधीयते । तत्र तिस्र ऋचस्तासु प्रथमा- माह । (१)“ब्रह्मेन्द्रमग्निं ॰ तपसान्वविन्दत्”(१) इति । ‘ब्रह्मा’ चतुर्मुखः, ‘इन्द्रं’ परमैश्वर्ययुक्तं परमात्मानं, ‘तपसा’, ‘अन्व- विन्दत्’ अन्विष्य लब्धवान्, तद्दर्शपूर्णमासं सृष्टिसाधनं किमिति विचार्य चतुर्होतुमन्त्ररूपेणावस्थितं परमात्मानं निश्चित- वान् इत्यर्थः । तथा च ब्राह्मण* आम्नायते । प्रजापतिर- कामयत दर्शपूर्णमासौ सृजेयेति । स एतं चतुर्होतारमप- श्यदिति । कीदृशमिन्द्रं, ‘जगतः प्रतिष्ठां’, ‘अग्निं’ सर्वस्य जगत आधाररूपो योऽयं चातुर्होत्रचितिरूपोऽग्निः तत्स्वरूपं, ‘दिव आत्मानं सवितारं’ द्युलोकस्य प्रकाशकत्वेनात्मवदवस्थि- तोयः सविता तद्रूपं, तथा ‘बृहस्पतिः, योऽयं देवगुरुस्तद्रूपेणाव- स्थितं, ‘प्रदिशः’ सर्वान् प्रदेशान्, ‘अनुकॢप्तं’ सर्वेषु प्रदेशेष्वव- स्थितं, ‘चतुर्होतारं’ पृथिवीहोतेत्यादिमन्त्रस्वरूपं, ‘वाचः’, ‘वीर्यं’ सर्वस्वं, वेदरूपायाः वाचः सारभूतं ॥

अथ द्वितीयामृचमाह । (१)“अन्तः प्रविष्टः कर्त्तारमेतं ॰ कवयो निचिक्युः”(२) इति । ‘कवयः’ विद्वांसः वेदशास्त्रपारं

---

* ब्राह्मणमिति F पुस्तकपाठः