वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

४० वाक्यपदीयम् यत्त्वानुपपत्तिश्च, अविद्यमानस्याप्यश्रयत्वाङ्गीकारे नष्टो घटो जलवानित्यापत्तिश्चेति— आकृतिमनङ्गीकुर्वन्तोऽनेकध्वनिव्यङ्ग्यां नित्यामक्रमां शब्दव्यक्तिं स्फोटाख्यां वाचकत्वे- नाहुः । तथाच कैयटः—'वैयाकरणा वर्णव्यतिरिक्तस्य पदस्य वाक्यस्य वा वाचकत्व- मिच्छन्ति वर्णानां प्रत्येकं वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गात् आनर्थक्ये तु (समुदायस्य वाचकत्वमुपेयं तत्तु न युक्तम्) प्रत्येकमनुत्पत्तिचे यौगपद्येनोत्पत्त्यसंभ- वाद् अभिव्यक्तिपक्षे तु क्रमेणैवाभिव्यक्त्या समुदायाभावादेकस्मृत्युपारूढानां वाचकत्वे सरो रस इत्यादावर्थप्रतिपत्तिविशेषप्रसङ्गात् तद्व्यतिरिक्तः 'स्फोटो नादाभिव्यङ्ग्यो' वाचक इति विस्तरेण वाक्यपदीये व्यवस्थापितः' इति । किन्तु इस मीमांसक के मतमें दोष यह है कि नष्ट और वर्तमानसे अव्यवधान नहीं

Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image into Devanagari Markdown:

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ४१ भासते परमार्थतश्च तत्र वर्णाः पदानि च न सन्तीति मन्यन्ते । तथाच ऐऔच् सूत्रे भाष्यम्-‘उभयतः स्फोटमात्रं निर्दिश्यते रश्रुतेर्लश्रुतिर्भवतीति । अत्रोद्द्योतः 'वस्तुतः स्फोट एव श्रोत्रग्राह्यः वायुनिष्ठकत्वादिना च तदभिव्यक्तिः । एवं च साक्षाद्भवतो- ऽभावेन कहपत इत्यत्रापि अप्रवृत्तावस्य वैयर्थ्यापत्तिः एवं च रेफावभासिनः स्फोटस्य प्रसङ्गे लकारावभासः स्फोट इत्यर्थः' इति । तदयं निष्कर्षः-शब्दर्नित्यतावादिनां मीमांसकानां व्यक्तिस्फोटवादिनां जाति- स्फोटवादिनां वा वैयाकरणानां मते शब्दर्नित्यत्वं सुपादम् । कार्यशब्दिानां मते स्वतोऽनित्यत्वेऽपि व्यवहारनित्यतया आकृतिनित्यतया वाऽब्दपदस्य शब्दाकृतिपरतया वा शब्दस्य नित्यत्वोक्तिरिति । ननु अक्रमं वर्णातिरिक्तं पदं वाक्यं वा वाचकमिति वदतो वैयाकरणस्य मते पदा- देर्नित्यत्वेऽपि मीमांसकमते पदवाक्यादीनां नित्यत्वासंभवः। तथा हि-आनुपूर्वी भेदवन्तो हि वर्णाः पदम्, पदानि चानुपूर्वीभेदवन्ति वाक्यम्, ध्वनिधर्मश्चानुपूर्वी न वर्णधर्मः वर्णानां नित्यानां विभूनां च कालतो देशतो वा पौर्वापर्यविरहात् । ध्वनयो हि क्रम- वर्तिनः क्रमेण शब्दानभिव्यञ्जयन्तः स्वीयं क्रमं वर्णेषु दर्शयन्ति क्रमरचना च पुरुषा- धीना इति परमाणूनां नित्यत्वेऽपि तदारब्धघटाद्यनित्यत्ववत् वर्णानां नित्यत्वेऽपि पद- स्यान्नित्यत्वमिति सुतरां वाक्यस्यानित्यत्वम् । किञ्च क्रमं विना वर्णानां प्रतिपादक- त्वासम्भवात् क्रमस्य च वाचकत्वात् पदत्वं न क्रमविशिष्टानां वर्णानां तस्य च पुरुषा- धीनत्वेनानित्यत्वमिति चेदुच्यते-क्रमविशिष्टानां वर्णानामेव वाचकत्वं प्राधान्यात् न वर्णक्रमस्य तस्य सर्वपदार्थाङ्गत्वेनाप्राधान्यात् न चासौ स्वतन्त्र एव वस्त्वन्तरत्वेन कल्पितुं वदितुं वा शक्यते इति तदुक्तं ‘गकारौकारविसर्जनीयाः पदम्' इति शाबरभाष्ये तथा च वर्णानां नित्यत्वाद्गौणमकरदानां नित्यत्वमक्षतम् । नन्वेवमपि-क्रमस्यानित्यत्वे तद्विशिष्टवर्णानामनित्यतया पदस्यानित्यत्वं पुन- रापन्नमिति चेन्न, येन क्रमेण पदं परेणोच्यते तेनैवापरेणेति व्यवहारनित्यतया क्रमस्य नित्यत्वमिति तद्भेदेव पदस्य नित्यत्वमित्यदोषान् । इत्थमेव वेदेऽपि नित्यत्वं बोध्यम् । इदमेव च वेदापौरुषेयत्वं नाम यत्स्वीयक्रमे न पुरुषस्वातन्त्र्यं लौकिकवाक्ये तु क्रमस्य पुरुषतन्त्रत्वात् पौरुषेयत्वमिति तत्त्वम् । यद्वा पौर्वापर्यं क्रमः पूर्वोपराश्चिर-क्षिप्रप्रत्ययाश्च कालाल्लक्षणाः तेन ध्वनिभिर्वर्णेषु व्यज्यमानेषु पूर्वापरभागेन व्यज्यमानः काल एव क्रमः स च नित्य इति तद्विशि- १. इमे पक्षाः—‘केचित् ध्वनिनित्यत्वे वर्णात्मकं नित्यं शब्दमाहुः । अन्ये वर्णव्यतिरिक्तं पद- स्फोटमिच्छन्ति । वाक्यस्फोटमपरे सङ्गिरन्ते । अन्ये तु ध्वनिश्चेव शब्दः स च कार्यस्तदृष्यतिरे- केणान्वयव्यतिरेकाभ्यामित्याचक्षते' इति 'तत्र नित्यः शब्दो जातिस्फोटलक्षणो व्यक्तिस्फोटलक्षणो वा' इति च कैयटेन उक्ताः । ६ व्या०

ष्टस्य वर्णस्य नित्यत्वे बाधकाभाव इति । यदाहुर्वाक्यपदीयकाराः—'प्रत्यक्षप्रत्य- भिज्ञानाद्वर्णैकत्वं प्रतिष्ठितम् । वर्णात्मकं पदं तच्च तद्भेदान्न भिद्यते ॥ इति । ननु काल एव चेत् क्रमः स चैको विभुर्नित्यश्चेति कथं पूर्वापररूपेण विभक्तो भासते । उच्यते—यथा वर्णो नित्यः सर्वगतोऽपि दीर्घादिरूपेण विभक्तो भासते ध्वन्यु- पाधिवशात् तथा कालोऽपि स्वयमभिन्नोऽपि आदित्यगतिक्रियोपाधिवशाद्भिन्नो भासते उपाधयश्च विनष्टवर्तमानानागताः सूर्यादिक्रियाः इति तद्दर्शने कालेऽपि चिरक्षिप्रवि- भागः बहुक्रियाल्पक्रियापरिच्छेद्याभ्यामिति क्रमस्य नित्यत्वे सुतरां पदस्य नित्यत्व- मिति स्पष्टं चेदं सर्वं शब्दनित्यताधिकरणे श्लोकवार्तिके । अर्थानामपि व्यक्तिः 'शब्दार्थ इति पक्षे आकृतिनित्यतया प्रवाहनित्यतया वा नित्यता, सर्वशब्दानामसत्योपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्मतत्त्वं वाच्यमिति मते जातिः शब्दार्थ इति मते च सुतराम् । साऽर्थनित्यता 'जात्याख्यायाम्' इति सूत्रेण 'नित्ये शब्दार्थ- संबन्धे' इति वार्तिकेन तद्भाष्येण च उक्ता । अर्थ नित्यता तो व्यक्ति शब्दार्थ पक्षमें आकृति-नित्यता अथवा प्रवाह-नित्यतासे नित्य है। सब शब्दों का असत्य उपाधि से अवच्छिन्न ब्रह्मतत्व ही यदि वाच्य है तब तो जाति शब्दार्थ मतमें नित्य है। यह अर्थ नित्यता 'नित्ये शब्दार्थसम्बन्धे' वार्तिक द्वारा तथा 'जात्याख्यायाम्' के भाष्यद्वारा शब्दतः उक्त है । एवं शब्दार्थयोः संबन्धोऽपि नित्यः स हि नेदंप्रथमतया केनापि शक्यः कर्तुम्, सर्वपदशक्यग्रहकाले केनापि पदेन अर्थावेदनस्याशक्यसंभाव्यात् । यदाहुर्वार्तिक- कारभाष्यकारौ 'नित्ये शब्दार्थसम्बन्धे' 'नित्यो ह्यर्थवतामर्थैरभिसम्बन्ध' इति । जैमिनिरपि 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध' इत्याह । 'औत्पत्तिक इति नित्यं ब्रूम' इति तद्भाष्यम् । औत्पत्तिकः स्वभावसिद्धोऽनादिरिति यावत् । शब्दार्थयोर्नि- त्यत्वे तयोः सम्बन्धस्य सुतरां नित्यत्वम् । शब्दार्थयोरनित्यत्वे तयोरिव सम्बन्ध- स्यापि नित्यत्वम् । स च सम्बन्धः—शब्दैरर्थानां बुद्धौ करणात् अर्थबुद्ध्या च तत्प्रतिपादनाय शब्दकल्पनात् कार्यकारणभावरूपः, यथेन्द्रियविषययोः प्रकाश्य- प्रकाशकभावस्तद्वद् योग्यतालक्षणो वा । योग्यता च बोधजनकत्वरूपा इति केचित्² । १. 'तत्र जातिवादिन आहुः—जातिरेव शब्देन प्रतिपाद्यते व्यक्तीनामानन्त्यात्सम्बन्धग्रह- णासम्भवात् । सा च जातिः सर्वव्यक्तिष्वेकाकारप्रत्ययदर्शनादस्तोत्यवसीयते तत्र गवादयः शब्दाः भिन्नद्रव्यसमवेतां जातिमभिदधति तस्या प्रतीताया तदावेशात्तदवच्छिन्नं द्रव्यं प्रतीयते शुक्लादय शब्दा गुणसमवेतां जातिमाचक्षते गुणे तु तत्सम्बन्धान्मत्वर्थ द्रव्ये राजन्त्वितरसम्बन्धात् मठादिशब्दा- नामनुगतिरनुत्पत्तिविनाशात् पिण्डस्य कौमारयौवनाद्यवस्थाभेदेऽपि स एवायमित्यभिज्ञामत्यनुनि- र्भिता द्वित्त्वादींश्चाऽजनिर्वाच्या क्रियास्वपि जीगीर्षयैवैतेनैव धातुवाच्या पठति पठतः पठन्ती- त्यादेरभिन्नस्य प्रत्ययस्य सङ्ख्यावृत्तिनिमित्तजात्यभ्युपगमः । व्यक्तिवादिनस्त्वाहुः शब्दस्य व्यक्तिरेव वाच्या जातेरुपलक्षणभावेनाश्रयणादानन्त्यादिदोषानवकाशः' इति कैयटः ॥ २. अयं पक्षः 'अनित्येऽर्थे कथ सम्बन्धस्य नित्यतेति चेत् योग्यतालक्षणत्वान्सम्बन्धस्य' इति कैयटेन उक्तः । योग्यता-बोधजनकत्वम् ।

[ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ४३

वाच्यवाचकभावरूपशक्तिग्राहकतादात्म्यरूपा इत्यपरे ।^१ उभयविधस्यापि सम्बन्धस्य परिच्छेदकः सङ्केत इति नागृहीतसङ्केताच्छब्दार्थबोधः । ईश्वरेच्छारूपा शक्तिरेव सम्बन्धः सा च नित्या इति तार्किकाः । वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः । शक्तिस्तु पदार्थान्तरमिति मीमांसका इत्यलम् ॥ शब्द और अर्थका सम्बन्ध भी नित्य है । वह सम्बन्ध इन्द्रिय और विषयके प्रकाश्य- प्रकाशककी भांति योग्यता रूप, अथवा कार्यकारणभाव रूप है । योग्यता किसीके मतमें बोधकता रूप और किसीके मतमें 'वाच्यवाचक भावरूप शक्तिग्राहक तादात्म्यरूप है । ननु साधुत्वव्यवस्थार्थं शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वे आश्रीयमाणे व्याकरणशास्त्रा- नर्थक्यमिति वृष्टितर्भिया पलायमानस्य आशीविषमुखनिपातन्यायापातः । न हीदानीं शब्दनिष्पत्तये व्याकरणम् शब्दानां स्वतः सिद्धत्वात्, नापि सम्बन्धज्ञानार्थं लोकत एव धर्मोत्पत्तेः 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः' इतिश्रुत्या बोधनेन व्याकरण- सार्थक्यात् ॥ २३ ॥ इस प्रकार शब्द अर्थ तथा उनके सम्बन्धके नित्य होनेके कारण व्याकरणशास्त्रको इसलिए सार्थकता है कि श्रुतिने शास्त्र द्वारा प्रदर्शित विधिके स्मरणके साथ शब्दके प्रयोगमे धर्मोत्पत्ति कहा है । 'एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग् भवति' ॥२३॥ एवं शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वे सिद्धे साधुत्वबोधनार्थं व्याकरणमिति स्थितम् । तत्र न अपशब्दबोधनद्वारा साधुशब्दा व्याकरणेन बोधनीया किन्तु साधुशब्दा एवेति निरूपयन्—अष्टपदार्थरूपं शास्त्रशरीरमाह त्रिभिः श्लोकैः— इसलिए नित्य शब्दोंका साधुता बताना भी व्याकरणका कर्तव्य हो गया है । क्योंकि जब शब्द नित्य हैं तब उनमें किसी भी कालमें कोई विकार नहीं आ सकता अतः उनका ठीक ज्ञान प्राप्त करना और व्याकरणके द्वारा उनका निरूपण करना उचित है । शब्दोंका साधुत्व दो प्रकारसे बताया जा सकता है । एकतो साधुशब्दों को बताकर शेषको असाधु कह देना और दूसरा असाधु शब्दों को बताकर शेषको साधु कह देना इन दोनों क्रमोंमें साधु शब्दोंका बताना ही उचित है । क्योंकि व्याकरण का प्रयोजन है सरल उपायसे शब्द समुदायका ज्ञान कराना । साधु शब्दोंकी अपेक्षा असाधु शब्दोंकी संख्या अधिक है । जैसे एक गो शब्दके ही गावी, गोणी, गोपोतलिका आदि अनेक अपभ्रंश हैं । अतः— अपोद्धारपदार्था ये ये चार्थाः स्थितलक्षणाः । अन्वाख्येयाश्च ये शब्दा ये चापि प्रतिपादकाः ॥ २४ ॥ कार्यकारणभावेन योग्यभावेन च स्थिताः । धर्मे च प्रत्यये चाङ्गं सम्बन्धाः साध्वसाधुषु ॥ २५ ॥ ते लिङ्गैश्च स्वशब्दैश्च शास्त्रेऽस्मिन्नुपवर्णिताः । १. अयं पक्षः 'शब्दार्थयोः सम्बन्धश्च शक्तिश्च तादात्म्यमेवेत्यन्यत्र प्रपञ्चितम्' इति ग्रन्थेन 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इति वार्तिके उद्योते उक्तः ।

स्मृत्यर्थमनुगम्यन्ते केचिदेव यथागमम् ॥ २६ ॥ साध्वसाधुषु—शब्दार्थसम्बन्धेषु ये धर्मे धर्मोत्पत्तौ प्रत्यये अर्थावबोधे अङ्गम् ते अस्मिन् शास्त्रे व्याकरणे लिङ्गैः प्रकृतिप्रत्ययैः स्वशब्दैश्च उपवर्णिताः नऽसाधवः तेषामर्थावबोधमात्रोपकारकत्वात्, तत्र पदानि वाक्यानि च लिङ्गैः प्रकृतिप्रत्ययाद्यै१ स्वशब्दैरिति विवेकः । साधवः शब्दार्थसम्बन्धाः के इत्यपेक्षाम्याह-अपोद्धार-पदार्था इति । तत्र ये प्रतिपादकाः प्रकृतिप्रत्यय- रूपाः, ये च अन्वाख्येयाः, पदवाक्यरूपाश्च शब्दाः ये अपोद्धारपदार्थाः प्रकृतिप्रत्ययार्थाः ये च स्थितलक्षणाः पदवाक्यार्थरूपाश्च अर्थाः ते द्विविधा अपि शब्दाः अर्थाश्च कार्यकारणभावेन योग्यभावेन तादात्म्येन च स्थिताः साधवः यस्य शब्दस्य येनार्थेन कार्यकारणभावः तादात्म्यं च वर्तते तस्मिन्नर्थे स साधुरिति यावत् । ततश्च कार्यकारणभावलक्षणो योग्यतासञ्ज्ञकश्च संबन्धः साधव इति लब्धम् । नन्वसाधव एव किमिति न वर्णिताः असाधुषु शाब्दार्थेषु परिहृतेषु तदर्थ्येषां गौरित्यादीनां साधुत्वेनान्वागमसंभवादत आह-स्मृत्यर्थमिति । स्मृत्यर्त्यं लाघवेन स्मृतिप्रणयनार्थं, केचित्-साधव एव आगममनतिक्रम्य इति यथागमं यथाशास्त्रम् अनुगम्यन्ते नासाधवः यतो गौरित्यस्य शब्दस्य गावीगोणीगोतागोपोतलिका इत्येवमादयो बहवोऽपभ्रंशास्तेषामुपदेशे गौरवम् । साधुशब्द, अर्थ और सम्बन्ध तथा असाधु शब्द, अर्थ और सम्बन्धमें जिसके (साधुशब्द) ज्ञानसे धर्मकी उत्पत्ति और अर्थज्ञानमें सहायता मिलती है, वे ही पद और वाक्य इस व्याकरण शास्त्रमें लिङ्गों, अर्थात् प्रत्यय और स्वशब्दसे वर्णित हैं और जो; अपने स्वरूप बोधनके साथ पद और वाक्योंका प्रतिपादन करते हैं वे प्रतिपादक (प्रकृति और प्रत्यय) जो शब्दोंमें प्रकृति और प्रत्ययकी कल्पना द्वारा सरलतासे पद और शब्दोंका ज्ञान कराते हैं वे अन्वाख्येय (पदरूप और वाक्यरूप, शब्द) जो पदार्थों से विभक्त होते हैं वे अपोद्धार और जिनसे रूप का ज्ञान होता है वे प्रकृति और प्रत्यय, पद उनके अर्थ पदार्थ रूप अपोद्धार पदार्थ (प्रकृति प्रत्ययार्थ) जो अपने स्वरूपकी किसी प्रकार रक्षा करते हैं वे स्थितलक्षण अर्थ (पदार्थ और वाक्यार्थ) हैं और जो कार्यकारण भाव सम्बन्ध और योग्यभाव (तादात्म्य सम्बन्ध) में स्थित है। अर्थात् साधु हैं उनका ही लघुभूत उपायके द्वारा शब्दज्ञानके साथ स्मरणके लिये इस शास्त्रमें वर्णन किया गया है। इदमत्र ध्येयम् साधूनां शब्दानांमर्थः संबन्धश्च साधुः असाधूनामर्थः सम्बन्धश्च असाधुः साधुत्वस्य शब्दार्थसम्बन्धत्रितयमाश्रित्यैव शास्त्रेण बोधनात् । अत एव अश्वशब्दस्य दरिद्रे साधुत्वेऽपि न वाजिनि साधुतेति ॥ पदार्थाइपोद्ध्रियन्ते विभज्यन्ते इति अपोद्धाराः, पद्यते बोध्यतेऽर्थोऽनेनेति १. कनिचित्पदानि ते मे वा नौ नः नः इत्यादीनि कश्चिद्वाक्यानि प्रेक्षागारिकः श्रोत्रियं छंर्दश्व इत्यादीनि स्वशब्दैरुपवर्णितानि ।

[Header] ब्रह्मकाण्डम् ] | संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् | ४५

पदं प्रकृतिः प्रत्ययश्च न पारिभाषिकम् तस्यार्थाः अपोद्धाराश्च ते पदार्थाः अपोद्धारपदार्थाः प्रकृतिप्रत्ययार्थाः । यहां 'अपोद्धारपदार्थ' में दो पद हैं। प्रथम पद 'अपोद्धार' का अर्थ है 'विभाग' और दूसरे पदार्थ पदका पदस्यार्थः इस व्युत्पत्तिसे प्रकृति प्रत्ययार्थ अर्थ है। 'सुप्तिङन्तं पद' सूत्रसे परिभाषित पद शब्दका अर्थ नहीं है। अतः पदार्थोंसे विभक्त प्रकृत्यर्थ और प्रत्य- यार्थ अपोद्धारपदार्थ पदका अर्थ होता है । स्थितमप्रच्युतं लक्षणं स्वरूपमेषां ते स्थितलक्षणाः अर्थाः—पदार्थाः, वाक्या- र्थाश्च, प्रकृतिप्रत्ययार्थावबोधो हि पदार्थावबोधोपाय इति पदार्थे प्रकृतिप्रत्ययार्थास्ति- रोहिता भवन्ति न तु पदार्थ इति पदार्थस्य स्वरूपमप्रच्युतं भवति। एवं पदार्थावबोधो वाक्यार्थावबोधोपाय इति पदार्था वाक्यार्थे तिरोहिता भवन्ति न वाक्यार्थ इति पदार्थापेक्षयाऽपि

४६ वाक्यपदीयम् कार्यकारणभावेन-कार्यकारणत्मना, शब्दैरर्थानां बुद्धौ कल्पनात् अर्थबुद्धौ च तत्प्रतिपादनाय शब्दकल्पनात् बौद्धशब्दार्थयोः कार्यकारणभाव इति भावः। यहाँ शब्द और अर्थका कार्यकारणभाव सम्बन्ध बौद्ध है। क्योंकि शब्दोंको सुनकर अर्थका भाव बुद्धिमें होता है फिर प्रयोग की इच्छापर अर्थका ध्यान रखकर शब्दोंका प्रयोग होता है। अतः शब्दों और अर्थोंका बौद्धकार्यकारणभाव बनता है। अन्यथा शब्द और अर्थ के भिन्न-भिन्न स्थानोंमें रहनेके कारण कार्यकारणभाव बनता ही नहीं। योग्यभावेन-तादात्म्येन यथेन्द्रियविषययोः प्रकाशप्रकाशकभावसम्बन्ध- स्तथा तयोः समयोपाधिस्तादात्म्यमस्तीति भावः। तदेवम् अपोद्धारपदार्थस्थितिलक्षणभेदेनार्थो द्विधा, अन्वाख्येयप्रतिपादकभेदेन शब्दो द्विधा, कार्यकारणभावयोग्यताभेदेन संबन्धो द्विधा, धर्मार्थबोधभेदेन प्रयोजनं द्विधेति अष्टविधासु शास्त्रार्थं परिसमाप्यते ॥ २४-२६ ॥ इस प्रकार अर्थ दो प्रकार का है। एक अपोद्धार पदार्थ और दूसरा स्थिति लक्षण। शब्दभी दो प्रकार का है एक अन्वाख्येय और दूसरा प्रतिपादक। सम्बन्ध भी दो प्रकार का है एक कार्यकारणभाव और दूसरा योग्यता। धर्मज्ञान तथा अर्थज्ञानके भेदसे दो प्रकारका प्रयोजन इन आठ प्रकारोंमें शब्द तत्त्व की पूर्णता है ॥ २४-२६ ॥ नन्वेषा साध्वसाधुव्यवस्था निर्मूलेत्यत आह- यह साधुशब्द और असाधु शब्दकी व्यवस्था निर्मूल नहीं कही जा सकती क्योंकि- शिष्टेभ्य आगमात् सिद्धाः साधवो धर्मसाधनम् । अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास्त्वसाधवः ॥ २७ ॥ साधूनामसाधूनां च अर्थप्रत्यायनाभेदे अर्थप्रत्यायकत्वस्य तौल्येऽपि, तदुक्तं भाष्ये 'समानायामर्थावगतौ शब्दैश्चापशब्दैश्च शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते शब्दे- नैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देन एवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति', शिष्टेभ्यो लब्धाद् आगमात् व्याकरणात् सिद्धाः धर्मसाधनत्वेन बोधिताः साधवः धर्मसाधनम् विपरीता असिद्धाः अनिष्टसाधनत्वेन बोधिता इति यावत् असाधवो ऽधर्म साधनमित्यर्थः ॥ साधुशब्द और असाधु शब्दोंसे समानरूपसे अर्थज्ञान होनेपर भी शिष्टोंके द्वारा प्राप्त व्याकरणागमसे सिद्ध साधुशब्दोंके प्रयोगसे धर्म और असाधुशब्दोंके प्रयोगसे अधर्म उत्पन्न होता है। 'इको यणचि' इत्यादिभिः स्वविधेयघटिते साधुत्वं तदितरस्मिन् स्वोत्तरशास्त्रा- बोधितेऽसाधुत्वं च बोध्यते, अन्यथा समासविधायकशास्त्रेण सुधीउपास्य इत्यस्यापि साधुत्वबोधनात्तस्यापि प्रयोगापत्तिः असाधुत्वासामानाधिकरणे च साधुत्वं लोकप्रयो- गार्हत्वसम्पादकमिति तत्त्वम् ॥ 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति' इति श्रुत्या साधूनां धर्मसाधनत्वस्य 'तेऽसुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः तस्माद्

' 'म्यं' 'श्चै' 'त्य' Then: 'वै' - wait, is it 'वै' or 'व'? There are two slants on top: 'वै'. Then: 'र'? It is a vertical bar with a top bar? That's 'र' or 'द'? It looks like 'र'. Then: 'नु' (na with u-kar). Then: 'शि' (sha with i-matra). Then: 'ष्टं' (sh-ta with anusvara). So it is printed: "चैत्यवैरनुशिष्टं" or "चैत्यवैरनुशिष्टं"! Wait, could it be "चैत्यवन्दनानुशिष्टं"? No, the letters are clearly 'वै' 'र' 'नु' 'शि' 'ष्टं'. Then: "धर्मं यावज्जनानुशाम्यधर्मपीडामप्यात्मनोऽङ्गीकृत्य" Wait, look at "यावज्जनानुशाम्य...": 'या' 'व' 'ज्ज़' 'ना' 'नु' 'शा' 'म्य' (or 'स्य'? It has 'म' loop and 'य' hook: 'म्य') 'ध' 'र्म' 'पी' 'डा' 'म' 'प्या' 'त्म' 'नो' 'ऽ' 'ङ्गी' 'कृ' 'त्य' Wait, let's look at the famous Tantravartika passage: In Tantravart

" no! "का" "ले" "न" = "कालेन"? Wait: "कालेन" or "कार्ये न"? Look at the first letter: "का", then "ले", then "न" -> "कालेन"! Then: "द" or "दो"? "दोषः"! "कालेन दोषः"! WOW. Look at: "कालेन दोषः"! Let's see: "का" "ले" "न" "दो" "षः" -> wait, after दोषः: "कालत्वादि..." wait: "कालत्वादिधर्मिनित्यत्वात्"? Or "कालत्वादिधर्मित्वात्"? Wait! Let's read carefully: "काले न दोषः" or "कालेन दोषः" Then: "कालत्वादिधर्मि..." what? Let's look at the letters after "काले न दोषः": "कालत्वादिधर्मिनित्यत्वादिति"?! Look at: "का" (kā) "ल" (la) "त्वा" (tvā) "दि" (di) "ध" (dha) with repha? "धर्मि" (dharmi) "नि" (ni) "त्य" (tya) "त्वा" (tvā) "दि" (di) "ति" (ti) -> "कालत्वादिधर्मिनित्यत्वादिति"! YES! "कालत्वादिधर्मिनित्यत्

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ४१ सम्बन्धेमिति साधुत्वव्यवस्था निर्विवादेति भावः । ननु केयं नित्यता या शब्दानां ग्रन्थभेदेऽपि न विहन्येत अत आह—सा चैषा कूटस्थनित्यताया अन्या व्यवस्था नित्यता प्रवाहनित्यता उच्यते शास्त्रदर्शिभिरित्यर्थः । तदुक्तं भाष्ये 'तदपि नित्यं यस्मिंस्तत्त्वं न विहन्यते' इति यस्मिन् विहतेऽपि आद्यप्रवाहाविच्छेदात् तद्बुद्धिबीजं न विहन्यते इति तदर्थः ॥ २८ ॥ जैसे वैशेषिक दर्शनके आचार्य आत्माको नित्य मानते हुए आत्माका कूटस्थ नित्यता, शरीर और इन्द्रियको आत्मा माननेवाले चार्वाकदर्शनके आचार्य आत्माको अनित्य मानने पर भी अनादि संसारप्रवाहको नित्य मानते हुए प्रवाह नित्यता मानते हैं । किन्तु किसीके दर्शनकी दुर्दशा नहीं है। वैसे आत्माकी नित्यताकी भाँति शब्दोंकी नित्यता मानने पर कूटस्थ नित्यता और कृत्रिमता ( अनित्यता ) मानने पर अनादि संसार प्रवाहमें प्रवाह नित्यता मानने से व्याकरण की रचना व्यर्थ न होगी । तात्पर्य यह है कि नए शब्दोंका निर्माण दोनों पक्षोंमें नहीं हो सकता ॥ २८ ॥ ननु नियमद्वयार्थं हि व्याकरणं 'साधूनेव प्रयुञ्जीत नासाधून्' इत्येकः प्रयोग- नियमः, 'गवादय एव साधवो न गाव्यादयः' इति अपरः साधुस्वरूपनियमः । तदेतद्द्वयमपि न नियन्तुं शक्यते । तथाहि—न तावत्साधूनेव प्रयुञ्जीतेति नियम- सम्भवः शब्दप्रयोगफलस्यार्थावबोधस्य असाधुभ्योऽपि सम्भवेन नियमस्यानर्थ- कत्वात् । ननु न शब्दोच्चारणमर्थावबोधायैव किन्तु धर्मायापि । तथाच नियमस्यार्था- वबोधेऽनुपयोगेऽपि धर्मे उपयोगो भविष्यतीति चेन्न मूलासम्भवात् । न तत्र प्रत्यक्षं मूलं तस्य धर्माधर्मयोरप्रवृत्तेः, नापि व्याकरणस्मृतिविप्रकीर्णानि मूलं तेषां प्रतिपदं कल्पने अनन्तवाक्यपाठासम्भवः सुशब्दं प्रयुञ्जीत नापशब्दमित्येवंरूपमेकमेव वेदवाक्यं तु कल्पयितुमशक्यं श्रोत्रग्राह्यत्वरूपस्य वाचकत्वरूपस्य वा सुशब्दत्वस्या- साधुशब्देष्वपि सत्त्वेनाव्यावर्तकत्वात् अन्यादृशस्य चासम्भवात् । अत एव न साधुस्वरूपनियमोऽपि सम्भवति श्रोत्रग्राह्यत्वरूपस्य वाचकत्वरूपस्य वा साधुत्वस्या- साधुशब्देष्वपि सत्त्वेन नियन्तुमशक्यत्वात् तस्मादियमनर्थिका साधुत्वासाधुत्व- व्यवस्था सर्वैरेव शब्दैः व्यवहारस्य कर्तुं शक्यत्वादित्यत आह— व्याकरण दो नियम बना सकते हैं। एक 'साधुशब्द का ही प्रयोग करना असाधु का नहीं' और 'दूसरा गोशब्द ही साधु है गावी आदि नहीं', किन्तु सब शब्दों से व्यवहार जब बन जाता है तब दोनों नियमों में कोई मूल नहीं है। अतः यह साधुत्व और असाधुत्व की व्यवस्था व्यर्थ है यह कहना ठीक नहीं। क्योंकि नानर्थिकामिमां कश्चिद्व्यवस्थां कर्तुमर्हति । तस्मान्निबध्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः ॥ २९ ॥ कश्चित् मन्दोऽपि अनर्थिकां निष्प्रयोजनाम् इमां साधुत्वविषयिकां दुर्ज्ञेयां दुरुपेयां¹ च व्यवस्थां कर्तुं नार्हति 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' १. उदात्तादिस्वरज्ञानेऽपि सर्वात्मनोच्चारणात्तादृशत्वम् । ७ वा०

धर्मस्य चाव्यविच्छिन्नाः पन्थानो ये व्यवस्थिताः । न तांल्लोकप्रसिद्धत्वात् कश्चित्तर्केण बाधते ॥ ३१ ॥ ये धर्मस्य पन्थानः धर्मप्रतिपत्त्युपायाः श्रुतिस्मृत्यादयः व्यवस्थिता लोक- प्रसिद्धाः अव्यवच्छिन्नाः सर्वैः शिष्टैरपरित्यागाद्विच्छेदरहिताः पारम्पर्यक्रमादागताः इति यावत् । तान् आगमान् लोकप्रसिद्धत्वात् कश्चित्तर्केण न बाधते लोक- विरोधे तर्कस्यानुत्पादात् । प्रत्युत नरकपालाशुचित्वबोधकागमेन तर्क एव बाध्यते यत आगमाल्लोकविरुद्धं तर्कविरुद्धं च अग्नीषोमीयपशुहिंसादिलक्षणमाचरणं प्रतिपद्यन्ते शिष्टाः अतो नागमस्तर्कबाध्य इति भावः ॥ इदमेवोक्तं चोदनासूत्रे श्लोकवार्त्तिके—धर्माधर्मावबोधस्य तेनायुक्तोऽनुमार्गः। अनुग्रहाच्च धर्मत्वं पीडातश्चाप्यधर्मताम् ॥ वदतो जपसीतादिपानादौ नोभयं भवेत्। क्रोशता हृदयेनापि गुरुदाराभिगामिनाम् ॥ भूयान्धर्मः प्रसज्येत भूयसीह्युपकारिता। अनुमानप्रधानस्य प्रतिषेधानपेक्षिणः ॥ हृदयक्रोशनां कस्माद् दृष्टां पीडामपश्यतः। तस्मादनुग्रहं पीडां तद्भावमपहाय च । धर्माधर्मार्थिभिर्नित्यं स्मर्तव्यौ विधिनिषेधौ ॥ तस्माद्यत्तादृशं कर्म यत्फलोत्पत्तिशक्तिमत् । शास्त्रेण गम्यते तस्य तादृशस्यैव साफल्यम् ॥ इति ॥ ३१ ॥ जो धर्मके प्रतिपादक ( श्रुति, स्मृति आदि ) आगम हैं वे व्यवस्थित ( लोकप्रसिद्ध ) हैं और सब शिष्टों ( गुरुपरम्परा ) से ज्ञात हैं। अतः उन लोक प्रसिद्ध आगमोंका तर्कसे बाध नहीं हो सकता । क्योंकि लोकके विरोध पर तर्कका ही बाध होता है ॥ ३१ ॥ इदानीं लौकिकपदार्थेष्वपि शक्तिभेदेन व्यभिचारादनुमानस्य न सामर्थ्यमित्याह- अवस्थादेशकालानां भेदाद्भिन्नासु शक्तिषु । भावानामनु

व्यभिचारात् । किञ्च अग्निर्न धूमं व्यभिचरति इत्यभिमानमात्रं नाभ्यभिचारः यतोऽ- वस्थाभेदादनेकरूपाः पाद्याद्यस्तिन्न स्याद्रपि कश्चित् धूमो यो नाग्नेः यथा शाल्हूहादपि शाल्हूको गोमयादपि इति । पुत्रञ्च यदि लौकिकेषु पदार्थेष्वियं दुरवस्था अनुमानस्य तर्हि का वार्त्ता अप्राकृतगम्ये धर्मे इति तभागममवधुरन्तरेण अनुमानमात्रेण कोऽमूढः साधयितुं प्रयतेतेति आगमैकसंवेद्य एव धर्मादिरर्थ इति भावः ॥ अवस्थाके भेदसे जैसे—हरी पीपल कफ पैदा करती है और सूखी त्रिदोष नाश करती है । अन्नमें किसी अवस्थामें अङ्कुर उत्पन्न होता है, दूसरी अवस्थामें नहीं । देशके भेदसे जैसे- हिमालयका जल ठण्डा होता है किन्तु किसी-किसी कुण्डमें उष्ण (गरम) भी होता है । कालके भेदसे जैसे—हेमन्त ऋतुमें कुओंका जल गरम और ग्रीष्ममें ठण्डा होता है । एतदेवोक्तं शाङ्करभाष्येऽपि तथाहि—'लौकिकानामपि मणिमन्त्रौषधिप्रभृ- तीनां देशकालनिमित्तवैचित्र्यवशाच्छक्तयो विरुद्धानेककार्यविषया दृश्यन्ते ता अपि तावन्नोपदेशमन्तरेण केवलेन तर्केणावगन्तुं शक्यन्तेऽस्य प्रस्तुन एतावत्य एतत्कहाया एतद्विषया एतत्प्रयोजनाश्च शक्य इति किमुताचिन्त्यस्वभावस्य ·····तस्माच्छन्द- मूल एवातीन्द्रियार्थयाथात्म्यावगम' इति ॥ ३२ ॥ इस तरह शक्तियाँ अवस्था, देश और कालके भेदसे भिन्न भिन्न हैं । फिर जलत्व हेतुसे जलमें शैत्यानुमान नहीं हो सकता । 'अयं शीतः जलत्वात्' । इसी तरह उष्णत्वानुमान भी नहीं हो सकता । अतः जब लौकिक पदार्थोंके बारेमें तर्ककी दुर्दशा ही है तब धर्म निर्णयमें आगमरूपी नेत्रके बिना कोई मार्ग ही नहीं है ॥ ३२ ॥ शक्तिप्रतिबन्धेन व्यभिचारान्नानुमानस्य न सामर्थ्यमित्याह— निर्ज्ञाताशक्तेर्द्रव्यस्य तां तामर्थक्रियां प्रति । विशिष्टद्रव्यसम्बन्धे सा शक्तिः प्रतिबध्यते ॥ ३३ ॥ तां ताम् अर्थस्य वह्नेः क्रिया दाहादिः ताम् अर्थक्रियां प्रति निर्ज्ञाताशक्तेः निश्चितशक्तेरपि द्रव्यस्य वह्न्यादेः विशिष्टद्रव्यसम्बन्धे अभ्रपटलचन्द्रकान्ता- दिद्रव्यसम्बन्धे सति सा शक्तिः दाहजननसामर्थ्यं प्रतिबध्यते इति संबन्धः ॥ और उन उन वस्तुओंकी उन-उन क्रियाओंमें शक्तियोंके निश्चित रहने पर भी किसी विशिष्टद्रव्यके सम्बन्धसे उसकी शक्ति नष्ट भी हो जाया करती है । अयं दहति अग्नित्वात् इत्यादिभिरनुमानैर्न शक्यते दाहजनकत्वमनुमातुं चन्द्र- कान्तादिविशिष्टप्रतिबन्धकद्रव्यसमवधाने अग्नित्वस्य दाहजनकत्वव्यभिचारादिति वस्तु- स्वभावो नानुमानादवगन्तुं शक्यः किं त्वागमादेवेति भावः ॥ ३३ ॥ अतः 'अयं दहति अग्नित्वात्' यह अनुमान भी चन्द्रकान्तमणिके रहने पर व्यर्थ ही होगा । इस प्रकार वस्तु स्वभाव जाननेके लिए तर्क व्यर्थ है किन्तु आगम ही सङ्केतक है ॥ ३३ ॥ ननु केनचिन्महापुरुषेण सुस्तर्को व्यवस्थितो भविष्यति तथा च तेन तर्केण धर्माधर्मविनिर्णिर्भविष्यतीति चेन्महापुरुषाणामपि कपिलकणादादीनां मिथोविप्रतिप- त्तिदर्शनेन तदीयस्र्काणामप्यव्यवस्थितत्वमित्याह—

२४ वाक्यपदीयम् बड़े बड़े महापुरुषोंके तर्कसे भी धर्म और अधर्मका निर्णय असम्भव है। क्योंकि— यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ ३४ ॥ यतः कुशलैः अनुमातृभिः कपिलादिभिः यत्नेन अनुमितोऽपि 'जगतः कारणं प्रधानम्' इत्येवंरूपोऽर्थः अन्यैः अभियुक्ततरैः कणादादिभिः अन्यथैव 'परमाणुः जगत्कारणम्' इत्येवंरूपेण उपपाद्यते एवं तदन्यैरपि अन्यथा इति, ततश्च युक्तमुक्तं 'न चागमादृते धर्मस्तर्केण व्यवतिष्ठते' इति । यतः यत्नेन विवेचिता अपि आगमानपेक्षाः पुरुषोत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनास्तर्का अव्यवस्थिता भवन्तीति नागमगम्ये- ऽर्थे केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यमिति तथा चाहुर्बादरायणपादाः 'तर्काप्रतिष्ठाना- त्......' इति भावः ॥ ३४ ॥ अनुमान करनेमें बड़े चतुर कपिल आदि महर्षियोंने जिसकी सिद्धि बड़े यत्नसे अनुमान द्वारा की है। उसीका दूसरे (कणादि) महर्षिने उलटा अर्थ कर दिया है। जैसे कपिलने यत्नपूर्वक अनुमानसे जगत्‌का कारण प्रधान सिद्ध किया है और वैसी ही युक्तियोंसे कणादने परमाणुको जगत्‌का कारण मान लिया । अतः चतुर अनुमाता भी धर्मके बारेमें अनुमानसे कोई निर्णय नहीं कर सकता है ॥ ३४ ॥ नन्वेवं धर्माधर्मयोः प्रत्यक्षागोचरत्वेन शब्दोपमानयोश्च 'एते पदार्थाः मिथः संसर्गवन्तः आकाङ्क्षादिमत्पदोपस्थापितत्वात्, गवयपदं सप्रवृत्तिनिमित्तकं साधुपद- त्वात्,' इत्यनुमानविधयैव १प्रामाण्येन अनुमानानतिरेकित्वाद् अनुमानस्य चाव्य- वस्थितत्वेन धर्माधर्मप्रमापकत्वायोगात् धर्माधर्मप्रमितिनिर्मूलैव स्यादित्याशङ्कामपा- कर्तुं प्रत्यक्षानुमाने एव प्रमाणे इत्यभ्युपगमनं व्यभिचारयितुं प्रमाणान्तरमाह—यद्वा तर्कस्याव्यवस्थितत्वेन धर्माद्यप्रमापकत्वमुपपाद्य आर्षज्ञानस्य धर्मादिप्रमापकत्वेऽपि तस्यागममूलकत्वमुपपादयितुं लौकिकालौकिकभेदेन द्विविधमार्षज्ञानं वक्तुमुपक्रमते— इस प्रकार अनुमान धर्माधर्म निर्णय में अप्रमाण है । आर्षज्ञान प्रमाण होते हुए भी आगममूलक है क्योंकि—आर्ष ज्ञान दो प्रकारका होता है। एक लौकिक और दूसरा अलौकिक— परेपामसमाख्येयमभ्यासादेव जायते । मणिरूप्यादिविज्ञानं तद्विदां नानुमानिकम् ॥ ३५ ॥ परेपामसमाख्येयं परेभ्यो वक्तुमशक्यम् मणिरूप्यादिविज्ञानम् मणिरूप्या- दितारतम्यज्ञानं यत् तद्विदां मणिरूप्यादिविदां रूपतर्काणां २सूक्ष्मान् कार्षापणा- दिनारतम्यसमधिगमहेतून् कल्पयित्वापि परेभ्यो वक्तुमशक्नुवताम् अभ्यासादेव आकरमणिपरिचेतृवचनपूर्वकत्वात् प्रत्यक्षपौन्ःपुन्यात् नेन्द्रियादिभ्यः जायते तत् नानुमानिकं व्याप्तिज्ञानाजन्यत्वात्, न प्रत्यक्षं पटुभिरिन्द्रियैरपि अभ्यासरहितैरधि- १. शब्दोपमानयोर्न पृथक् प्रामाण्यकथनम् । अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिक मतम् ॥ २. रूपं रूप्यभेदः दीणारादिः तं तर्कयन्ति परीक्षन्ते इति रूपतर्काः सौवर्णिकाः ।

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ५५

• गन्तुमशक्यतया इन्द्रियमात्रजन्यत्वात् , इति लौकिकप्रत्यक्षानुमानातिरिक्तं किंचित् लौकिकसमाधिजन्यं भावनापरपर्यायमभ्यासाख्यं प्रमाणान्तरमाश्रयितव्यम् । एवं षड्जर्षभगान्धारधैवतादिभेदः प्रत्यक्षप्रमाणविषयोऽपि अभ्यासरहितैः प्रणिहितमनो- भिरपि अभियुक्तैरधिगन्तुमशक्यतया गान्धर्वशास्त्रपूर्वकेण प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तेनाभ्या- साख्यप्रमाणेन संवेद्य इत्यास्थेयम् । तमिमं 'श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति हृदयं मे कथयति' इतिकन्यकाज्ञानमिव लौकिकमार्षमित्याचक्षते । स्पष्टं चेदं प्रशस्तपादभाष्ये । शब्दोपमानयोश्च व्याप्तिज्ञानजन्यत्वान्नानुमानान्तर्भाव इति तत्त्वम् ॥ ३५ ॥ लेकिन मणि और मिश्री आदिके मूल्यके तारतम्यका ज्ञान जानकार स्वर्णकारोंको ही होता है। वे इसे चाहने पर भी बता नहीं सकते। क्योंकि किसी वस्तुकी विशेषताका ज्ञान तो [L1

आविर्भूतप्रकाशानामनुपप्लुतचेतसाम् । अतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षान्न विशिष्यते ॥ ३७ ॥ न उपप्लुतानि रजस्तमोभिराक्रान्तानि चेतांसि येषां तेषामनुपप्लुतचेतसाम् तपसा क्षीणकल्मषाणाम् अत एव आविर्भूतं आवरणरहितः प्रकाशो ज्ञानं येषां ते तेषाम् आविर्भूतप्रकाशानां निरावरणख्यातीनां योगिनाम् यत् अतीतानागतज्ञानं जायते तत् प्रत्यक्षात् अस्मदादिप्रत्यक्षाद् न विशिष्यते न भिद्यते न विलक्षण- मिति यावत् ॥ यदपि लौकिकमात्रं तदपि आगमसहकृतयत्नपूर्वकप्रत्यक्षाभ्याम्जन्य- तया प्रयत्नपूर्वक मञ्जनादिना दृश्यद्रष्टॄणां सिद्धानां ज्ञानमिव उपनेत्रसहकृतचाक्षुष- मिव च प्रत्यक्षमेवेति ध्येयम् । यथा लोकः स्वमुखमपश्यन्नपि स्वच्छदर्पणे प्रतिबिम्ब- रूपेण पश्यत्येवम् ऋषयः तपसा विशुद्धे अन्तःकरणे अस्मदादिभिरग्राह्यमपि वस्तु अव्यभिचरितं पश्यन्ति तच्च ज्ञानं योगजप्रत्यक्षजन्यं न लौकिकप्रत्यक्षजन्यमनुमान- जन्यं वा येन लौकिकप्रत्यक्षानुमानयोरसंभवाल्लोकानां तत्राविश्वासो भवेदिति भावः ॥ ३७ ॥ जिनके चित्त रजोगुण और तमोगुणसे अभिभूत नहीं है। जिन्हें प्रकाश (ज्ञान) हो गया है उन महर्षियों को जो भूत और भविष्यत्‌का ज्ञान होता है । वह भी 'हम लोगोंके प्रत्यक्षकी ही भाँति प्रत्यक्ष है'॥३७॥ नन्विन्द्रियासम्बद्धविषयकम् ऋषीणां ज्ञानं कथं प्रत्यक्षम् कुतो वा 'आर्षं ज्ञानं मिथ्या इन्द्रियासम्बद्धविषयकत्वे सति प्रत्यक्षत्वाच्छुक्तिरजतवदिति' इत्यनुमानेन न बाध्यते इत्यत आह— यद्यपि महर्षियोंका वह प्रत्यक्षज्ञान इन्द्रियजन्य नहीं है। तथापि 'आर्षज्ञानं मिथ्या इन्द्रियासम्बद्धविषयकत्वे सति प्रत्यक्षत्वात्' इस अनुमानसे बाधित नहीं होता। क्योंकि— अतीन्द्रियानसंवेद्यान्पश्यन्त्यार्षेण चक्षुषा । ये भावान् वचनं तेषां नानुमानेन बाध्यते ॥ ३८ ॥ इन्द्रियमतिक्रान्ता अतीन्द्रियास्तान् अतीन्द्रियान्—इन्द्रियैरग्राह्यान् अत एव असंवेद्यान् प्रत्यक्षपूर्वकैरनुमानादिभिरपि अग्राह्यान् भावान् अन्तर्यामिणं, चतुर्विधपरमाणून्, अविवृत्तं शब्दब्रह्म, देवताः, कर्मणां फलप्रदसंस्कारम् फलजनन- शक्तिवैलक्ष्यं महावान्तरप्रतियोगितशक्तेः फलदानाभिमुख्यम्, आतिवाहिकं¹ शरी- रम्, इत्येवमादीन् ये ऋषयः आर्षेण व्यावहारिकादन्येन अलौकिकसमाधिरूपतपो- लब्धेन चक्षुषा चक्षुः सदृशेन योगजधर्मेण पश्यन्ति तेषां वचनम् अनुमानेन अनवस्थितेन अतीन्द्रियार्थे प्रवर्तितुमशक्तेन च न बाध्यते इत्यर्थः ॥ लौकिकप्रत्यक्षे विषयेन्द्रियसम्बन्धस्य कारणत्वेऽपि योगजप्रत्यक्षे तस्याकारणत्वेन आर्षज्ञानस्य १० इह मृतस्य देशान्तरे शरीरान्तरग्रहाय यदन्तरा भव शरीरं तद्देशमतिवाहयति तदातिवाहिकम् ॥

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ५७ प्रत्यक्षत्वे बाधकाभावः प्रत्यक्षपूर्वकस्यानुमानस्यातीन्द्रियार्थे अप्रवृत्त्या अनुमाना- बाध्यत्वं चेति भावः ॥ ३८ ॥ जो इन्द्रियोंसे गृहीत नहीं हो सकते और जो प्रत्यक्षमूलक अनुमानसे भी अग्राह्य हैं । भाव ( पदार्थ जैसे भगवान्, परमाणु, शब्दब्रह्म, देवता आदि ) जिन्हें महर्षियोंने आर्ष अलौकिक समाधि रूप तत्त्वसे ग्राह्य ) नेत्र ( नेत्र सदृश योगसे उत्पन्न धर्म ) के द्वारा देखा । उनके वचन अव्यवस्थित अनुमानसे बाधित नहीं हो सकते ॥ ३८ ॥ यद्यपि ऋषीणां वचनमनुमानेन न बाध्यते तथापि तद्वचनात् ये प्रवर्तन्ते तेषां निवृत्तिः शक्या कर्तुम् , अनुमानेन तद्वचनप्रामाण्ये संशयोत्पादनादत आह— और इन वचनोंको प्रमाण मानकर जो कार्यरत हैं उन्हें रोका भी नहीं जा सकता। क्योंकि— यो यस्य स्वमिव ज्ञानं दर्शनं नातिशङ्कते । स्थितं प्रत्यक्षपक्षे तं कथमन्यो निवर्तयेत् ॥ ३९ ॥ यः परिग्रहीता यस्य योगिनः दर्शनं स्वं ज्ञानमिव नातिशङ्कते न व्यभि- चारशङ्कां याति प्रत्यक्षपक्षे स्थितं योगिनां वचनं स्वं प्रत्यक्षमिव मन्यमानम् म् अन्यः तर्कशरणः कथं निवर्तयेत् तदीयानुमानेषु तस्यानाश्वासादिति भावः ॥ ३९ ॥ जो व्यक्ति जिस योगीके प्रत्यक्षको अपना प्रत्यक्ष मान बैठा है । उसे दूसरा व्यक्ति तर्कोंके द्वारा अपनी ओर कैसे खींच सकता है। क्योंकि उसे उसके तर्क पर विश्वास ही नहीं है ॥ ३९ ॥ इह कृतानां कर्मणां प्रेत्यादूर्ध्वम् इष्टानिष्टफलप्राप्तिर्भविष्यतीति ऋषिवचनानु- सारिणामाप्तानां वचनबलादेव सर्वैर्मनुष्यैः शास्त्रोपदेशं विना ब्राह्मणत्वादिजातिरिव निस्सन्दिग्धं मन्यते तथैवानुगम्यते चेत्याह— इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन्पदद्वये । आचण्डालं मनुष्याणामल्पं शास्त्रप्रयोजनम् ॥ ४० ॥ चण्डालेभ्य आ इति आचण्डालं चण्डालपर्यन्तं मनुष्याणाम् इदं पापं इदं पुण्यम् इत्येतस्मिन्पदद्वये शास्त्रप्रयोजनम् अल्पम् इति सम्बन्धः ॥ एतादृशीं ख्यातिं प्राप्तमृषीणां वचनं यत् पामरा अपि जनाः शास्त्रमनधीत्यापि ऋषिवचनानु- सार्याप्तवचनविश्वासादेव पुण्यं पापं च जानन्तीति ततः कथं केनापि ऋषिवचनानु- सारिणः निवर्तयितुं शक्या इति भावः ॥ ४० ॥ यही कारण है कि—ब्राह्मणसे लेकर चाण्डाल तक जितने मनुष्य हैं । वे सब 'यह पुण्य है' और 'यह पाप है' ( यह ऋषियोंके वचनोंसे ही जान लेते हैं और विश्वास करते हैं । ) अतः उनके लिए शास्त्रका प्रयोजन अल्प ही है । तात्पर्य यह है कि आप्तज्ञान तर्ककी सहायताके बिना स्वयं प्रमाण है । क्योंकि वह आगममूलक है ॥ ४० ॥ ८

ननु द्विविधमपि आर्षं प्रत्यक्षं यद्यपि लौकिकप्रत्यक्षानुमानागमेभ्योऽतिरिक्तं तथापि आगमसंस्कृतप्रत्यक्षजन्यतया आगमोदीरिततपोनुष्ठानजन्यादृष्टजन्यतया च आगममूलकमेव तत् । अत एवोक्तम् 'ऋषीणामपि यज्ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम्' इति। एवं च आगमः स्वप्रामाण्याय तर्कमपेक्षत इति तर्कापेक्षया दुर्बल इति तन्मूलकस्य आर्षशास्त्रस्य सुतरां दौर्बल्यमिति शङ्कामपनुदन् आगमस्य स्वतः प्रमाणत्वेन तर्काऽन- पेक्षणात् तर्काबाध्यत्वमाह—यद्वा एवमार्षज्ञानस्यादृष्टविशेषजन्यत्वे उपपादिते अदृष्टस्यागमवेद्यतया तज्जन्यमार्षं ज्ञानमागममूलकमिति सिद्धमिति सांप्रतमागमस्य सर्वतो बलवत्त्वाय स्वतः प्रमाणतामाह— इसी तरह आगमोंका प्रामाण्य भी तर्कके अधीन नहीं है। किन्तु आगम तर्ककी अपेक्षा प्रबल और स्वतः प्रमाण है। चैतन्यमिव यश्चायमविच्छेदेन वर्तते । आगमस्तमुपासीनो हेतुवादैर्न बाध्यते ॥ ४१ ॥ अविच्छेदेन-स्वतः, स्वप्रकाशतया वर्तमानं चैतन्यमिव यश्चायं श्रुतिलक्षणः आगमः अविच्छेदेन विच्छेदोऽप्रामाण्यम् अविच्छेदः प्रामाण्यम् तेन स्वतः प्रमाणतया वर्तते तम् स्वतः प्रमाणमागमम् उपासीनः आगमानुरोधेन प्रवर्त्तमानः हेतुवादैः तार्किकवादैः, न बाध्यते न्यायशास्त्रपथौ न विचार्य्यते इत्यर्थः ॥ जैसे अविच्छिन्न रूप से (स्वयं प्रकाश) चैतन्य वर्तमान है। वैसे यह वेदरूपी आगम भी अविच्छेदरूपसे (स्वतः प्रामाण्यसे) युक्त है। ऐसे स्वतःप्रमाण आगमों पर विश्वास करनेवाले लोग तर्कवादसे विचलित होकर आगममे विश्वास नहीं खो बैठते। एतदुक्तं भवति यथा विज्ञाने जाते कश्चिदपि जानामि नवेति न संदिग्धे न जानामीति वा न विपर्य्यस्यति अतः विज्ञानं स्वप्रकाशमास्थीयते इति न तद्व्यक्ति- ज्ञानानुव्यवसायो१ ज्ञाततालिङ्गकानुमितिर्वापेक्ष्यते एवं आगमेऽपि कश्चिदपि 'आगमः प्रमाणं न वे'ति न संदिग्धे 'न प्रमाणमि'ति वा न विपर्यस्यति अतः आगमः स्वतः प्रमाणमित्यास्थीयते इति न तत्प्रामाण्याय तर्कादिकमपेक्ष्यते इति आगमोऽनपेक्षतया तर्कादिभ्यो बलवानिति तर्काबाध्य इति ॥ यद्वा चैतन्यमिव यथा कश्चिदपि अहमस्मीति प्रत्ययानुगते अनादिचैतन्यरूपे आत्मनि 'अहं वा नाहं वा' इति न संदिग्धे न च 'नाहमेव' इति विपर्यस्यति तथा योऽयं श्रुतिस्मृतिलक्षणः आगमः अविच्छेदेन अनादिशिष्टपरम्परया वर्तते प्रमाणमेवेति स्वीक्रियते न च तत्र कश्चिदपि 'प्रमाणं न वा' इति सन्दिग्धे न च 'अप्रमाणमेव' इति विपर्यस्यति किं बहुना येऽपि भिन्नाः प्रवादिनस्तेऽपि कार्याकार्य- १. मुरारिमिश्राणां मते ज्ञानमनुव्यवसायेन गृह्यते। भट्टानां मते ज्ञानमतीन्द्रियं ज्ञानजन्या ज्ञातता प्रत्यक्षा तया ज्ञानमनुमीयते। वेदान्तिनस्तु ज्ञानं स्वप्रकाशमातिष्ठन्ते तन्मतेनेदमभि- धेयम्।

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्यापेतम् ३६ भक्ष्याभक्ष्यागम्यागम्यादिषु अहिंसादयादानब्रह्मचर्यतपःसत्यवदनप्रभृतिषु च यमा- गममुपजीव्यैव प्रवर्तन्ते न हि तेषां कार्याकार्यादिनिर्णयः स्वागममूलः स्वागमस्य अतीन्द्रियार्थदर्शिपुरुषबुद्धिप्रभवत्वेनाप्रमाणत्वात् ते सर्ववादिभिरुपसेवितमागमम् , उपासीनः आश्रितः हेतुवादैः तार्किकवादैः न बाध्यते न न्यायमार्गस्थो विचाल्यत इत्यर्थः ॥ अथवा—जैसे 'मैं हूँ' इस ज्ञानके बाद 'यह मैं हूँ वा नहीं' यह सन्देह नहीं होता और 'मैं नहीं हूँ' इस तरह उलटा ज्ञान भी नहीं होता। वैसे यह श्रुतिस्मृतिरूपी आगम अनादि परम्परासे प्रमाणरूपमें स्वीकृत है और इसके प्रामाण्यके बारेमें न तो किसीको सन्देह है और न तो अप्रामाण्यरूप उलटा ज्ञान ही है। इस तरह सब लोगोंके द्वारा स्वीकृत आगमपर विश्वास करनेवाले लोग तार्किकवादोंके द्वारा न्यायमार्गसे विचलित भी नहीं किए जा सकते हैं। तात्पर्य यह है कि आगम भी तर्कसे प्रबल है ॥ ४१ ॥ स्पष्टीकृतञ्चायमर्थो न्यायमञ्जर्याम् तथाहि—'चातुर्वर्ण्यचातुराश्रम्यरूपश्चैष महा- जनो वेदपथप्रवृत्तः आगमान्तरवादिभिरप्यप्रत्याख्येय एव । तथा चैते बौद्धादयोऽपि दुरात्मानो वेदप्रमाण्यनियमिता एव चाण्डालादिस्पर्शं परिहरन्ति निरस्ते हि जातिवादावलेपे क्व चाण्डालादिस्पर्शे दोषः......ईदृशश्चायमनभ्यसाम्नान्यविभवो महाभागो वेदनामा ग्रन्थराशिः यदन्ये बाह्यागमवादिन एवमेवं स्पर्धन्ते ते स्वागम- प्रामाण्यमभिवदन्तो वेदरीत्याभिदधति । वेदे यथा तथा प्रवेष्टुमीहन्ते वैदिकानर्था- नन्तरान्तरा स्वागमेषु निवध्नन्ति वेदस्पर्शपूतमिवात्मानं मन्यन्ते तेषामप्यन्तर्हृदये ज्वलतीव ( वेद ) प्रामाण्यम्' इति ॥ ४१ ॥ तदेवमागमस्य तर्काद्बलवत्त्व

सहायकके विना अनुमानके आधार पर कार्य करनेवाले व्यक्तिका पतन दुर्लभ नहीं है ॥ ४२ ॥ 'न चागमादृते' इत्यारभ्य एतावता प्रबन्धेन धर्माधर्मयोस्तर्कागम्यत्वमार्ष- ज्ञानस्य च आगमपूर्वकत्वमुपपाद्य धर्माधर्मयोरागमैकवेद्यत्वमुपसंहरति— तस्मादकृतकं शास्त्रं स्मृतिं च सनिबन्धनाम् । आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः शब्दानामनुशासनम् ॥ ४३ ॥ तस्मात् तर्कस्यान्यथास्थितत्वेन आर्षज्ञानस्य चागमपूर्वकत्वेन धर्माधर्मयोरा- गमैकवेद्यत्वात् अकृतकम् अपौरुषेयं शास्त्रं पुरुषहितोपदेशाय प्रवृत्तमाम्नायं निबध्यतेऽनेनेति निबन्धनं मूलं तेन सहितां सनिबन्धनां शिष्टपरम्पराचरणात्नु- गृहीतां 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इत्यादिरूपां स्मृतिं च आश्रित्य प्रमाणीकृत्य शिष्टैः पाणिन्यादिभिः शब्दानामनुशासनमारभ्यते क्रियते इत्यर्थः ॥ अयं भावः शब्दानुशासनमारभमाणाः पाणिन्यादयः अनादिप्रवृत्तं व्याकरणा- गममुपजीव्यैवारभन्ते अत एव शाकल्यस्य शाकटायनस्य इति पूर्वांन्स्मर्तॄन् स्मरन्ति तेऽपि हि स्वपूर्वान् स्मर्तॄन् इति अनादिप्रवृत्तव्याकरणमूलभूतश्रुतिमूलक एव साध्वसाधुप्रविभाग इति 'तस्मान्निबध्यते पूर्वैः साधुत्वविषया स्मृतिः' इति यदुकं तदुपपन्नमिति ॥ ४३ ॥ इसीलिए अपौरुषेय शास्त्र और शिष्टाचार परम्परासे स्वीकृत स्मृतियोंको प्रमाण मानकर पाणिनि, कात्यायन और पतञ्जलि आदि शिष्टमहर्षियोंने शब्दानुशासन ( व्याकरण-शास्त्र ) का निर्माण किया है ॥ ४३ ॥ ( वाक्यपदीयकी इस कारिका तक व्याकरणशास्त्रके निर्माणका प्रयोजन कहा गया है और 'अथशब्दानुशासनम्' वाक्य की यह विस्तृत व्याख्या है। अब वाक्यपदीय ग्रन्थका आरम्भ विषयकी दृष्टिसे किया जा रहा है । ) लोके नदीघोषतन्त्रीशब्दकाकवाशितादौ, व्यवहर्तृषु, पदार्थबोधकत्वेन प्रसिद्धे श्रोत्रेन्द्रियग्राह्ये ध्वनौ च शब्दशब्दप्रयोगात् शब्दशब्दस्य सामान्यशब्दतया प्रकरणादिकं विना विशेषेऽवस्थानासम्भवेन शब्दानुशासनेऽस्मिन् शास्त्रे नदीघोषा- दीनामप्यनुशासनप्रसङ्ग इति इदानीमनुशासनकर्मभूतं तपरसूत्रभाष्यादावुक्तं ध्वनिशब्दत्वं शब्दविशेषमभिधातुमाह— यद्यपि नदीकी हरहराहट, वीणाका नाद और कौवे की काँव काँव भी शब्द ही कही जाती है। तथापि इस व्याकरण शास्त्रमें हम उन शब्दोंका अनुशासन ( साधुत्व ) बतायेंगे— द्वावुपादानशब्देषु शब्दौ शब्दविदो विदुः । एको निमित्तं शब्दानाम् अपरोऽर्थे प्रयुज्यते ॥ ४४ ॥ उपादीयते स्वरूपेऽध्यारोप्यते अर्थरूपतां विहाय स्वरूपमिव आपाद्यतेऽर्थो येन स उपादानः वाचकः शब्दस्तस्यार्थरूपेण रजोः सर्परूपेणेव विवर्तनाद्रज्जुरिव सर्पस्य अर्थस्य विवर्तोपादानं शब्दः, शब्दार्थयोः कार्यकारणभावादेव योऽर्थः स शब्दः यः

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ६१ शब्दः सोऽर्थ इति शब्दार्थयोस्तदात्म्यमिति ध्येयम् । ननु अग्नेर्ढगित्यादौ वाच्य- वाचकयोरुभयोरपि एकरूपतया नार्थरूपस्य शब्दे चारोप इति न तत्राग्निशब्दोऽग्नि- शब्दस्य विवर्तोपादानमिति तस्य उपादानशब्दपदेन ग्रहणं न स्यादिति चेदुच्यते द्वयोः शब्दयोर्भेदमारोप्य संज्ञासंज्ञिभावस्येव उपादानोपादेयभावस्य स्वीकार इत्य- दोषात् । यद्वा उपादीयतेऽर्था बोध्यन्तेऽनेनेति व्युत्पत्त्या उपादानशब्दोऽत्र बोधकपर एव न विवर्तोपादानपर इति न क्षतिः इति ॥ तथा च उपादानशब्देषु वाचकशब्देषु उच्चारणेन प्रकाशनीयेषु द्वौ शब्दौ व्यङ्ग्यव्यञ्जकरूपौ लक्ष्येते इति शब्दविदो वैयाकरणाः विदुः । शब्दद्वयाङ्गीकारे किन्मानमिति चेत् शब्दस्वरूपावधारणरूपम् अर्थावधारणरूपं च कार्यद्वयमेव तदङ्गी- [L11