वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

प्रतिषेधार्थयोरलंखल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्यात् ॥ प्राचांग्रहणं पूजार्थम् । 'अमैवाव्ययेनेति निय-
मान्नोपपदसमासः ॥ दोदद्घोः ॥ अलं दत्त्वा । घुमास्था । पीत्वा खलु ॥ अलंखल्वोः किम् ?
मा कार्षीत् ॥ प्रतिषेधयोः किम् ? अलंकारः ॥ उदीचां माङो व्यतीहारे । ३ । ४ । १९ ॥
व्यतीहारेऽर्थे माङः क्त्वा स्यात् ॥ अपूर्वकालार्थमिदम् ॥ मयतेरिदन्यतरस्याम् । ६ । ४ ।
७० ॥ मेङ इकारोऽन्तादेशः स्याद्वा ल्यपि ॥ अपमित्य याचते । अपमाय । उदीचां ग्रहणा-
द्यथाप्राप्तमपि । याचित्वा अपमयते ॥ परावरयोगे च । ३ । ४ । २० ॥ परेण पूर्वस्यापरेण
परस्य योगे गम्ये धातोः क्त्वा स्यात् ॥ अप्राप्य नदीं पर्वततः । परनदीयोगोऽत्र पर्वतस्य ।
अतिक्रम्य पर्वतं स्थिता नदी । अवरपर्वतयोगोऽत्र नद्याः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
।

वेश्चिलुञ्च्ऋतश्च । १।२।२४ ॥ सेट् क्त्वा किद्वा ॥ वचित्वा । वञ्चित्वा । लुचित्वा । लु-
ञ्चित्वा । ऋतित्वा । अर्त्तित्वा ॥ तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य । १।२।२५ ॥ एभ्यः सेट्
क्त्वा किद्वा ॥ तृषित्वा । तर्षित्वा । मृषित्वा । मर्षित्वा । कृशित्वा । कर्शित्वा । 'रलो व्युपधा-
दिति वा कित्त्वम् । द्युतित्वा । द्योतित्वा । लिखित्वा । लेखित्वा । रलः किम् ? सेवित्वा । व्युप-
धात्किम् ? वर्त्तित्वा । हलादेः किम् ? एषित्वा । सेट् किम् ? भुक्त्वा ॥ 'वसिक्षुधोरिट् ।
उषित्वा । क्षुधित्वा । क्षोधित्वा । 'अञ्चेः पूजायामिति नित्यमिट् । अञ्चित्वा । गतौ तु अक्त्वा-
त्यपि ॥ लुभित्वा । लोभित्वा । 'लुभोऽविमोहने' इतीट् । विमोहने तु लुब्ध्वा ॥ जॄव्रश्च्योः
क्त्वि । ७।२।५५ ॥ आभ्यां परस्य क्त्व इट् स्यात् ॥ जरित्वा । जरीत्वा । व्रश्चित्वा ॥
उदितो वा । ७ । २ । ५६ ॥ उदितः परस्य इद्वा ॥ शमित्वा । 'अनुनासिकस्य क्वीति
दीर्घः । शान्त्वा । द्यूत्वा । देवित्वा ॥ क्रमश्च क्त्वि । ६ । ४ । १८ ॥ क्रम उपधाया वा
दीर्घः स्यात् झलादौ क्त्वि परे ॥ क्रान्त्वा । क्रन्त्वा । झलि किम् ? क्रमित्वा । 'पूङश्चेति
वेट् । पवित्वा । पूत्वा ॥ जान्तनशां विभाषा । ६ । ४ । ३२ ॥ जान्तानां नशेश्च नलोपो
वा स्यात् क्त्वि परे ॥ भक्त्वा । भङ्क्त्वा । रक्त्वा । रङ्क्त्वा ॥ 'मस्जिनशोरिति नुम् । तस्य
पक्षे लोपः । नष्ट्वा । नंष्ट्वा ॥ ' रधादिभ्यश्चेतीट् पक्षे । नशित्वा ॥ झलादाविति वाच्यम्* ॥
नेह । अञ्जित्वा । उदित्त्वाद्द्वेट् ॥ पक्षे । अक्त्वा । अङ्क्त्वा । ' जनसनेत्यात्त्वम् । खात्वा ।
खनित्वा ॥ 'द्यतिस्यतीति इत्त्वम् । दित्वा । सित्वा । मित्वा । स्थित्वा ॥ 'दधातेर्हिः' । हित्वा ॥
जहातेश्च क्त्वि । ७।४।४३ ॥ हित्वा । हाङ्स्तु-हात्वा । अदो जग्धिः । जग्ध्वा ॥
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् । ७ । १ । ३७ ॥ अव्ययपूर्वपदे अनञ्समासे क्त्वो ल्यबा-
देशः स्यात् ॥ तुक् । प्रकृत्य । अनञ् किम् ? अकृत्वा । पर्युदासाश्रयणान्नेह । परमकृत्या ॥
षत्वतुकोरसिद्धः । ६ । १ । ८६ ॥ ष्ट्वे तुकि च कर्तव्ये एकादेशशास्त्रमसिद्धं स्यात् ॥
कोसिचत् । इह षत्वं न । अधीत्य । प्रेत्य— 'ह्रस्वस्येति तुक् ॥ वा ल्यपि । ६।४।३८ ॥
अनुदात्तोपदेशानां वनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो वा स्याल्ल्यपि ॥ व्यवस्थितविभाषेयम् ।
तेन मान्तानां वा नान्तानां वनादीनां च नित्यम् ॥ आगत्य । आगम्य । प्रणत्य ।
प्रणम्य । प्रहत्य । प्रमत्य । प्रवत्य । वितत्य । 'अदो जग्धिः । अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो
ल्यब्वाधते । जग्धिविधौ ल्यब्ग्रहणात् । तेन हित्त्वदत्त्वात्त्वेत्त्वदीर्घत्वश्यूटितो ल्यपि न ।
विधाय । प्रदाय । प्रखन्य । प्रस्थाय । प्रक्रम्य । आपृच्छय । प्रदीव्य । प्रपठ्य ॥ न ल्यपि
१ वञ्चिलुञ्चेति । वञ्चधातोश्चित्त्वाद् “उदितो वा” इतीट्पक्षेऽनेन कित्त्वविकल्पः । ऋतधातोः क्त्वाप्रत्यये
चिकीर्षिते “आयादयः-” इत्यनेन “ऋतेरीयङ्” इति विहितस्येयङ्प्रत्ययस्याभावेऽनेन विकल्पः ॥
२ तृषिमृषीति । “नोपधात्-” इत्यतो वाग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्धे काश्यपग्रहणं पूजार्थम् ॥ ३ अञ्चुधातो-
रुदित्त्वाद् “उदितो वा” इति विकल्पे प्राप्ते आह—अञ्चेः पूजायामिति नित्यमिति ॥ ४ समास
इति । अनञ् इत्येव सिद्धे पूर्वग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ ५ कोसिचदिति । इह पूर्वरूपस्य परादिवद्भावेन
“ओसिचत्” इत्यस्य पदत्वात् सकारस्य पदादित्वाभावादिनः परत्वात् षत्वे प्राप्तेऽसिद्धत्वम् ॥ ६ अधी-
त्येति । यद्यपि पदान्तपदाद्योरेकादेशोऽसिद्धः । अत्र चोत्तरखण्डे सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव समासस्तथापि तत्र
पदशब्देनार्थवत एवोपलक्षणान्न दोषः । “गतिकारक-” इत्यस्यानित्यत्वात् सुबन्तेन वा समासः । शे० ना० ॥
७ नान्तानितामिति । प्रयोगाभिप्रायेण बहुवचनम् ॥

... wait, look at the word: वाचकतोयभाम्यांvsवाचकत्तयोभाभ्यांvsवाचकतया ताभ्यां. Wait, look at ताभ्यां: between तandभ्यांis there anा? It's भा? But भ्यांhasभ+य! The letter has भाwith a dot? No, it'sभ्यां! Wait, look at the letter before भ्यां: Is it भा? Two भाs? भा भ्यां? Wait, look at line 32: वाचक-> thenत-> thenो? or े? Wait, look at तोयभाम्यां? Let's transcribe what is ACTUALLY printed! Wait, could it be क्रियासामान्यवाचकतया ताभ्यां`?
Let's look at each glyph carefully:

• वाचक
• glyph 1: त
• glyph 2: यो? Wait, could glyph 1 and 2 be त + या? No, there is a stroke on top. But wait, in line 31, look at प्रतीयते: the ते has a stroke.
  Here, above glyph 2, there is a stroke. But wait, is it a smudge or a print defect?
  Wait, look at glyph

कथङ्कारम् । इत्थंकारं भुङ्क्ते । इत्थं भुङ्क्ते इत्यर्थः ॥ सिद्धेति किम् ? शिरोऽन्यथा कृत्वा
भुङ्क्ते ॥ यथातथयोरसूयाप्रतिवचने । ३ । ४ । २८ ॥ कृञ् सिद्धाप्रयोग इत्येव । असू-
यया प्रतिवचने ॥ यथाकारमहं भोक्ष्ये तथाकारं भोक्ष्ये किं तवानेन ॥ कर्मणि दृशि-
विदोः साकल्ये । ३।४।२९ ॥ कर्मण्युपपदे णमुल् स्यात् ॥ कन्यादर्शं वरयति । सर्वाः
कन्या इत्यर्थः । ब्राह्मणवेदं भोजयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति वा तं सर्वं
भोजयतीत्यर्थः ॥ यावति विन्दजीवोः । ३ । ४ । ३० ॥ यावद्वेदं भुङ्क्ते यावलभते ताव-
दित्यर्थः । यावज्जीवमधीते ॥ चर्मोदरयोः पूरेः । ३ । ४ । ३१ । कर्मणीत्येव ॥ चर्मपूरं
स्तृणाति । उदरपूरं भुङ्क्ते ॥ वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्तरस्याम् । ३ । ४ । ३२ ॥
कर्मण्युपपदे पूरेर्णमुल् स्यादुकारलोपश्च वा समुदायेन वर्षप्रमाणे गम्ये ॥ गोष्पदप्रं वृष्टो देवः ।
गोष्पदपूरं वृष्टो देवः । अस्येति किम् ? उपपदस्य मा भूत् । मूषिकाबिलप्रम् ॥ चेले
क्नोपेः । ३।४।३३ ॥ चेलार्थेषु कर्मसूपपदेषु क्नोपेर्णमुल् स्याद्वर्षप्रमाणे ॥ चेलक्नोपं वृष्टो
देवः । वस्त्रक्नोपम् । वसनक्नोपम् ॥ निर्मूलसमूलयोः कषः । ३ । ४ । ३४ ॥ कर्मणी-
त्येव ॥ कषादिष्वनुप्रयोगं वक्ष्यति । अत्र प्रकरणे पूर्वकाल इति न संबध्यते । निर्मूलकाषं
कषति । समूलकाषं कषति । निर्मूलं समूलं कषतीत्यर्थः । एकस्यापि धात्वर्थस्य निर्मूलादि-
विशेषणसंबन्धाद्भेदः । तेन सामान्यविशेषभावेन विशेषणविशेष्यभावः ॥ शुष्कचूर्णरूक्षेषु
पिषः । ३।४।३५ ॥ एषु कर्मसूपपदेषु पिषेर्णमुल् ॥ शुष्कपेषं पिनष्टि । शुष्कं पिनष्टीत्यर्थः ।
चूर्णपेषम् । रूक्षपेषम् ॥ समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रहः । ३ । ४ । ३६ ॥ कर्मणी-
त्येव ॥ समूलघातं हन्ति । अकृतकारं करोति । जीवग्राहं गृह्णाति । जीवतीति जीवः ।
इगुपधलक्षणः कः । जीवन्तं गृह्णातीत्यर्थः ॥ करणे हनः । ३ । ४ । ३७ ॥ पादघातं
हन्ति । पादेन हन्तीत्यर्थः । यथाविध्यनुप्रयोगार्थः सन्नित्यसमासार्थोऽयं योगः । भिन्नधातु-
संबन्धे तु हिंसार्थानां चेति वक्ष्यते ॥ स्नेहने पिषः । ३ । ४ । ३८ ॥ स्निह्यते येन तस्मिन्
करणे पिषेर्णमुल् ॥ उदपेषं पिनष्टि । उदकेन पिनष्टीत्यर्थः ॥ हस्ते वर्तिग्रहोः
। ३।४।३९ ॥ हस्तार्थे करणे ॥ हस्तवर्तं वर्तयति । करवर्तम् । हस्तेन गुलिकां करोतीत्यर्थः ।
हस्तग्राहं गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम् ॥ स्वे पुषः । ३ । ४ । ४० ॥ करण इत्येव ॥
स्व इत्यर्थग्रहणम् । तेन स्वरूपे पर्याये विशेषे च णमुल् । स्वपोषं पुष्णाति । धनपो-
षम् । गोपोषम् ॥ अधिकरणे बन्धः । ३ । ४ । ४१ ॥ चक्रबन्धं बध्नाति चक्रे
बध्नातीत्यर्थः ॥ संज्ञायाम् । ३ । ४ । ४२ ॥ बध्नातेर्णमुल् संज्ञायाम् ॥ क्रौञ्चबन्धं
बद्धः । मयूरिकाबन्धम् । अट्टालिकाबन्धम् । बन्धविशेषाणां संज्ञा एताः ॥ कर्त्रो-
र्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः । ३ । ४ । ४३ ॥ जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थः । पुरु-
षवाहं वहति । • पुरुषो वहतीत्यर्थः ॥ ऊर्ध्वे शुषिपूर्योः । ३ । ४ । ४४ ॥ ऊर्ध्वे कर्तरि ॥
ऊर्ध्वशोषं शुष्यति । वृक्षादिरूर्ध्व एव तिष्ठन् शुष्यतीत्यर्थः । ऊर्ध्वपूरं पूर्यते । ऊर्ध्वमुख एव
घटादिर्वर्षोदकादिना पूर्णो भवतीत्यर्थः ॥ उपमाने कर्मणि च । ३।४।४५ ॥ चात्कर्तरि ॥
घृतनिधायं निहितं जलम् । घृतमिव सुरक्षितमित्यर्थः । अजकनाशं नष्टः । अजक इव नष्ट
इत्यर्थः ॥ कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः । ३ । ४ । ४६ ॥ यस्माण्णमुलुक्तः स एवानुप्र-

'नित्यवीप्सयोरिति द्वित्वं तु न भवति । समासेनैव स्वभावतस्तयोरुक्तत्वात् । यद्यप्या-
Line 27: १ मूलकोपदंशं भुक्ते इति । अयमर्थः । मूलकेन भुङ्क्ते । किं कृत्वा उपदश्य किमुपदश्य अर्थात्
Line 28: मूलकमिति । २ वचनसामर्थ्यादिति । यदि हि तृतीयान्तेन शाब्देऽन्वये सत्येव प्रत्ययो भवेत्तर्हि
Line 29: "करणे" इत्येव ब्रूयात् "करणे हनः" इतिवदिति भावः ॥ इति मनोरमा ॥ अत्र-तर्हि करण इत्येवेति ।
Line 30: प्रतीकमुपादाय- "एतेन 'दन्तैरुपदश्य भुङ्क्ते' इत्यर्थे इत्यादी वचनं चरितार्थमिति परास्तम् । नच
Line 31: "दध्ना सह सक्तून् भुङ्क्ते" इत्यर्थे "दध्युपदंशं सक्तून् भुङ्क्ते" इत्येतत्सिद्ध्यर्थं तृतीयाग्रहणं चरितार्थम् ।
Line 32: तादृशे विषये उपदंशनिरूपितकर्मत्वस्यापि सत्त्वेन "उपपदविभक्तेः" इति न्यायेन तृतीयाया दुर्ल-
Line 33: भत्वात् । न

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) लिप्यन्तरण है:

( ४९६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
भीक्ष्ण्ये णमुलुक्त एव तथापि उपपदसंज्ञार्थमासेवायाम् पुनर्विधिः । गेहात्नुप्रवेशमास्ते । गेहंगे-
हमनुप्रवेशम् । गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशम् । एवं गेहानुप्रपातम् । गेहानुप्रपादम् । गेहानुस्क-
न्दम् । असमासे तु गेहस्य णमुलन्तस्य च पर्यायेण द्वित्वम् ॥ अस्यतितृषोः क्रिया-
न्तरे कालेषु । ३ । ४ । ५७ ॥ क्रियामन्तरयति व्यवधत्त इति क्रियान्तरः । तस्मिन्धात्वर्थे
वर्त्तमानादस्यतेस्तृष्यतेश्च कालवाचिषु द्वितीयान्तेषु उपपदेषु णमुल् स्यात् ॥ द्वयहत्यासं गाः
पाययति । द्वयहमत्यासम् । द्वयहवर्षम् । द्वयहंतर्षम् । अत्यसनेन तर्पणेन च गवां पानक्रिया
व्यवधीयते । अद्य पाययित्वा द्वयहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः ॥ नाम्न्यादिशिग्रहोः
। ३।४।५८ ॥ द्वितीयायामित्येव ॥ नामादेशमाचष्टे । नामग्राहमाह्वयति ॥ अव्ययेऽयथा-
भिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ । ३ । ४ । ५९ ॥ अयथाभिप्रेताख्यानं नाम अप्रि-
यस्योच्चैः प्रियस्य नीचैः कथनम् । उच्चैःकृत्य उच्चैः कृत्वा उच्चैःकारमप्रियमाचष्टे । नीचैःकृत्य
नीचैः कृत्वा नीचैःकारं प्रियं ब्रूते ॥ तिर्यच्यपवर्गे । ३ । ४ । ६० ॥ तिर्यक्शब्दे उपपदे
कृञः क्त्वाणमुलौ स्तः समाप्तौ गम्यायाम् ॥ तिर्यक्कृत्य तिर्यक्कृत्वा तिर्यक्कारं गतः । समाप्य
गत इत्यर्थः । अपवर्गे किम् ? तिर्यक्कृत्वा काष्ठं गतः ॥ स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः । ३।४ ।
६१ ॥ मुखतःकृत्य गतः । मुखतः कृत्वा । मुखतः कारम् । मुखतोभूय । मुखतो भूत्वा ।
मुखतोभावम् ॥ नानाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे । ३ । ४ । ६२ ॥ नार्थार्थप्रत्ययान्ते च्व्यर्थविषये
उपपदे कृम्वोः क्त्वाणमुलौ स्तः ॥ अनाना नानाकृत्वा । नानाकृत्य । नानाकारम् । विना-
कृत्य । विनाकृत्वा । विनाकारम् । नानाभूय । नानाभूत्वा । नानाभावम् । अनेकं द्रव्यमेकं
भूत्वा एकधाभूय । एकधाभूत्वा । एकधाभावम् । एकधाकृत्य । एकधाकृत्वा । एकधाकारम् ।
प्रत्ययग्रहणं किम् ? हिरुक्कृत्वा । पृथग्भूत्वा ॥ तूष्णीमि भुवः । ३ । ४ । ६३ ॥ तूष्णींशब्दे
उपपदे भुवः क्त्वाणमुलौ स्तः ॥ तूष्णींभूय । तूष्णींभूत्वा । तूष्णींभावम् ॥ अन्वच्यानु-
लोम्ये । ३।४।६४ ॥ अन्वक्शब्दे उपपदे भुवः क्त्वाणमुलौ स्तः आन्तुकूल्ये गम्यमाने ॥
अन्वग्भूय आस्ते । अन्वग्भूत्वा । अन्वग्भावम् । अग्रतः पार्श्वातः पृष्ठतो वाऽनुकूलो भूत्वा
आस्ते इत्यर्थः । आनुलोम्ये किम् ? अन्वग्भूत्वा तिष्ठति । पृष्ठतो भूत्वेत्यर्थः ॥
इत्थं लौकिकशब्दानां दिङ्मात्रमिह दर्शितम् ॥ विस्तरस्तु यथाशास्त्रं दर्शितः शब्दकौस्तुभे ॥ १ ॥
भट्टोजिदीक्षितकृतिः सैषा सिद्धान्तकौमुदी ॥ प्रीत्यै भूयाद्भगवतोर्भवानीविश्वनाथयोः ॥ २ ॥
॥ इति श्रीमट्टोजिदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यामुत्तरार्ध समाप्तम् ॥
१ नाम्न्यादिशीति । नामशब्दे उपपदे आङ्पूर्वाद् विशेर्ग्रहेश्च णमुलित्यर्थः । २ तिर्यचीति । तिर्य-
चीति सौत्रो निर्देश इति भाष्यम् । ४ स्वाङ्ग इति । तस्प्रत्ययान्ते उपपदे इत्यर्थः । तस्प्रत्यय इति
कर्मधारयः । नञ्धार्थे इति । यथासंख्यमत्र नेष्यते । ५ अन्वचीति । आनुलोम्यमानुकूल्यम् ।
तच्च परचिन्तानुसरणमिति सर्वेष्टसिद्धिः ॥
इति लवपुरै यप्राच्यविद्यालयप्रधानाध्यापकमहामहोपाध्यायोपपदालंकृतदाधिमथपण्डित-शिवदत्तशर्म्मतॊऽ-
धीतिविद्येन वर्त्तमानसमये बीकानेरराज्यान्तर्गतनोहरग्रामवास्तव्यमाहेश्वरीवैश्यान्तर्गतपचीसियागोत्राव-
तंसश्रेष्ठिवररामलालकृष्णलालगुप्तस्थापितसंस्कृतपाठशालाध्यापकेन पंडित-अमीलाल=तनुजनुषा
पं०-शिवनारायणशास्त्रिणा रचितायां सिद्धान्तकौमुदीटिप्पण्यामुत्तरार्धं समाप्तिमगादिति शिवम्॥

।२।३।६२॥ षष्ठी स्यात् ॥ पुरुषमृगश्चन्द्रमसे गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् ।

Line 30:
वनस्पतिभ्य इत्यर्थः ॥ षष्ठ्यर्थे चतुर्थी वाच्या ॥ * ॥ या खर्वेण पिबति तस्यै खर्वः ॥

Line 31:
३२

Wait, let's re-check line 29:
"गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम्"
Wait, "गोधाकालकादार्वाघाटस्ते" or "गोधा कालका दार्वाघाटस्ते"?
In line 29: "गोधाकालकादार्वाघाटस्ते" is printed as one compound / continuous text without space.
Wait, let's check spacing:
"पुरुषमृगश्चन्द्रमसे गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् ।"
Yes, exactly as printed.

Let's double check line 28:
"गामस्य तदहः सभायां दीव्येषुः" or "दीव्येयुः"?
Look at "दीव्येयुः":
द + ई = दी
व + य + े = व्ये
य + ु = यु
ः = ः
Wait, is that 'यु' or 'षु'?
Look at the loop: it's 'यु': "दीव्येयुः".

Let's double check line 12:
"

The provided image appears to be completely blank/white with no visible text. Please upload an image that contains the text page you would like transcribed.

णीव्यः । ब्रह्मणि वदेर्ण्यत् । ब्रह्मवाद्यम् । लोके तु वदः सुपि क्यप् चेति क्यप्स्यात्तौ । भवतेः
स्तौतेश्च ण्यत् । भाव्यः । स्ताव्यः । उपपूर्वाच्चिनोतेर्ण्यत् आयादेशश्च पृडे उत्तरपदे । उपचा-
य्यपृडम् ॥ हिरण्य इति वक्तव्यम् * ॥ उपचेयपृडमन्यत् । मृड सुखने । पृड चेत्यस्माद्विगुपधल-
क्षणः कः ॥ छन्दसि वनसनरक्षिमथाम् । ३ । २ । २७ ॥ एभ्यः कर्मण्युपपदे इन् स्यात् ॥
ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिम् ॥ उत नो गोषणिं धियन् । ये पथां पथि रक्षयः । चतुरक्षौ पथीरक्षी !
हविर्मथीनानभि ॥ छन्दसि सहः । ३ । २ । ६३ ॥ सुब्युपपदे सहेर्णि्वः स्यात् ॥ पृतनाषाट् ॥
वहश्च । ३ । २ । ६५ ॥ प्राग्वत् ॥ दित्यवाट् । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कव्यपुरीषपुरी-
ष्येषु ण्युट् । ३ । २ । ६४ ॥ एषु वहेर्ण्युट् स्याच्छन्दसि ॥ कव्यवाहनः । पुरीषवाहनः ।
पुरीष्यवाहनः ॥ हव्येऽनन्तः पादम् । ३ । २ । ६६ ॥ अमिश्र हव्यवाहनः । पादमध्ये तु
वहश्चेति ण्विरेव । हव्यवाळग्निरजरः पिता नः ॥ जनसनखनक्रमगमो विट् । ३ । २ । ६७ ॥
विड्वनोरित्यात्त्वम् । अब्जाः । गोजाः । गोषा इन्द्रो नृषा असि । सनोतेरन इति षत्वम् ।
इयं शुष्मेभिर्बिसखा इवारुजत् । आ दधिक्राः शवसा पञ्च कृष्टीः । अग्रेगाः ॥
मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन् । ३ । २ । ७१ ॥ श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति
वक्तव्यम् * ॥ यत्र पदत्वं भावि तत्र ण्विनोऽपवादो डस्वक्तव्य इत्यर्थः ॥ श्वेतवाः । श्वेतवाहौ ।
श्वेतवाहः । उक्थानि उक्थैर्वा शंसति उक्थशा यजमानः । उक्थशासौ । उक्थशासः ॥ पुरो
दाश्यते दीयते पुरोडाः ॥ अवे यजः । ३ । २ । ७२ ॥ अवयाः । अवयाजौ । अवयाजः ॥
अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च । ८ । २ । ६७ ॥ एते सम्बुद्धौ कृतदीर्घा निपात्यन्ते ॥ चादु-
क्थशाः ॥ विजुपे छन्दसि । ३ । २ । ७३ ॥ उपे उपपदे यजेर्विच् ॥ उपयट् ॥ आतो-
मनिन्क्वनिब्वनिपश्च । ३ । २ । ७४ ॥ सुब्युपसर्गे चोपपदे आदन्तेभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि
विषये मनिनादयस्त्रयः प्रत्ययाः स्युः ॥ चाद्विच् । सुदामा । सुधीवा । सुपीवा । भूरिदावा ।
घृतपावा । विच् । कीलालपाः ॥ ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् ॥ बहुलं छन्दसि । ३ । २ । ८८ ॥
उपपदान्तरेऽपि हन्तेर्बहुलं क्विप् स्यात् ॥ यो मातृहा पितृहा ॥ छन्दसि लिङ् । ३ । २ ।
१०५ ॥ भूतसामान्ये ॥ अहं द्यावापृथिवी आ ततान ॥ लिटः कानज्वा । ३ । २ । १०६ ॥
क्वसुश्च । ३ । २ । १०७ ॥ छन्दसि लिटः कानच्क्वसू वा स्तः ॥ चक्राणा वृष्णिम् । यो नो
अग्ने अररिवां अघायुः ॥ णेश्छन्दसि । ३ । २ । १३७ ॥ ण्यन्ताद्धातोश्छन्दसि इष्णुच् स्या-
त्तच्छीलादौ ॥ वीरुधः पारयिष्णवः ॥ भुवश्च । ३ । २ । १३८ ॥ अस्मात् केवलात्प्राग्वत् ॥
भविष्णुः ॥ छन्दसि परेच्छायां क्यच उपसंख्यानम् * ॥ क्याच्छन्दसि । ३ । २ । १७० ॥
उप्रत्ययः स्यात् ॥ अवायुः ॥ एरजधिकारे जवसौ छन्दसि वाच्यौ * ॥ जवे याभिर्यूनः ।
ऊर्वोर्मे जवः । देवस्य सवितुः सवे ॥ मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः । ३ । २ ।
९६ ॥ वृषादिभ्यः क्तिन् स्यात्स चोदात्तः ॥ वृष्टिर्दिवः । सुन्ममिष्टये । पचात्पक्तीरुत ।
इयं ते नव्यसी मतिः । वित्तिः । भूतिः । अग्न आ याहि वीतये । रातौ स्यामोभयासः ॥
छन्दसि गत्यर्थेभ्यः । ३ । ३ । १२९ ॥ ईषदादिषूपपदेषु गत्यर्थेभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि युच्

(४९८) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
यजेश्च करणे । २ । ३ । ६३ ॥ इह छन्दसि बहुलं षष्ठी ॥ घृतस्य घृतेन यजते ॥ बहुलं
छन्दसि । २ । ४ । ३९ ॥ अदो घस्लादेशः स्यात् ॥ घस्तानूनम् । लुङि मन्त्रे घसेति
च्लेर्लुक् । अङभावः । सग्धिंश्च मे ॥ हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च छन्दसि । २ । ४ । २८ ॥
द्वन्द्वः पूर्ववल्लिङ्गः ॥ हेमन्तश्च शिशिरं च हेमन्तशिशिरौ । अहोरात्रे ॥ अदिप्रभृतिभ्यः शपः ॥
बहुलं छन्दसि । २ । ४ । ७३ ॥ वृत्रं हन्ति वृत्रहा । अहिः शयत उपपृक् । अत्र लुक्
न । अदादिभिन्नेऽपि क्वचिल्लुक् । त्राध्वं नो देवाः ॥ जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ॥ बहुलं
छन्दसि । २ । ४ । ७६ ॥ दाति प्रियाणि चिद्धसु । अन्यत्रापि पूर्णा विवष्टि ॥ मन्त्रे घसह-
रणश्वृदहाद्दृक्कूगमिजनिभ्यो लेः । २ । ४ । ८० ॥ एभ्यो लेर्लुक् स्यान्मन्त्रे ॥ अक्षन्-
मीमदन्त हि । घस्लादेशस्य गमहनत्युपधालोपे शासिवसीति षः । माहर्म्मित्रस्य । धूर्तिः प्रण-
ङ्‌मर्त्यस्य । नशेर्वेति कुत्वम् । सुरुचो वेन आवः । मान आ धक् । आदित्याकारान्तग्रह-
णम् । आप्रा द्यावापृथिवी । परावर्गर्भरभृद्यथा । अक्रन्लुषासः । त्वे रयिं जागृवांसो अनुग्मन् ।
मन्त्रग्रहणं ब्राह्मणस्याप्युपलक्षणम् । अज्ञत वा अस्य दन्ताः । विभाषानुवृत्तेर्नेह । न ता
अगृभ्णन्नजनिष्ट हिथ्रः ॥
॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
अभ्युत्सादयां प्रजनयां चकयां रमयामकः पावयांकियाद्विदामक्रन्निति
छन्दसि । ३ । १ । ४२ ॥ आद्येषु चतुर्षु लुङि आम् अक इत्यनुप्रयोगश्च ॥ अभ्यु-
त्सादयामकः । अभ्युदसीषददिति लोके । प्रजनयामकः । प्राजीजनदित्यर्थः । चिकंयामकः ।
अचैषीदित्यर्थे चिनोतेराम् । द्विर्वचनं कुत्वं च । रमयामकः । अरीरमत् । पावयांचक्रियात् ।
पावयादिति लोके । विदामक्रन् । अवेदिषुः ॥ गुपेश्छन्दसि । ३ । १ । ५० ॥ च्लेश्छङ्वा ।
जुहामजुगुपतं युवम् । अगौपामित्यर्थः ॥ नोनयतिध्वनयतयेलयत्यर्द्दयतिभ्यः । ३ । १ ।
५१ ॥ च्लेश्छङ् न ॥ मा त्वायतो जरितुः काममूनयीः । मा त्वाग्निर्ध्वनयीत् ॥ कॄमृहृरु-
हिभ्यश्छन्दसि । ३ । १ । ५९ ॥ च्लेरङ् वा ॥ इदं तेम्योकरं नमः । अमारत् । अदारत् ।
यत्सानोः सानुमारुहत् ॥ छन्दसि निष्कूर्यदेवहूयप्रणीयोन्नीयोच्छिष्यमर्यस्तर्या-
ध्वर्यखन्यखानायदेव्यज्यापृच्छ्यप्रतिशीव्यब्रह्मवाद्यभाव्यस्ताव्द्योपचाय्यपृडानि । ३ ।
१ । १२३ ॥ कृन्ततेर्निस्पूर्वात् क्यपि प्राप्ते ण्यत् । आद्यन्तयोर्विपर्यासः निसः
षत्वं च । निष्कूर्यं चिन्वीत पशुकामः । देवशब्दे उपपदे ह्वयतेर्जुहोतेर्वा क्यप्
दीर्घश्च । स्पर्धन्ते वा उ देवहूये । प्र उद् आभ्यां नयतेः क्यप् । प्रणीयः । उन्नीयः ।
उत्पूर्वाच्छिषेः क्यप् । उच्छिष्यः । मृङ्स्तृञ्ध्वृभ्यो यत् । मर्यः । स्तर्या । स्त्रियामेवायम् ।
ध्वर्यः । खनेर्यत्ण्यतौ । खन्यः । खान्यः । यजेर्यः । शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै ।
आङ्पूर्वात्पृच्छेः क्यप् । आपृच्छ्यं धरुणं वाज्यार्यति । सीव्यतेः क्यप् षत्वं च । प्रति-

न् आयादेशश्च पृडे उत्तरपदे ।Wait,पृडेorमृडे? Look at line 2: पृडेorमृडे? Line 3: उपचेयमृडमन्यत् । मृड सुखने ।Wait! In line 3:उपचेयमृडमन्यत्orउपचेयपृडमन्यत्? Wait, the Mantra is: उपचेयं पृडम्orउपचेयं मृडम्? उपचेयं मन्दमृडम्? No, उपचेयं मृडम्orउपचेयपृडम्? Look at line 2: पृडेvsमृडे. The letter has a loop on the left like मृorपृ? Look at line 3: उपचेयपृडम्orउपचेयमृडम्? Wait, मृड सुखनेin line 3 definitely starts withमृ! And before that, in line 3: ॥ हिरण्य इति वक्तव्यम् * ॥ उपचेयमृडमन्यत् । मृड सुखने ।Wait, afterमृड सुखने ।it says:मृड चेत्यस्मादिगुपधल-! Wait, look at line 3: Is it मृड चेत्यस्मात्? Letter: म

स्यात् ॥ खलोऽपवादः । सूपसदनोऽग्निः ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ३ । ३।१३० ॥ गत्य-
र्थेभ्यो येऽन्ये धातवस्तेभ्योऽपि छन्दसि युच् स्यात् ॥ सुवेदनामकण्वोद्रह्मणे गाम् ॥ छन्दसि
लुङ्लङ्लिटः । ३ । ४ । ६ ॥ धात्वर्थानां संबन्धे सर्वकालेष्वेते वा स्युः ॥ पक्षे यथास्वं
प्रत्ययाः । देवो देवेभिरागमत् । अत्र लोडर्थे लुङ् । इदं तेभ्योकरं नमः । लङ् । अग्निमद्य
होतारमवृणीतायं यजमानः । लिट्, अद्य ममार । अद्य म्रियत इत्यर्थः ॥ लिङर्थे लेट्
। ३।४।७ ॥ विध्यादौ हेतुहेतुमद्भावादौ च धातोर्लेट् स्याच्छन्दसि ॥ सिब्बहुलं लेटि ।
। ३।१।३४ ॥ इतश्च लोपः परस्मैपदेषु । ३ । ४।९७ ॥ लेटस्तिङामितो लोपो वा स्या-
त्परस्मैपदेषु ॥ लेटोऽडाटौ । ३ । ४।९४ ॥ लेटः

ङिति ङकारेण प्रत्याहारः । तेषां व्यत्ययो भेदतीत्यादिरुक्त एव ॥ लिङ्याशिष्यङ्
। ३ । १ । ८६ ॥ आशीर्लिङि परे धातोरङ् स्याच्छन्दसि ॥ वच उम् । मन्त्रं वोचेमाग्नये ॥ दृशे-
र्गवक्तव्यः * ॥ पितरं च दृशेयं मातरं च । अङि तु ऋदृशोऽङीति गुणः स्यात् ॥ छन्द-
स्युभयथा । ३ । ४ । ११७ ॥ धात्वधिकारे उक्तः प्रत्ययः सार्वधातुकार्धधातुकमुभयसंज्ञः
स्यात् ॥ वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयः । वर्धयन्त्वित्यर्थः । आर्धधातुकत्वान्णिलोपः । विश्रुश्विरे ।
सार्वधातुकत्वात् श्नुः श्नुभावश्च । हुश्नुवोरिति यण् ॥ आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च
। ३ । २ । १७१ ॥ आदन्तादृवर्णान्ताद्गमादेश्च किकिनौ स्तस्तौ च लिद्वत् ॥ वव्रिर्वृत्रम् । पपिः
सोमम् । ददिर्गौः । जग्मिर्युवा । जघ्निर्वृत्रममित्रियम् । जञ्जिः । लिद्वद्भावादेव सिद्धे ऋच्छत्यृ-
तामिति गुणबाधनार्थं कित्त्वम् । बहुलं छन्दसीत्युत्त्वम् । तनुरिः । जगुरिः ॥ तुमर्थे
सेसेनसेअसेन्क्सेकसेनध्यैअध्यैन्कध्यैकध्यैन्शध्यैशध्यैन्तवैतवेङ् तवेनः । ३ । ४ ।
९ ॥ से । वक्षे रायः । सेन् । ता वामेषे । असे । शरदो जीवसे नः । असेनित्याद्यु-
दात्तः । क्से । प्रेषे । कसेन् । गवामिव श्रियसे । अध्यै । अध्यैन् । जठरं पृणध्यै । पक्षे
आद्युदात्तम् । कध्यै कध्यैन् । आहुवध्यै । पक्षे नित्स्वरः । शध्यै । राधसः सह मादयध्यै ।
शध्यैन् । वायवे पिवध्यै । तवै । दातवा उ । तवेङ् । सूतवे । तवेन् । कर्तवे ॥ प्रयै
रोहिष्यै अव्यथिष्य

क्रियते । उत इत्यनुवृत्तेः । उवङादेशस्तु सौत्रः ॥ मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च * ॥ ङीषो
लित्त्वमानुक् चागमः ॥ लित्स्वरः ॥ रथीरभून्मुद्गलानी ॥ दीर्घजिह्वी च छन्दसि । ४ । १ ।
५९ ॥ संयोगोपधत्वादप्राप्तौ ङीप् विधीयते ॥ आसुरी वै दीर्घजिह्वी देवानां यज्ञवाट् ॥
कद्रुकमण्डलवोश्छन्दसि । ४ । १ । ७१ ॥ ऊङ् स्यात् ॥ कद्रूश्च वै कमण्डलूः ॥ गुग्गुलुम-
धुजतुपत्यालूनामिति वक्तव्यम् * ॥ गुग्गूलूः । मधूः । जतूः । पत्यालूः ॥ अव्ययात्त्यप् ॥
आविष्त्यस्योपसंख्यानं छन्दसि * ॥ आविष्ठ्यो वर्धते ॥ छन्दसि ठञ् । ४ । ३ । १९ ॥
वर्षाभ्यष्ठञोऽपवादः ॥ स्वरे भेदः । वार्षिकम् ॥ वसन्ताच्च । ४ । ३ । २० ॥ ठञ् स्यात् छन्दसि ॥
वासन्तिकम् ॥ हेमन्ताच्च । ४ । ३ । २१ ॥ छन्दसि ठञ् ॥ हैमन्तिकम् । योगविभाग उत्त-
रार्थः ॥ शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४ । ३ । १०६ ॥ णिनिः प्रोक्तेऽर्थे ॥ छाणोरपवादः ।
शौनकेन प्रोक्तमधीयते शौनकिनः ॥ वाजसनेयिनः । छन्दसि किम् ? शौनकीया शिक्षा ॥
द्व्यचश्छन्दसि । ४ । ३ । १५० ॥ विकारे मयट् स्यात् ॥ शरमयं बर्हिः । यस्य पर्णमयी
जुहूः ॥ नोत्वद्वर्ध्रबिल्वात् । ४ । ३ । १५१ ॥ उत्वान् उकारवान् । मौञ्जं शिक्यम् । वर्ध्रं
चर्म तस्य विकारो वार्ध्री रज्जुः । बैल्वो यूपः ॥ सभाया यः ॥ ढश्छन्दसि । ४ । ४ । १०६ ॥
सभेयो युवा ॥ भवे छन्दसि । ४ । ४ । ११० ॥ सप्तम्यन्ताद्भवार्थे यत् ॥ मेध्याय च विद्यु-
त्याय च । यथायथं शैषिकाणामणादीनां घादीनां चापवादोऽयं यत् । पक्षे तेऽपि भवन्ति ।
सर्वविधीनां छन्दसि वैकल्पिकत्वात् । तद्यथा मुञ्जवान्नाम पर्वतः । तत्र भवो मौञ्जवतः ।
सोमस्येव मौञ्जवतस्य भक्षः । आचतुर्थसमाप्तेश्छन्दोऽधिकारः ॥ पाथोनदीभ्यां डयण्
। ४ । ४ । १११ ॥ तमु त्वा पाथ्यो वृषा । चन्नो दधीत नाद्यो गिरो मे । पाथसि भवः पाथ्यः ।
नद्यां भवो नाद्यः ॥ वेशन्तहिमवद्भ्यामण । ४ । ४ । ११२ ॥ भवे ॥ वैशन्तीभ्यः स्वाहा ।
हैमवतीभ्यः स्वाहा ॥ स्रोतसो विभाषा डचड्डचौ । ४ । ४ । ११३ ॥ पक्षे यत् ॥ डयङ्-
डद्योस्तु स्वरे भेदः । स्रोतसि भवः स्रोत्यः । स्रोतस्यः ॥ सगर्भसयूथसनुताद्यन्
। ४ । ४ । ११४ ॥ अनुभ्राता सगर्भ्यः । अनुसखा सयूथ्यः । यो नः सनुत्य उतवा जिवत्नुः ।
नुतिर्नुत्तम् । नपुंसके भावे क्तः । सगर्भादयस्त्रयोऽपि कर्मधारयाः । समानस्य छन्दसीति सः ।
ततो भवार्थे यन् । यतोऽपवादः ॥ तुग्राद्धन् । ४ । ४ । ११५ ॥ भवेऽर्थे ॥ पक्षे यदपि ।
आवः शर्म वृषभं तुग्र्यास्विति बहुचाः । तुग्रियास्विति शाखान्तरे । धनाकाशयज्वारिष्ठेषु तुग्र-
शब्द इति वृत्तिः ॥ अग्राद्यत् । ४ । ४ । ११६ ॥ घच्छौ च । ४ । ४ । ११७ ॥ चाद्यत् ॥
अग्रे भवोऽग्र्यः । अग्रियः । अग्रीयः ॥ समुद्राभ्राद्धः । ४ । ४ । ११८ ॥ समुद्रिया अप्स-
रसो मनीषिणम् । नानदतो अभ्रियस्येव घोषाः ॥ बर्हिषि दत्तम् । ४ । ४ । ११९ ॥
प्राग्विहिताद्यदित्येव ॥ बर्हिष्येषु निविधु प्रियेपु ॥ दूतस्य भागकर्मणी । ४ । ४ । १२० ॥
भागोऽंशः ॥ दूत्यम् ॥ रक्षोयातूनां हननी । ४ । ४ । १२१ ॥ या ते अग्ने रक्षस्या तनूः ॥
रेवतिजगतीहविष्याभ्यः प्रशस्ये । ४ । ४ । १२२ ॥ प्रशंसने यत्स्यात् ॥ रेवत्यादीनां
प्रशंसनं रेवत्यम् । जगत्यम् । हविष्यन् ॥ असुरस्य स्वम् । ४ । ४ । १२३ ॥ असुर्य्यं देवेभि-

वैदिकप्रकरणम् । (५०३)

र्थायि विश्वन् ॥ मायायामण् । ४ । ४ । १२४ ॥ आसुरी माया ॥ तद्वानासामुपधानो
मन्त्र इतीष्टकासु लुक् च मतोः । ४ । ४ । १२५ ॥ वर्चस्वानुपधानो मन्त्र आसामिष्ट-
कानां वर्चस्याः । ऋतव्याः ॥ अश्विमानण् । ४ । ४ । १२६ ॥ आश्विनीरुपदधाति ॥ वय-
स्यासु मूर्ध्नो मतुप् । ४ । ४ । १२७ ॥ तद्वानासामिति सूत्रं सर्वमनुवर्तते ॥ मतोरिति पद-
मावर्त्य पञ्चम्यन्तं बोध्यम् । मतुबन्तो यो मूर्धशब्दस्ततो मतुप्स्यात्प्रथमस्य मतोर्लुक्च वयः-
शब्दवन्मन्त्रोपधेयास्विष्टकासु ॥ यस्मिन्मन्त्रे मूर्धवयःशब्दौ स्तस्तेनोपधेयासु । मूर्धन्वतीरुपद-
धातीति प्रयोगः ॥ मत्वर्थे मासतन्वोः । ४ । ४ । १२८ ॥ नभोऽअस् तदस्मिन्नस्तीति
नभस्यो मासः । ओजस्या तनूः ॥ मधोर्ज च । ४ । ४ । १२९ ॥ माधवः ।

मासाः । त्रिंशिनो मासाः ॥ विंशतेश्चेति वाच्यम् * ॥ विंशिनोऽङ्गिरसः ॥ युष्मदस्मदोः
सादृश्ये वतुब्वाच्यः * ॥ त्वावतः पुरूरवसो । न त्वावां अन्यः । यज्ञं विप्रस्य मावतः ॥
छन्दसि च । ५ । १ । ६७ ॥ प्रातिपदिकमात्रात्तदर्हतीति यत् ॥ सादन्यं विद्धयम् ॥ वत्स-
रान्ताच्छश्छन्दसि । ५ । १ । ९२ ॥ निर्वृत्तादिष्वर्थेषु ॥ इद्वत्सरीयः ॥ संपरिपूर्वात्ख च
।५।१।९१॥ चाच्छः॥संवत्सरीणः । संवत्सरीयः । परिवत्सरीणः ॥ परिवत्सरीयः ॥ छन्दसि
घम् ।५।१।१०६ ॥ ऋतुशब्दात्तदस्य प्राप्तमित्यर्थे ॥ भाग ऋत्वियः ॥ उपसर्गाच्छन्दसि
धात्वर्थे । ५ । १ । ११८ ॥ धात्वर्थविशिष्टे साधने वर्तमानात्स्वार्थे वतिः स्यात् ॥ यदुद्वतो
निवतः । उद्गतान्निर्गतादित्यर्थः ॥ थट् च छन्दसि । ५ । २ । ५० ॥ तान्तादसंख्यादेः
परस्य डटस्थ्यट् स्यान्मट् च ॥ पञ्चथम् । पञ्चमम् ॥ छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ
पर्यवस्थातरि ।५।२।८९ ॥ अपत्यं परिपन्थिनम् । मात्वा परिपरिणो विदन् ॥ बहुलं
छन्दसि ।५।२।१२२ ॥ मत्वर्थे विनिः स्यात् ॥ छन्दोविन्प्रकरणेऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयरु-
जाहृदयानां दीर्घश्चेति वक्तव्यम् * ॥ इति दीर्घः ॥ मंहिष्ठमुभयाविनम् । शुनमष्ट्राव्यचरत् ॥
छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यौ * ॥ ई । रथीरभूत् । सुमङ्गलीरियं वधूः । मघवानमीमहे ॥
तयोर्दाहींलौ च छन्दसि । ५ । ३ । २० ॥ इदन्तदोर्यथासंख्यं स्तः ॥ इदा हि व उपस्तु-
तिम् । तर्हि ॥ था हेतौ च छन्दसि । ५ । ३ । २६ ॥ किमस्था स्याद्धेतौ प्रकारे च ॥
कथा ग्रामं न पृच्छसि । कथा दाशेम ॥ पश्च पश्चा च छन्दसि । ५ । ३ । ३३ ॥ अव-
रस्य अस्तात्यर्थे निपातौ ॥ पश्च हि सः । नो ते पश्चा ॥ तुश्छन्दसि । ५।३।५९ ॥ तृज-
न्तात्तृन्नन्ताच्च इष्ठनीयसुनौ स्तः ॥ आसुर्ति करिष्ठः । दोहीयसी धेनुः ॥ प्रत्नपूर्वविश्वेमा-
त्थाल् छन्दसि । ५ । ३ । १११ ॥ इवार्थे ॥ तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा ॥ अमु च
छन्दसि । ५ । ४ । १२ ॥ किमेत्तिङ्व्ययघादित्येव ॥ प्र तं नय प्रतरम् ॥ वृकज्येष्ठाभ्यां
तिल्तातिलौ च छन्दसि । ५ । ४ । ४१ ॥ स्वार्थे ॥ यो नो दुरेवो वृकतिः । ज्येष्ठतातिं
बर्हिषदम् ॥ अनसन्तान्नपुंसकाच्छन्दसि । ५ । ४ । १०३ ॥ तत्पुरुषादच् स्यात्समा-
सान्तः ॥ ब्रह्मसामं भवति । देवच्छन्दसानि ॥ बहुप्रजाश्छन्दसि । ५ । ४ । १२३ ॥ बहु-
प्रजा निर्ऋतिमाविवेश ॥ छन्दसि च । ५ । ४ । १४२ ॥ दन्तस्य दतृशब्दः स्याद्बहुव्रीहौ ॥
उभयतोदतः प्रतिगृह्णाति ॥ ऋतश्छन्दसि । ५ । ४ । १५८ ॥ ऋदन्ताद्बहुव्रीहेर्न कप् ॥
हता माता यस्य हतमाता ॥
इति पञ्चमोऽध्यायः ।
अथ षष्ठोऽध्यायः ।
एकाचो द्वे प्रथमस्य ॥ छन्दसि वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ यो जागार । दाति प्रियाणि ॥
तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य । ६ । १ । ७ ॥ तुजादिराकृतिगणः । प्रभरा तूतुजानः । सूर्ये
मामहानम् । दाधार यः पृथिवीम् । स तूताव ॥ बहुलं छन्दसि । ६ । १ । ३४ ॥ ह्वः संप्र-

सारणं स्यात् ॥ इन्द्रमाहुव ऊतये ॥ ऋचि त्रेरुत्तरपदादिलोपश्च छन्दसि ॥ * ॥ ऋच्-
शब्दे परे त्रेः संप्रसारणमुत्तरपदादेर्लोपश्चेति वक्तव्यम् ॥ तृचं सूक्तम् । छन्दसि किम् ? त्र्यृ-
चानि ॥ रयेर्मतौबहुलम् * ॥ रेवान् । रयिमान् पुष्टिवर्धनः ॥ चायः की । ६ । १ । ३५ ॥
न्य१न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम् । लिटि उसि रूपम् । बहुलग्रहणानुवृत्तेर्नेह । अग्निं ज्योति-
र्निचाय्य ॥ अपस्पृधेथामानृचुरानृहुश्चिच्युषेतित्याजश्राताश्रितमाशीराशीर्ताः ।
६ । १ । ३६ ॥ एते छन्दसि निपात्यन्ते ॥ इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथाम् । स्पर्धेर्लङि
आथाम् । अर्कमानृचुः । वसून्द्यानृहुः । अर्चेरर्हेश्च लिट्युसि । चिच्युषे । च्युङो लिटि
थासि । यस्तित्याज । त्यजेर्णलि । श्रातास्त इन्द्र सोमाः । श्रिता नो ग्रहाः ॥ श्रीञ् पाके
निष्ठायाम् । आशीरं दुहे । मध्यत आशीर्तः । श्रीञ् एव क्विपि निष्ठायां च ॥ खिविदेश्छ-
न्दसि । ६ । १ । ५२ ॥ खिद दैन्ये । अस्यैच आ स्यात् ॥ चिखाद । चिखेदेत्यर्थः ॥ शीर्ष-
ञ्छन्दसि । ६। १। ६० ॥ शिरःशब्दस्य शीर्षन् स्यात् ॥ शीर्ष्णः । शीर्ष्णो जगतः ॥ वा छ-
न्दसि । ६। १। १०६ ॥ दीर्घाज्जसि इचि च पूर्वसवर्णदीर्घो वा स्यात् ॥ वाराही । वाराह्यौ ।
मानुषीरीळते विशः । उत्तरसूत्रद्वयेपीदं वाक्यभेदेन संबध्यते । तेनामि पूर्वत्वं वा स्यात् ।
शमीं च । शम्यं च । सूम्यं सुषिरमिव । संप्रसारणाच्चेति पूर्वरूपमपि वा । इज्यमानः ।
यज्यमानः ॥ शेश्छन्दसि बहुलम् । ६। १। ७० ॥ लोपः स्यात् ॥ याते गात्राणाम् । ता ता
पिण्डानाम् ॥ एमन्नादिषु छन्दसि पररूपं वक्तव्यम् * ॥ अपांन्वेमन् । अपां त्वोद्मन् ॥
भय्यप्रवय्ये च छन्दसि । ६। १। ८३ ॥ विभेत्यस्मादिति भय्यः । वेतेः प्रवय्या इति स्त्रियामेव
निपातनम् । प्रवेयमित्यन्यत्र । छन्दसि किम् ? भेयम् । प्रवेयम् ॥ हृद्गया उपसंख्यानम् * ॥
हृदे भवा हृद्गया आपः । भवे छन्दसि यत् ॥ प्रकृत्यान्तःपादमव्यपरे । ६ । १ । ११५ ॥
ऋक्पादमध्यस्थ एङ् प्रकृत्या स्यात् अति परे न तु वकारयकारपरेऽति ॥ उपप्रयन्तो अध्वरम् ।
सुजाते अश्वसूनृते । अन्तःपादं किम् ? १ऐतास एतेऽर्चन्ति । अव्यपरे किम् ? तेऽवदन् ॥
अव्यादवद्यादवक्रसुरव्रतायमवन्त्ववस्युषु च । ६ । १ । ११६ ॥ एषु व्यपरेऽप्यति
एङ् प्रकृत्या ॥ वसुभिर्नो अव्यात् । मित्रमहो अवद्यात् । मा शिवासो अवक्रमुः । ते नो अव्रत ।
शतधारो अयं मणिः । ते नो अवन्तु । कुशिकासो अवस्यवः । यद्यपि बह्वृचैस्तेनोऽवन्तु ।
रथतूः । सोऽयमागाम् । तेऽरुणेभिरित्यादौ प्रकृतिभावो न क्रियते तथापि बाहुलकात्समाधे-
यम् । प्रातिशाख्ये तु वाचनिक एवायमर्थः ॥ यजुष्युरः । ६ । १ । ११७ ॥ उरःशब्दः
एङन्तोऽति प्रकृत्या यजुषि ॥ उरो अन्तरिक्षम् । यजुषि पादाभावादनन्तःपादार्थं वचनम् ॥
आपो जुषाणो वृष्णो वर्षिष्ठेऽम्बेऽम्बालेऽम्बिके पूर्वे । ६ । १ । ११८ ॥ यजुषि
अति प्रकृत्या ॥ आपो अस्मान्मातरः । जुषाणो अभिरराज्यस्य । वृष्णो अंशुभ्याम् । वर्षिष्ठे अधि
नाके । अम्बे अम्बाले अम्बिके । अस्मादेव वचनादम्बार्थेति ह्रस्वो न ॥ अङ्ग इत्यादौ च
१ कयामती कुत एतास एतेऽर्चन्ति शुष्मं वृषणो वपूंषि ॥

मक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् । ६ । ३ । १३३ ॥ दीर्घः स्यात् ॥ आतून इन्द्र ।"
Wait: "ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम्" - wait, in the image:
Is it "तुनुघ" or "तुनुघ"?
Look at line 27:
"ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम्" - Panini 6.3.133 is:
"ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम्"
And the text: "दीर्घः स्यात् ॥ आतून इन्द्र ।"

Line 28:
"नू मर्तः । उत वा घा स्यालात् । मक्षू गोमन्तममहि । भरता जातवेदसम् । तङिति थादे-"
Wait: "गोमन्तममहि" or "गोमन्तममीमहे"?
Look at line 28: "मक्षू गोमन्तममीमहे ।"
Wait, look at the letters: 'म' 'क' '्' 'ष' 'ू' = "मक्षू", then 'ग' 'ो' 'म' 'न' '्' 'त' 'म' 'ी' 'म' 'ह' 'े' :
'म' with 'ी', 'म', 'ह' with 'े': "गोमन्तम

छन्दस्युभयथा हि ते ॥ छन्दस्युभयथा । ६ । ४ । ५ ॥ नामि दीर्घो वा ॥ धाता धातॄणामिति बह्वृचः ।
तैत्तिरीयास्तु ह्रस्वमेव पठन्ति ॥ वा षपूर्वस्य निगमे । ६ । ४ । ९ ॥ षपूर्वस्याच उपधाया
वा दीर्घोऽसंबुद्धौ सर्वनामस्थाने परे ॥ ऋभुक्षाणम् । ऋभुक्षणम् । निगमे किम् ? तक्षा ।
तक्षाणौ ॥ जनिता मन्त्रे ।६।४।५३ ॥ इडादौ तृचि णिलोपो निपात्यते ॥ यो नः पिता
जनिता ॥ शमिता यजे ।६।४।५४ ॥ शमयितेत्यर्थः ॥ युप्लुवोर्दीर्घश्छन्दसि ।८।४।
५८ ॥ ल्यपीत्यनुवर्तते ॥ वियूय । विप्लूय ॥ आडजादीनाम् ॥ छन्दस्यापि दृश्यते ।६।४।
७३ ॥ अनजादीनामित्यर्थः ॥ आनट् । आवः ॥ न माङ्योगे ॥ बहुलं छन्दस्यमाङ्यो-
गेऽपि ।६।४।७२ ॥ अडाटौ न स्तः ॥ माङ्‌योगेऽपि स्तः । जनिष्ठा

Here is the line-by-line transcription of the text into Devanagari Markdown:

( ५०८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
स्वमोरद्ड् न ॥ वार्त्रघ्रमितरम् । छन्दसि किम् ? इतरत्काष्ठम् ॥ समासेऽनञ्पूर्वे
क्त्वो ल्यप् ॥ क्त्वापि छन्दसि ।७।१। ३८ ॥ यजमानं परिधापयित्वा ॥ सुपां
सुलुक्पूर्वसवर्णाच्छेयाडाड्यायाजालः ।७।१।३९ ॥ ऋजवः सन्तु पन्थाः । पन्थान
इति प्राप्ते सुः । परमे व्योमन् । व्योमनि इति प्राप्ते ङेर्लुक् । धीती । मती । सुष्टुती ।
धीत्या मत्या सुष्टुत्येति प्राप्ते पूर्वसवर्णदीर्घः । या सुरथा रथीतमौभा देवा दिविस्पृशा ।
अश्विना । यौ सुरथौ दिविस्पृशावित्यादौ प्राप्ते आ । नताद्ब्राह्मणम् । नतमिति प्राप्ते आत् ।
यादेव विद्म ता त्वा । यमिति प्राप्ते । न युष्मे वाजबन्धवः । अस्मे इन्द्राबृहस्पती । युष्मासु
अस्मभ्यमिति प्राप्ते शे । उरुया । धृष्णुया । उरुणा धृष्णुनेति प्राप्ते या । नाभा पृथिव्याः ।
नाभाविति प्राप्ते डा । ता अनुष्ठ्योच्यावयतात् । अनुष्ठानमनुष्ठा । व्यवस्थावदङ्क । आङो
ड्या । साधुया साध्विति प्राप्ते याच् । वसन्ता यजेत । वसन्ते इति प्राप्ते आल् ॥ इयाडि-
याजीकाराणामुपसंख्यानम् * ॥ उर्विया । दार्विया । उरुणा दारुणेति प्राप्ते इया । सुक्षे-
त्रिया । सुक्षेत्रिणेति प्राप्ते डियाच् । दृतिं न शुष्कं सरसी शयानम् । ङेरीकार इत्याहुः ।
तत्रानुदात्ते पदे प्राप्ते व्यत्ययेनान्तोदात्तता । वस्तुतस्तु ङीषन्तात् ङेर्लुक् । ईकारादेशस्य
तूदाहरणान्तरं मृग्यम् ॥ आड्यायारामुपसंख्यानम् * ॥ प्रवाहुत्रा सिसृतम् । बाहुनेति
प्राप्ते आडादेशः । घेर्डितीति गुणः । स्वप्नया । स्वप्नेनेति प्राप्ते अयाच् । स नः सिन्धुमिव
नावया । नावेति प्राप्ते आयार् । रित्स्वरः ॥ अमो मश् ।७।१।४० ॥ मिवादेशस्यामो मश्
स्यात् ॥ अकार उच्चारणार्थः । शित्त्वात्सर्वादेशः । अस्तिसिच इति ईट् । वधीं वृत्रम् । अव-
धिषमिति प्राप्ते ॥ लोपस्त आत्मनेपदेषु ।७।१।४१ ॥ छन्दसि ॥ देवा अदुह्र । अदुह्वतेति
प्राप्ते । दक्षिणतः शये । शेते इति प्राप्ते । आत्मेति किम् ? उत्सं दुहन्ति ॥ ध्वमो ध्वात्
७।१।४२ ॥ अन्तरेषोष्माणं वारयध्वात् । वारयध्वमिति प्राप्ते ॥ यजध्वैनमिति च
७।१।४३ ॥ एनमित्यस्मिन्परे ध्वमोऽन्तलोपो निपात्यते ॥ यजध्वैनं प्रियमैधाः । वकारस्य
यकारो निपात्यत इति वृत्तिकारोक्तिः प्रामादिकी ॥ तस्थ तात् ।७।१।४४ ॥ मध्यमपुरु-
षबहुवचनस्य स्थाने तात्स्यात् ॥ गात्रमस्थानू॒नं कृणुतात् । कृणुतेति प्राप्ते । सूर्यं चक्षुर्गमय-
तात् । गमयतेति प्राप्ते ॥ तप्तनतनथनाश्च ।७।१।४५ ॥ तस्येत्येव ॥ शृणोत ग्रावाणः ।
शृणुतेति प्राप्ते तप् । सुनोतन पचत ब्रह्मवाहसे । दधातन द्रविणं चित्रमस्मै । तनप् । मरुत-
स्तज्जुजुष्टन । जुषध्वमिति प्राप्ते । व्यत्ययेन परस्मैपदं श्लुश्च । विश्वेदेवासो मरुतो यतिष्ठेन ।
यत्संख्याकाः स्थेत्यर्थः । यच्छब्दाच्छन्दसो डतिः । अस्तेस्तस्य थनादेशः ॥ इदन्तो
मसि ।७।१।४६॥ मसीत्यविभक्तिको निर्देशः । इकार उच्चारणार्थः ॥ मस् इत्ययमिकार-
रूपचरमावयवविशिष्टः स्यात् ॥ मस इगागमः स्यादिति यावत् । नमो भरन्त एमसि ।
त्वमस्माकं तव स्मसि । इमः स्मः इति प्राप्ते ॥ क्त्वो यक् ।७।१।४७ ॥ दिवं सुपर्णो

१ सुषामानित्वात् षत्वम् ॥