तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

२६८ (१.६.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् व्याख्यातोऽवेक्ष्यतां तत्र काण्डोऽत्र समापितः ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् । पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमप्रपाठकाः समाप्ताः ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥ इति श्रीराजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक श्रीवीरबुक्कराज- ज्ञापालकेन माधवामात्येन विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डः समाप्तः॥ १ ॥ (मूलक्रमेण-अष्ट.-१ अध्या. ५ अनु. १२ (४८) । (भाष्यक्रमेण- का. १ प्रपा. ८ अनु. ४२ (६८) । अथ प्रथमाष्टके षष्ठः प्रपाठकः । तत्र प्रथमोऽनुवाकः । अनु॑मत्यै पुरोडाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति । ये प्र॒त्यञ्च॑: शम्या॑या अ॒वशीर्य॑न्ते । तन्नैऋ॑तमेक॑कपालम् । इ॒यं वा अनु॑मतिः। इ॒यं निर्ऋ॑तिः । नैऋ॑ते॒न पूर्वे॑ण॒ प्रच॑रति। पा॒प्मान॑मे॒व निर्ऋ॑तिं पू॒र्वां निरव॑दयते । एक॑कपालो भव॑ति । एक॑धैव निर्ऋ॑तिं॒ निरव॑दयते । यदहु॑त्वा॒ गार्ह॑पत्य ईयुः (१)। रुद्रो भू॒त्वाऽग्नि॒रनूत्थाय॑ । अ॒ध्व॒र्युं च॒ यज॑मानं च ह॑न्यात् । वी॒हि स्वाहाऽऽहु॑तिं जुषा॒ण इत्या॑ह । आहु॑त्यै॒वैन॑ ँ शमयति । नार्ति॒मार्छ॒त्यध्व॒र्युर्न यज॑मानः। एकोल्मु॒कं न॑यन्ति । तद्धि निर्ऋ॑त्यै भा॒ग॒धेय॑म् । इ॒मां दिशं॑ नयति । ए॒षा वै निर्ऋ॑त्यै॒ दिक् । स्वाया॑मे॒व दिशि॒ निर्ऋ॑तिं निरव॑दयते (२) स्वकृ॑त इरि॑णे जुहोति प्र॒दरे॒ वा॑ । ए॒तद्वै निर्ऋ॑त्या आ॒यत॑नम् । स्व ए॒वाऽऽयत॑ने॒ निर्ऋ॑तिं

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.६.१) २६९ नि॒रव॑दयते । ए॒ष ते॑ निर्ऋ॑ते भा॒ग इत्या॑ह । निर्दि॑श- त्ये॒वैना॑म् । भू॒तै ह॒विष्म॑त्यसीत्या॑ह । भूमि॑मे॒वोपाव॑र्तते । ञ्चेमम॒ हँस॒ इत्या॑ह । अ ँह॑स ए॒वैनं॑ मुञ्चति । अ॒ङ्गुष्ठाभ्यां॑ जुहोति(३)। अ॒न्तत॑ एव निर्ऋतिं॒ निर॑वदयते । कृ॒ष्णं वास॑: कृ॒ष्णतू॑षं दक्षि॑णा । ए॒तद्वै निर्ऋ॑त्यै रू॒पम् । रूपेणै॒व निर्ऋ॑तिं निर॑वदयते । अप्र॑तीक्षम॒ार्यन्ति॑ । निर्ऋत्या अ॒न्तर्हि॑त्यै स्वाहा॒ नमो॒ य इदं च॒कारेति॑ पुन॒रेत्य॑ गार्हपत्ये जुहोति । आहुत्या॑यैव नम॒स्यन्तो॒ गार्ह॑पत्यमु॒पाव॑र्तन्ते । आ॒नु॒म॒तेन॑ प्र॒चर॑ति । इ॒यं वा अनु॑मतिः (४) इ॒यमे॒वास्मै॑ रा॒ज्यमनु॑मन्यते । धे॒नुर्दक्षि॑णा । इ॒मामे॒व धे॒नुं कुरु॑ते । आ॒दि॒त्यं च॒रुं निर्व॑पति । उ॒भयी॑ष्वे॒व प्र॒जास्वा॒भिषि॑च्यते । दैवी॑षु च॒ मानु॑षीषु च । व॒रो दक्षि॑णा । व॒रो हि राज्यं॑ ँ समृद्ध्यै॑ । आ॒ग्ना॒वै॒ष्ण॒वमेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पति । अ॒ग्निः सर्वा॑ दे॒वता॑: । (५) । विष्णु॑र्य॒ज्ञः । दे॒वता॑श्चैव य॒ज्ञं चाव॑रुन्धे । वा॒म॒नो व॒ही दक्षि॑णा । यद्व॒ही । तेना॑ऽऽग्ने॒यः। यद्वा॑म॒नः । तेन॑ वै॒ष्ण॒वः समृद्धयै । अग्नीषोमीयमेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पति । अग्नीषोमा॑भ्यां वा इन्द्रो॑ वृ॒त्रमह॑न्निति । यद॑ग्नीषोमी॒यमेका॑दशकपालं निर्व॑पति (६) । वार्त्र॑घ्नमे॒व विजि॑त्यै॒ हिर॑ण्यं दक्षि॑णा समृद्ध्यै॑ । इन्द्रो॑ वृ॒त्र ँह॒त्वा । दे॒वता॑भिश्चेन्द्रि॑येण च व्या॑र्ध्यत । स ए॒तमै॑न्द्रा॒ग्नमेका॑दशकपालमपश्यत् । तं निर॑वपत् । तेन॒ वै स दे॒वता॑श्चेन्द्रि॒यं चावा॑रुन्धे । यदै॑न्द्राग्नमेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पति । दे॒वता॑श्चैव तेनै॑न्द्रि॒य च॒ यज॑मानोऽव॑रुन्धे । ऋ॒ष॒भो॒.वही दक्षि॑णा (७) । यद्व॒ही तेना॑ऽऽग्ने॒यः । यदृ॑ष॒भः । तेनै॑न्द्रः. समृद्धयै आ॒ग्ने॒यम॑ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति । ऐ॒न्द्रं दधि॑ । यदा॑ऽऽग्ने॒यो

भव॑ति । अ॒ग्निर्वै य॒ज्ञमु॒खम् । य॒ज्ञमु॒खमे॒वर्धि॑ पु॒रस्ता॑द्धत्ते । यदै॒न्द्रं दधि॑ (८) । इ॒न्द्रि॒यमे॒वाव॑रुन्थे । ऋषभो व॒ही दक्षि॑णा । यद्व॒ही । तेना॑ऽऽग्ने॒यः । यदृ॑ष॒भः। तेनै॒न्द्रः समृ॑द्ध्यै । याव॑ती॒र्वै प्र॒जा ओष॑धीना॒महु॑ताना॒माशन॑न् । ताः परा॑भवन् । आ॒ग्र॒य॒णं भव॑ति हु॒ताद्या॑य । यज॑मान॒स्याप॑राभावाय (९) दे॒वा वा ओष॑धीषू॒र्जिम॑युः । ता इन्द्रा॒ग्नी उदै॑जयताम् । तावे॒तमै॑न्द्रा॒ग्नं द्वाद॑शकपालं निर॑वृणाताम् । यदै॑न्द्रा॒ग्नो भव॑त्यू॒र्जित्यै॑ । द्वाद॑शकपालो भव॑ति । द्वाद॑श॒ मासा॑: संवत्स॒रः । सं॒व॒त्स॒रेणै॒वास्मा॒ अन्न॒मव॑रुन्धे । वै॒श्व॒दे॒वश्च॒रुर्भव॑ति । वै॒श्व॒दे॒वं वा अन्न॑म् । अन्न॑ मे॒वास्मै॑ स्वदयति (१०) । प्र॑थ॒मजो व॒त्सो दक्षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै । सौ॒म्य ँश्या॑मा॒कं च॒रुं निर्व॑पति । सोमो॒ वा अ॑कृष्ट॒प॒च्यस्य॒ राजा॑ । अ॒कृष्ट॑प॒च्यमे॒वास्मै॑ स्वदयति । वासो॒ दक्षि॑णा । सौ॒म्य ँहि दे॒वत॑या॒ वास॑: समृ॑द्ध्यै । सर॑स्वत्यै च॒रुं निर्व॑पति । सर॑स्वते च॒रुम् । मि॒थु॒नमे॒वाव॑रुन्धे । मि॒थु॒नौ गा॒वौ दक्षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै । ए॒ति॒ वा ए॒ष य॒ज्ञमु॒खाद्योऽर्द्धा॑: । योऽग्नेर्देव॑ता॒या एति॑ । अ॒ष्टावे॒ तानि॑ ह॒वी ँ षि॑ भव॒न्ति । अ॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री । गा॒य॒त्रोऽग्निः॑ । तेनै॒व य॒ज्ञमु॒खाद्योऽर्द्धा॒ द्या अ॒ग्नेर्देव॑ता यैर्नैति॑ (११), [इति १] ईयु॒र्निर्व॑दयते॒ऽङ्गुष्ठाभ्यां॑ जु॒होत्यनु॑मतिर्दे॒वता॑ निर्वप॑ति वही दक्षि॑णा यदै॒न्द्रं दध्य॑प रामावाय स्वदय॑ति गा॒वौ दक्षि॑णा समृ॑द्ध्यै षट् च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः । वै॒श्व॒दे॒वेन॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । ताः सृ॒ष्टा न

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.६.२) २७१

प्राजा॑यन्त । सोऽग्नि॒रक॑मयत । अह॒मि॒माः प्र॒ज॑नयेय॒मिति॑ । स प्र॒जाप॑तये॒ शुच॑मदधात् । सो॑ऽशोचत्प्र॒जामि॒च्छमा॑नः । तस्मा॒द्यं च॑ प्र॒जा भु॒नक्ति॒ यं च॒ न । तावु॒भौ शौचतः प्र॒जामि॒च्छमा॑नौ । तास्व॒ग्निम॒पर्य॑सृजत् । ता अ॒ग्निरध्यै॑त् (१) सोमो॒ रेतो॑ऽदधात् । स॒वि॒ता प्राज॑नयत् । सर॑स्वती॒ वाच॑मदधात् । पू॒षाऽपो॑षयत् । ते वा ए॒ते त्रिः सं॑वथ्स॒रस्य॒ प्रयु॑ज्यन्ते । ये दे॒वाः पु॒ष्टिपतयः । सं॒व॒थ्स॒रो वै प्र॒जाप॑तिः । सं॒व॒थ्स॒रेणै॒वास्मै॑ प्र॒जाः प्राज॑नयत् । ताः प्र॒जा जा॒ता म॒रुतो॑ऽघ्नन् । अ॒स्मानपि॑ न प्रायु॑क्ष॒तेति॑ (२) स ए॒तं प्र॒जाप॑तिमरुत ँस॒प्तक॑पालमपश्यत् । तं निर॑वपत् । ततो॒ वै प्र॒जाभ्यो॑ऽकल्पत । यन्मा॑रु॒तो नि॑रू (रु) प्यते॑ । य॒ज्ञस्य॒ क्लृप्त्यै॑ । प्र॒जाना॒मघा॑ताय स॒प्तक॑पालो भवति । स॒प्त ग॒णा वै म॒रुतः॑ । ग॒णश ए॒वास्मै॒ विशं॑ कल्पयति । स प्र॒जाप॑तिरशोचत् (३) । याः पूर्वाः॑ प्र॒जा असृ॑क्षि । म॒रुत॒स्ता अव॑धिषुः । क॒थमप॑राः सृ॒जेयेति॑ । तस्य॒ शुष्म॑आ॒ण्डं भू॒तं निर॑वर्तत । तद् व्युद॑हरत् । तद॑पोषयत् । तत्प्राजा॑यत । आ॒ण्डस्य॒ वा ए॒तद्रूपम् । यदा॒मिक्षा॑ । यद् व्युद्धर॑ति (४) । प्र॒जा एव तद्यज॑मानः पोषयति । वै॒श्व॒दे॒व्या॑मि॒क्षा भ॑वति । वै॒श्व दे॒व्यौ वै प्र॒जाः । प्र॒जा ए॒वास्मै॑ प्र॒जनय॑ति । वा॒जिन॒मान॑यति । प्र॒जास्वे॒व प्र॒जाता॑सु रेतो॑ दधाति । द्यावा॑पृथि॒व्य॑ एक॑कपालो भवति । प्र॒जा एव प्र॒जाता॑ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मु॒भयतः॒ परि॑गृह्णाति । दे॒वा॒सु॒राः संय॑त्ता आसन् । सो॑ऽग्नि॒रब्र॑वीत् (५) । मामग्रे॑ऽब्र॑वीत् । मया॒ मु॒खेनासु॑राञ्जेष्यथेति॑ । मां द्वि॒तीय॒मिति॒ सोमो॑ऽब्रवीत् । मया॒ राज्ञा॑ जेष्य॒थेति॑ । मा तृ॒तीय॒मिति॑ सवि॒ता । मया॒

२७२ (१.६.३) तैत्तिरीयब्राह्मणम् प्रसू॑ता जे॒ष्यथेति॑ । मां च॑तु॒र्थी॒मिति॑ सर॑स्वती । इ॒न्द्रियं॑ वो॒ऽहं धा॑स्या॒मीति॑ । मां प॑ञ्च॒ममिति॑ पू॒षा । मया॑ प्रति॑ष्ठया जे॒ष्यथेति॑ । (६) । तेऽग्निना॒ मुखे॑नासु॑रानजयन् । सोमे॑न॒ राज्ञा॑ । स॒वि॒त्रा प्रसू॑ताः । सर॑स्वतीन्द्रि॒यम॑दधात् । पू॒षा प्रति॑ष्ठाऽऽसी॑त् । ततो॒ व दे॒वा व्य॑जयन्त । यदे॒तानि॑ ह॒वीꣳषि॑ नि॒रुष्य॑न्ते विजि॑त्यै । नोत्त॑रवे॒दिमुप॑वपति । प॒शवो॒ वा उत्त॑रवे॒दिः । अजा॑ता इव॒ ह्येतर्हि॑ प॒शव॑: (७) । ऐ॒दित्य॑शो॒चद्यु॒द्धर॑त्यब्रवीत्याप्र॒त्ष्ठया॑ जे॒ष्यथेत्येतर्हि॑ प॒शव॑: । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः । त्रि॒वृद्ब॒र्हिर्भव॑ति । मा॒ता पि॒ता पु॒त्रः । त॒देव तन्मि॑थु॒नम् । उल्बं॒ गर्भो॑ जरायु॑ । त॒देव तन्मि॑थु॒नम् । त्रे॒धा ब॒र्हिः संन॑द्धं भ॑वति । त्र्य॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒ष्वेव लो॒केषु॒ प्रति॑तिष्ठति एक॑धा पु॒नः संन॑द्धं भवति । एक॑ इव॒ ह्य॑यं लो॒कः (१) । अ॒स्मिन्ने॒व तेन॑ लो॒के प्रति॑तिष्ठति । प्र॒सुवौ॑ भवन्ति । प्र॒थ॒म॒जा॒मे॒व पुष्टि॒मव॑रुन्धे । प्र॒थ॒म॒जो व॒त्सो दक्षि॑णा समृ॑द्ध्यै । पृष॒दाज्यं॑ गृ॑ह्णाति । प॒शवो॒ वै पृ॑ष॒दाज्यम्॑ । प॒शूने॒वाव॑रुन्धे । प॒ञ्च॒गृही॑तं भव॑ति । पा॒ङ्क्ता हि प॒शव॑:। ब॒हुरूपं॑ भव॑ति (२) । ब॒हु॒रूपा॒ हि प॒शव॑: समृ॑द्ध्यै । अ॒ग्निं म॑न्थन्ति । अ॒ग्नि॒मुखा॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । यद॒ग्निं म॒न्थन्ति॑ । अ॒ग्नि॒मुखा॑ ए॒व तत्प्र॒जा यज॑मानः सृजते । नव॑ प्र॒जाया॑ (याजा) ईज्यन्ते । नवा॑नूया॒जाः । अ॒ष्टौ हवीꣳ॑ षि॑ । द्वावा॑घा॒रौ । द्वावाज्य॑भागौ (३)। त्रि ꣳ॑शत्संप॑द्यन्ते । त्रि ꣳ॑ शद॑क्षरा वि॒राट् । अन्नं॑ वि॒राट् ।

वि॒राजै॒वान्नाद्य॒मव॑रुन्धे । यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः । तेज॒ आज्य॑म् । यदेक॑कपा॒ल॒ आज्य॑मानय॑ति । यज॑मानमे॒व तेज॑सा॒ समर्ध॑यति । यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः । प॒शव॒ आज्य॑म् (४) । यदेक॑कपा॒ल॒ आज्य॑मानय॑ति । यज॑मानमे॒व प॒शुभिः॒ समर्ध॑यति । यदल्प॑मान॒येत् । अल्पा॑ एनं प॒शवो॑ भु॒ञ्जन्त॒ उप॑तिष्ठेरन् । यद्ब॒ह्वाना॒येत् । ब॒ह्व॑ एनं प॒शवो भु॒ञ्जन्त॒ उप॑तिष्ठेरन् । ब॒ह्नानीयाऽऽविः पृ॒ष्ठं कु॑र्यात् । ब॒ह्व॑ ए॒वैनं॑ प॒शवो॑ भु॒ञ्जन्त॒ उप॑तिष्ठन्ते । यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः । यदेक॑कपालस्याव॒द्येत् । (५) । यज॑मानस्याव॒द्येत् । उद्वा माद्ये॒द्यज॑मानः । प्र वा॑ मीयेत । स॒कृदे॒व होत॑व्यः । स॒कृदि॑व॒ हि सु॑व॒र्गो लो॒कः । हु॒त्वाऽभिजु॑होति । यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं लो॒कं ग॑मयित्वा । तेज॑सा॒ समर्ध॑यति । यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः । सु॒व॒र्गो लो॒क आ॑हव॒नीयः (६) यदेक॑कपालमाहव॒नीये॑ जु॒होति॑ । यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं लो॒कं ग॑मयति । यद्धस्ते॑न जुहु॒यात् । सु॒व॒र्गाल्लो॒का द्यज॑मान॒मर्व॑विध्येत् । स्रुचा जु॑होति । सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ समर्ष्ट्यै॑ । यत्प्राङ्पद्ये॑त । दे॒व॒लो॒कम॑भिजयेत् । यद्दक्षिणा पि॑तृलो॒कम् । यत्प्रत्यक् (७) । रक्षा ँ 'सि य॒ज्ञ ँ ह॑न्युः । यदुदङ् । म॒नु॒ष्य॒लो॒कम॑भिजयेत् । प्रति॑ष्ठितो होत॒व्यः॑ । एक॑कपालं॒ वै प्रति॑तिष्ठन्तं॒ द्यावा॑पृथि॒वी अनुप्रति॑तिष्ठतः । द्यावा॑पृथि॒वी ऋ॒तवः॑ । ऋ॒तून्य॒ज्ञः । य॒ज्ञं यज॑मानः । यज॑मानं प्र॒जाः । तस्मा॒त्प्रति॑ष्ठितो होत॒व्यः॑ । (८) वा॒जिनौ॑ यज॑ति । अ॒ग्निर्वा॒युः सूर्यः॑ । ते वै वा॒जिनः॑ । ताने॒व तर्प॑यति । अथो॒ खल्वा॑हुः । छन्दाँ॑ सि॒ वै वा॒जिन॒ इति॑ । तान्ये॒व तर्प॑यंति । ऋ॒क्तगा॒मे वा इन्द्र॑स्य॒ हरी॑ सोम॒पानौ॑ ।

२७४ (१.६.४) तैत्तिरीयब्राह्मणम् तयो॑: परि॒धय॒ आधा॑नम् । वा॒जिनं॑ भाग॒धेय॑म् । (९) । यदप्र॑हृत्य परि॒धीञ्जु॑हुयात् । अ॒न्तराधानाभ्यां॒ द्या संप्र॒यच्छे॑त् । प्र॒हृत्य॑ परि॒धीञ्जु॑होति । निरा॑धानाभ्यामे॒व द्या संप्र॑य॑च्छति । ब॒र्हिषि॑ वि॒षि॒ञ्चन्वा॒जिन॒मान॑यति । प्र॒जा वै ब॒र्हिः । रेतो॒ वाजिन॑म् । प्र॒जास्वे॒व रेतो दधाति । स॒मु॒पहूय॑ भक्षयन्ति । ए॒तत्सो॑मपी॒था ह्ये॑त । अथो आ॒त्मन्ने॒व रेतो दधते । यज॑मान उत्त॒मो भ॑क्षयति । प॒शवो॒ वै वा॒जिन॑म् । यज॑मान ए॒व प॒शून्प्रति॑ष्ठापयन्ति (१०) । लोको ब॑हुरूपं॒ भ॑वत्याज्य॑भागौ पशव॒ आज्य॑मव॒द्येदा॑हवनी॒यः प्र॒त्यक्त स्मा॒त्प्रति॑ष्ठितो होत॒व्यो॑ भाग॒धेय॑मे॒तं च॒त्वारि॑ च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः । प्र॒जाप॑तिः सवि॒ता भू॒त्वा प्र॒जा अंमृ(सृ). जत । ता एन॑मर्त्यमन्यन्त । ता अ॑स्मादपा॑क्रामन् । ता व॑रुणो भू॒त्वा प्र॒जा वरु॑णे नाग्राहयत् । ताः प्र॒जा वरु॑णगृहीताः । प्र॒जाप॑तिं पुनरुपा॑धावन्ना॒थमि॒च्छमा॑नाः । स ए॒तान्प्र॒जाप॑तिर्व॑रुणप्रघा॒सान॑पश्यत् । तां निर॑वपत् । तैर्वै स प्र॒जा व॑रुणपा॒शाद॑मुञ्चत् । यद्व॑रुणप्रघा॒सा नि॑रु॒प्यन्तै॑ (१)। प्र॒जाना॒मव॑रुंणग्राहाय । तासां॒ दक्षि॑णो बा॒हुर्न्य॑क्र आसी॑त् । स॒व्यः प्रसृ॑तः । स ए॒तां द्वि॒तीयां दक्षि॑णतो वेदि॒मुद॑हन् । ततो॒ वै स प्र॒जानां॒ दक्षि॑णबा॒हुं प्रासा॑रयत् । यद्द्वि॒तीयां दक्षि॑ण॒तो वेदि॑मु॒द्धन्ति॑ । प्र॒जाना॑मे॒व तद्यज॑मानो॒ दक्षि॑णं बा॒हुं प्रसा॑रयति । तस्मा॑च्चातुर्मास्यया॒ज्य॑मु॒ष्मिँल्लो॒क उ॑भयाबा॒हुः। य॒ज्ञाभि॑जित॒ ँह्य॑स्य । पृ॒थुमा॑त्राद्वेदी असं॑भिन्ने भवतः ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.६.४) २७५

(२) । तस्मा॑त्पृथुमा॒त्रं व्य॑ ᳵ सौ॑ । उ॒त्तर॑स्यां वेद्या॑मुत्त॒रवे॑दिमुप॑वपति । प॒शवो॒ वा उ॑त्त॒रवे॑दिः । प॒शूने॒वाव॑रुन्धे । अथो॑ य॒ज्ञपु॑रुषोऽन॑न्तरित्यै । ए॒तद्ब्राह्म॑णान्येव पञ्च॑ ह॒वी ᳵ षि॑ । अथै॒ष ऐ॑न्द्रा॒ग्नो भव॑ति । प्रा॒णा॒पा॒नौ वा ए॒तौ दे॒वाना॑म् । यदि॑न्द्रा॒ग्नी । यदै॑न्द्रा॒ग्नो भव॑ति । (३) । प्रा॒णा॒पा॒नावे॒वाव॑रुन्धे । ओजो॒ बलं॒ वा ए॒तौ दे॒वाना॑म् । यदि॑न्द्रा॒ग्नी । यदै॑न्द्रा॒ग्नो भव॑ति । ओजो॒ बल॑मे॒वाव॑रुन्धे । मा॒रु॒त्या॑मि॒क्षा भव॑ति । वा॒रु॒ण्या॑मि॒क्षा॑ । मे॒षी च॑ मे॒षश्च॑ भवतः । मि॒थु॒ना ए॒व प्र॒जा व॑रुणपा॒शान्मु॑ञ्चति । लो॒म॒शौ भ॑वतो मेध्य॒त्वाय॑ (४) । श॒मीप॒र्णान्युप॑वपति । घा॒समे॒वाभ्या॒मपि॑यच्छति । प्र॒जाप॑तिमन्ना॒द्यं नोप॑नमत् । स ए॒तेन॑ श॒तेध्मै॑न ह॒विषा॒ऽ न्नाद्य॒मवा॑रुन्ध । यत्प॑रःश॒तानि॑ शमीप॒र्णानि॒ भव॑न्ति । अ॒न्ना॒द्यस्याव॑रुद्ध्यै । सौ॒म्यानि॒ वै करी॑राणि । सौ॒म्या खलु॒ वा आहु॑तिर्दि॒वो वृष्टिं॑ च्यावयति । यत्करी॑राणि॒ भव॑न्ति । सौ॒म्ययै॒वाऽऽहु॑त्या दि॒वो वृष्टि॒मव॑रुन्धे । का॒य एक॑कपालो भव॑ति । प्र॒जानां॒ क्ऌप्त्या॑य॑ । प्र॒ति॒पूरु॑षं क॑र॒म्भपा॒त्राणि॑ भवन्ति । जा॒ता ए॒व प्र॒जा व॑रुणपा॒शान्मु॑ञ्चति । एक॑मतिरि॒क्तम् । ज॒नि॒ष्यमा॑णा ए॒व प्र॒जा व॑रुणपा॒शान्मु॑ञ्चति (५) । नि॒रु॒प्यन्तै॑ भव॒तो भव॑ति मेध्य॒त्वाय॑ रुन्धे॒ षट् च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

अथ षष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः । उत्त॑रस्यां॒ वेद्या॑मन्यानि॑ ह॒वीꣳषि॒ सादयति । दक्षि॑णायां मा॒रु॒तीम् । अप॑धुरमे॒वैनां॑ युनक्ति । अथो॒ ओज॑ ए॒वाऽऽसा॒मव॑हरति । तस्मा॒द्ब्रह्म॑णश्च क्ष॒त्राच्च॒ विशो॑ऽन्यतोऽपक्र॒मिणी॑: । मा॒रु॒त्या पू॒र्वया॑ प्रचरति । अनृ॑तमे॒वाव॑यजते । वा॒रु॒ण्योत्त॑रया । अन्त॑त ए॒वं वरु॑णमव॑यजते । यदे॒वाध्व॒र्युः क॒रोति॑ (१) । तत्प्रति॑प्रस्था॒ता क॑रोति । तस्मा॒द्यच्छ्रेया॑न्क॒रोति॑ । तत्पापी॑यान्करोति । पत्नीं॑ वाचयति । मेध्या॑मे॒वैनां॑ करोति । अथो॒ तर्प॑ ए॒वैना॒मुप॑ नयति । यज्जा॒रꣳसन्तं॒ न प्र॑ब्रू॒यात् । प्रि॒यं ज्ञा॒तिꣳरु॑न्ध्यात् । असा॒ मे जा॒र इति॑ निर्दि॑शेत् । निर्दि॑श्यै॒वैनं॑ वरु॒णपा॒शेन॑ ग्राहयति (२) । प्र॒घा॒स्यान्ह॑वामह॒ इति॒ पत्नी॑मुदा॒र्नय॑ति । अहू॑तै॒वैना॑म् । यत्पत्नी॑ पुरोनुवा॒क्या॑मनुब्रू॒यात् । निर्वी॑र्यो॒ यज॑मानः स्यात् । यज॑मानोऽन्वा॑ह । आ॒त्मनैव वी॒र्यं॑ धत्ते । उ॒भौ या॒ज्याꣳसवी॑र्यत्वाय॑ । यद्ग्रा॒मे यदर॑ण्य इत्या॑ह । य॒थो॒दित॑मे॒व वरु॑णमव॑यजते । य॒ज॒मा॒न॒दे॒व॒त्यो॑ वा आ॑हव॒नीय॑: (३) । [भ्रातृ॑व्यदे॒व॒त्यो॑ दक्षि॑णः । यदा॑हव॒नीये॑ जुहु॒यात् । यज॑मानं वरु॒णपा॒शेन॑ ग्राहयेत् । दक्षि॑णे॒ऽग्नौ जु॑होति । भ्रातृ॑व्यमे॒व वरु॑णपा॒शेन॑ ग्राहयति । शूर्पेण॑ जु॒होति॑ । अन्य॑मेव वरु॑णमव॑यजते । शी॒र्षन्नधि॑नि॒धाय॑ जु॒होति॑ । शीर्ष॑त ए॒व वरु॑णमव॑यजते । प्र॒त्यङ्ति॒ष्ठञ्जु॑होति (४)।] प्र॒त्यङ्ङे॒व वरु॑णपा॒शान्निर्मु॑च्यते । अक्र॒न्कर्म॑ कर्म॒कृत॒ इत्या॑ह । दे॒वानृ॒णं निर॑वदाय॑ । अनृ॑णा गृ॒हानु॒- प्रप्रेतेति॒ वावैतदा॑ह । वरु॑णगृहीतं॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यद्यजु॑षा गृ॒हीत॒स्याति॒रिच्य॑ते । तुषां॑श्च निष्का॒सꣳश्च॑ । तुषै॑श्च निष्का॒सेन॑

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.६.६) २७७ चाव॑भृथमवै॑ति । वरु॑णगृहीतेनै॒व वरु॑णमव॑जयते । अ॒पोऽव॑भृथमवै॑ति (५)। अ॒प्सु वै वरु॑णः । सा॒क्षादे॒व वरु॑णमव॑जयते । प्रतियुतो वरु॑णस्य॒ पाश॒ इत्या॑ह । व॒रु॒ण॒पा॒शादे॒व निर्मु॑च्यते । अप्र॑तीक्षमाय॑न्ति । वरु॑णस्यान्तर्हि॑त्यै । एधो॑ऽस्येधीषीमहीत्या॑ह । स॒मिधै॒वाग्निं नम॑स्यन्त । उपा॒र्यन्ति॑ । तेजो॑ऽसि॒ तेजो॒ मयि॑ धे॒हीत्या॑ह । तेज॑ ए॒वाऽऽत्मन्ध॑त्ते (६) । क॒रोति॑ ग्राहयत्याहवनी॒यस्तिष्ठ॑ञ्जुहोत्यपो॑ऽवभृथमवै॑ति धत्ते । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः । दे॒वासु॑राः सं॒यत्ता॑ आसन् । सोऽग्नि॒रब्र॑वीत् । ममे॒यमनी॑कवती त॒नूः । तां प्री॑णीत । अथासु॑रा॒नभि॑भविष्य॒थेति॑ । ते दे॒वा अ॒ग्नयेऽनी॑कवते पु॒रोडाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर॑वपन् । सोऽग्नि॒रनी॑कवान्त्स्वेन॑ भा॒ग॒धेये॑न प्री॒तः । च॒तुर्धाऽनी॑कान्यजनयत् । ततो॑ दे॒वा अभ॑वन् । पराऽसु॑राः(१), यद॒ग्नयेऽनी॑कवते पु॒रोडाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति । अ॒ग्निमे॒वानी॑कवन्त॒ꣳ स्वेन॑ भा॒ग॒धेये॑न प्रीणाति । सोऽग्नि॒रनी॑कवान्त्स्वेन॑ भा॒ग॒धेये॑न प्री॒तः । च॒तुर्धाऽनी॑कानि जनयते । अ॒सौ वा आ॑दि॒त्योऽग्नि॒रनी॑कवान् । तस्य॑ र॒श्मयोऽनी॑कानि । सा॒क ँ सूर्ये॑णोद्य॒ता निर्व॑पति । सा॒क्षादे॒वास्मा॒ अनी॑कानि जनयति । ते सु॑राः परा॑जिता॒ यन्तः॑ । द्यावा॑पृथि॒वी उपा॑श्रयन् (२) । ते दे॒वा म॒रुद्भ्य॑: सांत॒पने॑भ्यश्च॒रुं निर॑वपन् । तान्द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मे॒वोभय॑तः॒ समर्त्तृपन् । यन्म॒रुद्भ्य॑: । सांत॒पने॑भ्यश्च॒रुं निर्व॑पति ।

२७८ (१.६.७) तैत्तिरीयब्राह्मणम् द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मे॒व । तदु॑भय॒तो यज॑मानो भ्रातृ॑व्या॒त्संत॑पति । म॒ध्यंदि॒ने निर्व॑पति । तर्हि॒ हितेऽक्षि॑ष्ठं तप॑ति । । च॒रुर्भव॑ति । सर्व॑त ए॒वैना॒न्संत॑पति । ते दे॒वाः । श्वो॑वि॒जयि॑नः सन्तः॑ । सर्वा॑सां दु॒ग्धे गृ॑हमे॒धीयं॑ च॒रुं निर॑वपन् (३) । आशि॑ता ए॒वाद्योप॑वसाम। कस्य॒ वा हेदम् । कस्य॑ वा॒ श्वोभ॑वि॒तेति॑ । स शृतोऽ॑भवत् । तस्याहु॑तस्य॒ नाश्न॑न् । न हि दे॒वा अहु॑तस्या॒श्नन्ति॑ । तैऽब्रुवन् । कस्मा॑ इ॒म ँ हौष्याम॒ इति॑ । म॒रुद्भ्यो॑ गृहमे॒धिभ्य॒ इत्य॑ब्रुवन् । तं म॒रुद्भ्यो॑ गृहमे॒धिभ्योऽ॑जुहवुः (४) । ततो॑ दे॒वा अभ॑वन् । पराऽसु॑राः । यस्यै॒वं वि॒दुषो म॒रुद्भ्यो॑ गृहमे॒धिभ्यो॑ गृ॒हे जुह्व॑ति । भव॑त्या॒त्मना॑ । पराऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवति । यद्वै य॒ज्ञस्य॑ पा॒क्त्रा क्रि॒यते॑ । प॒शव्यं॑ तत् । पा॒क्त्रा वा ए॒तत्क्रि॑यते । यन्नेध्मा ब॒र्हिर्भव॑ति । न सा॑मिधे॒नीरन्वाह॑ (५) न प्रया॒जा इ॒ज्यन्ते॑ । नानू॑या॒जाः । य ए॒वं वेद॑ । प॒शुमान्भ॑वति । आज्य॑भागौ यजति । य॒ज्ञस्यै॒व चक्षु॑षी॒ नान्त॑रैति । म॒रुतो॑ गृहमे॒धिनौ॑ यजति । भा॒ग॒धेये॑नै॒वैना॒न्त्सम॑र्धयति । अ॒ग्नि ँ स्विष्टकृ॑तं यजति प्रति॑ष्ठित्यै । इडा॑न्तो भवति । प॒शवो॒ वा इडा॑। प॒शुष्वे॒वोपरि॑ष्टात्प्रतिति॑ष्ठति (६) । असुरा अभ्रयन्गृहमेधीयं चरुं निर॑वपन्नजुहवुरन्वाहेडोन्तो भवति द्वे च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः । यत्पत्नी॑ गृहमे॒धीय॑स्या॒श्नीयात् । गृ॒ह॒मेध्यै॑व स्या॑त् । वि र्तव॑स्य य॒ज्ञ ऋ॑ध्येत् । यन्नाश्नीयात् । अगृ॑हमेधी स्यात्

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.६.७) २७९ नास्य॑ य॒ज्ञो व्य॑र्द्ध्येत । प्र॒ति॒वे॒शं प॑चेयुः । तस्या॑श्नीयात् । गृ॒ह॒मे॒ध्येयैव भ॑वति । नास्य॑ य॒ज्ञो व्य॑र्द्ध्यते (१) । ते दे॒वा गृ॒ह॒मे॒धीये॑ने॒ष्ट्वा । आशि॑ता अभवन् । आञ्ज॑ता॒भ्य॑ञ्जत । अनु॑व॒त्सान॑वासयन् । तेभ्योऽसु॑राः क्षुधं॒ प्रा॒हि॑ण्वन् । सा दे॒वेषु॑ लो॒कमवि॑त्त्वा । असु॑रा॒न्पुन॑रगच्छन् । गृ॒ह॒मे॒धीये॑ने॒ष्ट्वा । आशि॑ता भवन्ति । आञ्ज॑ते॒ऽभ्य॑ञ्जते (२) । अनु॑व॒त्सान्वा॑सयन्ति । भ्रातृ॑व्यायै॒व तद्यज॑मानः क्षुधं॒ प्रहि॑णोति । ते दे॒वा गृ॒ह॒मे॒धीये॑ने॒ष्ट्वा । इन्द्रा॑य निष्का॒सं न्य॑दधुः । अ॒स्माने॒व श्व इन्द्रो॑ निहि॑तभाग उपाव॑र्ति॒तेति॑ । तानिन्द्रो॑ निहि॑तभाग उपाव॑र्तत । गृ॒ह॒मे॒धीये॑ने॒ष्ट्वा । इन्द्रा॑य निष्कां॒सं निर्द॑ध्यात् । इन्द्र॑ ए॒वैनं॑ निहि॑तभाग उपाव॑र्तते । गार्ह॑पत्ये जुहोति (३) । भा॒ग॒धेये॑नै॒वैनँ॑ समर्धयति । ऋषभमाह्व॑यति । व॒षट्का॒र ए॒वास्य॒ सः । अथो॑ इन्द्रि॒यमे॒व तद्वी॒र्यं यज॑मानो॒ भ्रातृ॑व्यस्य वृङ्क्ते । इन्द्रो॑ वृ॒त्रँ ह॒त्वा । परां॑ प॒रावर्त॑मगच्छत् । अपा॑राध॒मिति॒ मन्य॑मानः । सो॑ऽब्रवीत् । क इ॒दं वे॑दि॒ष्यतीति॑ । तेऽब्रुवन्म॒रुतो॒ वरं॑ वृणामहै (४) । अथ॑ व॒यं वै॑दाम । अ॒स्मभ्य॑मे॒व प्रथ॑म ँ ह॒विर्निर्व॑प्यता॒ इति॑ । त एन॒ममध्य॑क्रीडन् । तत्क्री॒डिनां॑ क्री॒डित्वम् । यन्म॒रुद्भ्यः॑ क्री॒डिभ्यः॑ प्रथ॒म ँ ह॒विर्निर्व॑प्यते । विजि॑त्यै । सा॒क ँ सूर्येणोद्यता निर्व॑पति । ए॒तस्मि॒न्वै लो॒के इन्द्रो॑ वृ॒त्रम॑ह॒न्सम्मृ॑द्धयै । ए॒तद्ब्राह्म॑णान्ये॒व पञ्च॑ ह॒वी ँषि॑ ए॒तद्ब्राह्म॑ण ऐन्द्रा॒ग्नः । अथै॒ष ऐन्द्रश्च॒रुर्भव॑ति । उ॒द्धारं॑ वा ए॒तमिन्द्र॑ उ॒द॑हरत । वृ॒त्र ँ ह॒त्वा । अ॒न्यासु॑ दे॒वता॑स्वधि॑ । यदे॒ष ऐन्द्रश्च॒रुर्भव॑ति । उ॒द्धार॑मे॒व तं यज॑मान॒ उद्ध॑रते । अ॒न्यासु॑ प्र॒जास्वधि॑ । वै॒श्व॒क॒र्म॒ण

२८० (१.६.८) तैत्तिरीयब्राह्मणम् एक॑कपालो भवति । विश्वा॑न्ये॒व तेन॒ कर्मा॑णि॒ यज॑मानो॒ऽवरुन्धे (५) । ऋ॒ध्यते॒ऽभ्य॑ञ्जते जुहोति वृणामहै भवत्य॒ष्टौ च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथ षष्ठप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः । वै॒श्व॒दे॒वेन॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । ता व॑रुणप्रघा॒सैर्वरु॑णपा॒शाद॑मुञ्चत् । सा॒क॒मे॒धैः प्रत्य॑स्थापयत् । त्र्य॑म्बकैरु॒द्रं नि॒र्वा॑दयत । पि॒तृय॒ज्ञेन॑ सुव॒र्गं लो॒कम॑गमयत् । यद्वै॑श्वदे॒वेन॒ यज॑ते । प्र॒जा एव तद्यज॑मानः सृज॑ते । ता व॑रुणप्रघा॒सैर्वरु॑णपा॒शान्मु॑ञ्चति । सा॒क॒मे॒धैः प्रति॑ष्ठापयति । त्र्य॑म्बकैरु॒द्रं निरव॑दयते (१) । पि॒तृय॒ज्ञेन॑ सुव॒र्गं लो॒कं ग॑मयति । द॒क्षि॒णतः प्रा॑चीनावी॒ती निर्व॑पति । द॒क्षि॒णावृ॒द्धि पि॑तॄणा॒म् । अना॑दृत्य॒ तत् । उत्त॑रत ए॒वोप॑वी॒य॒ निर्व॑पेत् । उ॒भये॑ हि दे॒वाश्च॑ पि॒तर॑श्चे॒ज्यन्ते॑ । अथो॒ यदे॒व दक्षि॑णा॒र्धेऽधि॑श्रय॑ति । तेन॒ दक्षि॑णा वृ॒त् । सोमा॑य पि॒तृम॑ते पु॒रोडाश ँ॒ षट्क॑पालं॒ निर्व॑पति । सं॒व॒त्स॒रो वै सोम॑: पि॒तृमा॑न् (२) सं॒व॒त्स॒रमे॒व प्री॑णाति । पि॒तृभ्यो॑ ब॒र्हिषद्भ्यो॑ धा॒नाः । मासा॒ वै पि॒तरौ॑ ब॒र्हिषद॑: । मासा॑ने॒व प्री॑णाति । यस्मि॑न्वा ऋ॒तौ पुरु॑षः प्र॒मीय॑ते । सो॑ऽस्या॒मुष्मिं॑ल्लो॒के भ॑वति । ब॒हुरू॑पा धा॒ना भ॑वन्ति । अ॒हो॒रा॒त्राणा॑म॒भिजि॑त्यै । पि॒तृभ्यो॑ऽग्निष्वा॒त्तेभ्यो॑ म॒न्थम् । अर्ध॑मा॒सा वै पि॒तरौ॑ऽग्निष्वा॒त्ताः (३) । अर्ध॑मा॒साने॒व प्री॑णाति । अ॒भि॒वा॒न्या॑यै दु॒ग्धे भ॑वति । सा हि पि॑तृदे॒व॒त्यं॑ दु॒हे । यत्पू॒र्णम् । तन्म॑नु॒ष्या॑णा॒म् । उ॒प॒र्यधो॑ दे॒वाना॑म् । अर्ध॑:

पि॒तॄणा॑म् । अर्ध॑ उप॑मन्थति । अर्धो॑ हि पि॒तॄणा॑म् । एक॒योप॑मन्थति (४) । एका॒ हि पि॒तॄणा॑म् । दक्षि॑णोप॑मन्थति । दक्षि॑णावृद्धि पि॒तॄणा॑म् । अना॑रभ्योप॑मन्थति । तद्धि पि॒तॄन्गच्छ॑ति । इ॒मां दिशं॑ वेदि॒मुद्ध॑न्ति उ॒भये॑ दे॒वाश्च॑ पि॒तर॑श्चे॒जय॑न्तै । चतु॑ःस्रक्तिः भ॑वति । सर्वा॒ ह्यनु॒दिश॑: पि॒तर॑: । अखा॑ता भवति (५) । खा॒ता हि दे॒वाना॑म् । मध्य॒तोऽग्निराधी॑ते । अ॒न्ततो हि दे॒वाना॑माधी॒यते॑ । वर्षी॑यानिध्म इ॒ध्माद्भव॑ति । व्यावृत्यै॑ । परि॑श्रयति । अन्तर्हि॑तो हि पि॒तृलो॒को म॑नुष्यलो॒कात् । यत्प॑रुषि 'दिनम् । तद्दे॒वाना॑म् । यद॑न्तरा । तन्म॑नुष्या॑णाम् (६) । यत्स॑मूलम् । तत्पि॑तॄणा॑म् । समूलं॑ ब॒र्हिर्भव॑ति व्यावृत्यै॑ । दक्षि॑णा स्तृणाति । दक्षि॑णावृद्धि पि॒तॄणा॑म् । त्रिः पर्ये॑ति । तृतीये॑ वा इ॒मो लो॒के पि॒तर॑: । ताने॒व प्री॑णाति । त्रिः पुनः पर्ये॑ति । षट् संप॑द्यन्ते (७) । षड् वा ऋ॒तव॑: । ऋ॒तूने॒व प्री॑णाति । यत्प्र॑स्तरं यजु॑षा गृ॒ह्णीयात् । प्र॒मायु॑को यज॑मानः स्यात् । यन्न गृ॒ह्णीयात् । अना॑यतनः स्या॑त् । तूष्णीमे॒व न्य॑स्येत् । न प्र॒मायु॑को भ॑वति । नाना॑यतनः । यत्त्रीन्परि॑धीन्परि॒दध्या॑त् (८) । मृ॒त्युना॒ यज॑मानं परि॑गृह्णीयात् । यन्न परि॑दध्यात् रक्षा ँ सि य॒ज्ञं ह॑न्युः । द्वौ परि॑धी परि॑दधाति रक्ष॑सामप॑हत्यै । अथो॑ मृ॒त्योरे॒व यज॑मानमुत्सृ॑जति । यत्त्री ँ स्त्रीणि ह॒वी ँ ष्यु॑दा॒हरे॑युः । त्र॒यस्त्रय ए॒षा ँ सा॒कं प्रमी॑येरन् । एकै॑कमनूचीना॑न्युदाह॑रन्ति । एकै॑क ए॒वैषा॑म॒न्वञ्च॑: प्रमी॑यते । क॒शिपु॑ कशिपु॒व्या॑य । उप॑बर्ह॑णमुपबर्ह॒ण्या॑य । आ॒ञ्जन॑माञ्ज॒न्या॑य । अ॒भ्य॒ञ्जन॑मभ्यञ्ज॒न्या॑य । य॒थाभा॒गमे वैना॑न्प्रीणाति (९) ।

२८२ (१.६.९) तैत्तिरीयब्राह्मणम् नि॒रव॑दयते पि॒तृमा॑नग्नि॒ष्वात्ता॑ एक॒योप॑मन्थि॒त्यखा॑ता भवति मनु॒ष्या॑णां पद्यन्ते परिदध्यान्मीय॑ते॒ पञ्च॑ च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः । अ॒ग्नये॑ दे॒वेभ्यः॑ पि॒तृभ्य॑: समि॒ध्यमा॑नायानु॒ब्रूहीत्या॑ह । उ॒भये॑हि दे॒वाश्च॑ पि॒तर॑श्चेज्या॒न्तै । एका॒मन्वा॑ह । एका॒ हि पि॒तॄणा॒म् । त्रि॒रन्वा॑ह । त्रि॒र्हि दे॒वाना॒म् । आ॒घा॒रावा॒घार॑यति । य॒ज्ञपु॑रुषोरनन्त॒रित्यै॑ । नाऽऽर्षे॒यं वृ॑णीते । न होता॑रम् । (१)। यदार्षे॒यं वृ॒णीते॑ । यद्धोता॑रम् । प्र॒मायु॑को यज॑मानः स्यात् । प्र॒मायु॑को होता॑ । तस्मा॒न्न वृ॑णीते । यज॑मानस्य॒ होतृ॑र्गोपी॒थाय॑ । अप॑बर्हिषः प्र॒याजा॑न्यजति । प्र॒जा वै बर्हि॑ः । प्र॒जा ए॒व मृ॒त्यो रुत्सृ॑ति । आज्य॑भागौ यजति (२) । य॒ज्ञस्यै॒व चक्षु॑षी नान्त॒रैति॑ । प्रा॒ची॒ना॒वी॒ती सोमं॑ यजति । पि॒तृदे॑वत्या॑ हि ए॒षाऽऽहु॑तिः । प॒ञ्च॒कृत्वोऽव॑द्यति । पञ्च॒ ह्येता दे॒वता॑: । द्वे पु॑रोनुवा॒क्ये॑ । या॒ज्या॑दे॒वता॑ वषट्का॒रः । ता ए॒व प्री॑णाति । संत॑त॒ मव॑द्यति (३) । ऋ॒तूना॒ ँसंत॑त्यै । प्रैवैभ्यः॑ । पू॒र्वा॑या पुरोनुवा॒ क्य॑याऽह । प्रण॑यति द्वि॒तीय॑या । ग॒मय॑ति या॒ज्य॑या । तृ॒तीये॑ वा इ॒तो लो॒के पि॒तर॑: । अह॑ ए॒वैनां॑ पू॒र्वाया पुरोनुवा॒ क्य॑या॒ऽत्यान॑यति । रात्रि॑यै द्वि॒तीय॑या । ऐ॒वैना॑न्या॒ज्य॑या गमयति । द॒क्षि॒णतो॒ऽव॒दाय॑ । उद्ङ्ङ॑तिक्रामति॒ व्यावृत्यै (४) । आस्व॒धेत्याश्रा॑वयति । अस्तु॑ स्व॒धेति॑ । प्र॒त्याश्रा॑वयति । स्व॒धा नम॒ इति॒ बष॑ट् करोति । स्व॒धाका॒रो हि पि॒तॄणा॒म् । सो॒ममग्रै॑ यजति । सोम॑प्रयाजा॒ हि पि॒तर॑: । सोमं॑ पि॒तृमन्तं॑ यजति । सं॒व॒त्स॒रो॒

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.६.९) २८३ वै सोम॑ः पितृ॒मान् । सं॒व॒त्स॒रमे॒व तद्य॑जति । पि॒तॄन्ब॑र्हि॒षदो॑ यजति । (५) । ये वै यज्वा॑नः । ते पि॒तरो॑ बर्हि॒षद॑ः । ताने॒व तद्य॑जति । पि॒तॄन॑ग्निष्वा॒त्तान्य॑जति । ये वा अय॑ज्वानो गृ॒हमे॒धिन॑ः । ते पि॒तरो॑ऽग्निष्वा॒त्ताः । ताने॒व तद्य॑जति । अ॒ग्निं क॑व्य॒वाह॑नं यजति । य ए॒व पि॒तॄणा॑म॒ग्निः । तमे॒व तद्य॑जति (६) । अथो॒ यथा॑ऽग्नि ँ स्वि॑ष्टकृ॒तं यज॑ति । ता॒दृगे॒व तत् । ए॒तत्तै॑ त॒त ये च॑ त्वा॒मन्वि॑ति तिसृ॒षु स्र॒क्तीषु॑ निद॑धाति । तस्मा॑दा॒तृती॑या॒त्पुरु॑षा॒न्नाम॑नि गृ॑हन्ति । ए॒ताव॑न्तो हीज्यन्तै॑ । अत्र॑ पितरो यथाभा॒गं म॑न्दध्व॒मित्या॑ह । ह्रीका॒ हि पि॒तर॑ः । उद॑ञ्चो॒ निष्क्रा॑मन्ति । ए॒षा वै म॑नु॒ष्या॑णां॒ दिक् । स्वामे॒व तद्दि॒शम॑नु॒ निष्क्रा॑मन्ति (७) । आ॒ह॒व॒नीय॒मुप॑तिष्ठन्ते । न्यै॑वास्मै॒ तद्धु॑न्वते । यत्स॒त्या॑हव॒नीये॑ । अथा॒न्यत्र॑ चर॑न्ति । आ॒तर्मि॑ तो॒रुप॑ति॒ष्ठन्ते । अ॒ग्निमे॒वोप॑द्र॒ष्टारं॑ कृ॒त्वा । पि॒तॄन्नि॒र्वद॑यन्ते । अन्तं॒ वा ए॒ते प्रा॒णानां॑ गच्छन्ति । य आ॒तर्मि॑तोरुप॒तिष्ठ॑न्ते । सु॒स॒दृशं॑ त्वा व॒यमित्या॑ह (८) । प्रा॒णो वै सु॑सं॒दृक् । प्रा॒णमे॒वाऽऽत्मन्ध॑धते । योजा॒न्विन्द्र॑ ते॒ हरी॒ इत्या॑ह । प्रा॒णमे॒व पुन॑रयु॒ङ्क्त । अक्ष॑न्नमीमदन्त॒ हीति॑ गार्ह॑पत्य॒मुप॑तिष्ठन्ते । अक्ष॑न्नमीमद॒न्ताथ॑ त्वोप॑तिष्ठामह॒ इति॑ वावैतदा॑ह । अमी॑मदन्त पि॒तर॑ः सो॒म्या इत्य॑भिप्र॒पद्य॑न्ते । अमी॑मदन्त पि॒तरोऽथ॑ त्वा॒ऽभिप्रप॑द्यामह॒ इति॑ वावैतदा॑ह । अ॒पः परि॑षिञ्चति । मा॒र्जय॑त्ये॒वैनान्॑ (९) । अथो॑ त॒र्पय॑त्ये॒व । तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभि॑ः । य ए॒वं वेद॑ । अप॑बर्हिषाव नूया॒जी य॑जति । प्र॒जा वै बर्हिः॑ । प्र॒जा ए॒व मृ॒त्योरुत्सृ॑जति । च॒तुर॑ः प्रया॒जान्य॑जति ।

२८४ (१.६.१०) तैत्तिरीयब्राह्मणम् द्वाव॑नूया॒जौ । षट् संप॑द्यन्ते । षड्वा ऋ॒तव॑: । ऋ॒तूने॒व प्री॑णाति । न पत्न्यन्वा॑स्ते । न संया॑जयन्ति । यत्पत्न्यन्वासी॑त । यत्सं॒जा॑ये॑युः । प्र॒मायु॑का स्यात् । तस्मान्नान्वा॑स्ते । न संया॑जयन्ति । पत्न्यै॑ गोपी॒थाय॑ (१०) । होता॑रमाज्यभा॒गौ य॑जति संत॑तमव॑द्यति॒ व्यावृत्यै बर्हि॒षदो॑ यजति॒ तमे॒व तद्य॑जेत्यनु॒निष्क्रा॑मन्त्याह्वैना॒नृत॑वो॒ नव॑ च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ अथ षष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः । प्र॒ति॒पूरु॑षमेक॑कपाला॒न्निर्व॑पति । जा॒ता ए॒व प्र॒जा रु॒द्रान्नि॒रव॑दयते । एक॑मतिरि॒क्तम् । ज॒निष्य॑माणा ए॒व प्र॒जा रु॒द्रान्नि र॑वदयते । एक॑कपाला भवन्ति । एक॑धैव रु॒द्रं नि॒रव॑दयते । ना॒भिघा॑रयति । यद॑भि॒घारये॑त् । अ॒न्तर॒वचा॑रिणं ५रु॒द्रं कु॑र्यात् । एको॑ल्मु॒के न॑यन्ति (१) । तद्धि रु॒द्रस्य॑ भा॒ग॒धेय॑म् । इ॒मां दिशं॑ यन्ति । ए॒षा वै रु॒द्रस्य॑ दिक् । स्वाया॑मे॒व दिशि॑ रु॒द्रं नि॒रव॑दयते । रु॒द्रो वा अप॑शु॒काया॒ आहु॑त्यै॒ नार्ति॑ष्ठत । अ॒सौ ते॑ प॒शुरिति॑ निर्दि॑शे॒द्यं द्वि॒ष्यात्॑ । यमे॒व द्वेष्टि॑ । तम॑स्मै प॒शुं निर्दि॑शति । यदि॑ न द्वि॒ष्यात्॑ । आ॒खुस्ते॑ पशुरिति॑ ब्रूयात् (२) । न ग्रा॒म्यन्प॒शून्हि॑नस्ति । नाऽऽर॒ण्यान् । च॑तुष्प॒थे जु॑होति । ए॒ष वा अ॒ग्नीनां॑ षड्वां॒शो नाम॑ । अ॒ग्निव॒त्येव जु॑होति । म॒ध्यमे॑न प॒र्णेन॑ जुहोति । स्रुग्ध्यै॑षा । अथो॒ खलु॑ । अ॒न्तमे॑नैव होत॑व्यम् । अ॒न्तत॑ एव रु॒द्रं नि॒रव॑दयते (३) । ए॒ष ते॑ रुद्र भा॒गः सह॑ स्वस्राऽम्बिक॑येत्या॑ह । श॒रद्वा अ॒स्याम्बिका॒ स्वसा॑ । तया॒ वा ए॒ष हि॑नस्ति । य ५

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.७.१) २८५ हि॒नस्ति॑ । तयै॒वैन॑ ँस॒ह श॑मयति । भेष॒जं गवे॒ इत्या॑ह । याव॑न्त ए॒व ग्राम्याः॑ प॒शवः॑ । तेभ्यो॑ भेष॒जं क॑रोति । अवा॑म्ब रु॒द्र मंदिमहीत्या॑ह । आ॒शिर्ष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते (४) । त्र्य॑म्बकं यजामह॒ इत्या॑ह । मृ॒त्योर्मु॑क्षीय॒ मामृता॒दिति॑ वावैत दा॑ह । उत्कि॑रन्ति । भग॑स्य लीप्सन्ते । मूतै॑ कृ॒त्वा संज॑न्ति । यथा॒ जनं॑ य॒तैवं करोति॑ । ता॒दृगे॒व तत् । ए॒ष ते॑ रुद्र भा॒ग इत्या॑ह॒ निर्व॑त्यै । अप्र॑तीक्षमाय॑न्ति । अ॒पः परि॑षिञ्चति । रु॒द्रस्यान्तर्हि॑त्यै । प्र वा ए॒तेऽस्माल्लो॒काच्च्य॑वन्ते । ये त्र्य॑म्ब॒कैश्चर॑न्ति । आ॒दि॒त्यं च॒रुं पुन॑रे॒त्य निर्व॑पति । इ॒यं वा अदि॑तिः । अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठन्ति (५)। य॒न्ति ब्रू॒यान्निर्व॑दयते शास्ते सिञ्चति॒ षट् च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ अनु॑मत्यै वैश्वदे॒वेन॒ ताः सृ॒ष्टास्त्रिवृत्प्र॒जाप॑तिः सवितोत्त॑रस्यां दे॒वासु॒राः सोऽग्निर्मम॒ यत्पत्नी॒ वैश्वदे॒वेन॒ ता वे॑रुणप्रघा॒सैर॒ग्नये॑ दे॒वेभ्यः॑ प्रतिपुरुषं दर्श॑ ॥ १० ॥ अनु॑मत्यै प्रथमजो व॒त्सो ब॑हुरूपा हि प॒शवस्तस्मा॑त्प्रथममात्रं॒ हि पशवस्तस्मात्प्रथममात्रं॒ यद॒ग्नयेऽनी॑कवत उद्घा॒रं वा॑ + अ॒ग्नये॑ दे॒वेभ्यः॑ प्रतिपुरुषं पञ्च॑सप्ततिः ॥ ७५ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ अथ प्रथमाष्टके सप्तमोऽध्यायः । तत्र प्रथमोऽनुवाकः । ए॒तद्ब्राह्म॑णान्ये॒व पञ्च॑ ह॒वीं ँषि॑ । अथेन्द्रा॑य शुना॒सीरा॑य दश पु॑रोडाशं द्वाद॑शकपाल॒ निर्व॑पति । सं॑व॒त्स॒रो वा इन्द्रा॑ शु॒नासीरः॑ । सं॒व॒त्स॒रेणै॒वास्मा॒ अन्न॒मव॑रुन्धे । वा॒य॒व्यं॒ पयो॑

२८६ . (१.७.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् भ॑वति । वा॒युर्वै वृ॒ष्ट्यै प्र॑दापयि॒ता । स ए॒वास्मै॑ वृ॒ष्टिं प्रदा॑पयति । सौ॒र्य एक॑कपालो भवति । सूर्ये॑ण॒ वा अ॒मुष्मिँ॒ल्लो॒के वृ॒ष्टिर्धृ॒ता । स ए॒वास्मै॑ वृ॒ष्टिं॒ निय॑च्छति (१) द्वाद॑शगव॒ꣳ सीरं॒ दक्षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै । दे॒वा॒सु॒राः संय॑त्ता आसन् । ते दे॒वा अ॒ग्निम॑ब्रुवन् । त्वया॑ वी॒रेणासु॑रान॒भिभ॑वा॒मेति॑ । सो॓ऽब्रवीत् । त्रे॒धाऽऽत्मा॑नं विक॑रिष्य॒ इति॑ । स त्रे॒धाऽऽत्मा॑नं॒ व्य॑कुरुत । अ॒ग्निं तृ॒तीय॑म् । रु॒द्रं तृ॒तीय॑म् । वरु॑णं तृ॒तीय॑म् । (२) सो॓ऽब्रवीत् । क इ॒दं तुरी॑य॒मिति॑ । अ॒हमितीन्द्रो॓ऽब्रवीत् । सं तु सृ॑जावहा॒ इति॑ । तौ सम॑सृजेताम् । स इन्द्र॑स्तु॒रीयं॑मभवत् । यदिन्द्र॑स्तु॒रीय॒मभ॑वत् । तदि॑न्द्रतुरीय॒स्येन्द्र॑तुरीय॒त्वम् । ततो॒ वै दे॒वा व्य॑जयन्त । यदि॑न्द्रतुरी॒यं नि॒रुष्य॑ते विजि॑त्यै (३) । ब॒र्हिणी॑ धे॒नुर्दक्षि॑णा । यद्ब॒र्हिणी॑ । तेना॓ऽऽग्ने॒यी । यद्गौः। तेन॑ रौ॒द्री । यद्धे॒नुः । तेनै॓न्द्री । यत्स्त्री स॒ती दा॒न्ता । तेन॑ वारु॒णी समृ॑द्ध्यै । प्र॒जाप॑तिर्य॒ज्ञमसृ॑जत । (४) । त ँ सृ॒ष्ट ँ रक्षा॓ꣳ स्यजिघाꣳसन् । स ए॒ताः प्र॒जाप॑तिरा॒त्मनो॑ दे॒वता॑ निर॑मिमीत । ताभि॒र्वै स दि॒ग्भ्यो रक्षा॓ꣳसि॒ प्राणु॑दत यत्पं॑ञ्चाव॒त्तीयं॑ जु॒होति॑ । दि॒ग्भ्य ए॒तद्यज॑मानो॒ रक्षा॓ꣳसि॒ प्रणु॑दते । समू॑ढ॒ꣳ रक्षः॒ संग॑धृ॒ꣳ रक्ष॒ इत्या॑ह । रक्षा॓ꣳस्ये॒व संद॑हति । अ॒ग्नये॑ रक्षो॒घ्ने स्वाहेत्या॑ह । दे॒वता॑भ्य ए॒व वि॑जिग्या॒नाभ्यो॑ भाग॒धेयं॑ करोति । पृ॒ष्ठि॒वाही रथो॒ दक्षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै (५) । इन्द्रो॑ वृ॒त्र ँ ह॑त्वा । असु॑रान्परा॒भाव्य॑ । नमु॑चि॒मासु॑रं॒ नाल॑भत । त ँ श॒च्या॑ऽगृह्णात् । तौ सम॑लभेताम् । सो॓ऽस्माद॒भिशु॑नतरोऽभवत् । सो॓ऽब्रवीत् । संधा ँ संद॑धावहै । अथ॒ स्वा वः॑ स्रक्ष्यामि । न मा॒ शुष्के॑ण

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.७.२) २८७ नाऽऽर्द्रे॑ण हनः (६) न दिवा॒ न नक्त॒मिति॑ । स ए॒तम॒पां फेन॑मसिञ्चत् । न वा ए॒ष शुष्को॒ नाऽऽर्द्रो व्यु॑ष्टासीत् । अनु॑दितः॒ सूर्यः॑ । न वा ए॒तद्दिवा॒ न नक्तम्॑ । तस्यै॒तस्मिँ॑ल्लो॒के । अ॒पां फेने॑न॒ शिर॒ उद॑वर्तयत् । तदेन॒मन्व॑वर्तत । मि॒त्र॒ध्रुगि॑ति । (७) । स ए॒तानपा॒मा- र्गा॑न॑जनयत् । तान॑जुहोत् । तैर्वै स रक्षा ँ॑स्यपा॑हत॒ यद॑पा- मार्गहो॒मो भ॑व॑ति । रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै । एको॒ल्मुके॑न॒ यन्ति । तद्धि रक्ष॑सा भा॒गधेय॑म् । इ॒मां दिशं॑ यन्ति । ए॒षा वै रक्ष॑सां दिक् । स्वाया॑मे॒व दिशि॒ रक्षा ँ॑सि हन्ति (८) । स्वकृ॑त॒ इरि॑णे जुहोति प्र॒दरे॒ वा॑ । ए॒तद्वै रक्ष॑सामा॒यत॑नम् । स्व ए॒वाऽऽय॑तने॒ रक्षा ँ॑सि हन्ति । प॒र्णमये॑न स्रु॒वेण॑ जुहोति । ब्रह्म॒ वै प॒र्णः । ब्रह्म॑णैव॒ रक्षा ँ॑सि हन्ति । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व इत्या॑ह । स॒वि॒तृप्र॑सूत ए॒व रक्षा ँ॑ सि हन्ति । ह॒त ꣳ रक्षोव॑धिष्म॒ रक्ष॒ इत्या॑ह । रक्ष॑सा ꣳ स्तृ॒त्यै॑ । यद्ब॒स्ते तद्दक्षि॑णा॒ निर्व॑स्यै । अप्र॑तीक्ष॒मार्य॑न्ति । रक्ष॑साम॒न्तर्हि॑त्यै (९)। यच्छ॑ति॒ वरु॑णं तृ॒तीयं॒ विर्जि॑त्या॒ असृ॑जत॒ समृ॑द्ध्यै॒ हनो॒ मित्र॑ध्रुगि॒ति हन्ति॒ स्तृत्यै॒ त्रीणि॑ च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके सप्तमाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अथ सप्तमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः । धा॒त्रे पु॑रो॒डाशं॒ द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पति । सं॒व॒त्स॒रो वै धा॒ता । सं॒व॒त्स॒रेणै॒वास्मै॑ प्र॒जाः प्र॒जन॑यति । अन्वे॒वास्मा॒ अनु॑मतिर्मन्यते । रा॒ते रा॒का । सि॑नीवा॒ली ज॑नयति । प्र॒जास्वे॒व प्र॒जावा॑सु कु॒ह्वां वाचं॑ दधाति । मि॒थु॒नौ गावो॑ दक्षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै । आ॒ग्ना॒वै॒ष्ण॒वमेका॑दशकपालं