वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । ( ४८७ ) इक्शितपौ धातुनिर्देशे * ॥ पचिः । पचतिः ॥ वर्णात्कारः* ॥ निर्देश इत्येव । अकारः । १ धातुनिर्देश इति । धातुनुकरण इत्यर्थः ॥ २ वर्णात् कार इति । रोगाख्या- याम्” इत्यतो बहुलग्रहणानुवृत्तेः क्वचिन्न । तेन “अइउण्” इत्यादौ न । अथ “वर्णात् कारः” इत्यस्य कोऽर्थः । यदि “वर्णशब्दात् कारप्रत्ययः” इत्यर्थस्तर्हि वर्णशब्दादतिव्याप्तिः, आदिभ्यो ऽ- व्याप्तिश्च । यद्वा “वर्णबोधकात्” इत्यर्थस्तदापि वर्णशब्दात् प्रमेयादिशब्दाच्चातिव्याप्तिः । यदि “लोके वर्णशब्देन व्यवहृतो यस्तस्मात्” इत्यर्थस्तदा उच्चारणार्थाकारविशिष्टहइत्यादिभ्यस्तदनुप- पत्तिः । यदि “वर्णमात्रवोधकात्” इत्यर्थस्तदापि वर्णशब्दादतिव्याप्तिः । यदि तु—“वर्णत्वव्याप्यधर्माव- च्छिन्नविषयताप्र

(४८८) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ककारः ॥ १ रादिफः * ॥ रेफः ॥ २ मत्वर्थाच्छः * ॥ बहुलवचनादकारलोपः । मत्वर्थीयः ॥ ३ ईणजादिभ्यः * ॥ आजिः । आतिः ॥ इज् वपादिभ्यः * ॥ वापिः । वासिः । स्वरे भेदः ॥ इक् कृष्यादिभ्यः * ॥ कृषिः । गिरिः ॥ ४ संज्ञायाम् । ३ । ३ । १०९ ॥ अत्र धातोर्ण्वुल् ॥ उद्दालकपुष्पभञ्जिका ॥ ५ विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोरिश्च । ३ । ३ । ११० ॥ परिप्रश्ने आख्याने च गम्ये इञ् स्याद्वात् ण्वुल् ॥ विभाषोक्तेर्यथाप्राप्तमन्येऽपि । कां त्वं कारिं कारिकां क्रियां कृत्यां कृतिं वाकार्षीः । सर्वां कारिं कारिकां क्रियां कृत्यां कृतिं वाकार्षम् । एवं गर्णि गणिकां गणनाम् । पाचिं पाचिकां पचां पक्तिम् ॥ ६ पर्यायार्होत्पत्तिषु ण्वुच् । ३ । ३ । १११ ॥ पर्यायः परिपाटी क्रमः । अर्हणमर्हः योग्यता । पर्यायादिषु द्योत्येषु ण्वुच् वा स्यात् ॥ भवत आसिका । शायिका । अग्रगामिका । भवानिक्षुभक्षिकामर्हति । ऋणे । इक्षुभ- क्षिकां मे धारयति । उत्पत्तौ । इक्षुभक्षिका उदपादि ॥ ७ आक्रोशे नञ्यनिः । ३ । ३ । ११२ ॥ विभाषेति निवृत्तम् । नञि उपपदेऽनिः स्यादाक्रोशे ॥ अजीर्णिस्ते शठ भूयात् । अप्रयाणिः ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् । ३ । ३ । ११३ ॥ भावे अकर्तरि च कारके इति च निवृत्तम् ॥ राज्ञा भुज्यन्ते राजभोजनाः शालयः ॥ नपुंसके भावे क्तः । ३ । ३ । ११४ ॥ ल्युट् च । ३ । ३ । ११५ ॥ हसितम् । हसनम् । ८ योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः ९ शरी- रसुखम् । ३ । ३ । ११६ ॥ येन स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरसुखमुत्पद्यते तस्मिन् कर्मण्यु- पपदे ल्युट् स्यात् ॥ पूर्वेण सिद्धे नित्यसमासार्थं वचनम् । पयःपानं सुखम् । कर्तुरिति किम् ? गुरोः स्नापनं सुखम् । नेह गुरुः कर्ता किं तु कर्म ॥ वा यौ । २ । ४ । ५७ ॥ अजेर्वी वा स्याद्यौ ॥ प्रवयणम् । प्राजनम् ॥ १० करणाधिकरणयोश्च । ३ । ३ । ११७ ॥ ल्युट् स्यात् ॥ इध्मप्रव्र- श्चनः कुठारः । गोदोहनी स्थाली । खलः प्राक्करणाधिकरणयोरित्यधिकारः ॥ ११ अन्तरदेशे । १ रादिफ इति । कारस्यायमपवादः । वासरूपविधिना कारोऽपि । तेन "रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति !” इत्यादि सिद्धम् ॥ २ मत्वर्थादिति । मतुना समानोऽर्थो यस्य स मत्वर्थस्ततः स्वार्थे छः । मतुना तदर्थो लक्ष्यते । ततो बहुव्रीहिः । ननु तद्धितपरत्वाभावादभवत्वाच्च “यस्येति च" इत्यस्याप्राप्तावकारलोपो न स्यादत आह-बहुलवचनादिति । ३ इणजादिभ्य इति । धात्वर्थनिर्देशे प्राप्तस्य ण्वुलोऽ पवादः । आजिरिति । बहुलवचनाद्दीर्भावाभावः ॥ ४ संज्ञायामिति । अधिकरणे ण्वुलर्थोयमारभ्यते । उद्दालकः श्लेष्मान्तकस्तस्य पुष्पाणि यस्यां क्रीडायां भज्यन्ते सा । “नित्यं क्रीडाजीविकयोः” इति समासः ॥ ५ "विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोः" इति सूत्रे आख्यानशब्दस्याल्पाच्त्वेन पूर्वनिपातेऽपि लोके आख्यानस्य परिप्रश्नपूर्वकत्वेनाऽर्थक्रमानुरोधेन व्याख्यानवाक्ये परिप्रश्नमेवादौ लिखति-परिप्रश्न इति ॥ ६ पर्या- येति । त्रयोऽर्थास्तत्रोत्पत्तिर्जन्म ॥ ७ आक्रोश इति । आक्रोशः शपनम् ॥ ८ योगवि- भाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र ल्युट एवानुवृत्तिर्यथा स्यात् क्तस्य माभूदित्येवमर्थम् ॥ ९ शरी- रसुखमिति । अर्थांत् स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरस्वास्थ्यजनकं सुखमित्यर्थः ॥ १० करणाधिकर- णयोरिति । अव्यवधानेन फलजनकब्यापारवत् कारणं करणम् । ( वै० सा० सुब० ) कारकान्तरसाध्यव्या- पारम् ( ल० म० ) । क्रियामात्रजनकत्वे सति व्यापारवत् करणम् ॥ ११ अन्तरदेश इति । “अन्तर- देशे" इति, "अयनं च" इति च सूत्रं न कर्तव्यम्, “श्वदन्तर्रोपसर्गार्वद्वृत्ति" इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । देशे प्रतिषेधः क्षुभ्नादित्वात्सिद्धः" इति कैयटः ॥

shape. The letter before र्थ is: का! Wait, is it आकार्थ? आकार-अर्थ? अनुदकविषयादाकारार्थप्रतिपादकात्? Wait, what does उदङ्क mean? उदङ्कः = चमसो वा काष्ठमयं भाण्डम्, चर्ममयं भाण्डम्. Wait, could it be कुण्डार्थ? Could it be कूपार्थ? Let's check Balamanorama or Tattvabodhini on उदङ्कोऽनुदके (3.3.123)! Let's recall Tattvabodhini on "उदङ्कोऽनुदके": "उदङ्क इति। उदच्यते अनेन इति उदङ्कः। अनुदकविषयात्..." Wait! What does Balamanorama say? "उदङ्कोऽनुदके । ... अनुदकविषयादञ्चतेः अधिकरणे घञ् कुत्वं च निपात्यते ।" Wait! "अनुदकविषयादञ्चतेः"! Does it say: अनुदकविषयादञ्चतेरधिकरणे? LOOK AT THE IMAGE AGAIN! अ नु द क वि ष या Then what is the next letter? Could it be द with something? No, look: `

( ४९० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- भावे कर्मणि च । कृच्छ्रे । दुष्करः कटो भवता । अकृच्छ्रे । ईषत्करः । सुकरः ॥ निमिमी- लियां खल्योरत्त्वं नेति वाच्यम् * ॥ ईषन्निमयः । दुष्प्रमयः । सुविलयः । निमयः । मयः । लयः ॥ उपसर्गात् खल्घञोः । ७ । १ । ६७ ॥ उपसर्गादेव लभेर्नुम् स्यात् ॥ ईषत्प्रलम्भः । दुष्प्रलम्भः । सुप्रलम्भः । उपालम्भः । उपसर्गात्किम् ? ईषल्लभः । लाभः ॥ न सुदुर्भ्यां केवलाभ्याम् । ७ । १ । ६८ ॥ उपसर्गान्तररहिताभ्यां सुदुर्भ्यां लभेर्नुन्न स्यात् खल्घञोः ॥ सुलभम् । दुर्लभम् । केवलाभ्यां किम् ? सुप्रलँम्भः । अतिदुर्लभः । कथं तर्हि ‘अतिसुलभमतिदुर्लभमिति । यदौ स्वती कर्मप्रवचनीयौ तदा भविष्यति ॥ कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः । ३।३।१२७ ॥ कर्तृकर्मणोरीषदादिषु च उपपदेषु भूकृञोः खल् स्यात् ॥ यथा- संख्यं नेष्यते । कर्तृकर्मणी च धातोरव्यवधानेन प्रयोज्ये । ईषदादयस्तु ततः प्राक् ॥ कर्तृकर्म- णोश्च्व्यर्थयोरिति वाच्यम् * ॥ खित्त्वान्मुम् ॥ अनाढ्येनाढ्येन दुःखेन भूयते दुराढ्यम्भ- वम् । ईषदाढ्यम्भवम् । स्वाढ्यम्भवम् । ईषदाढ्यङ्करः । दुराढ्यङ्करः । स्वाढ्यङ्करः । च्व्यर्थयोः किम् ? आढ्येन सुभूयते ॥ आँतो युच् । ३ । ३।१२८ ॥ खलोपवादः ॥ ईषत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः । सुपानः ॥ भाषायां शासियुविदृशिधृषिमृषिभ्यो युङ्वाच्यः * ॥ दुःशासनः । दुर्योधन इत्यादि ॥ षात्पदान्तात् । ८ । ४।३५ ॥ नस्य णो न ॥ निष्पानम् । सर्पिष्पानम् । षात्किम् ? निर्णयः । पदान्तात्किम् ? पुष्णाति । पदे अन्तः पदान्त इति सप्त- मीसमासोऽयम् । तेनेह न । सुसर्पिष्केण ॥ आँवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः । ३।३।१७०॥ अवश्यङ्कारी । शतन्दायी ॥ कृत्याश्च । ३ । ३।१७१ ॥ आवश्यकधमर्ण्ययोरित्येव ॥ अवश्यं हरिः सेव्यः । शतं देयम् ॥ क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् । ३ । ३ । १७४ ॥ धातोः क्तिच् क्तश्च स्यादाशिषि संज्ञायाम् ॥ तितुत्रेति नेट् । भवतात् भूतिः ॥ न क्तिचि दीर्घश्च । । ६ । ४ । ३९ ॥ अनिदां वनतितनोत्यादीनां च दीर्घानुनासिकलोपौ न स्तः क्तिचि परे ॥ यन्तिः । रन्तिः । वन्तिः । तन्तिः ॥ सनः क्तिचि लोपश्चास्यान्यतरस्याम् । ।६।४।४५ ॥ सनोतेः क्तिचि आत्त्वं वा स्याल्लोपश्च वा ॥ सनुतात् सातिः । सतिः । सन्तिः । देवा एनं देयासुर्देवदत्तः ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा । ३ । ४ । १८ ॥ १ निमिमीति । मीनाति-इति “ विभाषा लीयतेः ” इति चात्त्वं निषिध्यते ॥ २ उपसर्गादेवेति । “ लभेश्च ” इत्येव सिद्धे नियमोऽयमिति भावः ॥ ३ तृतीया पञ्चमी वेयम्, आद्ये प्रत्युदाहरति-सुप्रलम्भ इति । द्वितीये आह-अतिदुर्लम्भ इति । इति शेखरकृतः ॥ ४ यदा स्वती कर्मप्रवचनीयाविति । अतेः कर्मप्रवचनीयत्वे उपसर्गान्तरराहित्यमस्त्येव, कर्मप्रवच- नीयसंज्ञया उपसर्गसंज्ञाबाधकत्वात् । सोः कर्मप्रवचनीयत्वे तु उपसर्गात् परत्वमेव नास्तीत्यभिप्राये- णोभयोरुपादानम् । “ अतिरतिक्रमणे च ” सुः पूजायाम् ” इत्याभ्यां कर्मप्रवचनीयसंज्ञा ॥ ५ आत इति । ईषदादयोऽनुवर्तन्ते । ६ षादिति । निष्पानं सर्पिष्पानमित्यत्र “ कृत्यच ” इत्यनेन “ वा भावकरणयोः ” इत्यनेन वा प्राप्तस्य णत्वस्यानेन प्रतिषेधः । प्रकृतेऽस्योपन्यासस्तु दुष्पाने णत्वस्य व्यावृत्तयेरिति ॥ पदेऽन्त इति । सप्तमीसमासे चान्तग्रहणमेव मानम् । अन्यथा “ षात् पदात् ” इत्युच्यमा- नेऽपि “ षात् ” इत्यस्य पदविशेषणत्वेन तदन्तविधिना “ षान्तात् पदात् ” इत्यर्थेनापि सिद्धेः फलांशे विशे- षाभाव इति बोध्यम् ॥ ७ आवश्यकेति । अवश्यंभाव आवश्यकम् । अवश्यंभावविशिष्टे आधमर्ण्य- विशिष्टे च कर्त्तरि वाच्ये धातोर्णिनिः स्यात् ॥

प्रतिषेधार्थयोरलंखल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्यात् ॥ प्राचांग्रहणं पूजार्थम् । 'अमैवाव्ययेनेति निय- मान्नोपपदसमासः ॥ दोदद्घोः ॥ अलं दत्त्वा । घुमास्था । पीत्वा खलु ॥ अलंखल्वोः किम् ? मा कार्षीत् ॥ प्रतिषेधयोः किम् ? अलंकारः ॥ उदीचां माङो व्यतीहारे । ३ । ४ । १९ ॥ व्यतीहारेऽर्थे माङः क्त्वा स्यात् ॥ अपूर्वकालार्थमिदम् ॥ मयतेरिदन्यतरस्याम् । ६ । ४ । ७० ॥ मेङ इकारोऽन्तादेशः स्याद्वा ल्यपि ॥ अपमित्य याचते । अपमाय । उदीचां ग्रहणा- द्यथाप्राप्तमपि । याचित्वा अपमयते ॥ परावरयोगे च । ३ । ४ । २० ॥ परेण पूर्वस्यापरेण परस्य योगे गम्ये धातोः क्त्वा स्यात् ॥ अप्राप्य नदीं पर्वततः । परनदीयोगोऽत्र पर्वतस्य । अतिक्रम्य पर्वतं स्थिता नदी । अवरपर्वतयोगोऽत्र नद्याः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ।

वेश्चिलुञ्च्ऋतश्च । १।२।२४ ॥ सेट् क्त्वा किद्वा ॥ वचित्वा । वञ्चित्वा । लुचित्वा । लु- ञ्चित्वा । ऋतित्वा । अर्त्तित्वा ॥ तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य । १।२।२५ ॥ एभ्यः सेट् क्त्वा किद्वा ॥ तृषित्वा । तर्षित्वा । मृषित्वा । मर्षित्वा । कृशित्वा । कर्शित्वा । 'रलो व्युपधा- दिति वा कित्त्वम् । द्युतित्वा । द्योतित्वा । लिखित्वा । लेखित्वा । रलः किम् ? सेवित्वा । व्युप- धात्किम् ? वर्त्तित्वा । हलादेः किम् ? एषित्वा । सेट् किम् ? भुक्त्वा ॥ 'वसिक्षुधोरिट् । उषित्वा । क्षुधित्वा । क्षोधित्वा । 'अञ्चेः पूजायामिति नित्यमिट् । अञ्चित्वा । गतौ तु अक्त्वा- त्यपि ॥ लुभित्वा । लोभित्वा । 'लुभोऽविमोहने' इतीट् । विमोहने तु लुब्ध्वा ॥ जॄव्रश्च्योः क्त्वि । ७।२।५५ ॥ आभ्यां परस्य क्त्व इट् स्यात् ॥ जरित्वा । जरीत्वा । व्रश्चित्वा ॥ उदितो वा । ७ । २ । ५६ ॥ उदितः परस्य इद्वा ॥ शमित्वा । 'अनुनासिकस्य क्वीति दीर्घः । शान्त्वा । द्यूत्वा । देवित्वा ॥ क्रमश्च क्त्वि । ६ । ४ । १८ ॥ क्रम उपधाया वा दीर्घः स्यात् झलादौ क्त्वि परे ॥ क्रान्त्वा । क्रन्त्वा । झलि किम् ? क्रमित्वा । 'पूङश्चेति वेट् । पवित्वा । पूत्वा ॥ जान्तनशां विभाषा । ६ । ४ । ३२ ॥ जान्तानां नशेश्च नलोपो वा स्यात् क्त्वि परे ॥ भक्त्वा । भङ्क्त्वा । रक्त्वा । रङ्क्त्वा ॥ 'मस्जिनशोरिति नुम् । तस्य पक्षे लोपः । नष्ट्वा । नंष्ट्वा ॥ ' रधादिभ्यश्चेतीट् पक्षे । नशित्वा ॥ झलादाविति वाच्यम्* ॥ नेह । अञ्जित्वा । उदित्त्वाद्द्वेट् ॥ पक्षे । अक्त्वा । अङ्क्त्वा । ' जनसनेत्यात्त्वम् । खात्वा । खनित्वा ॥ 'द्यतिस्यतीति इत्त्वम् । दित्वा । सित्वा । मित्वा । स्थित्वा ॥ 'दधातेर्हिः' । हित्वा ॥ जहातेश्च क्त्वि । ७।४।४३ ॥ हित्वा । हाङ्स्तु-हात्वा । अदो जग्धिः । जग्ध्वा ॥ समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् । ७ । १ । ३७ ॥ अव्ययपूर्वपदे अनञ्समासे क्त्वो ल्यबा- देशः स्यात् ॥ तुक् । प्रकृत्य । अनञ् किम् ? अकृत्वा । पर्युदासाश्रयणान्नेह । परमकृत्या ॥ षत्वतुकोरसिद्धः । ६ । १ । ८६ ॥ ष्ट्वे तुकि च कर्तव्ये एकादेशशास्त्रमसिद्धं स्यात् ॥ कोसिचत् । इह षत्वं न । अधीत्य । प्रेत्य— 'ह्रस्वस्येति तुक् ॥ वा ल्यपि । ६।४।३८ ॥ अनुदात्तोपदेशानां वनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो वा स्याल्ल्यपि ॥ व्यवस्थितविभाषेयम् । तेन मान्तानां वा नान्तानां वनादीनां च नित्यम् ॥ आगत्य । आगम्य । प्रणत्य । प्रणम्य । प्रहत्य । प्रमत्य । प्रवत्य । वितत्य । 'अदो जग्धिः । अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो ल्यब्वाधते । जग्धिविधौ ल्यब्ग्रहणात् । तेन हित्त्वदत्त्वात्त्वेत्त्वदीर्घत्वश्यूटितो ल्यपि न । विधाय । प्रदाय । प्रखन्य । प्रस्थाय । प्रक्रम्य । आपृच्छय । प्रदीव्य । प्रपठ्य ॥ न ल्यपि १ वञ्चिलुञ्चेति । वञ्चधातोश्चित्त्वाद् “उदितो वा” इतीट्पक्षेऽनेन कित्त्वविकल्पः । ऋतधातोः क्त्वाप्रत्यये चिकीर्षिते “आयादयः-” इत्यनेन “ऋतेरीयङ्” इति विहितस्येयङ्प्रत्ययस्याभावेऽनेन विकल्पः ॥ २ तृषिमृषीति । “नोपधात्-” इत्यतो वाग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्धे काश्यपग्रहणं पूजार्थम् ॥ ३ अञ्चुधातो- रुदित्त्वाद् “उदितो वा” इति विकल्पे प्राप्ते आह—अञ्चेः पूजायामिति नित्यमिति ॥ ४ समास इति । अनञ् इत्येव सिद्धे पूर्वग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ ५ कोसिचदिति । इह पूर्वरूपस्य परादिवद्भावेन “ओसिचत्” इत्यस्य पदत्वात् सकारस्य पदादित्वाभावादिनः परत्वात् षत्वे प्राप्तेऽसिद्धत्वम् ॥ ६ अधी- त्येति । यद्यपि पदान्तपदाद्योरेकादेशोऽसिद्धः । अत्र चोत्तरखण्डे सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव समासस्तथापि तत्र पदशब्देनार्थवत एवोपलक्षणान्न दोषः । “गतिकारक-” इत्यस्यानित्यत्वात् सुबन्तेन वा समासः । शे० ना० ॥ ७ नान्तानितामिति । प्रयोगाभिप्रायेण बहुवचनम् ॥

... wait, look at the word: वाचकतोयभाम्यांvsवाचकत्तयोभाभ्यांvsवाचकतया ताभ्यां. Wait, look at ताभ्यां: between तandभ्यांis there anा? It's भा? But भ्यांhasभ+य! The letter has भाwith a dot? No, it'sभ्यां! Wait, look at the letter before भ्यां: Is it भा? Two भाs? भा भ्यां? Wait, look at line 32: वाचक-> thenत-> thenो? or े? Wait, look at तोयभाम्यां? Let's transcribe what is ACTUALLY printed! Wait, could it be क्रियासामान्यवाचकतया ताभ्यां`? Let's look at each glyph carefully:

• वाचक
• glyph 1: त
• glyph 2: यो? Wait, could glyph 1 and 2 be त + या? No, there is a stroke on top. But wait, in line 31, look at प्रतीयते: the ते has a stroke. Here, above glyph 2, there is a stroke. But wait, is it a smudge or a print defect? Wait, look at glyph

कथङ्कारम् । इत्थंकारं भुङ्क्ते । इत्थं भुङ्क्ते इत्यर्थः ॥ सिद्धेति किम् ? शिरोऽन्यथा कृत्वा भुङ्क्ते ॥ यथातथयोरसूयाप्रतिवचने । ३ । ४ । २८ ॥ कृञ् सिद्धाप्रयोग इत्येव । असू- यया प्रतिवचने ॥ यथाकारमहं भोक्ष्ये तथाकारं भोक्ष्ये किं तवानेन ॥ कर्मणि दृशि- विदोः साकल्ये । ३।४।२९ ॥ कर्मण्युपपदे णमुल् स्यात् ॥ कन्यादर्शं वरयति । सर्वाः कन्या इत्यर्थः । ब्राह्मणवेदं भोजयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति वा तं सर्वं भोजयतीत्यर्थः ॥ यावति विन्दजीवोः । ३ । ४ । ३० ॥ यावद्वेदं भुङ्क्ते यावलभते ताव- दित्यर्थः । यावज्जीवमधीते ॥ चर्मोदरयोः पूरेः । ३ । ४ । ३१ । कर्मणीत्येव ॥ चर्मपूरं स्तृणाति । उदरपूरं भुङ्क्ते ॥ वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्तरस्याम् । ३ । ४ । ३२ ॥ कर्मण्युपपदे पूरेर्णमुल् स्यादुकारलोपश्च वा समुदायेन वर्षप्रमाणे गम्ये ॥ गोष्पदप्रं वृष्टो देवः । गोष्पदपूरं वृष्टो देवः । अस्येति किम् ? उपपदस्य मा भूत् । मूषिकाबिलप्रम् ॥ चेले क्नोपेः । ३।४।३३ ॥ चेलार्थेषु कर्मसूपपदेषु क्नोपेर्णमुल् स्याद्वर्षप्रमाणे ॥ चेलक्नोपं वृष्टो देवः । वस्त्रक्नोपम् । वसनक्नोपम् ॥ निर्मूलसमूलयोः कषः । ३ । ४ । ३४ ॥ कर्मणी- त्येव ॥ कषादिष्वनुप्रयोगं वक्ष्यति । अत्र प्रकरणे पूर्वकाल इति न संबध्यते । निर्मूलकाषं कषति । समूलकाषं कषति । निर्मूलं समूलं कषतीत्यर्थः । एकस्यापि धात्वर्थस्य निर्मूलादि- विशेषणसंबन्धाद्भेदः । तेन सामान्यविशेषभावेन विशेषणविशेष्यभावः ॥ शुष्कचूर्णरूक्षेषु पिषः । ३।४।३५ ॥ एषु कर्मसूपपदेषु पिषेर्णमुल् ॥ शुष्कपेषं पिनष्टि । शुष्कं पिनष्टीत्यर्थः । चूर्णपेषम् । रूक्षपेषम् ॥ समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रहः । ३ । ४ । ३६ ॥ कर्मणी- त्येव ॥ समूलघातं हन्ति । अकृतकारं करोति । जीवग्राहं गृह्णाति । जीवतीति जीवः । इगुपधलक्षणः कः । जीवन्तं गृह्णातीत्यर्थः ॥ करणे हनः । ३ । ४ । ३७ ॥ पादघातं हन्ति । पादेन हन्तीत्यर्थः । यथाविध्यनुप्रयोगार्थः सन्नित्यसमासार्थोऽयं योगः । भिन्नधातु- संबन्धे तु हिंसार्थानां चेति वक्ष्यते ॥ स्नेहने पिषः । ३ । ४ । ३८ ॥ स्निह्यते येन तस्मिन् करणे पिषेर्णमुल् ॥ उदपेषं पिनष्टि । उदकेन पिनष्टीत्यर्थः ॥ हस्ते वर्तिग्रहोः । ३।४।३९ ॥ हस्तार्थे करणे ॥ हस्तवर्तं वर्तयति । करवर्तम् । हस्तेन गुलिकां करोतीत्यर्थः । हस्तग्राहं गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम् ॥ स्वे पुषः । ३ । ४ । ४० ॥ करण इत्येव ॥ स्व इत्यर्थग्रहणम् । तेन स्वरूपे पर्याये विशेषे च णमुल् । स्वपोषं पुष्णाति । धनपो- षम् । गोपोषम् ॥ अधिकरणे बन्धः । ३ । ४ । ४१ ॥ चक्रबन्धं बध्नाति चक्रे बध्नातीत्यर्थः ॥ संज्ञायाम् । ३ । ४ । ४२ ॥ बध्नातेर्णमुल् संज्ञायाम् ॥ क्रौञ्चबन्धं बद्धः । मयूरिकाबन्धम् । अट्टालिकाबन्धम् । बन्धविशेषाणां संज्ञा एताः ॥ कर्त्रो- र्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः । ३ । ४ । ४३ ॥ जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थः । पुरु- षवाहं वहति । • पुरुषो वहतीत्यर्थः ॥ ऊर्ध्वे शुषिपूर्योः । ३ । ४ । ४४ ॥ ऊर्ध्वे कर्तरि ॥ ऊर्ध्वशोषं शुष्यति । वृक्षादिरूर्ध्व एव तिष्ठन् शुष्यतीत्यर्थः । ऊर्ध्वपूरं पूर्यते । ऊर्ध्वमुख एव घटादिर्वर्षोदकादिना पूर्णो भवतीत्यर्थः ॥ उपमाने कर्मणि च । ३।४।४५ ॥ चात्कर्तरि ॥ घृतनिधायं निहितं जलम् । घृतमिव सुरक्षितमित्यर्थः । अजकनाशं नष्टः । अजक इव नष्ट इत्यर्थः ॥ कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः । ३ । ४ । ४६ ॥ यस्माण्णमुलुक्तः स एवानुप्र-

'नित्यवीप्सयोरिति द्वित्वं तु न भवति । समासेनैव स्वभावतस्तयोरुक्तत्वात् । यद्यप्या- Line 27: १ मूलकोपदंशं भुक्ते इति । अयमर्थः । मूलकेन भुङ्क्ते । किं कृत्वा उपदश्य किमुपदश्य अर्थात् Line 28: मूलकमिति । २ वचनसामर्थ्यादिति । यदि हि तृतीयान्तेन शाब्देऽन्वये सत्येव प्रत्ययो भवेत्तर्हि Line 29: "करणे" इत्येव ब्रूयात् "करणे हनः" इतिवदिति भावः ॥ इति मनोरमा ॥ अत्र-तर्हि करण इत्येवेति । Line 30: प्रतीकमुपादाय- "एतेन 'दन्तैरुपदश्य भुङ्क्ते' इत्यर्थे इत्यादी वचनं चरितार्थमिति परास्तम् । नच Line 31: "दध्ना सह सक्तून् भुङ्क्ते" इत्यर्थे "दध्युपदंशं सक्तून् भुङ्क्ते" इत्येतत्सिद्ध्यर्थं तृतीयाग्रहणं चरितार्थम् । Line 32: तादृशे विषये उपदंशनिरूपितकर्मत्वस्यापि सत्त्वेन "उपपदविभक्तेः" इति न्यायेन तृतीयाया दुर्ल- Line 33: भत्वात् । न

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) लिप्यन्तरण है:

( ४९६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- भीक्ष्ण्ये णमुलुक्त एव तथापि उपपदसंज्ञार्थमासेवायाम् पुनर्विधिः । गेहात्नुप्रवेशमास्ते । गेहंगे- हमनुप्रवेशम् । गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशम् । एवं गेहानुप्रपातम् । गेहानुप्रपादम् । गेहानुस्क- न्दम् । असमासे तु गेहस्य णमुलन्तस्य च पर्यायेण द्वित्वम् ॥ अस्यतितृषोः क्रिया- न्तरे कालेषु । ३ । ४ । ५७ ॥ क्रियामन्तरयति व्यवधत्त इति क्रियान्तरः । तस्मिन्धात्वर्थे वर्त्तमानादस्यतेस्तृष्यतेश्च कालवाचिषु द्वितीयान्तेषु उपपदेषु णमुल् स्यात् ॥ द्वयहत्यासं गाः पाययति । द्वयहमत्यासम् । द्वयहवर्षम् । द्वयहंतर्षम् । अत्यसनेन तर्पणेन च गवां पानक्रिया व्यवधीयते । अद्य पाययित्वा द्वयहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः ॥ नाम्न्यादिशिग्रहोः । ३।४।५८ ॥ द्वितीयायामित्येव ॥ नामादेशमाचष्टे । नामग्राहमाह्वयति ॥ अव्ययेऽयथा- भिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ । ३ । ४ । ५९ ॥ अयथाभिप्रेताख्यानं नाम अप्रि- यस्योच्चैः प्रियस्य नीचैः कथनम् । उच्चैःकृत्य उच्चैः कृत्वा उच्चैःकारमप्रियमाचष्टे । नीचैःकृत्य नीचैः कृत्वा नीचैःकारं प्रियं ब्रूते ॥ तिर्यच्यपवर्गे । ३ । ४ । ६० ॥ तिर्यक्शब्दे उपपदे कृञः क्त्वाणमुलौ स्तः समाप्तौ गम्यायाम् ॥ तिर्यक्कृत्य तिर्यक्कृत्वा तिर्यक्कारं गतः । समाप्य गत इत्यर्थः । अपवर्गे किम् ? तिर्यक्कृत्वा काष्ठं गतः ॥ स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः । ३।४ । ६१ ॥ मुखतःकृत्य गतः । मुखतः कृत्वा । मुखतः कारम् । मुखतोभूय । मुखतो भूत्वा । मुखतोभावम् ॥ नानाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे । ३ । ४ । ६२ ॥ नार्थार्थप्रत्ययान्ते च्व्यर्थविषये उपपदे कृम्वोः क्त्वाणमुलौ स्तः ॥ अनाना नानाकृत्वा । नानाकृत्य । नानाकारम् । विना- कृत्य । विनाकृत्वा । विनाकारम् । नानाभूय । नानाभूत्वा । नानाभावम् । अनेकं द्रव्यमेकं भूत्वा एकधाभूय । एकधाभूत्वा । एकधाभावम् । एकधाकृत्य । एकधाकृत्वा । एकधाकारम् । प्रत्ययग्रहणं किम् ? हिरुक्कृत्वा । पृथग्भूत्वा ॥ तूष्णीमि भुवः । ३ । ४ । ६३ ॥ तूष्णींशब्दे उपपदे भुवः क्त्वाणमुलौ स्तः ॥ तूष्णींभूय । तूष्णींभूत्वा । तूष्णींभावम् ॥ अन्वच्यानु- लोम्ये । ३।४।६४ ॥ अन्वक्शब्दे उपपदे भुवः क्त्वाणमुलौ स्तः आन्तुकूल्ये गम्यमाने ॥ अन्वग्भूय आस्ते । अन्वग्भूत्वा । अन्वग्भावम् । अग्रतः पार्श्वातः पृष्ठतो वाऽनुकूलो भूत्वा आस्ते इत्यर्थः । आनुलोम्ये किम् ? अन्वग्भूत्वा तिष्ठति । पृष्ठतो भूत्वेत्यर्थः ॥ इत्थं लौकिकशब्दानां दिङ्मात्रमिह दर्शितम् ॥ विस्तरस्तु यथाशास्त्रं दर्शितः शब्दकौस्तुभे ॥ १ ॥ भट्टोजिदीक्षितकृतिः सैषा सिद्धान्तकौमुदी ॥ प्रीत्यै भूयाद्भगवतोर्भवानीविश्वनाथयोः ॥ २ ॥ ॥ इति श्रीमट्टोजिदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यामुत्तरार्ध समाप्तम् ॥ १ नाम्न्यादिशीति । नामशब्दे उपपदे आङ्पूर्वाद् विशेर्ग्रहेश्च णमुलित्यर्थः । २ तिर्यचीति । तिर्य- चीति सौत्रो निर्देश इति भाष्यम् । ४ स्वाङ्ग इति । तस्प्रत्ययान्ते उपपदे इत्यर्थः । तस्प्रत्यय इति कर्मधारयः । नञ्धार्थे इति । यथासंख्यमत्र नेष्यते । ५ अन्वचीति । आनुलोम्यमानुकूल्यम् । तच्च परचिन्तानुसरणमिति सर्वेष्टसिद्धिः ॥ इति लवपुरै यप्राच्यविद्यालयप्रधानाध्यापकमहामहोपाध्यायोपपदालंकृतदाधिमथपण्डित-शिवदत्तशर्म्मतॊऽ- धीतिविद्येन वर्त्तमानसमये बीकानेरराज्यान्तर्गतनोहरग्रामवास्तव्यमाहेश्वरीवैश्यान्तर्गतपचीसियागोत्राव- तंसश्रेष्ठिवररामलालकृष्णलालगुप्तस्थापितसंस्कृतपाठशालाध्यापकेन पंडित-अमीलाल=तनुजनुषा पं०-शिवनारायणशास्त्रिणा रचितायां सिद्धान्तकौमुदीटिप्पण्यामुत्तरार्धं समाप्तिमगादिति शिवम्॥

।२।३।६२॥ षष्ठी स्यात् ॥ पुरुषमृगश्चन्द्रमसे गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् ।

Line 30: वनस्पतिभ्य इत्यर्थः ॥ षष्ठ्यर्थे चतुर्थी वाच्या ॥ * ॥ या खर्वेण पिबति तस्यै खर्वः ॥

Line 31: ३२

Wait, let's re-check line 29: "गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम्" Wait, "गोधाकालकादार्वाघाटस्ते" or "गोधा कालका दार्वाघाटस्ते"? In line 29: "गोधाकालकादार्वाघाटस्ते" is printed as one compound / continuous text without space. Wait, let's check spacing: "पुरुषमृगश्चन्द्रमसे गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् ।" Yes, exactly as printed.

Let's double check line 28: "गामस्य तदहः सभायां दीव्येषुः" or "दीव्येयुः"? Look at "दीव्येयुः": द + ई = दी व + य + े = व्ये य + ु = यु ः = ः Wait, is that 'यु' or 'षु'? Look at the loop: it's 'यु': "दीव्येयुः".

Let's double check line 12: "

The provided image appears to be completely blank/white with no visible text. Please upload an image that contains the text page you would like transcribed.

णीव्यः । ब्रह्मणि वदेर्ण्यत् । ब्रह्मवाद्यम् । लोके तु वदः सुपि क्यप् चेति क्यप्स्यात्तौ । भवतेः स्तौतेश्च ण्यत् । भाव्यः । स्ताव्यः । उपपूर्वाच्चिनोतेर्ण्यत् आयादेशश्च पृडे उत्तरपदे । उपचा- य्यपृडम् ॥ हिरण्य इति वक्तव्यम् * ॥ उपचेयपृडमन्यत् । मृड सुखने । पृड चेत्यस्माद्विगुपधल- क्षणः कः ॥ छन्दसि वनसनरक्षिमथाम् । ३ । २ । २७ ॥ एभ्यः कर्मण्युपपदे इन् स्यात् ॥ ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिम् ॥ उत नो गोषणिं धियन् । ये पथां पथि रक्षयः । चतुरक्षौ पथीरक्षी ! हविर्मथीनानभि ॥ छन्दसि सहः । ३ । २ । ६३ ॥ सुब्युपपदे सहेर्णि्वः स्यात् ॥ पृतनाषाट् ॥ वहश्च । ३ । २ । ६५ ॥ प्राग्वत् ॥ दित्यवाट् । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कव्यपुरीषपुरी- ष्येषु ण्युट् । ३ । २ । ६४ ॥ एषु वहेर्ण्युट् स्याच्छन्दसि ॥ कव्यवाहनः । पुरीषवाहनः । पुरीष्यवाहनः ॥ हव्येऽनन्तः पादम् । ३ । २ । ६६ ॥ अमिश्र हव्यवाहनः । पादमध्ये तु वहश्चेति ण्विरेव । हव्यवाळग्निरजरः पिता नः ॥ जनसनखनक्रमगमो विट् । ३ । २ । ६७ ॥ विड्वनोरित्यात्त्वम् । अब्जाः । गोजाः । गोषा इन्द्रो नृषा असि । सनोतेरन इति षत्वम् । इयं शुष्मेभिर्बिसखा इवारुजत् । आ दधिक्राः शवसा पञ्च कृष्टीः । अग्रेगाः ॥ मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन् । ३ । २ । ७१ ॥ श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति वक्तव्यम् * ॥ यत्र पदत्वं भावि तत्र ण्विनोऽपवादो डस्वक्तव्य इत्यर्थः ॥ श्वेतवाः । श्वेतवाहौ । श्वेतवाहः । उक्थानि उक्थैर्वा शंसति उक्थशा यजमानः । उक्थशासौ । उक्थशासः ॥ पुरो दाश्यते दीयते पुरोडाः ॥ अवे यजः । ३ । २ । ७२ ॥ अवयाः । अवयाजौ । अवयाजः ॥ अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च । ८ । २ । ६७ ॥ एते सम्बुद्धौ कृतदीर्घा निपात्यन्ते ॥ चादु- क्थशाः ॥ विजुपे छन्दसि । ३ । २ । ७३ ॥ उपे उपपदे यजेर्विच् ॥ उपयट् ॥ आतो- मनिन्क्वनिब्वनिपश्च । ३ । २ । ७४ ॥ सुब्युपसर्गे चोपपदे आदन्तेभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि विषये मनिनादयस्त्रयः प्रत्ययाः स्युः ॥ चाद्विच् । सुदामा । सुधीवा । सुपीवा । भूरिदावा । घृतपावा । विच् । कीलालपाः ॥ ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् ॥ बहुलं छन्दसि । ३ । २ । ८८ ॥ उपपदान्तरेऽपि हन्तेर्बहुलं क्विप् स्यात् ॥ यो मातृहा पितृहा ॥ छन्दसि लिङ् । ३ । २ । १०५ ॥ भूतसामान्ये ॥ अहं द्यावापृथिवी आ ततान ॥ लिटः कानज्वा । ३ । २ । १०६ ॥ क्वसुश्च । ३ । २ । १०७ ॥ छन्दसि लिटः कानच्क्वसू वा स्तः ॥ चक्राणा वृष्णिम् । यो नो अग्ने अररिवां अघायुः ॥ णेश्छन्दसि । ३ । २ । १३७ ॥ ण्यन्ताद्धातोश्छन्दसि इष्णुच् स्या- त्तच्छीलादौ ॥ वीरुधः पारयिष्णवः ॥ भुवश्च । ३ । २ । १३८ ॥ अस्मात् केवलात्प्राग्वत् ॥ भविष्णुः ॥ छन्दसि परेच्छायां क्यच उपसंख्यानम् * ॥ क्याच्छन्दसि । ३ । २ । १७० ॥ उप्रत्ययः स्यात् ॥ अवायुः ॥ एरजधिकारे जवसौ छन्दसि वाच्यौ * ॥ जवे याभिर्यूनः । ऊर्वोर्मे जवः । देवस्य सवितुः सवे ॥ मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः । ३ । २ । ९६ ॥ वृषादिभ्यः क्तिन् स्यात्स चोदात्तः ॥ वृष्टिर्दिवः । सुन्ममिष्टये । पचात्पक्तीरुत । इयं ते नव्यसी मतिः । वित्तिः । भूतिः । अग्न आ याहि वीतये । रातौ स्यामोभयासः ॥ छन्दसि गत्यर्थेभ्यः । ३ । ३ । १२९ ॥ ईषदादिषूपपदेषु गत्यर्थेभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि युच्

(४९८) सिद्धान्तकौमुद्याम्- यजेश्च करणे । २ । ३ । ६३ ॥ इह छन्दसि बहुलं षष्ठी ॥ घृतस्य घृतेन यजते ॥ बहुलं छन्दसि । २ । ४ । ३९ ॥ अदो घस्लादेशः स्यात् ॥ घस्तानूनम् । लुङि मन्त्रे घसेति च्लेर्लुक् । अङभावः । सग्धिंश्च मे ॥ हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च छन्दसि । २ । ४ । २८ ॥ द्वन्द्वः पूर्ववल्लिङ्गः ॥ हेमन्तश्च शिशिरं च हेमन्तशिशिरौ । अहोरात्रे ॥ अदिप्रभृतिभ्यः शपः ॥ बहुलं छन्दसि । २ । ४ । ७३ ॥ वृत्रं हन्ति वृत्रहा । अहिः शयत उपपृक् । अत्र लुक् न । अदादिभिन्नेऽपि क्वचिल्लुक् । त्राध्वं नो देवाः ॥ जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ॥ बहुलं छन्दसि । २ । ४ । ७६ ॥ दाति प्रियाणि चिद्धसु । अन्यत्रापि पूर्णा विवष्टि ॥ मन्त्रे घसह- रणश्वृदहाद्दृक्कूगमिजनिभ्यो लेः । २ । ४ । ८० ॥ एभ्यो लेर्लुक् स्यान्मन्त्रे ॥ अक्षन्- मीमदन्त हि । घस्लादेशस्य गमहनत्युपधालोपे शासिवसीति षः । माहर्म्मित्रस्य । धूर्तिः प्रण- ङ्‌मर्त्यस्य । नशेर्वेति कुत्वम् । सुरुचो वेन आवः । मान आ धक् । आदित्याकारान्तग्रह- णम् । आप्रा द्यावापृथिवी । परावर्गर्भरभृद्यथा । अक्रन्लुषासः । त्वे रयिं जागृवांसो अनुग्मन् । मन्त्रग्रहणं ब्राह्मणस्याप्युपलक्षणम् । अज्ञत वा अस्य दन्ताः । विभाषानुवृत्तेर्नेह । न ता अगृभ्णन्नजनिष्ट हिथ्रः ॥ ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः । अभ्युत्सादयां प्रजनयां चकयां रमयामकः पावयांकियाद्विदामक्रन्निति छन्दसि । ३ । १ । ४२ ॥ आद्येषु चतुर्षु लुङि आम् अक इत्यनुप्रयोगश्च ॥ अभ्यु- त्सादयामकः । अभ्युदसीषददिति लोके । प्रजनयामकः । प्राजीजनदित्यर्थः । चिकंयामकः । अचैषीदित्यर्थे चिनोतेराम् । द्विर्वचनं कुत्वं च । रमयामकः । अरीरमत् । पावयांचक्रियात् । पावयादिति लोके । विदामक्रन् । अवेदिषुः ॥ गुपेश्छन्दसि । ३ । १ । ५० ॥ च्लेश्छङ्वा । जुहामजुगुपतं युवम् । अगौपामित्यर्थः ॥ नोनयतिध्वनयतयेलयत्यर्द्दयतिभ्यः । ३ । १ । ५१ ॥ च्लेश्छङ् न ॥ मा त्वायतो जरितुः काममूनयीः । मा त्वाग्निर्ध्वनयीत् ॥ कॄमृहृरु- हिभ्यश्छन्दसि । ३ । १ । ५९ ॥ च्लेरङ् वा ॥ इदं तेम्योकरं नमः । अमारत् । अदारत् । यत्सानोः सानुमारुहत् ॥ छन्दसि निष्कूर्यदेवहूयप्रणीयोन्नीयोच्छिष्यमर्यस्तर्या- ध्वर्यखन्यखानायदेव्यज्यापृच्छ्यप्रतिशीव्यब्रह्मवाद्यभाव्यस्ताव्द्योपचाय्यपृडानि । ३ । १ । १२३ ॥ कृन्ततेर्निस्पूर्वात् क्यपि प्राप्ते ण्यत् । आद्यन्तयोर्विपर्यासः निसः षत्वं च । निष्कूर्यं चिन्वीत पशुकामः । देवशब्दे उपपदे ह्वयतेर्जुहोतेर्वा क्यप् दीर्घश्च । स्पर्धन्ते वा उ देवहूये । प्र उद् आभ्यां नयतेः क्यप् । प्रणीयः । उन्नीयः । उत्पूर्वाच्छिषेः क्यप् । उच्छिष्यः । मृङ्स्तृञ्ध्वृभ्यो यत् । मर्यः । स्तर्या । स्त्रियामेवायम् । ध्वर्यः । खनेर्यत्ण्यतौ । खन्यः । खान्यः । यजेर्यः । शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै । आङ्पूर्वात्पृच्छेः क्यप् । आपृच्छ्यं धरुणं वाज्यार्यति । सीव्यतेः क्यप् षत्वं च । प्रति-

न् आयादेशश्च पृडे उत्तरपदे ।Wait,पृडेorमृडे? Look at line 2: पृडेorमृडे? Line 3: उपचेयमृडमन्यत् । मृड सुखने ।Wait! In line 3:उपचेयमृडमन्यत्orउपचेयपृडमन्यत्? Wait, the Mantra is: उपचेयं पृडम्orउपचेयं मृडम्? उपचेयं मन्दमृडम्? No, उपचेयं मृडम्orउपचेयपृडम्? Look at line 2: पृडेvsमृडे. The letter has a loop on the left like मृorपृ? Look at line 3: उपचेयपृडम्orउपचेयमृडम्? Wait, मृड सुखनेin line 3 definitely starts withमृ! And before that, in line 3: ॥ हिरण्य इति वक्तव्यम् * ॥ उपचेयमृडमन्यत् । मृड सुखने ।Wait, afterमृड सुखने ।it says:मृड चेत्यस्मादिगुपधल-! Wait, look at line 3: Is it मृड चेत्यस्मात्? Letter: म

स्यात् ॥ खलोऽपवादः । सूपसदनोऽग्निः ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ३ । ३।१३० ॥ गत्य- र्थेभ्यो येऽन्ये धातवस्तेभ्योऽपि छन्दसि युच् स्यात् ॥ सुवेदनामकण्वोद्रह्मणे गाम् ॥ छन्दसि लुङ्लङ्लिटः । ३ । ४ । ६ ॥ धात्वर्थानां संबन्धे सर्वकालेष्वेते वा स्युः ॥ पक्षे यथास्वं प्रत्ययाः । देवो देवेभिरागमत् । अत्र लोडर्थे लुङ् । इदं तेभ्योकरं नमः । लङ् । अग्निमद्य होतारमवृणीतायं यजमानः । लिट्, अद्य ममार । अद्य म्रियत इत्यर्थः ॥ लिङर्थे लेट् । ३।४।७ ॥ विध्यादौ हेतुहेतुमद्भावादौ च धातोर्लेट् स्याच्छन्दसि ॥ सिब्बहुलं लेटि । । ३।१।३४ ॥ इतश्च लोपः परस्मैपदेषु । ३ । ४।९७ ॥ लेटस्तिङामितो लोपो वा स्या- त्परस्मैपदेषु ॥ लेटोऽडाटौ । ३ । ४।९४ ॥ लेटः

ङिति ङकारेण प्रत्याहारः । तेषां व्यत्ययो भेदतीत्यादिरुक्त एव ॥ लिङ्याशिष्यङ् । ३ । १ । ८६ ॥ आशीर्लिङि परे धातोरङ् स्याच्छन्दसि ॥ वच उम् । मन्त्रं वोचेमाग्नये ॥ दृशे- र्गवक्तव्यः * ॥ पितरं च दृशेयं मातरं च । अङि तु ऋदृशोऽङीति गुणः स्यात् ॥ छन्द- स्युभयथा । ३ । ४ । ११७ ॥ धात्वधिकारे उक्तः प्रत्ययः सार्वधातुकार्धधातुकमुभयसंज्ञः स्यात् ॥ वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयः । वर्धयन्त्वित्यर्थः । आर्धधातुकत्वान्णिलोपः । विश्रुश्विरे । सार्वधातुकत्वात् श्नुः श्नुभावश्च । हुश्नुवोरिति यण् ॥ आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च । ३ । २ । १७१ ॥ आदन्तादृवर्णान्ताद्गमादेश्च किकिनौ स्तस्तौ च लिद्वत् ॥ वव्रिर्वृत्रम् । पपिः सोमम् । ददिर्गौः । जग्मिर्युवा । जघ्निर्वृत्रममित्रियम् । जञ्जिः । लिद्वद्भावादेव सिद्धे ऋच्छत्यृ- तामिति गुणबाधनार्थं कित्त्वम् । बहुलं छन्दसीत्युत्त्वम् । तनुरिः । जगुरिः ॥ तुमर्थे सेसेनसेअसेन्क्सेकसेनध्यैअध्यैन्कध्यैकध्यैन्शध्यैशध्यैन्तवैतवेङ् तवेनः । ३ । ४ । ९ ॥ से । वक्षे रायः । सेन् । ता वामेषे । असे । शरदो जीवसे नः । असेनित्याद्यु- दात्तः । क्से । प्रेषे । कसेन् । गवामिव श्रियसे । अध्यै । अध्यैन् । जठरं पृणध्यै । पक्षे आद्युदात्तम् । कध्यै कध्यैन् । आहुवध्यै । पक्षे नित्स्वरः । शध्यै । राधसः सह मादयध्यै । शध्यैन् । वायवे पिवध्यै । तवै । दातवा उ । तवेङ् । सूतवे । तवेन् । कर्तवे ॥ प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्य

क्रियते । उत इत्यनुवृत्तेः । उवङादेशस्तु सौत्रः ॥ मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च * ॥ ङीषो लित्त्वमानुक् चागमः ॥ लित्स्वरः ॥ रथीरभून्मुद्गलानी ॥ दीर्घजिह्वी च छन्दसि । ४ । १ । ५९ ॥ संयोगोपधत्वादप्राप्तौ ङीप् विधीयते ॥ आसुरी वै दीर्घजिह्वी देवानां यज्ञवाट् ॥ कद्रुकमण्डलवोश्छन्दसि । ४ । १ । ७१ ॥ ऊङ् स्यात् ॥ कद्रूश्च वै कमण्डलूः ॥ गुग्गुलुम- धुजतुपत्यालूनामिति वक्तव्यम् * ॥ गुग्गूलूः । मधूः । जतूः । पत्यालूः ॥ अव्ययात्त्यप् ॥ आविष्त्यस्योपसंख्यानं छन्दसि * ॥ आविष्ठ्यो वर्धते ॥ छन्दसि ठञ् । ४ । ३ । १९ ॥ वर्षाभ्यष्ठञोऽपवादः ॥ स्वरे भेदः । वार्षिकम् ॥ वसन्ताच्च । ४ । ३ । २० ॥ ठञ् स्यात् छन्दसि ॥ वासन्तिकम् ॥ हेमन्ताच्च । ४ । ३ । २१ ॥ छन्दसि ठञ् ॥ हैमन्तिकम् । योगविभाग उत्त- रार्थः ॥ शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४ । ३ । १०६ ॥ णिनिः प्रोक्तेऽर्थे ॥ छाणोरपवादः । शौनकेन प्रोक्तमधीयते शौनकिनः ॥ वाजसनेयिनः । छन्दसि किम् ? शौनकीया शिक्षा ॥ द्व्यचश्छन्दसि । ४ । ३ । १५० ॥ विकारे मयट् स्यात् ॥ शरमयं बर्हिः । यस्य पर्णमयी जुहूः ॥ नोत्वद्वर्ध्रबिल्वात् । ४ । ३ । १५१ ॥ उत्वान् उकारवान् । मौञ्जं शिक्यम् । वर्ध्रं चर्म तस्य विकारो वार्ध्री रज्जुः । बैल्वो यूपः ॥ सभाया यः ॥ ढश्छन्दसि । ४ । ४ । १०६ ॥ सभेयो युवा ॥ भवे छन्दसि । ४ । ४ । ११० ॥ सप्तम्यन्ताद्भवार्थे यत् ॥ मेध्याय च विद्यु- त्याय च । यथायथं शैषिकाणामणादीनां घादीनां चापवादोऽयं यत् । पक्षे तेऽपि भवन्ति । सर्वविधीनां छन्दसि वैकल्पिकत्वात् । तद्यथा मुञ्जवान्नाम पर्वतः । तत्र भवो मौञ्जवतः । सोमस्येव मौञ्जवतस्य भक्षः । आचतुर्थसमाप्तेश्छन्दोऽधिकारः ॥ पाथोनदीभ्यां डयण् । ४ । ४ । १११ ॥ तमु त्वा पाथ्यो वृषा । चन्नो दधीत नाद्यो गिरो मे । पाथसि भवः पाथ्यः । नद्यां भवो नाद्यः ॥ वेशन्तहिमवद्भ्यामण । ४ । ४ । ११२ ॥ भवे ॥ वैशन्तीभ्यः स्वाहा । हैमवतीभ्यः स्वाहा ॥ स्रोतसो विभाषा डचड्डचौ । ४ । ४ । ११३ ॥ पक्षे यत् ॥ डयङ्- डद्योस्तु स्वरे भेदः । स्रोतसि भवः स्रोत्यः । स्रोतस्यः ॥ सगर्भसयूथसनुताद्यन् । ४ । ४ । ११४ ॥ अनुभ्राता सगर्भ्यः । अनुसखा सयूथ्यः । यो नः सनुत्य उतवा जिवत्नुः । नुतिर्नुत्तम् । नपुंसके भावे क्तः । सगर्भादयस्त्रयोऽपि कर्मधारयाः । समानस्य छन्दसीति सः । ततो भवार्थे यन् । यतोऽपवादः ॥ तुग्राद्धन् । ४ । ४ । ११५ ॥ भवेऽर्थे ॥ पक्षे यदपि । आवः शर्म वृषभं तुग्र्यास्विति बहुचाः । तुग्रियास्विति शाखान्तरे । धनाकाशयज्वारिष्ठेषु तुग्र- शब्द इति वृत्तिः ॥ अग्राद्यत् । ४ । ४ । ११६ ॥ घच्छौ च । ४ । ४ । ११७ ॥ चाद्यत् ॥ अग्रे भवोऽग्र्यः । अग्रियः । अग्रीयः ॥ समुद्राभ्राद्धः । ४ । ४ । ११८ ॥ समुद्रिया अप्स- रसो मनीषिणम् । नानदतो अभ्रियस्येव घोषाः ॥ बर्हिषि दत्तम् । ४ । ४ । ११९ ॥ प्राग्विहिताद्यदित्येव ॥ बर्हिष्येषु निविधु प्रियेपु ॥ दूतस्य भागकर्मणी । ४ । ४ । १२० ॥ भागोऽंशः ॥ दूत्यम् ॥ रक्षोयातूनां हननी । ४ । ४ । १२१ ॥ या ते अग्ने रक्षस्या तनूः ॥ रेवतिजगतीहविष्याभ्यः प्रशस्ये । ४ । ४ । १२२ ॥ प्रशंसने यत्स्यात् ॥ रेवत्यादीनां प्रशंसनं रेवत्यम् । जगत्यम् । हविष्यन् ॥ असुरस्य स्वम् । ४ । ४ । १२३ ॥ असुर्य्यं देवेभि-

वैदिकप्रकरणम् । (५०३)

र्थायि विश्वन् ॥ मायायामण् । ४ । ४ । १२४ ॥ आसुरी माया ॥ तद्वानासामुपधानो मन्त्र इतीष्टकासु लुक् च मतोः । ४ । ४ । १२५ ॥ वर्चस्वानुपधानो मन्त्र आसामिष्ट- कानां वर्चस्याः । ऋतव्याः ॥ अश्विमानण् । ४ । ४ । १२६ ॥ आश्विनीरुपदधाति ॥ वय- स्यासु मूर्ध्नो मतुप् । ४ । ४ । १२७ ॥ तद्वानासामिति सूत्रं सर्वमनुवर्तते ॥ मतोरिति पद- मावर्त्य पञ्चम्यन्तं बोध्यम् । मतुबन्तो यो मूर्धशब्दस्ततो मतुप्स्यात्प्रथमस्य मतोर्लुक्च वयः- शब्दवन्मन्त्रोपधेयास्विष्टकासु ॥ यस्मिन्मन्त्रे मूर्धवयःशब्दौ स्तस्तेनोपधेयासु । मूर्धन्वतीरुपद- धातीति प्रयोगः ॥ मत्वर्थे मासतन्वोः । ४ । ४ । १२८ ॥ नभोऽअस् तदस्मिन्नस्तीति नभस्यो मासः । ओजस्या तनूः ॥ मधोर्ज च । ४ । ४ । १२९ ॥ माधवः ।

मासाः । त्रिंशिनो मासाः ॥ विंशतेश्चेति वाच्यम् * ॥ विंशिनोऽङ्गिरसः ॥ युष्मदस्मदोः सादृश्ये वतुब्वाच्यः * ॥ त्वावतः पुरूरवसो । न त्वावां अन्यः । यज्ञं विप्रस्य मावतः ॥ छन्दसि च । ५ । १ । ६७ ॥ प्रातिपदिकमात्रात्तदर्हतीति यत् ॥ सादन्यं विद्धयम् ॥ वत्स- रान्ताच्छश्छन्दसि । ५ । १ । ९२ ॥ निर्वृत्तादिष्वर्थेषु ॥ इद्वत्सरीयः ॥ संपरिपूर्वात्ख च ।५।१।९१॥ चाच्छः॥संवत्सरीणः । संवत्सरीयः । परिवत्सरीणः ॥ परिवत्सरीयः ॥ छन्दसि घम् ।५।१।१०६ ॥ ऋतुशब्दात्तदस्य प्राप्तमित्यर्थे ॥ भाग ऋत्वियः ॥ उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे । ५ । १ । ११८ ॥ धात्वर्थविशिष्टे साधने वर्तमानात्स्वार्थे वतिः स्यात् ॥ यदुद्वतो निवतः । उद्गतान्निर्गतादित्यर्थः ॥ थट् च छन्दसि । ५ । २ । ५० ॥ तान्तादसंख्यादेः परस्य डटस्थ्यट् स्यान्मट् च ॥ पञ्चथम् । पञ्चमम् ॥ छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि ।५।२।८९ ॥ अपत्यं परिपन्थिनम् । मात्वा परिपरिणो विदन् ॥ बहुलं छन्दसि ।५।२।१२२ ॥ मत्वर्थे विनिः स्यात् ॥ छन्दोविन्प्रकरणेऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयरु- जाहृदयानां दीर्घश्चेति वक्तव्यम् * ॥ इति दीर्घः ॥ मंहिष्ठमुभयाविनम् । शुनमष्ट्राव्यचरत् ॥ छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यौ * ॥ ई । रथीरभूत् । सुमङ्गलीरियं वधूः । मघवानमीमहे ॥ तयोर्दाहींलौ च छन्दसि । ५ । ३ । २० ॥ इदन्तदोर्यथासंख्यं स्तः ॥ इदा हि व उपस्तु- तिम् । तर्हि ॥ था हेतौ च छन्दसि । ५ । ३ । २६ ॥ किमस्था स्याद्धेतौ प्रकारे च ॥ कथा ग्रामं न पृच्छसि । कथा दाशेम ॥ पश्च पश्चा च छन्दसि । ५ । ३ । ३३ ॥ अव- रस्य अस्तात्यर्थे निपातौ ॥ पश्च हि सः । नो ते पश्चा ॥ तुश्छन्दसि । ५।३।५९ ॥ तृज- न्तात्तृन्नन्ताच्च इष्ठनीयसुनौ स्तः ॥ आसुर्ति करिष्ठः । दोहीयसी धेनुः ॥ प्रत्नपूर्वविश्वेमा- त्थाल् छन्दसि । ५ । ३ । १११ ॥ इवार्थे ॥ तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा ॥ अमु च छन्दसि । ५ । ४ । १२ ॥ किमेत्तिङ्व्ययघादित्येव ॥ प्र तं नय प्रतरम् ॥ वृकज्येष्ठाभ्यां तिल्तातिलौ च छन्दसि । ५ । ४ । ४१ ॥ स्वार्थे ॥ यो नो दुरेवो वृकतिः । ज्येष्ठतातिं बर्हिषदम् ॥ अनसन्तान्नपुंसकाच्छन्दसि । ५ । ४ । १०३ ॥ तत्पुरुषादच् स्यात्समा- सान्तः ॥ ब्रह्मसामं भवति । देवच्छन्दसानि ॥ बहुप्रजाश्छन्दसि । ५ । ४ । १२३ ॥ बहु- प्रजा निर्ऋतिमाविवेश ॥ छन्दसि च । ५ । ४ । १४२ ॥ दन्तस्य दतृशब्दः स्याद्बहुव्रीहौ ॥ उभयतोदतः प्रतिगृह्णाति ॥ ऋतश्छन्दसि । ५ । ४ । १५८ ॥ ऋदन्ताद्बहुव्रीहेर्न कप् ॥ हता माता यस्य हतमाता ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः । अथ षष्ठोऽध्यायः । एकाचो द्वे प्रथमस्य ॥ छन्दसि वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ यो जागार । दाति प्रियाणि ॥ तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य । ६ । १ । ७ ॥ तुजादिराकृतिगणः । प्रभरा तूतुजानः । सूर्ये मामहानम् । दाधार यः पृथिवीम् । स तूताव ॥ बहुलं छन्दसि । ६ । १ । ३४ ॥ ह्वः संप्र-