तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

२०८ (१.४.८) तैत्तिरीयब्राह्मणम् पा॒व॒मा॒नीर्दिश॑न्तु नः। इ॒मं लो॒कमथो॑अ॒मुम्। का॒मान्त्स॒मर्ध॑यन्तु नः। दे॒वीर्दे॒वैः स॒माभृ॑ताः, इति। देवैरिन्द्रादिभिः समाभृताः संपादिताः पावमानीर्देवीः पवमानमन्त्राभिमानिन्यो देव्यो नोऽस्माकं लोकद्वयं दिशन्तु प्रयच्छन्तु। तत्रत्यान्कामान्नोऽस्मदर्थं समृद्धान्कुर्वन्तु। अथ चतुर्दशीमाह- पा॒व॒मा॒नीः स्व॒स्त्यय॑नीः। सु॒दुघा॒ हि घृ॒तश्चुतः॑। ऋर्षि॑भिः संभृ॑तो॒ रसः॑ (५)। ब्राह्म॒णेष्व॒मृतं॒ ॅहि॑तम्। इति। घृतं श्रोतन्ति क्षारयन्तीति घृतश्चुतः। अन्यत्पूर्ववत्॥ अथ पञ्चदशीमाह- येन॑ दे॒वाः प॒वित्रे॑ण। आ॒त्मानं॑ पुन॒ते सदा॑। तेन॑ स॒हस्र॑धारेण। पा॒व॒मा॒न्यः पु॑नन्तु मा, इति। देवा इन्द्राद्या येन पवित्रेण शुद्धिसाधनेन सदा स्वदेहं शोधयन्ति सहस्रावान्तरभेदयुक्तेन तेन साधनेन पावमान्य ऋचो यां पुवन्तु। अथ षोडशीमाह- प्रा॒जा॒प॒त्यं प॒वित्र॑म्। श॒तोद्या॑म ॅहिर॒ण्मय॑म्। तेन॑ ब्रह्म॒विदो॑ व॒यम्। पू॒तं ब्रह्म॑ पुनीमहे, इति। यत्पवित्रं शुद्धिसाधनं प्राजापत्यं प्रजापतिसंबन्धि शतोद्यामं दर्भैर्निर्मितत्वाच्छतसंख्याकैरूद्यमैर्नाडीभिर्युक्तं हिरण्मयं पापहरणसाधनेन निर्मितं तेन तादृशेन पवित्रेण ब्रह्मविदो वेदार्थविदो वयं पूतं ब्रह्म पूर्वमपि शुद्धं परिवृढं कर्म पुनीमहे भूयोऽपि शोधयामः। अथ सप्तदशीमाह- इन्द्रः॑ सुनी॒ती स॒ह मां पुनातु। सोमः॑ स्व॒स्त्या वरु॑णः स॒मीच्या॑। य॒मो राजा॑ प्रमृ॒णाभिः॑ पुनातु मा। जा॒तवे॑दा मोर्ज॑यन्त्या पुनातु (६), इति।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.९) २०९ अनु॑ रयी॒णां ब्रह्म॑णा स्व॒स्त्यय॑नीः सु॒दुघा॒ हि घृ॒तश्चु॑त॒ ऋषि॑भिः॒ संभृ॑तो॒ रसः॑ पुनातु॒ त्रीणि॑ च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके चतुर्थाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ इन्द्रः सुनीत्या शोभनफलप्रापिकया देव्या सह मां पुनातु । सोमः स्वस्त्या क्षेमप्रापिकया देव्या सह मां पुनातु । वरुणः समीच्याऽनुकूलया देव्या सह मां पुनातु । यमो राजा प्रमृणाभिः प्रकर्षेण मारिकाभिर्देवीभिः सह मां पुनातु । जातवेदा ऊर्जयन्त्या क्षीरादिरसप्रापिकया देव्या सह मां पुनातु । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीये तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥ ८ ॥ अथ चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः । अष्टमे शुद्धयर्था मन्त्रा उक्ताः । तावता सोमशेषमशेषमवस्थाप्य नवमे राजसूयगतचातुर्मास्यशेष उच्यते । तानि चातुर्मास्यानि विधातुमादावाख्यायिकामाह- प्र॒जा वै स॒त्रमा॑सत॒ तप॑स्तप्य॑माना॒ अजु॑ह्वतीः । दे॒वा अप॑श्य॒ं च॒म॒सं घृ॒तस्य॑ पूर्णं॑ ̐ स्व॒धाम् । तमुपोद॑तिष्ठ॒न्तम॑जुहवुः । तेना॑र्धमा॒स ऊर्ज॒म वा॑रुन्धत । तस्मा॑दर्धमा॒से दे॒वा ई॑ज्यन्ते, इति । पुरा काचिद्देवपितृमनुष्यपश्वसुराख्याः प्रजाः सत्रमन्वतिष्ठन् । सत्रसदृशं सुकृतं संपादितवन्त (त्य) इत्यर्थः ।। किं कुर्वत्यः । उपवासादिरूपं तपोऽनुतिष्ठन्त्योऽजुह्वतिर्न कंचिदपि होमं कुर्वत्यस्तासां प्रजानां मध्ये देवाः कंचित्कालं तपस्तप्त्वा घृतपूरितं स्वोचितान्नधारकं कंचिच्चमसं दृष्ट्वा तं प्राप्य समीप उत्थाय हुत्वा तद् - धोमनेकै कस्मिन्नर्धमासे स्वभोज्यं रसविशेषं प्राप्तवन्तः । तस्मात्कारणादर्धमासे पौर्णमास्याममावास्यायां च देवा दर्शपूर्णमासाभ्यामिज्यन्ते । अथ तदेव पित्रादीनां तपःफलं दर्शयति - . पि॒तरो॑ऽपश्यं च॒म॒सं घृ॒तस्य॑ पूर्णं॑ ̐ स्व॒धाम् ।

२१० (१.४.९) तैत्तिरीयब्राह्मणम् तमु॒पोद॑तिष्ठन्त॒र्मजु॑हवुः । तेन॑ मा॒स्यूर्ज॒मवा॑रुन्धत । तस्मा॑न्मा॒सि पि॒तृभ्य॑: क्रियते । म॒नु॒ष्या॑ अपश्यं च॒मसं घृ॒तस्य॑ पू॒र्ण ँस्व॒धाम् (१) । तमु॒पोंद॑तिष्ठन्त॒र्मजु॑हवुः । तेन॑ द्वयीमूर्ज॒मवा॑रुन्धत । तस्मा॒द् द्विरह्नो॑ मनु॒ष्ये॑भ्य॒ उप॑ह्रियते । प्रा॒तश्च॑ सा॒यं च॑ । प॒शवौ॑ऽपश्यं च॒मस घृतस्य॑ पू॒र्ण ँ स्व॒धाम् । तमु॒पोद॑तिष्ठन्त॒मजु॑हुवुः । तेन॑ त्र॒यीमूर्ज॒मवा॑रुन्धत । तस्मा॒त्त्रिरह्न॑: प॒शव॑: प्रेर॑ते । प्रा॒तः संङ्गवे सा॒यम् । असु॑रा अपश्यं च॒मसं घृ॒तस्य॑ पू॒र्ण ँ स्व॒धाम् । (२) । तमुपोद॑तिष्ठन्तर्मजुहवुः । तेनं संवत्स॒र ऊर्ज॒मवा॑रुन्धत, इति । पितृभिरेकस्मिन्मासे स्वभोज्यान्नस्य प्राप्तत्वात्प्रतिमासममावास्यायां पिण्डपितृयज्ञः क्रियते । मनुष्यैकस्मिन्नेवाह्नि कालद्वयवर्तिनो भोज्यस्य प्राप्तत्वात्प्रातःकाले सायंकाले भुज्यते । पश्वभिमानिभिर्देवैरे- कस्मिन्नेवाह्नि कालत्रय भोज्यस्यान्नस्य प्राप्तत्वात्त्रिषु कालेषु पशवस्तुणभक्षणार्थं संचरन्ति । तत्तन्मध्यकाले तु रोमन्थं कुर्वन्तो वर्तन्ते । असुरास्त्वेकस्मिन्संवत्सरे स्वभोज्यमन्नं प्राप्तवन्तः । अथ देवैरनुष्ठितं व्यापारं दर्शयति - ते दे॒वा अ॑मन्यन्त । अ॒मी वा इ॒दम॑भूवन् । यद्व॒य ँस्म॒ इति॑ । त ए॒तानि॑ चातुर्मा॒स्या॒न्य॑पश्यन् । ता॒नि निर॑वपन् । तैरे॑वैषां॒ तामूर्ज॒मवृ॑ञ्जत । ततो॑ दे॒वा अभ॑वन् । पराऽसु॑राः (३), इति । ते देवा मिलित्वैवं विचारितवन्तो यदैश्वर्यं वयमिदानीं प्राप्य वर्तामहे तदिदं सर्वममी असुरा एव प्राप्तवन्तः । तस्मात्संवत्सरेसकृद्भुक्त्वा तृप्ताः सन्तः पुनः संवत्सरसमाप्तिपर्यन्तं स्वभोजनव्यापाराभावान्निरन्तरं युध्यन्तोऽस्मान्क्लेशयिष्यन्ति । एवं विचार्य ते देवा असुरविनाशहेतुत्वेनैतानि वक्ष्यमाणानि वैश्वदेवादीनि

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.९) २११ चातुर्मासस्यानि दृष्टवन्तः। यस्मात्संवत्सरे तैर्निरुक्तैरसुराणां संवत्सरपर्याप्तं भोज्यं विनाशितवन्तस्ततो देवा विजयं प्राप्ता असुराश्च पराभूताः। इत्थमाख्यायिकया चातुर्मास्यानामत्यन्तप्रशस्तत्वं दर्शयितुं दर्शपूर्णमासादिप्रशंसापूर्वकं तत्तत्प्रशंसामुपपन्यस्य दर्शादिविध्य- नुवादपुरःसरं तद्विधत्ते- यद्यज॑ते यामे॒व दे॒वा ऊर्ज॑म॒वारु॑न्धत । तां तेना॑वरुन्धते यत्पि॒तृभ्य॑: करो॒ति॑ । यामे॒व पि॒तर॑ ऊर्ज॑म॒वारु॑न्धत । तां तेना॑वरुन्धे । यदा॑व॒सथेऽन्न॑ ँहर॑न्ति । यामे॒व म॑नु॒ष्या॑ ऊर्ज॑म॒वारु॑न्धत । तां तेना॑वरुन्धे । यद्दक्षि॑णां ददा॑ति (४) । यामे॒व प॒शव॑ ऊर्जमवा॑रुन्धत । तां तेना॑वरुन्धे । यच्चातुर्मा॒स्यैर्यज॑ते ।। यामेवासु॑रा॒ ऊर्ज॑म॒वारु॑न्धत । तां तेना॑वरुन्धे । भव॑त्या॒त्मना॑ । परा॑ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवति॒, इति । यजते दर्शपूर्णमासावनुतिष्ठति । पितृभ्यः करोति । पिण्डपितृयज्ञमनुतिष्ठति । आवसथेऽन्नं हरन्ति । वैश्वदेवान्तेऽतिथीनन्नेन पूजयन्ति । अन्वाहार्यगवादिरूपां दक्षिणां ददाति । तथा च यथा तेन तेन तत्तत्फलप्राप्तये दर्शपूर्णमासादयः कर्त्तव्या एवमत्रापि फलप्राप्तये चातुर्मास्यानि यजते । तत आत्मना भवति । स्वयमेव जययुक्तो भवति । भ्रातृव्यस्तु पराभवति । अत्र चातुर्मास्यविधौ तात्पर्यं दर्शयितुं पुनः प्रशंसति- वि॒रा॒जो वा ए॒षा वि॒क्रां॑न्तिः । यच्चातु॑र्मा॒स्यानि॑ । वै॒श्व॒दे॒वेना॒स्मिँल्लो॒के प्र॒त्य॑तिष्ठत् । व॒रु॒ण॒प्र॒घा॒सैर॒न्तरि॑क्षे सा॒क॒मे॒धैरु॒मुष्मिँ॑ल्लो॒के । ए॒ष हु॒त्वा वै तत्सर्वं॑ भवति । य ए॒वं वि॒द्वाँश्चातु॑र्मा॒स्यैर्यज॑ते (५) इति । म॒नु॒ष्या॑ अपश्यं॒ चम॒सं घृ॒तस्य॑ पू॒र्ण ँस्व॒धामसु॑रा अपश्यं॒ चम॒सं घृ॒तस्य पू॒र्ण ँस्व॒धामसु॑रा॒ ददा॑त्यतिष्ठञ्च॒त्वारि॑ च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

२१२ (१.४.१०) तैत्तिरीयब्राह्मणम् विशेषेण राजत इति विराट् प्रजापतिस्तस्य विशेषेण लोकत्रयाक्रमणसाधनानि चातुर्मास्यानि वैश्वदेवादीनि चतुर्षु मासेष्वनुष्ठेयत्वाच्चातुर्मास्यानि । फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां वैश्वदेवाख्यं पर्वानुष्ठाय मासचतुष्टयमतीत्याऽऽषाढ्यां पौर्णमास्यां वरुणप्रघासाख्यं पर्वानुष्ठाय पुनर्मासचतुष्टयमतीत्य कार्तिकायां पौर्णमास्यां तदीयचतुर्दश्यां च साकमेधाख्यं पर्वानुष्ठेयम् । एतैर्यथा प्रजापतेर्लोकत्रये प्रतिष्ठैवमन्योऽप्येतत्सत्सर्वं प्राप्नोति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ अथ चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः । नवमे चातुर्मास्यानि विहितानि । अथ दशमे तत्र विशेषं विधातुं प्रस्तौति- अ॒ग्निर्वाव सं॑वत्स॒रः । आ॒दि॒त्यः प॑रिवत्स॒रः । च॒न्द्रमा॑ इ॒दाव॑त्स॒रः । वा॒युर॑नुवत्स॒रः, इति । प्रभवविभवादीनां षष्टिसंवत्सराणां मध्य एकैकसंवत्सरपञ्चकमेकैकं युगम् । तस्मिन्युगे वर्तमानानां पञ्चानां संवत्सराणां क्रमेण संवत्सरः परिवत्सर इदावत्सरोऽनुवत्सर इद्वत्सर इत्येतानि नामधेयानि । तथा चोक्तम् - चान्द्राणां प्रभवादीनां पञ्चके पञ्चके युगे । संपरीदान्विदित्येतच्छब्दपूर्वास्तु वत्सराः ॥ इति ॥ तत्र संवत्सरादीनां चतुर्णामभिमानित्वादग्न्यादयस्तद्रूपाः । एवं प्रस्तुत्य वैश्वदेवाख्ये कर्मणि संवत्सरस्वरूपाग्नि- प्राप्तिप्रतिपादनपुरःसरं कंचिन्मन्त्रविशेषं विधत्ते- यद्वै॑श्वदे॒वेन॒ यज॑ते । अ॒ग्निमे॒व तत्सं॑वत्स॒रमा॒प्नोति॑ । तस्मा॑द्वैश्वदे॒वेन॒ यज॑मानः । सं॒व॒त्स॒रीणां॒ स्व॒स्ति माशा॑स्त॒ इत्याशा॑सीत॒, इति । वैश्वदेवाख्यस्य प्रथमपर्वणः संवत्सररूपाग्निप्राप्तिहेतु- त्वात्तद्यागकाले तदीयसूक्तवाकमध्ये संवत्सरीणामिति वाक्यं पठेत् ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.१०) २१३ सूक्तवाके हि भूयो हविष्करणमाशास्ते, दिव्यं धामाऽऽशास्त इति वाक्यद्वयं पठितम् । तयोर्वाक्ययोर्मध्ये संवत्सरीणामिति वाक्यं पठेत् । अत एव सूत्रकार उदाहृत्य पठति-“ संवत्सरीणा ँस्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीःषु होताऽनुवर्तयते ” इति । अथ द्वितीयतृतीयपर्वणोः परिवत्सरेदावत्सररूपादित्यचन्द्रमसोः प्राप्तिप्रतिपादनपुरःसरं क्रमेण मन्त्रविशेषं विधत्ते- यद्व॑रुणप्रघा॒सैर्यज॑ते । आ॒दि॒त्यमे॒व तत्परि॑वत्स॒रमा॑प्नोति (१) । तस्मा॑द्वरुणप्रघा॒सैर्यज॑मानः । प॒रि॒व॒त्स॒रीणा ँ॑ स्व॒स्तिमाशा॑स्त॒ इत्याशा॑सीत । यत्सा॑कमे॒धैर्यज॑ते । च॒न्द्रम॑समे॒व तदि॑दावत्स॒रमा॑प्नोति तस्मा॑त्साकमे॒धैर्यज॑मानः इ॒दा॒व॒त्स॒रीणा ँ॑ स्व॒स्तिमाशा॑स्त॒ इत्याशा॑सीत, इति । इत्थ चातुर्मास्यावयवरूपाणि वैश्वदेवादीनि त्रीणि पर्वाणि तदीयमन्त्रविशेषांश्च विधाय तदवयवरूपं महापितृयज्ञं विधत्ते- यत्पि॑तृय॒ज्ञेन॒ यज॑ते । दे॒वाने॒व तद॒न्व॑वस्यति, इति । तत्तेन पितृयज्ञेन पितृमद्विशेषणयुक्तसोमादीन्देवानन्ववस्यत्यनुक्रमेण प्रीणयति । अथ चतुर्थपर्वण्यनुवत्सररूपवायुप्राप्तिप्रतिपादनपरः सरं मन्त्रविशेषं विधत्ते- अथ॑ वा अ॑स्य वा॒युश्चा॑नुवत्स॒रश्चाप्री॑ता॒वुच्छि॑ष्येते । यच्छु॑नासीरीये॑ण॒ यज॑ते (२) । वा॒युमे॒व तद॑नुवत्स॒रमा॑प्नोति । तस्मा॑च्छुनासीरीये॑ण॒ यज॑मानः अ॒नु॒व॒त्स॒रीणा ँस्व॒स्तिमाशा॑स्त॒ इत्याशा॑सीत, इति । वैश्वदेवादिभिस्त्रिभिः पर्वभिःसंवत्सरादयस्तथा कालास्तदभि- मानिदेवा अग्न्यादयः प्रीता अनुवत्सरः कालस्तदभिमानी वायुश्चेत्येतावुभौ पूर्वमप्रीताववशिष्टौ । शुनासीरीयाख्येन (ण) चतुर्थेन पर्वणा तदुभयप्रीतिर्भवति । तस्माच्छुनासीरीयेण यजमानोऽवत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीतेति पूर्ववद्व्याख्येयम्

२१४ (१.४.१०) तैत्तिरीयब्राह्मणम् पर्वचतुष्टयसंघात्मकं चातुर्मास्ययागं प्रशंसति- सं॒व॒त्स॒रं वा ए॒ष ई॑प्स॒तीत्या॑हुः। यश्चातु॑र्मा॒स्यैर्यज॑त॒ इति॑ । ए॒ष ह॒ त्वै सं॑वत्स॒रमा॑प्नोति । य ए॒वं वि॒द्वा ँ श्चातु॑र्मा॒स्यैर्यज॑ते, इति । यः पुमान्पर्वचतुष्टयोपेतैश्चातुर्मास्यैर्यजते स एष संवत्सराभिमानिनं प्रजापतिं प्राप्तुमिच्छतीत्येवमभिज्ञा आहुः । तस्मात्तद्याजी संवत्सराभिमानित्वं प्राप्नोति । अथ वैश्वदेवाख्यं कर्म प्रशंसति- विश्‍वे॑ दे॒वाः सम॑जयन्त । तैऽग्निमे॒वार्य॑जन्त । त ए॒तं लो॒कम॑जयन् (३)। यस्मि॑न्न॒ग्निः. यद्वै॑श्‍वदे॒वेन॒ यज॑ते । ए॒तमे॒व लो॒कं जय॑ति । यस्मि॑न्न॒ग्निः . अ॒ग्नेरे॒व सायु॑ज्य॒मुपै॑ति, इति । विश्वे देवा इति देवगणविशेषाः । तद्गणस्था देवा यदा सम्यग्यष्टुमुपक्रान्तवन्तस्तदानीमग्निमेवेष्ट्वा यस्मिल्लोकेऽग्निर्वर्तत एतमेव लोकं ते प्राप्नुवन् । अतोऽन्योऽपि विश्वेदेवेनेष्ट्वा यस्मिन्नग्निर्वर्तत तं लोकं प्राप्य तस्याग्नेः सायुज्यं सहावस्थानमेव प्राप्नोति । पुनरपि वैश्वदेवं प्रकारान्तरेण प्रशंसति- य॒दा वै॑श्वदे॒वेन॒ यज॑ते । अथ॑ संवत्स॒रस्य॑ गृ॒हप॑तिमाप्नोति । य॒दा सं॑वत्स॒रस्य॑ गृ॒हप॑तिमा॒प्नोति॑ । अथ॑ स॒हस्र॑या॒जिन॑माप्नोति । य॒दा स॑हस्रया॒जिन॑मा॒प्नोति॑ (४)। अथ॑ गृ॒हमे॒धिन॑माप्नोति । य॒दा गृ॒हमे॒धिन॑मा॒प्नोति॑ । अथ॒ग्निर्भ॑वति । य॒दाऽग्निर्भव॑ति । अथ॒ गौर्भवति । ए॒षां वै वै॑श्वदे॒वस्य॑ मात्रा॑ । ए॒तद्द्वा ए॒तेषा॒मव॑मम् । अतौऽतो॒ वा उ॑त्त॒राणि॒ श्रेयां॑सि भवन्ति ।। यद्विश्वे॑ दे॒वाः स॒म॑र्यजन्त । तद्वै॑श्वदे॒वस्य॑ वैश्वदेव॒त्वम् (५), इति । संवत्सराख्यस्य सत्रस्य गवामयनस्य यजमानेषु मुख्यो गृहपतिः

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.१०) २१५ सहस्रदक्षि णायुक्तेनाऽऽगोर्यामादिना यजमानः सहस्रयाजी स एकः श्रुतिस्मृत्युदितगार्हस्थ्यस्यानुष्ठायी गृहमेधी । एते गृहपत्यादयो मनुष्येषु श्रेष्ठाः । अग्निर्दैवतात्मा गौर्गवाभिमानिदेवविशेषः । यस्मिन्दिने वैश्वदेवेन यजते तस्मिन्नेवदिने गृहपतिः सहस्रयाजी गृहमेधी वह्निगवाख्यदेवानां महिम्ना योग्यो भवति । येयं फलक्लृप्तिरुक्तैष्वैव वैश्वदेवपर्वणो मात्रा । इयदेव फलमित्यर्थः । एतच्च वैश्वदेवफलमेतेषामितरपर्वफलानां मध्येऽवमेमत्यल्पम् । अतोऽत एकैकस्मात्पर्वफलादुत्तरोत्तरपर्वफलान्यत्यन्तं प्रशस्तानि । यस्माद्विश्वे देवा एतत्पर्व सम्यगनुष्ठितवन्तस्तस्मादस्य वैश्वदेवत्वं संपन्नम् । द्वितीयं पर्व प्रशंसति- अथा॑ऽऽदि॒त्यो वरु॑णँ॒ राजा॑नं वरुणप्रघा॒सैरे॑यजत । स ए॒तं लो॒कम॑जयत् । यस्मि॑न्नादि॒त्यः । यद्व॑रुणप्रघा॒सैर्यज॑ते । ए॒तमे॒व लो॒कं ज॑यति । यस्मि॑न्नादि॒त्यः । आ॒दि॒त्यस्यै॑व सायु॑ज्य॒मुपै॑ति । यदादि॒त्यो वरु॑ण॒ ँ राजा॑नां वरुणप्रघा॒सैर्यज॑त । तद्व॑रुणप्रघासानां वरुणप्रघास॒त्वम् इति । प्रकृष्टो घासो भक्ष्यविशेषो मेषसंबन्धी येषु हविर्विशेषेषु ते प्रघासाः । ते च वरुणसंबन्धिनः । वरुणपाशविमोकार्थ- मनुष्ठीयमानत्वात् । तथा च राजसूयप्रकरणे समाम्नायते-“तैर्यैवै स प्रजा वरुणपाशादमुञ्चत” इति । तैरेतैर्वरुणप्रघासैरादित्यो वरुणं राजानमिष्ट्वा यस्मिन्निदानीमादित्यो दृश्यते तमेतं लोकमजयत् । अतोऽन्योऽपि तं लोकं जित्वाऽऽदित्यस्य सायुज्यमप्नोति । वरुणमुद्दिश्येज्यमानत्वादेते वरुणप्रघासनामका हविर्विशेषाः संपन्नाः। तृतीयं पर्व प्रशंसति- अथ॒ सोमो॒ राजा॒ छन्दाँ॑सि साकमे॒धैर॑यजत (६) । स ए॒तं लो॒कम॑जयत् । यस्मिँ॑श्च॒न्द्रमा॑वि॒भाति॑ । यत्सा॑कमे॒धैर्यज॑ते । ए॒तमे॒व लो॒कं ज॑यति । यस्मिँ॑श्च॒न्द्रमा॑ वि॒भाति॑ । च॒न्द्रम॑स ए॒व सायु॑ज्य॒मुपै॑ति । सोमो॒ वै च॒न्द्रमा॑: । ए॒ष ह॒ त्वै सा॒क्षात्सोमं॑ भक्षयति । स ए॒वं

२१६ (१.४.१०) तैत्तिरीयब्राह्मणम् वि॒द्वान्त्सा॑कमे॒धैर्यज॑ते । यत्सोम॑श्च॒ राजा॒ छन्दाँ॑सि च॒ स॒मैध॑न्त (७) । तत्सा॑कमे॒धानाँ॑ ॅसाकमेध॒त्वम्, इति । सोमो राजा साकमेधाख्यैर्हविर्भिश्छन्दोदेवान्पूजयित्वा यस्मिन्नयं चन्द्रमा विशेषेण भासते तमेतं लोकमजयत् । एवमन्योऽपीतं लोकं जित्वा चन्द्रमसःसायुज्यं प्राप्नोति । एष यज्ञेऽप्यभिषूयमाणः सोम एव चन्द्रमाः । चन्द्रमस एतदभिमानित्वादतश्चन्द्रप्रसादेन कालव्यवधानमन्तरेण साकमेधयाजी यागं कृत्वा सोमं भक्षयति । यस्मादस्मिन्यज्ञे पूज्यपूजकभावेनच्छन्दोदेवताः सोमश्च समैधन्त संभूय वृद्धिं प्राप्तास्तस्मात्साकमेधन्ते वर्धन्त एभिर्हविर्विशेषैरिति तेषां साकमेधनाम संपन्नम् । पितृयज्ञं प्रशंसति- अथ॒र्तव॑: पि॒तर॑: प्र॒जाप॑तिं पि॒तरं॑ पितृय॒ज्ञेना॑यजन्त । त ए॒तं लो॒कम॑जयन् । यस्मि॑न्नृ॒तव॑: । यत्पि॑तृय॒ज्ञेन॒ यज॑ते । ए॒तमे॒व लो॒कं ज॑यति । यस्मि॑न्नृ॒तव॑: । ऋ॒तूनामे॒व सायु॑ज्यमुपै॑ति । यदृतव॑: । पि॒तर॑: प्र॒जाप॑तिं पि॒तरं॑ पितृय॒ज्ञेनार्य॑जन्त । तत्पि॑तृय॒ज्ञस्य॑ पितृ यज्ञ॒त्वम् (८) इति । वसन्ताद्यृतुदेवताः प्राणिनां पितरः । प्राण्युत्पत्तेःकालाधीनत्वात् । तेषामृतूनां पिता प्रजापतिः । तथा च ऋतवः प्रजापतिं स्वपितरं पितृयज्ञेन पूजयित्वा यस्मिन्निदानीं वसन्तादयो देवा वर्तन्ते तं लोकमजयन् । एवमन्योऽपितं लोकं जित्वा वसन्तादीनां सायुज्यं प्राप्नोति । ऋत्वात्मकाः पितरो यजन्त्यनेनेत्ययं पितृयज्ञः । अथवा प्रजापत्यात्मकः । पितेज्यतेऽनेनेति पितृयज्ञः। पितृकर्तृकत्वेन पितृकर्मकत्वेन वा पितृसंबन्धी यज्ञ इत्यर्थः । त्र्यम्बकहवींषि प्रशंसति- अथौष॑धय इ॒मं दे॒वं त्र्य॑म्बकै॒रय॑जन्त॒ प्रथै॑महीति॑ । ततो॒ वै ता अप्र॑थन्त । य ए॒वं वि॒द्वाँस्त्र्य॑म्बकै॒र्यज॑ते । प्रथ॑ते प्र॒जया॑ प॒शुभि॑:, इति । ओषधीदेवता वयं प्रथेमहि विस्तृता भवेमेत्यभिप्रेत्य त्र्यम् बकहविर्भिरिमं रुद्रं देवमिष्ट्वा प्रथिता अभवन् । एवमन्योऽपि तमिष्ट्वा

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.१०) २१७ प्रजया पशुभिः प्रथितो भवति । त्र्यम्बकस्य रुद्रस्य संबन्धेन हविषां त्र्यम्बकनामेत्युन्नेयम् । चतुर्थं पर्व प्रशंसति- अथ॑ वा॒युः प॑रमे॒ष्ठिन॑'५ शुनासी॒रीये॑णायजत । स ए॒तं लो॒कम॑जयत् । यस्मि॑न्वा॒युः । यच्छु॑नासी॒रीये॑ण॒ यज॑ते । ए॒तमे॒व लो॒कं ज॑यति । यस्मि॑न्वा॒युः (१) । वा॒योरे॒व सायु॑ज्यमुपैति, इति । वायुश्चतुर्थपर्वणा परमेष्ठिनमाराध्य यस्मिन्निदानीं वायुर्वर्तते तमेतं लोकं जितवान् । एवमन्योऽपि तं लोकं जित्वा वायोः सायुज्यं प्राप्नोति । “इन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशकपालम्' इति शुनासीर संबन्धस्योक्तत्वाद्यस्य पर्वणः 'शुनासीरीयत्वम् । “आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरुम्' इत्यनुवाकनिरूपितो वैश्वदेवः । “ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं मारुती मामिक्षाम् ” इत्यनुवाकेन निरूपिता ।। वरुणप्रघासाः “अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति” इत्यनुवाकेन निरूपिता साकमेधाः । “सोमाय पितृमते पुरोडाशँ षट्कपालम्” इत्यनेन निरूपितः पितृयज्ञः । “प्रतिपूरुषमेककपालान्निर्वपति” इत्यनेन निरूपितानि त्र्यम्बकाणि । “ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरुम्” इत्यनुवाकैकदेशेन निरूपितः शुनासीरीयः । अनेन शुनासीरीयेण सह चत्वारि पर्वाणि चतुर्षु निष्पाद्यमानत्वाच्चातुर्मास्थानीत्युच्यन्ते । एते चातुर्मास्ययाजिनस्तेषां पुनरावृत्तिरहितं फलं विचारण दर्शयति- ब्रह्म॑वा॒दिनो॑ वदन्ति । प्र चा॑तुर्मा॒स्याया॒जी मी॑यता३न प्रमी॑यता३ इति॑ । जी॒वान्वा॒ एष ऋ॒तूनप्ये॑ति । यदि॑ व॒सन्ता॑ प्र॒मीय॑ते । व॒सन्तो भ॑वति । यदि॑ ग्री॒ष्मे ग्री॒ष्मः । यदि॑ व॒र्षासु॑ व॒र्षाः । यदि॑ श॒रदि॑ श॒रत् । यदि॑ हे॒मन्-हे॑म॒न्तः । ऋ॒तुर्भू॒त्वा सं॑वत्स॒रमप्ये॑ति । सं॒व॒त्स॒रः प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ति॒र्वावै॒षः (१०), इति । परिवत्सरमाप्नोति शुनाशीरीये॑ण यज॑तेऽ जयन्सहस्रयाजिनमाप्नो॑ति वैश्वदे॒वत्वँ॑सा॑कमेधैर॑यजत समे॑र्धन्त पितृयज्ञत्वं॑ जय॑ति यस्मिन्वायुह॑'मन्तस्त्रीणि च ।

२१८ (१.४.१०) तैत्तिरीयब्राह्मणम् इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ उ॒भये॑ यु॒वं सुरा॑मु॒र्दस्था॒न्निवै॑ य॒स्य॑ प्रातःसवन॒ एकैकोऽसु॑र्यं पर्व॑मानः प्र॒जा वै स॒त्रमा॑स॒ता॒ग्निर्वाव सं॑वत्स॒ारो दर्श॑ । उ॒भये॑ वा उर्द॑स्था॒त्सर्वा॑भि॒र्मध्य॑तो॒ऽत्र॑ वाव ब्रा॑ह्म॒णेभ्य॑श्च गृ॒हमे॑धिन् ँषट् षष्टिः । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ दर्शपूर्णमासयाजिनस्तत्फलं प्राप्य तस्यानित्यत्वात्ततः प्रमीयन्ते पुनरावर्तन्ते । तथा चातुर्मास्ययाजी फलावस्थातः प्रच्यवत न वेति ब्रह्मवादिनां प्रश्नः । न प्रच्यवतं इत्यभिप्रेत्याभिज्ञस्योत्तरम् । अयमनुष्ठाताऽ नुष्ठानानन्तरमेवर्तुदेवताः प्राप्नोति । यद्यपि देवताशरीरमन्यैर्न दृश्यते तथाऽप्यन्तबीजरूपेणाङ्कुरितं वर्तते । अत एव देवतजन्मव्यतिरेकेण जन्मान्तरं न भवति । सामान्येनोक्तामृतुप्राप्तिमेव वसन्तादिवाक्यानि विस्पष्टी कुर्वन्ति । यस्मिन्नृतावस्य वर्तमानदेहपात- स्तद्देवतादेहःपूर्वमङ्कुरितो विस्पष्टी भवति । एवमृतुदेहेन तद्भोगान्भुक्त्वा च संवत्सरदेवं प्रविशति । स च संवत्सरः । प्रजापतिरूपः। स च प्रजापतिरेष एव शास्त्रैरिदानीमपि सर्वत्र वर्ण्यते । तस्मादयं फलावस्थातो न म्रियते । अस्य प्रपाठकस्थानुवाकार्थसंग्रह उच्यते- दशानुवाका अत्र स्युराद्ये ग्रहविधिः स्मृतः । श्रुताः सौत्रामणीमन्त्रा द्वितीयेऽऽथतृतीयके ॥ दोहप्रायश्चित्तिरग्निप्रायश्चित्तश्चतुर्थके . सोमाधिक्ये प्रतीकारः पञ्चमे संसवे पुनः । षष्ठे प्रायश्चित्तिरुक्ता यूपारोहादिकारिता । प्रायश्चित्तिः सप्तमे स्यात्यावमान्या जपोऽष्टमे । चातुर्मास्यान्युत्तर स्युर्दशमे तत्प्रशंसनम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् । पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.१) २१९ इति श्रीमद्वीरबुक्कणसाम्राज्यधुरंधर श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डेचतुर्थप्रपाठकः समाप्तः॥ ४ ॥ (मूलक्रमेण-अष्ट० १ अध्या. ४ अनु.१०(३१)। (भाष्यक्रमेण-कां. १ प्रपा० ४अनु.१०.(३६) । अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकारम्भः। तत्र प्रथमोऽनुवाकः। यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ सोमग्रहाद्या विहिताश्चतुर्थे हि प्रपाठके । नक्षत्राख्येष्टका मन्त्रप्रमुखाः पञ्चमे श्रुताः । अनारभ्योक्तितस्तेषां लिङ्गवाक्यानुसारतः। योजनीयास्तत्र तत्र न्यायाद्भासंप्रदायतः ॥ तत्र तु प्रथमानुवाके प्रोक्ता नक्षत्रेष्टकामन्त्राः क्वचिद्विकृतिरूपे चयने द्रष्टव्याः । यथाऽनारभ्याधीतं सामिधेनीसप्तदश्यं प्रकृतौ प्रत्यक्षश्रुतेन पाञ्चदश्येनावरुद्धायामवकाशमलभमानं विकृतौ निविशत एवमेतेऽपि मन्त्राःप्रत्यक्षश्रुतेः कृत्तिका नक्षत्रमग्निदेवता" इत्यादिमन्त्रैरवरुद्धायां प्रकृताववकाशाभावाद्विकृतौ निविशन्ते.तत्र प्रथमं मन्त्रमाह- अ॒ग्नेः कृत्तिकाः॑ । शु॒क्रं पु॒रस्ता॑ज्ज्योति॑र॒वस्ता॑त्, इति । अग्निनक्षत्रस्य स्वामी । तस्य स्वभूताः सप्त कृत्तिका अम्बादुलादयः । ताश्च मध्ये वर्तन्ते शुक्लं तेजो दीप्तिसाधनं काष्ठं वा । तच्च परस्तात्परपार्श्वे वर्तते । ज्योतिर्ज्वाला सा चावस्तादपरपार्श्वे वर्तते। तासामुभयपार्श्वयोः शुक्रज्योतिषोरभिमानिदेवते अत्यन्तदीप्तिमत्त्यौ परं दीपयन्त्यौ वर्तेते । एवमुत्तरेष्वपि मन्त्रेषु योज्यम् । ·द्वितीयं मन्त्रमाह- प्र॒जाप॑ते रोहि॒णी । आपः॑ पु॒रस्ता॒दोष॑धयो॒ऽवस्ता॑त्, इति । प्रजापतिर्नक्षत्रस्वामी देवस्तस्य स्वभूता रोहिणी मध्ये वर्तते । आप ओषधयश्च पार्श्वद्वये वर्तन्ते ।

२२० (१.५.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् तृतीयं मन्त्रमाह- सोम॑स्येन्व॒का । वित॑तानि पु॒रस्ता॒द्वय॑न्तो॒ऽवस्ता॑त्, इति । इन्वका मृगशीर्षसंघगतास्तारकाः। विततानि विस्तीर्णास्तन्तवः । वयन्तः पटस्य निर्मातारो देवताविशेषाः । चतुर्थं मन्त्रमाह- रु॒द्रस्य॑ बा॒हू । मृ॒ग॒यव॑: पु॒रस्ता॑द्विक्षारो॒ऽवस्ता॑त् इति । बाहुशब्देन द्विवचनान्तेनाऽऽर्द्रानक्षत्रमुपलक्ष्यते बाहुवत्प्रयलहेतुत्वात् मृगयवो व्याधविशेषा देवाः । विक्षारो विशिष्टो लक्ष्यवेधः । पञ्चमं मन्त्रमाह- अदि॑त्यै पुर्नव॑सू । वातः॑ पु॒रस्तादा॒र्द्रम॒वस्ता॑त् (१), इति । वातो वृष्टेःपूर्वभावी वायुः । आर्द्रं वृष्टिजन्यद्रवत्वम् । षष्ठं मन्त्रमाह- बृहस्पते॑स्ति॒ष्य॑: . जुह्व॑तः पु॒रस्ता॒द्यज॑माना अव॒स्तात्, इति । जुह्वतो होमकर्तार ऋत्विजः । यजमानाः स्वामिनः। सप्तमं मन्त्रमाह- स॒र्पाणा॑माश्रे॒षाः । अ॒भ्याग॒च्छ॑न्तः पु॒रस्ता॑द॒भ्यानृ॒त्यन्तो॒ऽ वस्ता॑त्, इति । अभ्यागच्छन्तः सर्पनृत्तदर्शनार्थमुत्सुका अभिमुखमागच्छन्तः पुरुषाः। अभ्यानृत्यन्तःफणानां प्रसारणनाभिमुखं नृत्तं कुर्वन्तः सर्पाः। अष्टमं मन्त्रमाह- पि॒तॄणां म॒घाः। रु॒दन्तः॑ पु॒रस्ता॑दपभ्रं ঁ शौऽवस्ता॑त्, इति । रुदन्तो रोदनं कुर्वन्तो बन्धवः । अपभ्रंशो देहपातः । नवमं मन्त्रमाह- अ॒र्य॒म्णः पूर्वे॑ फल्गु॑नी । जा॒या पु॒रस्ता॑दृ॒षभो॑ऽवस्ता॑त्, इति ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.१) २२१ जाया प्रसिद्धा । ऋषभो भर्ता सेक्ता पुरुषः । दशमं मन्त्रमाह- भग॒स्योत्त॑रे । वह॑तवः पु॒रस्ताद्वह॑माना अ॒वस्ता॑त् (२), इति । उत्तरे इत्यत्र फल्गुनी इत्यनुवर्तते पितृगृहात्कन्यया नीयमाना धन विशेषा वहतवः तेषां वोढारो वहमानाः । एकादशं मन्त्रमाह- दे॒वस्य॑ सवि॒तुर्हस्त॑ः । प्र॒सवः॑ पु॒रस्ता॑त्स॒निर॒वस्ता॑त्, इति । प्रसवः कार्येषु प्रेरणम् । सनिर्धनदानम्। द्वादशं मन्त्रमाह- इन्द्र॑स्य चि॒त्रा । ऋ॒तं पु॒रस्ता॑त्स॒त्यम॒वस्ता॑त्, इति । चिन्त्यमानं वस्तुतत्वमृतमुच्यते । वाच्यमानं वस्तुतत्त्वं सत्यम् । त्रयोदशं मन्त्रमाह- वा॒योर्निष्ट्या॑ । व्र॒तति॑: पु॒रस्ता॑दसि॑द्धि॒रवस्ता॑त्, इति । निष्ट्या स्वातिः । व्रततिर्वायुना चालयितुं शक्या वल्ली । असिद्धिर्वल्ल्या अधःपातः। चतुर्दशं मन्त्रमाह- इन्द्रा॑ग्नि॒योर्विशा॑खे । यु॒गानि॑ पु॒रस्ता॑त्कृ॒षमा॑णा अ॒वस्ता॑त्, इति । कर्षणेन बलीवर्दगलयोः स्थप्यमानं काष्ठं युगम् । कृषमाणाः कृषिकर्तारः । पञ्चदशं मन्त्रमाह- मि॒त्रस्यानू॑रा॒धाः । अ॒भ्यारोह॑त्पु॒रस्ता॑द॒भ्यरूं॑ढम॒वस्ता॑त् (३), इति ।

२२२ (१.५.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् संमुखत्वेनावस्थितमुन्नतं देशमारोढुमुद्यतं पदमभ्यारोहत् । पूर्ववत्कृतारोहणं पदमभ्यारूढम् । षोडशं मन्त्रमाह- इन्द्र॑स्य रो॒हिणी॑ । शृ॒णत्पु॒रस्ता॑त्प्रतिशृण॒द्वस्ता॑त्, इति । रोहिणीशब्देन ज्येष्ठोच्यते । संग्रामारोहणहेतुत्वात् । शृणुद्धिसनोद्युक्तं स्वकीयं बलम् । प्रतिशृणत्प्रतिकूलत्वेन हिंसोद्युक्तं परकीयं बलम् । सप्तदशं मन्त्रमाह- निर्ऋ॑त्यै मू॒लव॑र्हणी । प्र॒ति॒भ॒ञ्जन्तः॑ पु॒रस्ता॑त्प्रतिशृणन्तो॒ऽवस्ता॑त्, इति । यन्मूलनक्षत्रं तदेव विरोधिपदार्थनिवर्हणशक्तित्वाद्वर्हणीत्युच्यते । प्रतिकूलां सेनां भग्नां कुर्वन्तः पुरुषाः प्रतिभञ्जन्तः । स्वात्मानं प्रातिकूल्येन हिंसन्तः पुरुषाः प्रतिशृणन्तः । अष्टादशं मन्त्रमाह- अ॒पां पूर्वा अषा॑ढाः। वर्च॑: पु॒रस्ता॑त्स॒मिति॑र॒वस्ता॑त्, इति । परसैन्याभिभवक्षमं बलं वर्चः । समितियुद्धम् ॥ एकोनविंशं मन्त्रमाह- विश्वे॑षां दे॒वाना॒मुत्त॑राः । अ॒भि॒जय॑त्पु॒रस्ता॑द॒भिज॑- तम॒वस्ता॑त्, इति । जयाभिमुखं सैन्यमभिजयत् । लब्धजयमभिजितम् । अस्मिन्मन्त्र उत्तरा इत्यत्राषाढा इत्यनुवर्तते । विंशं मन्त्रमाह- विष्णो॑: श्रो॒णा । पृ॒च्छमा॑ना: पु॒रस्ता॒त्पन्था॑ अ॒वस्ता॑त् (४), इति । श्रवणनक्षत्रं श्रोणा । तल्लोकजिज्ञासवः पुरुषाः पृच्छमानाः । तल्लोकप्राप्त्युपायः पन्थाः ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.१) २२३ एकविंशं मन्त्रमाह- वसू॑ना॒ ॅश्रवि॑ष्ठाः । भू॒तं पु॒रस्ता॒द् भूति॑र॒वस्ता॑त्, इति । धनिष्ठानक्षत्रं श्रविष्ठाः । पूर्वमनुभूतमैश्वर्यं भूतम् । अनुभूयमानमनुभविष्यमाणं च भूतिः। द्वाविंशं मन्त्रमाह- इन्द्र॑स्य श॒तभि॑षक् । वि॒श्वव्य॑चाः पु॒रस्ता॑द्विश्वक्षि॑तिर॒वस्ता॑त्, इति । पूर्वं चित्रानक्षत्रस्वामी योऽयमिन्द्र उक्तः सोऽयं त्वष्टा परमैश्वर्ययोगादिन्द्र उच्यते । अन्यत्र “त्वष्टा नक्षत्रमभ्येति चित्राम्” इति मन्त्राम्नानात् । यत्विन्द्रस्य रोहिणीत्युक्तं तत्र ज्येष्ठानक्षत्राधिपतिः प्रसिद्ध एवेन्द्रः “इन्द्रो ज्येष्ठामनुक्षत्रमेति” इत्यवाम्नानात् । अत्र त्विन्द्रशब्देन परमैश्वर्ययोगाद्वरुणो गृह्यते । “क्षत्रस्य राजा वरुणोऽधिराजो नक्षत्राणा ॅ शतभिषग्वसिष्ठः” इति मन्त्राम्नानात् । विश्वं व्यचति व्याप्नोतीति विश्वव्यचा वृष्टिः । विश्वेषां सस्यानामाधारभूतः क्षेत्रविशेषो विश्वक्षितिः। त्रयोविंशं मन्त्रमाह- अ॒जस्यैक॑पाद्ः पूर्वे॑ प्रोष्ठप॒दाः । वै॒श्वा॒न॒रं पु॒रस्ता॑द्वैश्वाव॒सव॑म॒वस्ता॑त्, इति । अजशब्देनैकपाच्छब्देन च सूर्योऽभिधीयते । “तं ॅ सूर्य देवमजमेकपादम्” इति मन्त्राम्नानात् । जगदनुग्रहाय स्वेच्छागृहीतं शरीरं मुक्त्वा मनुष्यवत्कर्म पारतन्त्र्येण जन्माभावादस्याजत्वम् । एक एव पद्यते संचरतीत्येकपात् । “सूर्य एकाकी चरति” इति मन्त्रान्तरविशेषात् । विश्वेषां नराणां हितं जगत्प्रकाशनं वैश्वानरम् “आदित्याज्जायते वृष्टिः” इति स्मृत्यभिहितम् वृष्टिद्वारा विश्वेषां निवासहेतुत्वं वैश्वावसवम् । चतुर्विंशं मन्त्रमाह- अहे॑र्बुध्निय॒स्योत्त॑रे । अ॒भि॒षि॒ञ्चन्तः॑ । पु॒रस्ता॑दभि षण्वन्तो॑ ऽवस्ता॑त्, इति । अहिशब्देन बुध्नियशब्देन चाऽऽवसथ्याख्यः पञ्चमोऽग्निरुच्यते ।

२२४ (१.५.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् अत एवाऽधानप्रकरणे "अहे॑ बु॒ध्निय॒ मन्त्रं॑ मे गोपाय" इत्याम्नातम् । सोऽ यमहिंसकत्वादन्येन हिंसितुमशक्यत्वाच्चाहिः । बुध्ने मूले जगदादाबुत्पन्नत्वाद् बुध्नियः । उत्तरे इत्यत्र प्रोष्ठपदा इत्यनुवर्तते । राज- सूयादियागविशेषेष्वभिषेककर्तार ऋत्विजोऽभिषिञ्चन्तः । सोमयागेष्वभिषवं कुर्वन्तोऽभिषुण्वन्तः । पञ्चविशं मन्त्रमाह- पू॒ष्णो रे॒वती॑ । गावः॑ पु॒रस्ता॑द्व॒त्सा अ॒वस्ता॑त्, इति । गावः प्रसिद्धाः । वत्साश्च पोषणीयाः। षड्विशं मन्त्रमाह- अ॒श्विनो॑र॒श्वयुजौ॑ । ग्रा॒मः पु॒रस्ता॒त्सेना॑ऽव॒स्ता॑त्, इति । देवभिषग्भ्यामश्विभ्यां चिकित्सनीय एकस्थाननिवासो जनसंघो ग्रामः । परराष्ट्रं गच्छञ्जनसंघः सेना । साऽ प्यश्विभ्यां चिकित्सनीयैव । सप्तविंशं मन्त्रमाह- य॒मस्या॑प॒भर॑णीः । अ॒प॒कर्ष॑न्तः पु॒रस्ता॑दप॒वह॑न्तोऽव॒स्ता॑त्, इति । पापिजनान्यातयितुं बलादानयन्तो दूता अपकर्षन्तः । आनीतानां यातनां कुर्वन्तोऽपवहन्तः । एतेषु सर्वेष्वपि मन्त्रेषु नक्षत्राधिपतिदेवताया अनुकूला पार्श्वद्वयवर्तिनावर्थौ योजनीयौ । अष्टाविंशैकोनत्रिंशयोर्मन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति- पू॒र्णा प॒श्चाद्यत्ते॑ दे॒वा अद॑धुः (५), इति । आ॒र्द्रामव॒स्ता॑दर्हमाना अ॒वस्ता॑द॒भ्यारू॑ढमव॒स्तात्पन्था॑ अ॒वस्ता॑द्व॒त्सा अ॒वस्ता॒त्पञ्च॑ च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके पञ्चमाध्यये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ पूर्णा पश्चादुत पूर्णा पुरस्तादित्येका । यत्ते देवा अदधुर्भागधेयमित्यन्या । एतच्चोभयं संहितायां तृतीयकाण्डे व्याख्यातम् । एतैरेकोन त्रिंशन्मन्त्रैः क्वचिद्विकृतिविशेषे चयने प्रकृतिमन्त्रान्बाधित्वा नक्षत्रेष्टका उपदध्यात् ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.२) २२५ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अथ पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः । प्रथमेऽनुवाके वैकृतिनक्षत्रैष्टकामन्त्रा उक्ताः । अथ द्वितीयतृतीययोरनुवाकयोः कर्मानुष्ठानाय पुण्यकालो निरूप्यते । तस्य चानारभ्याधीतत्वात्कर्मविशेषसंबन्धापादकस्य वाक्यादेरभावाच्च क्रत्वर्थत्वं नास्ति, किं तु पुरुषार्थत्वमित्यवगन्तव्यम् । तत्रास्मिन्ननुवाके नक्षत्रमुपजीव्य कालविशेषं विधत्ते- यत्पुण्यं॒ नक्ष॑त्रम् । तद्बट् कु॑र्वीतोपव्यु॒षम् । य॒दा वै सूर्य॑ उ॒देति॑ । अथ॒ नक्ष॑त्रं नैति॑ । याव॑ति॒ तत्र॒ सूर्यो॒ गच्छे॑त् । ज॒घ॒न्यं पश्ये॑त् । ताव॑ति कुर्वीत यत्का॒री स्यात् । पुण्य॑ऽह एव कु॑रुते । एव ँह॒ वै य॒ज्ञेषु॑ च॒ शत॑द्युम्नं च मा॒त्स्यो निर॑वसा॒याञ्च॑कार (१), इति । ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्ध्या कर्तुः स्वस्य क्रियमाणस्य कर्मणश्चानुकूलत्वेन पुण्यं यन्नक्षत्रमस्ति, उपव्युषः कालसमीपे तन्नक्षत्रं बट् कुर्वीत बाढं कुर्वीत । आकाशे सूर्योदयदेशादूर्ध्वमेतावति दूरे तन्नक्षत्रं तिष्ठतीति बुद्धौ दृढनिश्चयं कुर्यात् । उपव्युषमित्यस्यैवाभिप्रायः स्पष्टी क्रियते । यस्मिन्काले सूर्य उदेति तस्मिन्काले तन्नक्षत्रं पुरुषो नैति न प्राप्नोति । सूर्यप्रकाशने तिरोहितत्वाद् द्रष्टुं न शक्यत इत्युदयात्प्रागेव नक्षत्रदर्शनकाले तस्य स्थानविशेषं निश्चिनुयात् । तच्च नक्षत्रं यावत्प्राच्यामुदयं प्राप्य पश्चिमाभिमुखं गच्छति । तथा सति यस्मिन्देशे नक्षत्रस्थानं स्वेन निश्चितं तत्स्थानात्प्राचीनः समीपदेशस्तन्नक्षत्रापेक्षया जघन्यः । तस्मिञ्जघन्यदेशे यावति काले सूर्यो गच्छेत्तावति काले स्वेन कर्तव्यं कर्म कुर्यात् । यत्कर्म करोतीति यत्कारी । तादृशश्चिकीर्षुः पुरुषस्तस्मिन्काले प्रारभेत । तथा सति सत्स्वपि शास्त्रोक्तेषु कालदोषेषु तेषां दोषाणामुपशमादयं पुरुषः पुण्याह एव तत्कृतवान्भवति । तदेतत्साम्प्रदायिकम् । यस्मान्मात्स्यो नाम कश्चिदृषिर्यज्ञेषुनामकं शतद्युम्नं च पुरुषमीदृशे मुहूर्ते कारयित्वा निःशेषेण श्रेष्ठ्यं प्रापयामास । अथ प्रसङ्गाल्लोकद्वये श्रेयः साधनं नक्षत्रसमूहध्यानविशेषं विधत्ते-

२२६ (१.५.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् यो वै न॑क्ष॒त्रियं॑ प्र॒जाप॑तिं॒ वेद॑ । उ॒भयो॑रेनं लो॒कयो॑र्विदुः। हस्त॑ ए॒वास्य॒ हस्त॑: । चि॒त्राशिर॑: निष्ट्या॒ हृदय॑म् । ऊ॒रू विशा॑खे । प्र॒तिष्ठा॒ऽनूरा॒धाः। ए॒व वै न॑क्ष॒त्रिय॑: प्र॒जाप॑तिः । य ए॒वं वेद॑ । उ॒भयो॑रेनं लो॒कयो॑र्विदुः(२) । अ॒स्मि॑१५ श्चा॒मुष्मि॑१५ श्चँ, इति॑ ।। नक्षत्राण्येव शरीरं यस्य प्रजापतेस्तं प्रजापतिं यः पुरुषो वेदोपास्ते तं पुरुषं लोकद्वये देवामनुष्याश्च जानन्ति । तथाविधख्यातियुक्तो भवतीत्यर्थः । यदिदं हस्तनक्षत्रं तदेव प्रजापतेर्हस्तस्थानीयम् । चित्रानक्षत्रं तु शिरःस्थानीयम् । निष्ट्या स्वातीनक्षत्रं तु हृदयस्थानीयम् । विशाखानक्षत्रमूरुस्थानीयम् । अनूराधानक्षत्रं पादस्थानीयम् । एवमुपास्यमानः प्रजापतिर्नक्षत्रियः । य एवं वेत्यादेः पुनरभिधानमुपसंहारार्थम् । अथ प्रासङ्गिकं किंचिल्लौकिकं काम्यं कर्म विधत्ते- यां का॒मये॑त दुहि॒तरं॑ प्रि॒या स्या॒दिति॑ । तां नि॒ष्ट्या॑या द॒द्यात् । प्रि॒यैव भ॑वति॒ नैव तु पुन॒राग॑च्छति, इति । निष्ट्या स्वातीनक्षत्रं तस्मिन्नक्षत्रे दत्ता दुहिता पत्युः प्रियैव भवति। किं त्वस्ति कश्चिदन्यो विशेषः । पितुर्गृहं नाऽऽगच्छत्येवाऽऽगन्तुं मनस्तु न कुरुते । नेयं नक्षत्रनिन्दा, किंतु प्रीत्यतिशयज्ञापकत्वेन नक्षत्रस्तुतिरेव । अथान्यत्किंचिल्लौकिकं कर्म विधत्ते- अ॒भि॒जिन्नाम॒ नक्ष॑त्रम् । उ॒परि॑ष्टात् । अ॒वस्ता॑च्छ्रो॒णायै॑ । दे॒वा॒सु॒राः संय॑त्ता आसन् । ते दे॒वास्तस्मि॑न्नक्ष॑त्रे॒ऽभ्य॑जयन् (३) यद॒भ्यर्जयन् । तद॒भिजितो॑ऽभिजित्वम् । यं का॒मये॑तानपज॒य्यं ज॑ये॒दिति॑ । तमे॒तस्मि॑न्नक्ष॑त्रे यातयेत् । अन॒पज॒य्यमे॒व ज॑यति । पा॒प॒राजितमि॒व तु, इति॑ । उत्तराषाढानक्षत्रस्य यश्चतुर्थः पादः श्रवणनक्षत्रस्य यः प्रथमः पादस्तदुभयं मिलित्वा नक्षत्रसंधिरूपमभिजिदाख्यं किंचिन्नक्षत्रम् । देवास्तस्मिन्नक्षत्रे युद्धं कृत्वाऽभितां जितवन्तः । तस्मादभिजिदिति नाम संपन्नम् । एवं सति केनापि जेतुमशक्यं सैन्यमयं राजा जयेत्विति कामयमानोऽभिजिन्नक्षत्रे प्रयत्नं कारयेत्ततो जयत्येव । किं त्वस्ति

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.५.२) २२७ किंचिदन्यच्छत्रोः । पापेन तदीयं सैन्यं पराजितमिव भवति । अस्य राज्ञो न कश्चित्प्रयासः। इयमपि पूर्ववन्नक्षत्रप्रशंसैव । अथ श्रौतकर्माङ्गत्वेन रेवतीं विधत्ते- प्र॒जाप॑तिः प॒शूनसृ॑जत । ते नक्ष॑त्रं नक्ष॑त्र॒मुपा॑तिष्ठन्त । ते स॒माव॑न्त ए॒वाभ॑वन् । ते रे॒वती॒मुपा॑तिष्ठन्त (४) । ते रे॒वत्यां॒ प्राभ॑वन् । तस्मा॑द्रे॒वत्यां॑ प॒शूनां कु॑र्वीत । यत्किंचा॑र्वाची॒न ँ सोमा॑त् । प्रैव भ॑वन्ति, इति । प्रजापतिना सृष्टाः पशवो रेवतीव्यतिरिक्ते तस्मिन्नक्षत्रे स्वकीयस्वामिगृहे समागतास्ते च समा एवाभवन् । समशब्दादुत्पन्न आवतुप्रत्ययः स्वार्थिकः । यावन्तः समागतास्तावन्त एव न तु वृद्धिं गताः। रेवत्यां तु स्वामिगृहं प्राप्ताः प्रभूता अभवन् । तस्मात्सोमयागादर्वाचीनं पशूनां संबन्धि यत्कर्म “वायव्य ँ श्वेतमालभेत” इत्यादि तद्रेवत्यां कुर्वीत । तेन पशवः प्रभूता एव भवन्ति । नामनिरुक्त्या देवसंबन्धेन च नक्षत्राणि प्रशंसति- स॒ल॒िलं वा इ॒दम॒न्तर्रासी॑त् । यदतर॑न् । तत्ता॑रकाणां तार॒क॒त्वम् । यो वा इ॒ह यज॑ते । अ॒मुं स लो॒कं न॑क्षते । तन्नक्ष॑त्राणां नक्ष॒त्र॒त्वम् (५) । दे॒व॒गृ॒हा वै नक्ष॑त्राणि । य ए॒वं वेद॑ । गृ॒ह्ये॑व भ॑वति, इति । द्यावापृथिव्योरन्तर्मध्ये यदिदं स्थावरजंगमात्मकं जगद्दृश्यते तत्सर्वं पुरा प्रलयकाले सलिलमेवासीत् तदानीं कृत्तिकाद्याः सलिलं तीर्त्वा लोकान्तरेषु गताः । तस्मात्तरन्तीति व्युत्पत्त्या तारकत्वं संपन्नम् । यो यजमान इह नक्षत्रयुक्ते काले यागं करोति स यजमानोऽमुं स्वर्गं लोकं नक्षत्रे प्राप्नोति । नक्ष गताविति धातुः। अतो नक्षत्र इति व्युत्पत्त्या नक्षत्रत्वं संपन्नम् । किंच देवतागृहसदृशान्येतानि नक्षत्राणि । यथा मनुष्या गृहेषु दीपप्रकाशेन व्यवहरन्त्येवं देवा नक्षत्रप्रकाशेन व्यवहरन्ति । अतः प्रशस्तानि नक्षत्राणि । एवं वेदिता प्रशस्तगृहो बहुगृहो वा भवति । अथ प्रसङ्गाल्लौकिकं कंञ्चिद्धमं विधत्ते- या॒नि वा इ॒मानि॑ पृथि॒व्याश्चि॒त्राणि॑ । ता॒नि नक्ष॑त्राणि