तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोकः ६६ ] प्रथमाह्निकम् । १०५ दिव्यतिरेकेण प्रकाशमानमपि दर्पणाद्यनतिरिक्त- मेव, अन्यथा दर्पणघटयोरन्योन्यं वैविक्त्येन भानं स्यात्, तथैव प्रकाशात्मना शिवेनापि स्थावरजङ्ग- मात्मकमिदं विश्वं स्वेच्छया स्वस्वरूपातिरिक्ताय- मानत्वेन अवभासितं सत्, व्याप्तं प्रकाशमानतान्य- थानुपपत्त्या स्वस्वरूपानतिरेकेणैव क्रोडीकृतम्, अत एवायं विश्वमयत्वेऽपि विश्वोत्तीर्णस्तदुत्तीर्णत्वेऽपि तन्मयः इत्युभयथापि न कश्चिद्दोषः । अत एवो- क्तं - सर्वाकृतिर्निराकृतिरिति । सर्वाकृतिः विश्व- मयः , निराकृतिः विश्वोत्तीर्णः । आवृत्त्या तत्त्वे- ऽपि तदुत्तीर्णः - इति च । तदेवमयमेक एव प्रका- शात्मा परमेश्वरः सर्वतो जृम्भते इतीश्वराद्वयमेव परमार्थतः ॥६६॥ ननु भावानां तदपेक्षया पृथक्प्रकाशानुपपत्तेर्मा नाम तदतिरेकेण सत्ता भूत् इति भावापेक्षया पं० १ ख० पु० दर्पणानतिरिक्तमिति पाठः । पं० ३ क० पु० तथा प्रकाशात्मना इत्येव शब्दहीनः पाठः । पं० ४ ग० पु० इदं जगत् स्वेच्छयेति पाठः । पं० ५ क० पु० अवसितमिति पाठः । पं० ६ क० पु० स्वरूपानतिरिक्तत्वेनैवेति पाठः । पं० १३ क० पु० परमार्थ इति पाठः । १४

१०६ श्रीतन्त्रालोकः । प्रकाशात्मक एक एवेश्वरः इत्यास्तां तावदेतत् । यत्पुनर्विभुत्वादि धर्मजातं तस्योक्तं, तदपेक्षया धर्म- धर्मिणोधर्माणां च परस्परं भेदस्य अनपह्नव- नीयत्वाद् योऽयं भेद उल्लसितः स कथं वार्यते येन एक एवेश्वरः इत्यद्वयवादनिर्वाहः स्यात् इत्याशङ्क्याह न चास्य विभुताद्योऽयं धर्मोऽन्योन्यं विभिद्यते । न च विभुताद्योऽयं अस्य स्वरूपातिरिक्तस्तद- तिशायकः कश्चित् धर्मः अपि तु स्वरूपमेवैतत् । विभुत्वं हि व्यापकत्वमुच्यते, तच्च स्वव्यतिरिक्ते व्याप्ये सति स्यात्, न च परं प्रकाशमपेक्ष्य दिगादि किंचित्संभवेत् इति किं नाम व्याप्नुयात् । नित्य- त्वमपि नास्य धर्मः- तस्य कालत्रयानुगामिरूपत्वात्, अस्य चाकालकलितत्वात्। यदभिप्रायेणैव 'सकृद्वि- भातोऽयमात्मा' इत्याद्युक्तम् । एवं विश्वाकृतित्व- पं० ३ ख० पु० परस्परस्य भेदस्येति पाठः । पं० ५ क० पु० निर्वाह इत्याशङ्क्येति पाठः । पं० ६ ख० पु० अतिरिक्ताधिशायक इति पाठः । पं० १३ क० पु० नित्यत्वमस्य नापि धर्मः तत्र कालत्रयानुगामित्वादस्येति पाठः ।

श्लोकः ६७ ] प्रथमाह्निकम् । १०७ मपि । नहि एतदपेक्षया विश्वं नाम किंचिदस्ति, यदाकारत्वमप्यस्य स्यात् । एवं चैषां परप्रकाशा- पेक्षया कथंचिद्भेदायोगात्पारस्परिकोऽपि भेदो नास्ति इत्युक्तं - न चान्योन्यं विभिद्यते इति ॥ ननु यद्येवं तत्कथमस्य विभुर्नित्यो विश्वाकृतिः इत्यादिधर्मभेद उक्तः इत्याशङ्क्याह एक एवास्य धर्मोऽसौ सर्वाक्षेपेण वर्तते ॥६७॥ तेन स्वातन्त्र्यशक्त्यैव युक्त इत्याञ्जसो विधिः । अस्य खलु एक एवासौ अहंप्रत्यवमर्शाख्यो हि स्वभावभूतो धर्मोऽस्ति, यः सर्वं विभुत्वादि- धर्मजातमाक्षिपेत् । अत्रायमर्थः - अयं हि नाम प्रकाशस्य अहंप्रत्यवमर्श उच्यते यदयं स्वस्य परस्य वा प्रकाशने परं नापेक्षते इति । अत एवास्य १ तात्त्विक इत्यर्थः । पं० २ क० पु० कारत्वमस्य इति अपिशब्दहीनः पाठः । पं० १० क० पु० अञ्जसो विधिरिति पाठः । पं० १२ क० पु० सर्वविभुत्वादिधर्मेति पाठः । पं० १३ क० पु० अहं हि नाम प्रकाशस्य विमर्श इति पाठः ।

१०८ श्रीतन्त्रालोकः । स्वातन्त्र्यरूपं तत्तद्देशकालाद्यवभाससहस्रोल्लासनसा- मर्थ्यं स्यात्, येनास्य स्वसमुल्लासितोऽपि संकुचितः प्रमातृवर्गः स्वापेक्षया व्यापकत्वनित्यत्वादि व्यव- हरेत्, वस्तुतः पुनरप्यहंप्रत्यवमर्शाख्या स्वातन्त्र्यश- क्तिरेवास्यास्ति येन 'स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं परमात्मनः।' (प्र० १ अ० ५ आ० १३ श्लो०) इत्याद्युक्तम् । अत एवाह तेन इत्यादि ॥ ६७॥ ननु सर्वत्रैवास्य इच्छाद्यनन्तशक्तियोगित्वमुक्त- मिति तत्कथमिहैकयैव स्वातन्त्र्याख्यया शक्त्या योग उच्यते ? इत्याशङ्क्याह बहुशक्तित्वमप्यस्य तच्छक्त्यैवावियुक्तता ॥६८॥ स्वातन्त्र्यशक्तिरेव हि तत्तदेषणीयाद्युपाधिवशान्ना- नात्वेन व्यवह्रियते इति तच्छक्तियोगितैवास्या- नन्तशक्तित्वम् । यदुक्तम् पं० १ ख० पु० कालाद्याभासेनेति पाठः । पं० १३ क० पु० तत्तदीषणाद्युपाधीति पाठः ।

श्लोकः ६९ ] प्रथमाह्निकम् । १०९ 'या सा शक्तिर्जगद्धातुः कथिता समवायिनी । इच्छात्वं तस्य सा देवि सिसृक्षोः प्रतिपद्यते ॥ एकापि सत्यनेकत्वं यथा गच्छति तच्छृणु ।' इत्याद्युपक्रम्य 'एवमेषा द्विरूपापि पुनर्भेदैरनन्तताम् । अर्थोपाधिवशाद्याति चिन्तामणिरिवेश्वरी ।' इति ॥६८॥ ननु एवमपीश्वराद्वयवादो न निर्व्यूढस्तदति- रिक्तायाः स्वातन्त्र्यशक्तेरप्यभिधानात् इत्याशं- क्याह शक्तिश्च नाम भावस्य स्वं रूपं मातृकल्पितम् । तेनाद्वयः स एवापि शक्तिमत्परिकल्पने ॥६९॥ यतो भावस्य यस्य कस्यचन सतः पदार्थस्य स्वमेव रूपं फलभेदात् भेदारोपेण शक्तिः इति पं० ३ क० पु० सैकापि सत्यनन्तत्वमिति पाठः । पं० ५ क० पु० अनेकतामिति पाठः । पं० ६ क० पु० इवैश्वरी इति पाठः । पं० १५ क० पु० भावस्य कस्यचन इति यस्येति पदविहीनः पाठः ।

११० श्रीतन्त्रालोकः । प्रमातृभिः परिकल्प्यते, न त्वसौ वस्तुतः पदार्थान्तरं किंचित्, अतः शक्तिशक्तिमत्परिकल्पनेऽपि क्रिय- माणे, स एव अद्वयमयो विभुः- न काचिद- द्वयखण्डना इति यावत् । तदुक्तं 'फलभेदादारोपितभेदः पदार्थात्मा शक्तिः' इति ॥६६॥ नन्वेवमस्तु, यन्न शक्तिशक्तिमतोर्भेद इति, शक्ती- नां पुनः परस्परं भेद एव भवति इति पुनः स दोषस्तदवस्थ एव इत्याशङ्क्याह मातृक्लृप्ते हि देवस्य तत्र तत्र वपुष्यलम् । को भेदो वस्तुतो वह्ने- र्दग्धृपक्तृत्वयोरिव ॥७०॥ यथा वह्नेः दाह-पाकादिफलभेदाद् दाहिका पाचिका च शक्तिर्भेदेन कल्पितापि, वस्तुतः शक्ति- पं० १ ख० पु० परिकल्पते इति, क० पु० पदान्तरमिति च पाठः । पं० ५ क० पु० फलाभेदारोपितभेद इति पाठः । पं० ८ क० पु० एव भवति शक्तीनां पुनरिति पाठः ।

श्लोकः ७१ ] प्रथमाह्निकम् । १११ मेदैकस्वभावत्वान्न परस्परस्य स्वरूपं भेत्तुमलम् । पृथक्सिद्धं हि वस्तु वस्त्वन्तरं भिनत्ति, नहि शक्तेः शक्तिमद्व्यतिरेकेण पृथक्सिद्धिरेवास्ति इति किं केन भेद्यं, वह्नेरेव हि दाह्यादिसमर्थं स्वरूपं तथा परिक- ल्पितम् । एवं परमेश्वरस्य परिकल्पितेऽपि शक्ती- नामानन्त्ये न कश्चिद्भेदः इति न कदाचिदीश्वरा- द्वयवादक्षतिः ॥७०॥ ननु एवं-परिकल्पितोऽपि शक्तीनां भेदो भासत एव इति कथं तदपह्नवः इत्याशंक्याह न चासौ परमार्थेन न किंचिद्भासनादृते । नह्यस्ति किंचित्तच्छक्ति- तद्भेद्दोऽपि वास्तवः ॥७१॥ भानमन्तरेण अन्यत्किंचिन्नास्ति इत्यसौ भेदो- ऽपि भासमानत्वाद्वस्तुतो न न किंचित्, अपि तु

पं० २ ख० पु० भिनत्ति न शक्तिः शक्तिमदित्यादिः पाठः । पं० ६ क० पु० किंचिद्भेद इति पाठः । पं० ८ क० पु० भेद एव भासत इति पाठः । पं० ९ क० पु० कथमपह्नव इति तत्पदहीनः पाठः । पं० १४ क० पु० अन्तरेण यत्किंचिन्नास्ति इति पाठः ।

११२ श्रीतन्त्रालोकः। परमार्थसन्नेव इति शक्तीनां तद्वतश्च भेदोऽपि पार- मार्थिक एव इति वाक्यार्थः । एवं भेदस्य भानै- कस्वभावत्वान्न ततोऽतिरेकः इति नाद्वयवादक्षतिः, नापि शक्तीनां, तद्वतश्च भेदेन स्थितस्य व्यवहार- स्यापह्नवः इति सर्वं सुस्थम् ॥७१॥ ननु परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्याख्या शक्तिरेकैवास्ति इत्युक्तम्, इच्छादयस्तु किं तद्विस्फूर्जितमात्रम्, उत स्वतन्त्राणि शक्त्यन्तराणि ? इत्याशङ्क्याह स्वशक्त्युद्रेकजनकं तादात्म्याद्वस्तुनो हि यत् । शक्तिस्तदपि देव्येवं भान्त्यप्यन्यस्वरूपिणी ॥७२॥ यत् नाम हि अवान्तरशक्तिवैचित्र्यं वह्न्यादेः वस्तुनः-स्वस्याः शक्तेः इति व्यपदेशप्रवृत्तिनि- मित्तभूताया निर्विशेषक्रियामात्रनिष्ठायाः सामर्थ्य- लक्षणायाः शक्तेः उद्रेको दाहपाकादिविशेषरूप- पं० ४ ख० पु० व्यवहारस्यानपह्नव इति पाठः । पं० ११ क० पु० देवीयं भात्यपीति पाठः ।

श्लोक ७३ ] प्रथमाह्निकम् । ११३ शक्त्यन्तरात्मतयोच्छलनं तस्य जनकम् अवभासकं, तदपि तादात्म्यात् एवं-विधस्वशक्त्येकरूपत्वाद्य- थोक्तरूपा स्वैव शक्तिः इति संबन्धः । समर्थो हि वह्निः सर्वं दाह्यादिकार्यजातं कुर्यात् इत्यभिप्रायः । एवं परमेश्वरस्यापि इच्छाद्यवान्तरशक्तिरूपतयाव- भासमानापि शक्तिर्देवी तत्तद्भेदोल्लासेऽपि परप्रकाशा- भिन्नस्वभावत्वात् द्योतमानावभासा स्वातन्त्र्याख्यैव इति युक्तमुक्तम्-‘एक एवास्य धर्मोऽसौ सर्वाक्षेपेण वर्तते ।' इति । एवमेकैवास्य स्वातन्त्र्याख्या शक्ति- स्तथा तथा सृष्टेन भेदेन भायात् इति सिद्धम् ॥७२॥ न केवलं शक्तिरेवास्यैवंकल्पितेन भेदेनावभासते यावत्स्वयमपीत्याह शिवश्चालुप्तविभव- स्तथा सृष्टोऽवभासते । पं० ५ क० पु० रूपतयावभासनापीति पाठः । पं० ६ क० पु० शक्तिस्तथा सृष्टेनेति द्वितीयतथापदहीनः पाठः । पं० १० ग० पु० भेदेन भातीति इति पाठः । पं० ११ ख० पु० न केवलमस्य शक्तिरेवंकल्पितेनेति पाठः । १५

११४ श्रीतन्त्रालोकः । स्वसंविन्मातृमकुरे स्वातन्त्र्याद्भावनादिषु ॥७३॥ शिवश्च स्वा संकुचिता संवित् लक्षणां यस्या- सौ बुद्ध्यादौ गृहीतात्मग्रहः परिनिष्ठितः प्रमाता स एव स्वच्छत्वात्प्रतिबिम्बसहिष्णुत्वेन मकुरः तस्मिन् भावनोपदेशादौ स्वस्वातन्त्र्यात् तथा भाव्य- मानत्वादिना कल्पितेन भेदेन सृष्टः प्रमेयतामापा- दित इव अवभासते, न चैवमप्यसौ प्रमात्रैकरूप- त्वात् तथा भवति इत्युक्तम् – अलुप्तविभव इति, अपरिहृतप्रमातृभावः इत्यर्थः । तदुक्तं ‘स्वातन्त्र्यादद्वयात्मानं स्वातन्त्र्याद्भावनादिषु । प्रभुरीशादिसंकल्पैर्निर्माय व्यवहारयेत् ॥’ (ई० प्र० १-५-१६) इति ॥७३॥ एतदेवोपसंहरति तस्माद्येन मुखेनैष भात्यनंशोऽपि तत्तथा । पं० ४ क० ग० पु० परिनिष्ठितप्रभावः प्रमाता इति पाठः । पं० ६ ग० पु० अविलुप्तविभव इति अपरित्यजितप्रमातृभाव इति पाठः । पं० ११ ‘स्वातन्त्र्यामुक्तमात्मानं स्वातन्त्र्यादद्वयात्मनः ।’ इत्येवं विधः पाठो मूलग्रन्थेऽस्ति ।

श्लोक ७४ ] प्रथमाह्निकम् । ११५ शक्तिरित्येष वस्त्वेव शक्तितद्वत्क्रमः स्फुटः ॥७४॥ तस्मात् उभयोरपि शिवशक्त्योस्तथा सृष्टेन भेदेन अवभासनोपपत्तेर्हेतोरपि शिवः प्रकाशमात्रै- करूपत्वात् अनंशोऽपि येन भुवनाद्यन्यतमांश- लक्षणेन मुखेन भावनादौ भासते तत् मुखं ‘....................शैवी मुखमिहोच्यते ।’ इत्याद्युक्त्या तथा शिवप्राप्त्युपायतया शक्तिरेव, नहि एतदवगमादौ उपायान्तरमस्ति उपपद्यते वा । अतश्च शक्तिशक्तिमतोरुपायोपेयभावात्मा क्रमः सम्यगेव स्फुटः न कश्चिदत्र संशयः इत्यर्थः ॥७४॥ अतश्च अनयोरसावुपायोपेयभावस्तत्र तत्र आग- मेषु उद्घोष्यते इत्याह

पं० ४ क० पु० प्रकाशमात्ररूपत्वात् इति पाठः । पं० ६ ख० पु० उपायान्तरमप्युपपद्यते इति पाठः । पं० १३ ख० पु० अत एव चानयोरिति पाठः ।

११६ श्रीतन्त्रालोकः । श्रीमत्किरणशास्त्रे च तत्प्रश्नोत्तरपूर्वकम् । अनुभावो विकल्पोऽपि मानसो न मनः शिवे ॥७५॥ अविज्ञाय शिवं दीक्षा कथमित्यत्र चोत्तरम् । तत् इति शिवागमे शक्तेरुपायत्वमुक्तम् इति वाक्यशेषः । एतदेव च शब्दार्थरूपत्वेन शास्त्रस्य द्वैविध्येन प्रवृत्तेरर्थद्वारेण दर्शयति अनुभाव इत्या- दिना । तत्र गरुडेन 'शिवतत्त्वं कथं शून्यं तच्छून्यं नाक्षगोचरः । प्रत्यक्षं चाक्षविज्ञानं तदतीतं न किंचन ॥' इति प्रत्यक्षागोचरत्वाच्छिवतत्त्वं न किंचित् इति पृष्टे, भगवता 'माया हेया शिवो ग्राह्यो ग्राहकः पुरुषः स्मृतः । मायाधर्मैः शिवः शून्यः..................॥' इत्यादिना 'अतीन्द्रियं च यद्वस्तु तत्राप्यनुभवो न किम् । अनुभावो मनोऽध्यक्षः प्रसिद्धः क्षुद्यथा च तृट् ॥' पं० १८ ख० पु० अनुभवेन किम् इत्येवंविधः पाठः ।

श्लोक ७५ ] प्रथमाह्निकम् । ११७ इत्यन्तेन शिवतत्त्वस्य बाह्येन्द्रियाप्रत्यक्षत्वेऽपि मानसप्रत्यक्षविषयत्वात् किंचित्त्वेन प्रतिसमाहितम् । एतच्च पुनरप्यागूर्य गरुडेन 'अनुभावो विकल्पोत्थो विकल्पो* मानसः स च । समनस्कं च तज्ज्ञेयममनस्कमरूपकम् ॥ अज्ञात्वा दैशिकस्तत्त्वं कथं दीक्षां करोत्यसौ । ज्ञेयः सर्वात्मनैवार्थः स ज्ञेयो नैव सर्वथा ॥' इत्यादिना पृष्टम् । एतत्प्रश्नार्थ एव ग्रन्थकृता संक्षेपचिकीर्षया स्ववचसोपनिबद्धः । अत्रायमर्थः— यन्नाम बुभुक्षादिन्यायेन शिवस्य मानसप्रत्यक्ष- विषयत्वमुक्तं तत्र मानसोऽनुभवः 'संकल्पकमत्र मनः................... ।

• तदिति मानसविकल्पनं समनस्कं, शिवतत्त्वं पुनरमनस्कमरूपकं च, अर्थ इति दीक्षादिः प्रवर्तते इत्यर्थः । पं० १० बुभुक्षादि हि चक्षुरादिप्रत्यक्षागोचरमपि मनोगोचरतामेति तद्वदिहापि ।

पं० ३ क० पु० पुनरागूर्येति पाठः । पं० ६ ग० पु० दैशिकस्तत्रेति पाठः ।

११८ श्रीतन्त्रालोकः। इति नीत्या संकल्पात्मकत्वात् विकल्पः तस्य चार्थसंस्पर्शित्वं रूपम् इति मनः तावत् शिवे न प्रमाणं, यत्र च न प्रमाणं प्रवर्तते, तन्न ज्ञातं भवेत् इत्यज्ञाते शिवतत्त्वे कथं दीक्षा स्यात्, दैशिको हि परं तत्त्वं ज्ञात्वा तत्र दीक्षया दीक्ष्यं योजयेत् । अत एव ‘गुरौ ज्ञानम्’ इत्याद्युक्तम् । इति शब्दः प्रश्न- समाप्तौ । अत्र इति गरुडोक्ते प्रश्ने । उत्तरम् इति भगवदुक्तं प्रतिसमाधानम् ॥ ७५ ॥ तदेवाह क्षुधाद्यनुभवो नैव विकल्पो नहि मानसः ॥७६॥ न-शब्दो भिन्नक्रमः, तेन प्रश्ननिषेधविषयत्वेन योज्यः, नायं प्रश्न इति । हि-शब्दो हेतौ यतो बुभुक्षादीनां विकल्पात्मक एव मानसोऽनुभवो न भवति इत्यर्थः । आसां हि प्रथममविकल्पकमानसप्र- दं० ४ क० पु० अज्ञापितेऽपि शिवतत्त्वे इति, ख० पु० अविज्ञाते इति पाठः।

श्लोक ७६ ] प्रथमाह्निकम् । ११९ त्यक्षविषयत्वमप्यस्ति , अन्यथा तत्पृष्ठभाविनो बुभुक्षेयम् इति विकल्पस्योदयो न स्यात् । सवि- कल्पकमानसप्रत्यक्षविषयत्वेऽप्यासां न कश्चिद्दोषः , तस्य वस्वाश्रयत्वेन प्रमाणत्वाभ्युपगमात् । एवं शिवोऽपि मानसप्रत्यक्षगोचरो भवत्येव, किं तु शक्तिद्वारेण इति विशेषः । यदुक्तं तत्रैवोत्तरग्रन्थे * ‘क्षुधाद्यनुभवो यत्र विकल्पस्तत्र नो भवेत् । वस्वाश्रयो विकल्पोऽपि तद्वस्तु घटवन्न च ॥ विकल्पो मानसः सूक्ष्मः शून्यशक्तिलयं गतः । तद्गतस्त्वन्यविच्छिन्नस्तेनासौ चित्तवर्जितः ॥ ज्ञानं चात्मेन्द्रियाश्लेषात्कर्ता ह्यात्मा मनः क्रिया । शिवः साध्योऽत्र मन्तव्यो विभुरप्येकधर्मतः ॥’ इति । यत्तु अस्य शून्यत्वमुक्तं तन्मायाक्षयोपचा- रेण तद्धर्मैः परिणामित्वादिभिः शून्यत्वाच्छून्यम्

• यदुक्तं, तस्य चार्थासंस्पर्शीत्वं रूपमिति तन्निर्दलयति, तत्र न्यायमाह वस्वा- श्रयत्वेनेत्यादि । विकल्पस्तत्र नो भवेदिति वस्वाश्रय इति हेतुत्वेनोक्तः , यदि वस्वाश्रयत्वं तर्हि घटवत् किं न प्रतिभासते, इत्यतो घटवन्न च इत्युक्तम् , तत्र हेतुः विकल्पो मानस इत्यादि । पं० ३ ख० पु० मानसप्रत्यक्षगोचरत्वे इति पाठः । पं० ५ क० पु० मानसगोचरो भवेत् इति पाठः । पं० १३ क० ग० पु० यस्त्वस्येति, मायापेक्षोपचारेणेति च पाठान्तरमस्ति ।

१२० श्रीतन्त्रालोकः । इत्युक्तम् । अन्यापेक्षया तु तदशून्यमेवेत्यर्थावाप्तम् । अतश्च शिवं शक्तिद्वारेण ज्ञात्वा दैशिकस्तत्र दीक्षया दीक्ष्यं योजयति इति न काचित्क्षतिः ॥७६॥ ननु सर्वात्मनार्थो ज्ञातो ज्ञातो भवति न तु अंशेन, विकल्पश्च सर्वात्मना अर्थं ज्ञातुं न शक्नोति- नियतांशाभिनिवेशित्वात् तस्य, अतः शिवस्तेन शक्तिद्वारेण विषयीकृतोऽपि सर्वात्मना तद्गोचरी- भावाभावान्न ज्ञातः इति प्रश्नशेषमाशङ्क्याह रसाद्यनध्यक्षत्वेऽपि रूपादेव यथा तरुम् । विकल्पो वेत्ति तद्वत्तु नादबिन्द्वादिना शिवम् ॥७७॥ विकल्पः अत्र निर्विकल्पकपृष्ठभावी ग्राह्यः । तेन स १ तरुं रूपरसाद्यात्मकमपि रूपाद्यात्मनैव गृह्णाति न रसाद्यात्मनापि निय २ तत्त्वात्तद् ३ ग्रहणस्य, १ स, विकल्पः । २ रसस्य हि जिह्वेन्द्रियास्वादेनैव ज्ञानं, रूपस्य तु चक्षुषैवेति । ३ रसरूपादेरित्यर्थः । पं० १ ख० पु० अन्यापेक्षया त्वतदिति अतश्चेतीयानेव पाठः । पं० ६ क० पु० नियताभिनिवेशित्वादिति पाठः ।

श्लोक ७७ ] प्रथमाह्निकम् । १२१ नहि सर्वात्मत्वेन अगृहीतत्वाद् अगृहीत एवासौ इति वक्तुं युज्यते अनुभवविरोधात् । तद्वत् नादबिन्द्वाद्यात्मकशक्तिद्वारेण शिवोऽपि ज्ञात एव भवति इति सिद्धान्तः । तदुक्तं तत्रैव 'प्रत्यक्षेण यथा वृक्षो रूपमात्राद्विगृह्यते । रसादयो गृहीता नो तथेशो ज्ञानशक्तितः ॥ गृह्यते तत्स्वभावेन वस्तुभावविवर्जनात् ।' इति । तथा 'बिन्दुर्नादस्तथा शक्तिः शून्यत्वे परिकल्पिताः । चेतसः स्थितिहेत्वर्थं पुनर्नित्यं स्थिरं भवेत् ॥ अतीन्द्रियः सुसूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मा शक्तिः स तद्गतः । ज्ञानशक्तिर्मता सापि तज्ज्ञानाज्ज्ञात एव सः ॥' इति । एवं शक्तिरेव परतत्त्वाधिगमे परमुपायः इति सिद्धम् । सा च भुवनादिरूपतया अनन्त- प्रकारा इत्युक्तप्रायम् ॥७७॥ एवं यत्किंचन जडाजडात्मकविश्ववैचित्र्यं, यच्च तद्विषयं सृष्ट्यादि जाग्रदाद्यवस्थादि वा तत्सर्वं परमेश्वरस्य शक्तिस्फार एव इत्याह पं० १७ क० पु० जाग्रदवस्थादि इति पाठः । १६

१२२ श्रीतन्त्रालोकः । बहुशक्तित्वमस्योक्तं शिवस्य यदतो महान् । कलातत्त्वपुरार्णा¹णु²- पदादिभेदविस्तरः ॥७८॥ सृष्टिस्थितितिरोधान- संहारानुग्रहादि च । तुर्यमित्यपि देवस्य बहुशक्तित्वजृम्भितम् ॥७९॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तान्य- तदतीतानि यान्यपि । तान्यप्यमुष्य नाथस्य स्वातन्त्र्यलहरीभरः ॥८०॥ महामन्त्रेशमन्त्रेश- मन्त्राः शिवपुरोगमाः । अकलौ सकलश्चेति शिवस्यैव विभूतयः ॥८१॥ १ अर्णः वर्णाध्वा, २ अणुः मन्त्राध्वा । पं० ७ ग० पु० उक्तमित्यपीति पाठः । पं० ६ ख० पु० सुषुप्तानि तदतीतानीति पाठः ।

श्लोक ८२ ] प्रथमाह्निकम् । १२३ पदादि इति आदिशब्देन भूतभावग्रहणम् । सृष्टिस्थिती इत्यनेन कृत्यभेद उक्तः । तुर्यमित्य- न्यच्छब्दवाच्यं सृष्ट्यादीनामन्तर्वर्ति पूर्णं रूपम् । अनेन चतुष्टयार्थस्यापि आसूत्रणं कृतं, तेन स्थितौ संहारे तिरोधानानुग्रहयोरन्तर्भावः कार्यो येनैत- त्स्यात्, अन्यत्तुर्यं, जाग्रत्स्वप्न इत्यनेन अवस्थाभेद उक्तः । अकलौ इति विज्ञानाकलप्रलयाकलौ । अनेन प्रमातृभेदः ॥७८॥७६॥८०॥८१॥ तदेवं वैचित्र्यभाजः षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मकस्य जगत- श्चिदानन्दैकघनः परमार्थः शिव एवानुप्राणकतया वर्तते इत्याह तत्त्वग्रामस्य सर्वस्य धर्मः स्यादनपायवान् । आत्मैव हि स्वभावात्मे- त्युक्तं श्रीत्रिशिरोमते ॥८२॥ पं० २ क० पु० इत्यन्यशब्दवाच्यमिति पाठः । पं० ४ क० पु० चतुष्टयस्याप्यासूत्रणमिति पाठः । पं० १० ख० पु० परमात्मा शिव इति पाठः । पं० १२ क० पु० तत्त्वग्रामस्य शार्वस्येति पाठः ।

१२४ श्रीतन्त्रालोकः । द्विविधो हि धर्मः पदार्थस्य-प्राणप्रदो विशेषाधान- हेतुश्च । आद्यो यथा सामान्यं, नहि गोत्वमन्तरेण गौः गौरेव भवति । द्वितीयो यथा गुणः, शुक्ला- दिर्हि लब्धसत्ताकं वस्तु विशिनष्टि । एवमिह आत्मैव तत्त्वसमूहस्य प्राणप्रदत्वात् स्वभावभूतो धर्मः अत एव अनपायवान् नित्यावियुक्तः इत्युक्तम् । हि शब्दो हेतौ । नन्वत्र किं प्रमाणम् इत्याश- ङ्क्योक्तम् ‘इत्युक्तं त्रिशिरोमत’ इति ॥८२॥ तत्रत्यमेव ग्रन्थं शास्त्रस्य शब्दार्थरूपतया द्वैविध्येन प्रवृत्तेरुभयथाप्याह हृदिस्थं सर्वदेहस्थं स्वभावस्थं सुसूक्ष्मकम् । सामूह्यं चैव तत्त्वानां ग्रामशब्देन कीर्तितम् ॥८३॥ समूह एव सामूह्यम् । ग्रामशब्दो हि समूहार्थ- वृत्तिः । ‘कवलीकृतनिःशेषतत्त्वग्रामस्वरूपकम् ।’ इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । तच्च सर्वत्र बाह्ये देहे पं० १४ क० पु० ग्रामशब्दोऽपि इति पाठः ।