वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

कथयन्ति सम्भावयिष्यसि वृकोदरमिति, भवतु शीघ्रं दहनमुपसर्पावः । द्रौपदी—महाराज, सुणिमित्तं भोदु । ( महाराज ! सुनिमित्तं भवतु । ) ( नेपथ्ये कलकलः । ) ( प्रविश्य सम्भ्रान्तः । ) कञ्चुकी—परित्रायतां परित्रायतां महाराजः । एष खलु दुरात्मा कौरवापसदः क्षतजाभिषेकपाटलिताम्बरशरीरः समुच्छ्रितदिग्धभीषणगदा- शनिरुद्यतकालदण्ड इव कृतान्तोऽत्रभवतीं पाञ्चालराजतनयामितस्ततः परिमार्गमाण इत एवाभिवर्तते । युधिष्ठिरः--हा दैव, तेन निर्णयो जातः ! हा गाण्डीवधन्वन्,

पाणां दक्षिणनेत्रस्पन्दनं शुभकरमिति भावः । सम्भावयिष्यसि = प्राप्स्यसि । स्वर्गं गतं स्वर्गे प्राप्स्यामीत्यवगत्याह = भवत्विति । अत्रैव प्राप्तिसूचकं नेत्रस्पन्दनं तत्र प्राप्तिसूचकमित्यवगतं युधिष्ठिरेणेति भावः । दहनम् = अग्निम् । उपसर्पावः = गच्छावः । सम्भ्रान्तः = उद्विग्नः । कौरवापसदः = कौरवेषु अपसदः अधमः । क्षतजाभिषेकपाटलिताम्बरशरीरः-- क्षतजस्य रुधिरस्य अभिषेकेण सेचनेन पाटलिते ईषद्रक्तीकृते अम्बरशरीरे येन सः, रक्तभीषणगदाशनिः = रक्तेन रुधिरेण भीषणा भयजनिका या गदा सा अशनिः वज्रं इव यस्य सः, अतः एव उद्यतकालदण्डः = उत्थापितयमलगुडः, कृतान्तः = यमः, अत्रभवतीम् = पूज्याम्, परिमार्गमाणः = गवेषयन् । दैव = विधे, तेन दुर्योधनागमनेन, निर्णयः = भीमार्जुनवधस्य निश्चयः नायं भीमार्जुनौ अविजित्यागन्तुं शक्नोतीति भावः ।

द्रौपदी—महाराज ! शुभ शकुन हो । ( नेपथ्य में कलकल ध्वनि ) ( प्रवेश करके उद्विग्न होते हुए ) कंचुकी—रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए महाराज ! यह दुरात्मा कौरवाधम, जिसके वस्त्र और शरीर रुधिर से सराबोर होकर लोहितवर्ण हो गए हैं, रक्तरञ्जित भीषण शक्तिवाली गदा को कालदण्ड के समान ऊपर को उठाए हुए साक्षात् काल के समान यहाँ श्रीमती पाञ्चालराज की दुहिता का अन्वेषण करता हुआ इसी ओर आ रहा है । युधिष्ठिर—हाय भाग्य ! इससे निर्णय हो गया ( अर्जुन भी मृत्यु को प्राप्त हो गये )। हाय गाण्डीवधारी !

३०८ | वेणीसंहारं नाटकं

• (इति मुह्यति ।) द्रौपदी- हा अज्जउत्त, हा मम सअम्वरसङ्गाहकुडुम्ब पिअं भादुअं अणुगदोसि । ण उण महाराअं ईमं दासजणं अ । ( इति मोहमुपगता ) ( हा आर्यपुत्र, हा मम स्वयंवरसंग्राहकुटुम्ब, प्रियं भ्रातरमनुगतोऽसि । पुनर्महारा- जमिमं दासजनं च । ) युधिष्ठिरः-हा वत्स सव्यसाचिन्, हा असदृशमल्ल, हा निवातक- वचोद्धरणनिष्कण्टकीकृतामरलोक, हा बदर्याश्रममुनिद्वितीयतापस, हा द्रोणाचार्यप्रियशिष्य, हा अस्त्रशिक्षावलपरितोषितगाङ्गेय, हा राधेयकुल- कमलिनीप्रालेयवर्ष, हा गन्धर्वनिर्वासितदुर्योधन, हा पाण्डवकुलकमलिनी- राजहंस, मुह्यति = अचेतन्यं प्राप्नोति , मम = द्रौपद्याः स्वयंवरसंग्राहकुटुम्ब = स्वयंवरे संग्रहः संग्रहणं स्वीकार इत्यर्थः, तेन कुटुम्बः पोषकः तत्सम्बोधने । सम्भावयसि = सम्मानयसि, दासजनम् = मां द्रौपदीम् असदृशमल्ल = अनुपमेयवलिष्ठ, निवातकवचोद्धरणनिष्कण्टकीकृतामरलोक = निवातकवचस्य एतन्नामकदैत्यस्य उद्धरणेन निष्कण्टकीकृतः अमरलोकः स्वर्गः येन तत्सम्बोधने । निवातकवचासुरवधकथा महाभारते वर्णिताऽस्ति । बदर्याश्रममुनि- द्वितीयतापस = बदर्याश्रमे बदरिकाश्रमे यौ मुनी नरनारायणौ तयोर्द्वितीयः नररूपः स चासौ तापसः तत्सम्बोधने, अर्जुनो नरावतार आसीदिति भावः । अस्त्र- शिक्षावलपरितोषितगाङ्गेय = अस्त्रशिक्षाबलेन अस्त्रशिक्षया बलेन चेति वा परितो- षितः गाङ्गेयः भीष्मो येन तत्सम्बोधने, गन्धर्वनिर्वासितदुर्योधन = गन्धर्वग्रहणाद् (मूर्च्छित हो जाते हैं) द्रौपदी-हाय आर्यपुत्र । हाय ! स्वयंवर में मुझे स्वयं अपने पराक्रम से ग्रहण करने वाले ! प्रियभ्राता के पीछे ही पीछे चले गए, किन्तु महाराज के अथवा इस दासी के पश्चात् नहीं गए ? ( चेतना विहीन हो जाती है ) युधिष्ठिर-हाय अनुज सव्यसाचिन् ! हाय अनुपम योद्धा ! हाय निवातकवच नामके राक्षस का वध करके स्वर्ग को निष्कण्टक बना देने वाले ! हाय बदरिकाश्रम के द्वितीय तपस्विन् ! हाय द्रोणाचार्य के प्रिय शिष्य ! हाय अस्त्र-शिक्षा और बल से भीष्म को सन्तुष्ट करने वाले ! हाय कर्ण-कुल-कमलिनी के लिए हिमपात सदृश ! हाय गन्धर्वों से दुर्योधन को मुक्त कराने वाले ! हाय पाण्डव-वंश कमल के बीच विहरण करनेवाले राजहंस !

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३०९ तां वत्सलामनभिवाद्य विनीतमम्बां गाढं च मामनुपगुह्य मयाऽप्यनुक्तः । एतां स्वयंवरवधूं दयितामदृष्ट्वा दीर्घप्रवासमयि तात कथं गतोऽसि ॥ ३४ ॥ ( मोहमुपगतः । ) कञ्चुकी—( चेटीं प्रति । ) इदानीं भोः कष्टम् । एष कौरवाधमो यथेष्ट- मिहैव प्रवर्तते । सर्वथा प्रवेशकालः चितासमीपमुपनयाम्यत्रभवतीं पाञ्चालराजतनयाम् । अहमप्येवमेवानुगच्छामि । भद्रे, त्वमपि देव्या भ्रातरं धृष्टद्युम्नं नकुलसहदेवौ वाऽवाप्नुहि । एवमवस्थिते महाराजेऽस्तमितयोर्भी- मार्जुनयोः कुतोऽत्र परित्राणाशा । निर्वासितो मोचितो दुर्योधनो येनेत्यर्थः । वने निवसता अर्जुनेन गन्धर्वराजगृहीतो दुर्योधनो युधिष्ठिराज्ञया मोचितः, इति महाभारतीया कथानुसन्धेया । अन्वयः—अयि, तात ! वत्सलाम् ताम्, अम्वाम्, विनीतम् ( यथा स्यादेवम् ) अनभिवाद्य, माम्, गाढम्, अनुपगुह्य, मया अपि, अनुक्तः, एताम् स्वयंम्वरवधूम, अदृष्ट्वा, च, दीर्घप्रवासम्, गतः असि ॥ ३४ ॥ अस्मान् विहाय कथं गत इत्याह—तामिति । अयि, तात !=अर्जुन ! ताम्= पूज्याम्, वत्सलाम्=स्नेहवतीम्, अम्वाम्=मातरम्, विनीतम्=सनम्रं, यथा स्यादेवम्, अनभिवाद्य=नामोच्चारणपूर्वकम्प्रणम्य, माम्, गाढम्=भृशम्, अनुपगुह्य= अनालिङ्ग्य, एताम्, स्वयंवरवधूम् = स्वयं वृणीत इति स्वयंवरा सा चासौ वधूः ताम्, अदृष्ट्वा मया, अपि, अनुक्तः=अननुज्ञातः, दीर्घप्रवासम्=दीर्घकालिकयात्राम्, मरणमित्यर्थः कथम्, गत=प्राप्तः, असि । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ३४ ॥ अस्तम = विनाशम्, इतयोः = प्राप्तयोः, परित्राणम् = रक्षा । उस पुत्र-स्नेहवती माता को नम्रतापूर्वक प्रणाम किए बिना ही, भ्रातृवत्सल मुझे आलि- ङ्गित किए बिना ही तथा मेरी आज्ञा लिए बिना और स्वयंम्बर में लाई गई प्राणवल्लभा इस वधू से बिना पूछे दीर्घयात्रा को चले गये हो [ मृत्यु को प्राप्त हुए हो ] ॥ ३४ ॥ कंचुकी—( चेटी से ) अरे इस समय महान् कष्ट ? यह कौरवनीच अबाधगति से यहाँ ही चला आ रहा है । प्रत्येक दशा में चिताप्रवेश का ही समय है ! अब श्रीमती पाञ्चालराजपुत्री को चिता के समीप ले चलता हूँ इसी तरह मैं भी पहुँच जाता हूँ । भद्रे !

३१० वेणीसंहारं नाटकं चेटी—परित्ताअह परित्ताअह अज्जा । ( परित्रायध्वं परित्रायध्वमार्याः । ) ( नेपथ्ये कलकलानन्तरम् । ) भोः भोः समन्तपञ्चकसञ्चारिणः क्षतजास्वादमत्तयक्षराक्षसपिशाच- भूतवेतालकङ्कगृध्रजम्बूकवायसभूयिष्ठा अवशिष्टविरलाश्च योधाः, कृतम- स्मद्दर्शनसंत्रासेन । कथयत भवन्तः कस्मिन्नुद्देशे याज्ञसेनी सन्निहितेति । कथयामि लक्षणं तस्याः— ऊरू करेण परिघट्टयतः सलीलं दुर्योधनस्य पुरतोऽपहृताम्बरा या । क्षतजेति—क्षतजस्य शोणितस्य आस्वादेन मत्ता ये यक्षादयः [ कङ्कः लोहपृष्ठः 'कलहङ्ग' इति ख्यातः, जम्बूकः शृगालः, वायसः काकः ] ते भूयिष्ठाः बहुला यत्र ते, अवशिष्टा अत एव विरलाः = अल्पाः, योधाः = युध्यन्त इति योधाः भटाः, पचादि- त्वादप्रत्ययः । मद्दर्शनसन्द्रासेन = मद्विलोकनजन्यभयेन, कृतम् = व्यर्थम् उद्देशे = स्थाने, सन्निहिता = समीपस्था, उपविष्टेत्यर्थः । लक्षणम् = स्वरूपम् । अन्वयः—करेण, ऊरू, सलीलम्, परिघट्टयतः दुर्योधनस्य, पुरतः, या, अप- हृताम्बरा, दुःशासनस्य, करकर्षणभिन्नमौलिः, सा, पुनः, क्व, प्रदेशे, वर्तते ( इति ) कथय ॥ ३५ ॥ लक्षणमेवाह—ऊरू करेणेति । करेण = हस्तेन, ऊरू = सक्थिनी, सलीलम् = सकौ- तुकम्, परिघट्टयतः = परिमर्द्दतः 'मदीयं वोरुपरि उपविशेति बोधयत इत्यर्थः । दुर्योधनस्य, पुरतः = अग्रे, या अपहृताम्बरा = अपहृतम् आकृष्टम् अम्बरं यस्याः सा, दुःशासनस्य, करकर्षणभिन्नमौलिः = करेण यत्कर्षणम् आकर्षणम् तेन भिन्नः विदीर्णः तू भी महारानी के भ्राता [ धृष्टद्युम्न ] अथवा नकुल और सहदेव के समीप चला जाना । [ क्योंकि ] महाराज [ युधिष्ठिर ] का ऐसी अवस्था में और भीमार्जुन के स्वर्ग चले जाने पर यहाँ हम लोगों की रक्षा के लिये क्या आशा ? चेटी—रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए आर्यो । ( नेपथ्य में कोलाहल के अनन्तर ) अरे अरे ! समन्तपञ्चक के चारो ओर से भ्रमण करनेवाले क्षत-विक्षत अङ्गों से निकले हुए रुधिर के आस्वाद से उन्मत्त यक्ष, राक्षस, पिशाच, भूत वेताल, कङ्क, गीध, शृगाल और कौवों से अधिक संख्या वाले कतिपय अवशिष्ट योद्धाओ ! मुझे देखकर आप लोगों के डरने की कोई आवश्यकता नहीं । आप लोग यह कहिए, कि द्रौपदी किस स्थान में वर्तमान है ? उनके लक्षणों को मैं बता दे रहा हूँ । 'बड़े हाव-भाव के साथ हाथ से जाँघों को ठोंकते हुए दुर्योधन के नेत्रों के सामने

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश द्वयोपेतम् ३११ दुःशासनस्य करकर्षणभिन्नमौलिः सा द्रौपदी कथयत क्व पुनः प्रदेशे ॥ ३५ ॥ कञ्चुकी-हा देवि यज्ञवेदिसम्भवे, परिभूयसे सम्प्रत्यनाथा कुरुकुल- कलङ्केन । युधिष्ठिरः- (सहसोत्थाय ।) पाञ्चालि, न भेतव्यम् । न भेतव्यम् । ( ससंभ्रमम् ।) कः कोऽत्र भोः । सनिषङ्गं मे धनुरुपनय । दुरात्मन् दुर्द्यो- धनहतक, आगच्छागच्छ । अपनयामि ते गदाकौशलसम्भृतं भुजदर्पं शिली- मुखासारेण । अन्यच्च रे कुरुकुलाङ्गार, प्रियमनुजमपश्यंस्तं जरासन्धशत्रुं कुपितहरकिरातद्वेषिणं तं च वत्सम् । मौलिः चूडा यस्याः सा, 'मौलिः किराटे धम्मिल्ले चूडायाम्' इति मेदिनी । पुनः, क्व = कस्मिन्, प्रदेशे = स्थाने, वर्तते, कथय, पश्य मृगो धावती'त्यादिवत्कथयेत्यस्य पूर्वं वाक्यं कर्म । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ३५ ॥ यज्ञवेदिसम्भवे = द्रौपदि, कुरुकुलकलङ्केन = कौरववंशलाञ्छनभूतदुर्योधनेन, सम्प्रति, अनाथा = अस्स्वामिनी । परिभूयसे = तिरस्क्रियसे । सहसा = झटिति, न भेतव्यमिति । दुर्योधनादिति शेष । सज्यम् = समौर्वीकम्, धनुः = चापम्, उपनय = आनय, अपनयामि = दूरीकरोमि, गदाकौशलसम्भृतम् = गदा- कौशलेन सम्भृतम्, उत्पन्नम्, शिलीमुखासारेण = बाणधारया । अन्वयः - प्रियम, अनुजम् जरासन्धशत्रुम्, तम्, कुपितहरकिरातद्वेषिणम्, वत्सम्, तम् च, अपश्यन्, कठिनचेताः, त्वम्, इव, प्राणितुम्, न, शक्तः, ( परम् ) बाणवर्षैः तव, असून्, अपहर्तुम्, न च, शक्तः ॥ ३६ ॥ तव प्राणान् हृत्वाैव स्वयं मरिष्यामीत्याह - प्रियमिति । प्रियम् = स्निग्धम्, दुःशासन के द्वारा जिसका वस्त्र खींचा गया था तथा केशों के आकृष्ट करने से जिसकी वेणी खुल गई थी, वह द्रौपदी बतलाइए किस स्थान में है ?' ॥ ३५ ॥ कंचुकी-हाय यज्ञवेदी से उत्पन्न महारानी ! आप [ अब ] असहाय होकर कौरव कुलाङ्गार से अपमानित होंगी । युधिष्ठिर - पाञ्चालि ! डरिए मत, डरिए मत । ( उद्विग्नतापूर्वक ) कौन हैं यहाँ कोई है ? तूणीर के साथ मेरा धनुष लाओ । दुष्ट दुर्योधन ! आओ, आओ, बाणवर्षा से तुम्हारे अभिमान को, जो गदायुद्ध की कला में एकत्रित किया गया है, चूर-चूर कर देता हूँ । और भी अरे कुरुकुलङ्क ! हम जरासन्ध के शत्रु, प्रिय लघु भ्राता ( भीमसेन ) और किरातरूपधारी क्रुद्ध शंकर

३१२ वेणीसंहारं नाटकं

त्वमिव कठिनचेताः प्राणितुं नास्मि शक्तो
न च पुनरपहर्तुं बाणवर्षैस्तवासून् ॥ ३६ ॥
( ततः प्रविशति गदापाणिः क्षतजसिक्तसर्वाङ्गो भीमसेनः । )
भीमसेनः--( उद्धतं परिक्रामन् । ) भो भोः समन्तपञ्चकसञ्चारिणः,
कोऽयमावेगः—
नाहं रक्षो न भूतो रिपुरुधिरजलप्लाविताङ्गः प्रकामं
निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि ।
-------------------------------------------------------------------
अनुजम् = कनिष्ठभ्रातरम्, जरासन्धशत्रुम्=जरासन्धनामकनृपस्य रिपुम्, तम् =
भीमम्, कुपितहरकिरातद्वेषिणम् = कुपितो यो हरः शिवः स एव किरातः व्याधः
तस्य द्वेषिणम् रिपुम् किरातवेषधारिणा शिवेन सहार्जुनोऽयुध्यतेति कथा महाभारते
वनपर्वणि द्रष्टव्या । वत्सम् प्रियम् तम् = अर्जुनम्, च अपश्यन् = अविलोकयन्,
कठिनचेताः = कठोरहृदयः, त्वम् = दुर्योधनः, इव, प्राणितुम्=जीवितुम्, न शक्तः=
समर्थः, परम् बाणवर्षैः = शरवपणैः, तव = दुर्योधनस्य, असून् = प्राणान्, अपह-
र्तुम्=विनाशयितुम्, न च, शक्तः=समर्थः, शश्वत इत्यस्यापि सम्बन्धः । काक्ववोच्यते न
च शक्तः । तथा च अहं शश्वत एवेति भावः । अत्रोपमालङ्कारः । मालिनी छन्दः ॥
गदापाणिः = पाणौ गदा यस्य सः, 'प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ' इति
सप्तम्यन्तस्य परप्रयोगः । क्षतजसिक्तसर्वाङ्गः=क्षतजेन शोणितेन सिक्तानि सर्वाणि,
अङ्गानि यस्य सः ।
उद्धतम् = उत्कटम्, परिक्रामन्=प्रचलन्, आवेगः=उद्विग्नता ।
अन्वयः अहम्, रक्षः, न, भूतः न, प्रकामम्, रिपुरुधिरजलप्लाविताङ्गः, नि-
स्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः, क्षत्रियः, अस्मि भोः, भोः, समरशिखिशिला-
भगवान् से द्वन्द्व युद्ध करने वाले उस वत्स ( अर्जुन ) को न देखता हुआ मैं तुम्हारी तरह
क्रूरहृदय वाला होकर जीवित रहने में असमर्थ हूँ । किन्तु बाणों की वर्षा से तुम्हारे प्राणों को
अपहरण करने में समर्थ हूँ । [ अभिप्राय यह है कि दुर्योधन के सौ भाई मारे गये हैं तो भी
वह हृदय को वज्र बनाकर जीवित है इसके विपरीत युधिष्ठिर अपने एक भी भाई की मृत्यु
पर प्राण-परित्याग करने की प्रतिज्ञा किए हुए हैं । साथ-साथ दुर्योधन की हत्या भी करनी
चाहते हैं ] ॥ २६ ॥
( तदनन्तर सर्वाङ्ग रक्त से लिप्त और गदा हाथ में लिए भीमसेन प्रवेश करते हैं ]
भीमसेन—अरे अरे समन्तपञ्चक के चारों तरफ भ्रमणकारियों !
न मैं राक्षस हूँ और न तो भूत-प्रेत हूँ किन्तु यथेच्छ शत्रुरक्त रूपी जल से आप्लावित

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३१३

भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखादग्धशेषाः कृतं व-
स्त्रासेनानेन लीनैर्हतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ॥ ३७ ॥
कथयन्तु भवन्तः कस्मिन्नुद्देशे पाञ्चाली तिष्ठति ।
द्रौपदी—( लब्धसंज्ञा ।) पदित्ताअदु परित्ताअदु महाराओ । ( परित्रा-
यतां परित्रायतां महाराजः । )
कञ्चुकी—देवि पाण्डुस्नुषे. उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । सम्प्रति चिताप्रवेश
एव श्रेयान् ।
दग्धशेष, राजन्यवीराः, वः, अनेन, त्रासेन कृतम्, किम्, हतकरितुरगान्तर्हितैः,
लीनैः, आस्यते ॥ ३७ ॥
नाहमिति । अहम् = त्वया दृश्यमानः, रक्षः = राक्षसः, न, भूतम् = पिशाचादिः,
न, किन्तु प्रकामम् = यथेष्टम्, रिपुरुधिरजलप्लाविताङ्गः = शत्रुशोणितसलिलसिक्ता-
वयवः, निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः = ऊरुविषयिणी प्रतिज्ञा ऊरुप्रतिज्ञा सैव
जलनिधिगहनम् दुब्धारसमुद्रः तत् निस्तीर्णम् उत्तीणं येन सः, क्रोधनः, नन्द्यादि-
त्वाल्ल्युप्रत्ययः । क्षत्रियः = राजन्यः, अस्मि, अतः भो भोः समरशिखिशिखादग्धशे-
षाः = समरमेव शिखिशिखा अग्निज्वाला तया ये दग्धाः, तेभ्यः शेषाः अवशिष्टाः
तत्सम्बोधने राजन्यवीराः = क्षत्रियेषु शूरा., युद्धेऽपराजितत्वादिति भावः । वः =
युष्माकम् अनेन = मद्दर्शनजन्येन, त्रासेन = भयेन, कृतम् = अलम्, ननु कथमवगम्यते
त्रास इत्याह = लीनैरिति । किम्, हतकरितुरगान्तर्हितैः = हता ये करितुरगाः तेषु
अन्तर्हितैः, अत एव लीनैः = प्रच्छन्नैः, किम्, आस्यते = उपविश्यते । नाहं युष्मान्
किमपि करिष्यामि वृथैव त्रासो मत्त इति भावः । अहे त्वदीयो भीमसेन एवेति
तत्त्वम् । अत्र तृतीयचरणे रूपकमलङ्कारः । स्रग्धरा छन्दः ॥ ३७ ॥
भीममजानन् दुर्योधनं जानन् कञ्चुक्याह—देवीति । पाण्डुस्नुषे ! पाण्डुपुत्रवधु ।
श्रेयान् = श्रेष्ठः ।
शरीर वाला और ऊरुभंग की प्रतिज्ञारूपी गम्भीर समुद्र को पार करके क्रोधान्ध क्षत्रिय वीर
हूँ । अरे अरे समराग्नि की ज्वाला से जलकर अवशिष्ट शूरवीर राजाओं ! इस भय से भयभीत
होने की कोई आवश्यकता नहीं जो कि तुम लोग युद्ध में मरे हुए हाथी और घोड़ों की ओट
में बैठ जाते हो ॥ ३७ ॥
आप लोग बतलाइये किस स्थान में पाञ्चाली [ द्रौपदी ] बैठी हुई है !
द्रौपदी—( चेतना प्राप्त कर ) रक्षा कीजिए महाराज !
कंचुकी—महाराजा पाण्डु की पतोहू ! उठिये उठिये । अब शीघ्र ही चिता में कूद
पड़ना ही श्रेयस्कर है ।

३१४ वेणीसंहारं नाटकं द्रौपदी - (सहसोत्थाय ।) कह ण संभावेमि अज्जवि चिदासमीवम् । (कथं न संभावयाम्यद्यापि चितासमीपम् ।) युधिष्ठिरः - कः कोऽत्र भोः । सनिषङ्गं धनुरुपनय । कथं न कश्चित्प- रिजनः । भवतु । बाहुयुद्धेन दुरात्मानं गाढमालिङ्ग्य ज्वलनमभिपात- यामि । (परिकरं बध्नाति ।) कञ्चुकी - देवि पाण्डुस्नुषे, संयम्यन्तामिदानीं नयनपथावरोधिनी दुःशासनावकृष्टा मूर्धजाः । अस्तमिता सम्प्रति प्रतीकाराशा । द्रुतं चिता- समीप सम्भावय । युधिष्ठिरः - कृष्णे, न खल्वनिहते तस्मिन्दुरात्मनि दुर्योधनहतके संह- र्तव्याः केशाः । भीमसेनः - पाञ्चालि न खलु मयि जीवति संहर्तव्या दुःशासनविलु- लिता वेणिरात्मपाणिभ्याम् । तिष्ठतु तिष्ठतु । स्वयमेवाहं संहरामि । सनिषङ्गम् = सतूणीरम्, ज्वलनम् = अग्निम्, परिकरः = गात्रिकाबन्धः । संयम्यन्ताम् = बध्यन्ताम्, नयनोपरोधिनः = नेत्राच्छादिनः, दुःशासनावकृष्टाः = दुःशासनेनाकृष्टाः, मूर्धजाः = केशाः । कुतः स्वहस्तेनैव संयम्यन्तामित्याह अस्त- मिति । प्रतीकाराशा = शत्रुकृतपराभवनिवारणतृष्णा, सम्प्रति, अस्तम् = विनाशम्, सम्भावय = प्रापय, आत्मानमिति शेषः । अनिहते = अमारिते, दुर्योधनहतके = दुष्टदुर्योधने, संहर्तव्याः = बन्धनीयाः । मयि = भीमे, दुःशासनविलुलिता = दुःशासनेन सञ्चालिता वेणिः आत्मपाणि- भ्याम् = स्वहस्ताभ्याम् । द्रौपदी - (एकाएक उठकर) अब भी चिता के समीप क्यों नहीं पहुँच रहा हूँ ? युधिष्ठिर - कौन है कोई यहाँ है ? तूणीर के साथ मेरा धनुष ला दे । क्यों कोई मृत्य नहीं है । अच्छा, बाहुयुद्ध से गाढ़ आलिङ्गन करके हाथ-पैर तोड़कर चिता की जलती हुई आग में झोंक दूँगा । (फेंटा बाँधते हैं) कंचुकी - महारानी पाण्डु की पतोहू ! नेत्रों की दृष्टि के बाधक केशों को, जो दुःशासन के द्वारा खींचे गये हैं, बाँध डालिए । अब बदला चुकाने की आशा जाती रही । शीघ्र ही चिता के समीप गमन कीजिए । युधिष्ठिर - द्रौपदी ! उस दुरात्मा दुर्योधन के संहार हुए बिना केशों को न बाँधिए । भीमसेन - पाञ्चालपुत्रि ! मेरे जीवित रहते हुए दुःशासन के द्वारा बिगाड़ी हुई वेणी को अपने हाथ से न बाँधिए । ठहरिए, ठहरिए ! मैं स्वयं ही सुधारता हूँ ।

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३१५ ( द्रौपदी भयादपसर्पति । ) भीमसेनः—तिष्ठ भीरु, क्वाधुना गम्यते । ( इति केशेषु ग्रहीतु- मिच्छति । ) युधिष्ठिरः—( वेगाद्भीममालिङ्ग्य ) दुरात्मन् ! भीमार्जुनशत्रो ! सुयो- धनहतक ! आशैशवादनुदिनं जनितापराधो मत्तो बलेन भुजयोर्हतराजपुत्रः । आसाद्य मेऽन्तरमिदं भुजपञ्जरस्य जीवन्प्रयासि न पदात्पदमद्य पाप ॥ ३८ ॥ आलिङ्ग्य = गाढं संगृह्य, दुर्योधनबुद्धयेति भावः । अन्वयः— हे हतराजपुत्र !, पाप ! आशैशवात् अनुदिनम्, जनितापराध, भुजयोः, बलेन, मत्तः, मे, भुजपञ्जरस्य, इदम्, अन्तरम्, आसाद्य, अद्य, पदात्, पदम् अपि, जीवन्, न, प्रयासि ॥ ३८ ॥ न कुत्रापि यातुं शक्नोषीत्याह—आशैशवादिति । हे हतराजपुत्र = विनाशित- भीमार्जुन, अथवा, दुष्टक्षत्रिय ! पाप ! = पातकिन्, आशैशवात् = बाल्यादारभ्य, अनुदिनम् = दिने दिने, जनितापराधः = जनित उत्पादितः अपराधो येन सः, भुजयोः = बाह्वोः, बलेन, मत्तः = सदपः ( त्वम् ) मे = युधिष्ठिरस्य, भुजपञ्जरस्य = भुजौ पञ्जरम् पक्ष्यादिसंवेष्टनेगृहमिव, तस्य, इदम्, अन्तरम् = मध्यम्, आसाद्य = प्राप्य, अद्य = इदानीम्, पदात्, पदमपि = एकमपि पदम्, जीवन् = प्राणान् धारयन्, न, प्रयासि = प्रयास्यसि । मृत्त्वैवास्मान्निःसरिष्यति न जीवित इति भावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ३८ ॥ ( द्रौपदी भय से दूर भाग जाती है ) भीमसेन—ठहरिए, ठहरिए, भीरु ! अब कहाँ जाती हो ? ( बालों को पकड़ कर, खींचना चाहते हैं ) युधिष्ठिर—( वेगपूर्वक भीम को भुजाओं से पकड़ कर ) दुष्ट, भीम और अर्जुन के शत्रु तथा नीच सुयोधन ! बाल्यकाल से लेकर अब तक प्रतिदिन अपराध करता गया है, बाहुओं के बल से मत्तवाला हो गया है और भीम प्रभृति राजकुमारों का वध कर डाला है । पापी ! [ तू आज मेरे भुजारूपी पिंजड़े के भीतर पहुँच कर जीवित रहते हुए एक पग भी आगे नहीं बढ़ सकता है ॥ ३८ ॥

३१६ वेणीसंहार नाटकं भीमसेनः—कथमार्यः सुयोधनशङ्कया क्रोधान्निर्दयं मामालिङ्गति ? देव अजातशत्रो, भीमार्जुनगुरो, यथैवाज्ञापयसि न तथैवैतत् । कञ्चुकी—( निरूप्य, सहर्षम् । ) महाराज, दिष्ट्या वर्धसे । अयं खल्वा- युष्मान्भीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीराडम्बरो दुर्लक्ष्यव्यक्तिः । अलमधुना सन्देहेन । चेटी—देवी णिवट्टीअदु णिवट्टीअदु । एसो क्खु पूरिदपडिण्णाभारो णाहो दे वेणीसंहारं कादुं तुमं एव्व अण्णेसेदि । ( देवि, निवर्त्यतां निवर्त्य- ताम् । एष खलु पूरितप्रतिज्ञाभारो नाथस्ते वेणीसंहारं कर्तुं त्वामेवान्वेषयति । ) सुयोधनशङ्कया = दुर्योधनऽयमित्याकारकभ्रमेण, आलिङ्गति = निपीडयति । निरूप्य = विचारेण निश्चत्य, सहर्षमिति । हर्षो हेतुः 'नायं दुर्योधनः किन्तु- भीमोऽयमि'ति ज्ञानम् । दिष्ट्येति आनन्दे प्रयुज्यते । वर्द्धसे = समृद्धो भवसि, नायं दुर्योधनः भीमोऽयमिति युधिष्ठिरं बोधयति—आयुष्मानिति । सुयोधनक्षतजारुणीकृत- सकलशरीराडम्बरः = सुयोधनस्य क्षतजेन रुधिरेण अरुणीकृतानि रक्तीकृतानि सकल- शरीराणि येन स., दुर्लक्ष्यव्यक्तिः=दुर्लक्ष्या दुःखेन वोद्धु योग्या व्यक्तिः स्वरूपं यस्य सः, अथवा दुर्लक्ष्या चासौ व्यक्तिरिति कर्मधारयसमासः । एवमेव चेटी द्रोपदी बोधयति —एष इति । पूरितप्रतिज्ञाभारः=पूरितः सम्पा- 'दितः प्रतिज्ञाभार. दुर्योधनोरुभङ्गरूपः येन सः, वेणीसंहारम् = कवरीबन्धनम्, अन्वेषयति = गवेषयति । भीमसेन—हैं ! क्यों महाराज मुझे सुयोधन समझ कर क्रोधपूर्वक क्रूरता से मेरा आलिङ्गन करते हैं ? ऐ महाराज अजातशत्रु, भीम और अर्जुन के पूज्य ! जिस प्रकार आप कहते हैं यह बात वैसे ही नहीं है । कंचुकी—( समीप जाकर; प्रसन्नता से ) महाराज ! अभ्युदयकाल है । यह चिरंजीवी भीमसेन ही हैं । सुयोधन के घावों से निकलते हुए रक्त से रँग जाने के कारण इनका सम्पूर्ण शरीर अरुण [ लाल ] हो रहा है; अतएव पहचाने नहीं जा रहे थे, अब सन्देह न कीजिए । चेटी—महारानी जी, लौट आइए, लौट आइए ! यह स्वामी अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण करके आपकी वेणी सुधारने के लिए ही ( आपका ) अन्वेषण कर रहे हैं ।

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३१७ द्रौपदी—हञ्जे, किं मं अलीअवअणेहि आसासेसि । ( हञ्जे, किं मामली- कवचनैराश्वासयसि । ) युधिष्ठिरः—जयंधर, किं कथयसि, नायमनुजद्वेषी दुर्योधनहतकः ? भीमसेनः—देव अजातशत्रो, कुतोऽद्यापि दुर्योधनहतकः ? मया हि तस्य दुरात्मनः पाण्डुकुलपरिभाविनः— भूमौ क्षिप्तं शरीरं निहितमिदमसृक्चन्दनाभं निजाङ्गे लक्ष्मीरायें निषण्णा चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुर्व्या । भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणाग्नौ नामैकं यद् ब्रवीषि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ॥३९॥ अलीकवचनैः = मिथ्यावचनैः, आश्वासयसि = सन्तोषयसि । अन्वयः - शरीरम्, भूमौ, क्षिप्तम्, निजाङ्गे, इदम्, असृक्चन्दनम्, निहितम्, चतुरुदधिपयःसीमया, उर्व्या, सार्द्धम्, लक्ष्मीः, आर्ये, निषण्णा, रणाग्नौ, भृत्याः मित्राणि, योधाः, एतत्, अखिलम्, कुरुकुलम्, दग्धम्, हे क्षितिप !, धार्तराष्ट्रस्य, एकम्, नाम, यद्, ब्रवीषि, अधुना तत् शेषम् ॥ ३९ ॥ मया पाण्डुकुलपरिभाविनः किं कृतमित्याह—मूमौ क्षिप्तमिति । शरीरमित्यत्र पाण्डुकुलपरिभाविन इत्यस्यान्वयः । एवमसृगादेरपि । चन्दनाभं = चन्दनतुल्यम् असृक् = रुधिरम्, चतुरुदधिपयःसीमया = चतुर्णां उदधीनां पयांसि सीमा यस्याः सा तया । उर्व्या = पृथिव्या, सार्द्धम् = साकम्, लक्ष्मीः, निषण्णा = स्थिता, रणा- ग्नौ = रणमेवाग्निरिति रूपकसमासः । यस्मिन्, नाम = सुयोधन इति, नामेवावशिष्टं सर्वाणि विनष्टानीति भावः । अत्र द्वितीयचरणे—सहोक्तिः, तृतीये—रूपकालङ्कारः स्रग्धरा छन्दः ॥ ३९ ॥ द्रौपदी—अरी ! क्यों असत्य वचनों से आशा दिला रही है ? युधिष्ठिर—जयन्धर ! क्या कहते हो, यह मेरे भ्राताओं का शत्रु दुष्ट दुर्योधन नहीं है ? भीमसेन—महाराज अजातशत्रो ! अब आज दुर्योधन कहाँ ? मैं पाण्डुवंश का तिरस्कार करने वाले उस दुष्ट के......। शरीर को पृथ्वी पर फेंक दिया हूँ। चन्दन के सदृश उसके रक्त को यह अपने शरीर में लगा लिया हूँ। उसकी राज्यश्री चारों समुद्र की सीमा तक की पृथ्वी के साथ आपके यहाँ विश्राम कर रही है। सेवक, मित्र और सैनिक वीर यहाँ तक कि सम्पूर्ण कुरुवंश इस रण की ज्वाला में भस्म हो चुके हैं, राजन् ! धार्तराष्ट्र (सुयोधन) का केवल नाम, बचा हुआ है जिसे आप उच्चारण कर रहे हैं, अर्थात् वह (दुर्योधन) मर गया ॥ ३९ ॥

३१८ वेणीसंहारं नाटकं (युधिष्ठिरः स्वैरं मुक्त्वा भीममवलोकयन्नश्रूणि प्रमाजयंति ।) भीमसेनः—(पादयोः पतित्वा ।) जयत्वार्यः । युधिष्ठिरः—वत्स, बाष्पजलान्तरितनयनत्वान्न पश्यामि तव मुख- चन्द्रम् । कथय कच्चिज्जीवति भवाञ्समं किरीटिना । भीमसेनः—निहतसकलरिपुपक्षे त्वयि नराधिपे, जीवति भीमोऽर्जुनश्च । युधिष्ठिरः—(पुनर्गाढमालिङ्ग्य ।) तात भीम, रिपोरास्तां तावन्निधनमिदमाख्याहि शतशः प्रियो भ्राता सत्यं त्वमसि मम योऽसौ बकरिपुः । भीमसेनः—आर्य, सोऽहम् । अश्रूणि = नेत्रजलानि, प्रमाजयंति = प्रोञ्छयति । बाष्पजलान्तरितनयनत्वात् = बाष्पजलेन अन्तरिते मद्यीभूते इति यावत्, नयने यस्य तस्य भावः तस्मात् । किरीटिना = अर्जुनेन, समम् = साकम्, भवान्, कच्चित्, जीवतीत्यन्वयः । अन्वयः—रिपोः निधनम्, तावत्, आस्ताम् इदम्, शतशः, आख्याहि, यः, बकरिपु मम, प्रियः, भ्राता, भीमः (त्वम्) असि ? रुधिरासारसलिलेः, जरासन्धस्य, उरःसरसि, संयति, तटाघातक्रीडाललितमकरः, भवान् (अस्ति) ॥ रिपोरिति । रिपोः = शत्रोः निधनम् = मरणम्, तावत् आस्ताम् = तिष्ठतु, इदम्= मया जिज्ञासितम्, शतशः = भूयो भूयः, आख्याहि = कथय, यो, बकरिपुः = बका सुरस्य शत्रुः, मम, प्रियः, भ्राता, भीमः, असौ = मदग्रे उपस्थितः, (सः त्वम्) असि = भवसि । भीम एतच्छ्रुत्वा श्लोकस्य मध्य एवोत्तरमाह—आर्येति । रुधिरा- (युधिष्ठिर धीरे से छोड़ कर भीम को देखते हुए आँसू पोंछते हैं) भीमसेन—(पैरों पर गिर कर) आर्य की जय हो । युधिष्ठिर—वत्स ! आँसुओं से नेत्रों के भर जाने के कारण तुम्हारे मुखचन्द्र को देख नहीं रहा हूँ । कहो क्या तुम अर्जुन के साथ-साथ जीवित हो ? भीमसेन—सभी शत्रुपक्षीय लोग समाप्त हो चुके और (अब) आप ही सम्राट् हैं। भीम और अर्जुन भी जीवित हैं । युधिष्ठिर—(फिर से अच्छी तरह से आलिङ्गन कर) वत्स भीम ! शत्रु के नाश की वार्ता रहने दो, यह तो अनेक बार सुनाओ कि सत्य ही तुम बकासुर के शत्रु मेरे प्रिय अनुज (भीम) हो ? भीमसेन—आर्य ! वही हूँ !

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३१९ युधिष्ठिरः— जरासन्धस्योरःसरसि रुधिरासारसलिले तटाघातक्रीडाललितमकरः संयति भवान् ॥ ४० ॥ भीमसेनः—आर्य स एवाहम् । तन्मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकम् । युधिष्ठिरः—किमपरमवशिष्टम् । भीमसेनः—सुमहदवशिष्टम् । संयच्छामि तावदनेन सुयोधनशोणितो- क्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् । युधिष्ठिरः — गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वेणी संहारमहोत्सवम् । भीमसेनः—( द्रौपद मुपमृत्य । ) देवि पाञ्चालराजतनये, दिष्ट्या वर्धसे रिपुकुलक्षयेण । सारसलिले = रुधिरासारः रक्तसम्पातः स एव सलिलं यस्मिन्, तस्मिन्, जरा- सन्धस्य = मगधराजस्य, उरःसरसि = वक्षोरूपजलाशये, संयति = संग्रामे, तटाघात- क्रीडाललितमकरः = तटेषु आघात एव क्रीडा तया ललितः हृष्ट मकरः ग्राहः तत्तुल्यः, ग्राह आनन्दार्थं तटाघातं करोतीति भावः । भवान्, अस्ति जरासन्धघात्येव भवान् स्तीति भावः । अत्र परम्परितरूपकमलङ्कारः । शिखरिणी छन्दः ॥ ४० ॥ मुञ्चतु = त्यजतु क्षणमिति = 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया । सुमहत् = अत्यधिकम्, दुर्योधनशोणितोक्षितेन = दुर्योधनरुधिरलिप्तेन, पाणिना = करेण, दुःशासनावकृष्टम् = दुःशासनेनाकृष्टम्, केशहस्तम् = केशसमूहम्, संयच्छामि = बध्नामि । 'क्वचित् संयमयामि' इति पाठः । सत्वरम् = शीघ्रम् । तपस्विनी = द्रौपदी, वेणीसंहारमहोत्सवम् = वेणीसंहारः कबरीबन्धनम् स एव महानुत्सवः तम्, अनुभवतु = साक्षात्करोतु । युधिष्ठिर—आप रणस्थली के बीच जरासन्ध के हृदयरूपी सरोवर में, जो रुधिररूपी धारावर्षण के जल से पूर्ण है, तटाघात रूप क्रीडा में दक्ष मकर हैं ॥ ४० ॥ भीमसेन—आर्य ! वही मैं हूँ । एक क्षण के लिए महाराज मुझे अवकाश तो दीजिए । युधिष्ठिर—अब और क्या करना शेष रह गया है ? भीमसेन—बड़ा भारी कार्य रह गया है। पहले मैं दुर्योधन के रक्त में सने हुए इस हाथ से पाञ्चाली [ द्रौपदी ] की वेणी, जिसे दुःशासन ने खींच कर खोल दिया है, बाँध लूँ । युधिष्ठिर—जाइये आप, तपस्विनी अपनी वेणी सँवारे । भीमसेन—( द्रौपदी के समीप जाकर ) देवि ! पाञ्चालपुत्रि ! शत्रुकुल के नाश से आपका कल्याण हो ।

३२० वेणीसंहारं नाटकं द्रौपदी—( उपसृत्य ) जेदु जेदु णाहो ( जयतु जयतु नाथः । ) ( इति भयादपसर्पति । ) भीमसेनः—राजपुत्रि ! अलमलमेवविधं मामालोक्य त्रासेन ! कृष्टा येनासि राज्ञां सदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन स्त्यानान्येतानि तस्य स्पृश मम करयोः पीतशेषाण्यसृञ्जि । कान्ते राज्ञः कुरूणामतिसरसमिदं मद्गदाचूर्णितोरो- रङ्गेऽङ्गेऽसृङ्निषक्तं तव परिभवजस्यानलस्योपशान्त्यै ॥ ४१ ॥ भयादिति—बीभत्सवेषदर्शनादिति भावः । अपसर्पति = अन्यत्र गच्छति । अन्वयः—( हे ) कान्ते, राज्ञाम्, सदसि येन नृपशुना, तेन, दुःशासनेन, ( त्वम् ) आकृष्टा, असि, तस्य, स्त्यानानि एतानि, पीतशेषाणि, मम, करयोः, असृञ्जि स्पृश, मद्गदाचूर्णितोरोः, कुरूणाम्, राज्ञः अपि, (मम) अङ्गे, अङ्गे निष- क्तम्, इदम्, रुधिरम्, तव, परिभवजस्य अनलस्य, उपशान्त्यै ( भवतु ) ॥ ४१ ॥ अनेन वेषेण तव परिभवस्य प्रतीकारोऽभिव्यक्तो भवतीत्याह = कृष्टा येनेति । हे, कान्ते = कथनीयस्वरूपे !, राज्ञाम्, सदसि = सभायाम्, नृशुना = पशुतुल्यनरेण, तेन = दुराचारित्वेन प्रसिद्धेन, दुःशासनेन, आकृष्टा = बलादानीता, असि, तस्य = दुःशासनस्य, स्त्यानानि = निबिडानि, एतानि, पीतशेषाणि = पीतावशिष्टानि, मम = भीमस्य, करयोः = हस्तयोः स्थितानि, असृञ्जि = रुधिराणि, स्पृश तापशान्त्यायिति भावः । मद्गदाचूर्णितोरोः = मम गदया चूर्णितौ ऊरू यस्य तस्य, कुरूणाम्, राज्ञः = दुर्योधनस्य, अपि, मम, अङ्के अङ्गे = प्रत्यङ्गम, निषक्तम् = व्याप्तम्, लिप्तमित्यर्थः । इदम्, रुधिरम्, तव = द्रौपद्याः, परिभवजस्य, तवेत्यस्यैकदेशे परिभवेऽन्वयः । अभे- दान्वयस्थल एवैकदेशान्वयस्यासाधुत्वबोधनात् । अनलस्य = कोपाग्नेः, उपशान्त्यै, = शमनाय, भवतु । मदङ्गलिप्तरुधिरं दृष्ट्वा परिभवाग्नि शमय कथं पलायम इति भावः । स्रग्धरा छन्दः ॥ ४१ ॥ द्रौपदी—( समीप जाकर ) स्वामिन्, आपकी जय हो ! जय हो !!! ( डर कर हट जाती है ) भीमसेन—इस दशा में मुझे देखकर डरने की कोई आवश्यकता नहीं । जिस नरपशु दुःशासन के द्वारा राजाओं की सभा में तुम आकृष्ट की गई हो, उस (पापी) के मेरे पीने से बचे हुए और हाथ में लगे हुए इस गाढ़े रक्त का स्पर्श करो । प्रिये ! कुरुओं के राजा दुर्योधन की जाँघें मेरी गदा से भग्न कर डाली गई हैं, उनका रक्त जो मेरे प्रत्येक अङ्गों में लगा हुआ है, वह शत्रु के द्वारा उद्दीप्त तुम्हारी क्रोधाग्नि की शान्ति के लिए है ॥४१॥

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३२१

बुद्धिमत्तिके, क्व सा भानुमती योपहसति पाण्डवदारान् । भवति यज्ञवेदिसंभवे, द्रौपदी—आणवेदु णाहो । ( आज्ञापयतु नाथः । ) भीमसेनः—स्मरति भवती यत्तन्मयोक्तम् । ( 'चञ्चद्भुज—' ( १।२१ ) इत्यादि पठति । ) द्रौपदी—णाह, ण केवलं सुमरामि, अणुहवामि अ णाधस्स पसादेण । ( नाथ, न केवलं स्मरामि, अनुभवामि च नाथस्य प्रसादेन । ) भीमसेनः—( वेणीमवधूय । ) भवति, संयम्यतामिदानीं धार्तराष्ट्रकुल- कालरात्रिर्दुःशासनविलुलितेयं वेणी ।

उपसहतीति—प्रथमाङ्कोक्तेन 'अयि याज्ञसेनि कस्मादिदानीमपी'त्यादिवाक्येन या भानुमती पाण्डवदारानुपहसत् सा सम्प्रति क्व वर्तते इत्यर्थः । इयं कथा ३१ पृष्ठे द्रष्टव्या । भवति = त्वं द्रौपदी, स्मरणविषयमाह—चञ्चदिति । अयं प्रथमाङ्के-एकविंश- श्लोको द्रष्टव्यः । अनुभवामीति—प्रथमाङ्कस्थितैकविंशश्लोकप्रतिपादितं भीमकर्तृ कमत्केशावतंसन- मनुभवामीत्यर्थः । धार्तराष्ट्रकुलकालरात्रिः = दुर्योधनवंशविनाशकरात्रितुल्या, दुःशासनविलुलिता = दुःशासनेनाकृष्टा, वेणी = केशरचनाविशेषः ।

बुद्धिमत्तिके ! वह भानुमती कहाँ है जो पाण्डव-पुत्रों की स्त्री का उपहास करती थी । अयि याज्ञसेनि ! द्रौपदी—नाथ क्या आज्ञा है ? भीमसेन—क्या आपको स्मरण आ रहा है जो मैने कहा था । ( 'चञ्चद्भुजभ्रमित- चण्डगदा०' अंक १ श्लो० सं० २१ को पढ़ता है ) द्रौपदी—नाथ ! केवल स्मरण ही नहीं कर रही हूँ किन्तु स्वामी के प्रसाद से अनु- भव भी कर रही हूँ । भीमसेन—(वेणी को सुधार कर) श्रोमति ! कौरवकुल के लिए कालरात्रि वेणी को, ] जो दुश्शासन के द्वारा बिखराई हुई है, अब आप बाँध लीजिए । २१ वे०

३२२ वेणीसंहारं नाटकं द्रौपदी -- णाह, विसुमरिवम्हि एदं वावारम् । णाहस्स पसादेण पुणो वि सिक्खिस्सम् । (-नाथ, विस्मृताऽस्म्येतं व्यापारम् । नाथस्य प्रसादेन पुनरपि शिक्षिष्यामि ।) ( भीमसेनो वेणीं बध्नाति ।) ( नेपथ्ये ।) महासमरानलदग्धशेषाय स्वस्ति भवतु राजन्यकुलाय । क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्कुरुनरपतिभिः पाण्डुपुत्रैः कृतानि । एतम्, व्यापारम् = केशबन्धनरूपक्रियाम् । शिक्षिष्यामीति = यद्यपि शिक्षधातुरनुदात्तेतात्मनेपदी तथापि चक्षिङो ङित्करणा- ज्ज्ञापितया 'अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम्' इति परिभाषया परस्मैपदम् । अत एव शिशुपालवधकाव्ये चतुर्थसर्गे रैवतकगिरिवर्णनपरके-'उदयति विततोर्ध्वरश्मिर- ज्जावि' ति श्लोके - 'उदयति' इति उत्पूूर्वकादयधातोः परस्य लटः शत्रादेशः साधु- सङ्गच्छते । केचित्तु 'चान्द्रायस्तु मन्यन्ते सर्वस्मादुभयं पदम्' इति न्यायसुधोक्ते- श्चान्द्रमते सर्वेभ्यो धातुभ्य उभयपदं भवतीति 'शिक्षिष्यामि' इत्यत्र लुटः स्थाने पर- स्मैपदमिति वदन्ति । क्वचित्तु-'शिक्षिष्ये' इत्येव पाठो निवेशितः । अन्वयः- यस्य, मोक्षात्, क्रोधान्धैः अतुलभुजबलेः, पाण्डुपुत्रैः, कुरुनरपतिभिः, प्रत्याशम्, पार्थिवान्तःपुराणि, मुक्तकेशानि, कृतानि, सः, अयम्, कुपितयमसखः, कुरूणाम्, धूमकेतुः, कृष्णायाः, केशपाशः, बद्धः, ( अतः ) प्रजानाम्, निधनम्, विर- मतु, राज्ञाम्, कुलेभ्यः, स्वस्ति ( अस्तु ) ॥ ४२ ॥ आकाशे देवादिभिरुक्तमाह - क्रोधान्धैरिति । तस्य = केशस्य, मोक्षात् = मुक्तेः, क्रोधान्धैः = अतिकुपितैः, अत एव द्रोणादीनामपि वधोऽकारीति भावः, अतुलभुज- बलैः = अतिपराक्रमिभिः, पाण्डुपुत्रैः, कुरुनरपतिभिः = दुर्योधनादिभिः, ( च ) चेन विनापि क्वचित्समुच्चयस्य प्रतीतिर्भवत्येव । प्रत्याशम् = प्रतिदिक्, पार्थिवान्तः- पुराणि = राज्ञां स्त्र्यगाराणि, मुक्तकेशानि = अबद्धकचानि, कृतानि, स्वामिनां, हननेन द्रौपदी-नाथ ! इस कार्य को तो भूल ही गई हूँ । स्वामी के प्रसाद से फिर भी सीख लूँगी । ( भीमसेन वेणी बाँधते हैं ) ( नेपथ्य में ) भीषण समराग्नि में जलकर बचे हुए राजकुलों का कल्याण हो । जिसके छूट जाने से क्रोधान्ध पाण्डुपुत्रों के द्वारा, जिन्होंने राजाओं का संहार किया

• षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३२३ प्रत्याशं मुक्तकेशान्त्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तःपुराणि । कृष्णायाः केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणां दिष्ट्या बद्धः प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राज्ञां कुलेभ्यः ॥४२॥ युधिष्ठिरः—देवि, एष ते मूर्द्धजानां वेणीसंहारोऽभिनन्द्यते नभस्तल- सञ्चारिणा सिद्धजनेन । ( ततः प्रविशतः कृष्णार्जुनौ । ) कृष्णः—( युधिष्ठिरमुपगम्य । ) विजयतां निहतसकलारातिमण्डलः सानुजो युधिष्ठिरः । स्त्रीणां वैधव्यप्रापणाद् वैधवायाः केशबन्धनस्य निषिद्धत्वादिति भावः । सः, अयम्= उपस्थितः, कुपितयमसखः = क्रुद्धकालस्य सखा, नाशहेतुसाम्यादिति भावः । कुरूणाम्, धूमकेतुः = उत्पातग्रहतुल्यः 'धूमकेतुः स्मृतो वह्नावुत्पातग्रहभेदयः' इति विश्वः । कृष्णायाः = द्रौपद्याः, केशपाशः चूडा, बद्धः = संयतः, ( अतः ) प्रजानाम्, निधनम् = मरणम्, विरमतु=विरतो भवतु । 'व्याङ्परिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । राज्ञाम्, कुलेभ्यः = वंशेभ्यः, वा समूहेभ्यः, स्वस्ति = मङ्गलम्, भवत्विति शेषः । उत्पातग्रहस्य प्रशमादुत्पातोऽपि शान्तो भवतीति भावः । अत्र द्वितीयचरणे, पाण्डवा- दिभिर्निखिला भूततयी हृता इति भङ्ग्या प्रतिपादनात्पर्यायोक्तलङ्कारः स्रग्धरा छन्दः ॥ ४२ ॥ वेणीसंहारः = केशस्य संयमनम्, अभिनन्द्यते = स्तूयते, आद्रियत इति वा । नभस्तलसञ्चारिणा = आकाशमार्गेण गन्त्रा, सिद्धजनेन = देवगन्धर्वादिना । • ततः प्रविशत इति = युद्धभूमेः कृष्णार्जुनौ युधिष्ठिरसविध आगताविति भावः । निहतसकलारातिमण्डलः=निहतं विनाशितं सकलारातिमण्डलं निखिलशत्रु- हैं, राजरानियों के केशकलाप दिन दिन समग्र दिशाओं में विक्षिप्त हो गए हैं [ राजाओं की रमणियाँ संग्राम में पतियों के मर जाने से केश खोलकर वैधव्यावस्था का अनुभव करती हैं ] वह क्रुद्ध होने पर यमराज का मित्र, कौरवों के लिए धूमकेतु कृष्णा का केश- पाश भाग्य से बँध गया । प्रजावर्ग की मृत्यु का अब अन्त हो जाय और राजाओं में वंशों का कल्याण हो ॥ ४२ ॥ युधिष्ठिर—कल्याणि ! अन्तरिक्षचारी सिद्धजनों के द्वारा भी आपके केशकलापों के संहार [ सँवारना ] का अभिनन्दन किया गया ! ( इसके अनन्तर कृष्ण और अर्जुन का प्रवेश ) कृष्ण—( युधिष्ठिर के समीप जाकर ) भ्राताओं के सहित युधिष्ठिर की, जिनके सम्पूर्ण शत्रुसमूहों का संहार हो चुका है, विजय हो ।

१२४ वेणीसंहारं नाटकं अर्जुनः—जयत्वार्यः । युधिष्ठिरः ( विलोक्य । ) अये, भगवान्पुण्डरीकाक्षो वत्सश्च किरीटी । देव, अभिवादये । ( किरीटिनं प्रति ) एह्येहि वत्स, परिष्वजस्व माम् । ( अर्जुनः प्रणमति । ) युधिष्ठिरः—( वासुदेवं प्रति ) कुतस्तस्य विजयादन्यद्यस्य भगवान्पुण्डरी- काक्षो नारायणः स्वयं मङ्गलान्याशास्ते । कृतगुरुमहदादिक्षोभसंभूतभूति गुणिनमुदयनाशस्थानहेतुं प्रजानाम् । समुदायो येन सः, सानुजः = सावरजः, पाण्डवकुलचन्द्रः = पाण्डवकुले चन्द्र इव । एहि = आगच्छ, परिष्वजस्व = आलिङ्गय । प्रतीति, कथयतीति शेषः । पुण्डरीकाक्षः=पुण्डरीकं कमलं तद्वदक्षिणी यस्य सः 'बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्षच्' इति षच्प्रत्ययः । 'यस्येति च' इतीकारलोपः । मङ्गलानि = शुभानि, आशास्ते = इच्छति । अन्वयः—( हे ) देव ! कृतगुरुमहदादिक्षोभसम्भूतभूतिम्, गुणिनम्, प्रजानाम् उदयनाशस्थानहेतुम्, अजम्, अमरम्, अचिन्त्यम्, त्वाम् चिन्तयित्वा, अपि, जगति, ( जनः ) दुःखी, न भवति, किम्, पुनः दृष्ट्वा, ( भविष्यति ! ) । : ४३ ॥ सकलसंसारहेतुभूतस्य नित्यानन्दपरब्रह्मणस्तव चिन्तनेनापि जनो दुःखनिर्मुक्तो भवति, साक्षात्कारे तु दुःखस्य सम्भावनाऽपि नास्तीत्याह—कृतेति । ( हे ) देव = संसारचक्रेण क्रीडक ! क्रीडाद्यर्थकदिवधातोः पचादित्वादच्प्रत्यय । कृतगुरुमहदा- दिक्षोभसम्भूतभूतिम् = कृताः अनित्या ये गुरवः श्रेष्ठाः, कारणत्वादिति भाव । मह- दादयः महदहङ्कारस्तन्मात्राः प्रकृतिविकृतयः तदुक्तं सांख्यतत्त्वकौमुद्याम्— महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त इति प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कारः, तस्माद्गणश्च षोडशकः । इति च । तेषां क्षोभेण परिणामेन, सम्भूता उत्पन्ना मूर्तिः जगत् यत्र तम्, अथवा कृता अर्जुन—आप की जय हो । युधिष्ठिर—( देखकर ) अये ! कमलोचन भगवान् वासुदेव और वत्स अर्जुन ! भग- वान् वासुदेव ! साष्टाङ्गपात प्रणाम । ( अर्जुन के प्रति ) प्रिय भ्राता ! आओ आओ मुझसे मिलो । ( अर्जुन प्रणाम करते हैं ) युधिष्ठिर—( वासुदेव के प्रति ) उस व्यक्ति के लिए, जिसके मङ्गल की कामना पुराण पुरुष भगवान् नारायण करते हैं, विजय के अतिरिक्त दूसरा कैसे हो सकता है । हे देव, स्वीय परिणाम से उत्पन्न, गुरु = पृथिवी, जल, तेज वायु, आकाश इत्यादि और महत्तत्त्वादिकों के क्षुभित होने से अर्थात् सृष्टि के अनुगुण प्रवृत्ति से सम्भूत मूर्ति अर्थात्

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३२५ अजममरमचिन्त्यं चिन्तयित्वाऽपि न त्वां भवति जगति दुःखी किं पुनर्दैवं दृष्ट्वा ॥ ४३ ॥ कल्पिता गुरुमहदादिक्षोभसम्भूतमुर्तिः, गुरूणि पञ्चभूतानि, महदादयः, अन्तकरणादि- तत्त्वानि तेषां क्षोभेण मेलनेन सम्भूता या मूर्तिः शरीरं मा येन तम्, काल्पनिकमेव ते शरीरम् अतएव 'अरूपमव्ययम्' इत्यपि संगच्छते, शरीरस्य वास्तविकत्वे रूप- वत्त्वादिनाशितात्त्वान्नोक्ता श्रुतिर्विरुध्येतेति भावः । गुणिनम् = सत्त्वरजस्तमोगुणो- पाध्यवच्छिन्नम्, मायाशवलितमित्यर्थः । परब्रह्मणो मायासाहाय्येन सृष्टिककरणादिति भावः । अत एव, प्रजानाम् = जनानाम्, उदयनाशस्थानहेतुम् = उदयः उत्पत्तिः, नाशः प्रलयः, स्थानं स्थितिः जीवनमित्यर्थः, तेषां हेतुः = उपादानकारणम् । तदुक्तं तैत्तिरीये— ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंवि- शन्ति ।' इति । त्वमेव जगतामुत्पत्तिस्थितिविनाशकारणमित्यर्थः । अजम् = अजन्यम्, न तव कदाऽ- प्युत्पत्तिरिति भावः । तदुक्तं मुण्डके—‘स वाह्याभ्यन्तरो ह्यजः' । इति कठोपनिषदि — 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' । इति च । अमरम् = मृत्युरहितं नित्यमित्यर्थः । तदुक्तं प्रश्नोपनिषदि—'स एषोऽजोऽमृतो भवति' । इति । बृहदारण्यकेऽपि -- 'तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः' । इति । त्वमेव परं ब्रह्मेति कथं त्वं जन्यो मृतो वा स्या इति भावः । अचिन्त्यम्=ध्यातु- मप्यशक्यम्, तव चिन्तामपि कर्तुं न शक्नुवन्ति जना इति भावः । तदुक्तं कठोप- निषदि— ‘न नरेणावरेण प्रोक्त एष विज्ञेयो, बहुधा चिन्त्यमानः' । इति । 'नैव वाचा न मनसा, प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा' । इति । 'नैषा तर्केण मतिरापनेया' । इति च । एषा आत्मविषयिणी, आपनेया = प्रापण्या । त्वाम् = परब्रह्मस्वरूपम् । तदुक्तं भागवते—'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' । इति । चिन्तयित्वा = अध्यात्मयोगाधिगमेन ध्यात्वा यद्यपि पूर्वोक्तश्रुत्या ध्यानविष- अवतार धारण करने वाले गुणी = सत्त्व, रज, तम इत्यादि तीन प्रकार की उपाधियों से विशिष्ट संसार के चर और अचर प्राणियों के जन्म, पालन और संहार करने वाले, अजन्मा, अमर और ध्यान में न आने वाले अर्थात् आकृतिहीन आपका स्मरण करके ही इस संसार में कोई दुखी नहीं रह सकता और आपका दर्शन हो जाने पर तो कहना ही क्या है ? ॥ ४३ ॥

३२६ वेणीसंहारं नाटकं ( अर्जुनमालिङ्ग्य । ) वत्स, परिष्वजस्व माम् । कृष्णः—महाराज युधिष्ठिर, व्यासोऽयं भगवानमी च मुनयो वाल्मीकिरामादयो- योगेपि न त्वं भवितुमर्हसि, तथापि अव्यात्मयोगं प्राप्यैव ज्ञातुं शक्यत इति गूढामि- प्रायः । अत एवोक्तं तत्रैव—'अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा ।' इति । अपि, जगति=संसारे, इह लोके परलोके इत्यर्थः । ( जनः ) दुःखी=शोका- कुलः न, भवति, तदुक्तं छान्दोग्ये— 'एतं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा, न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम् ।' इति । किम्, पुनः, दृष्ट्वा = साक्षात्कृत्य, दुःखी भविष्यति न कथमपि दुःखी भविष्य- तीत्यर्थः । यस्य चिन्तने, न दुःखं तस्य दर्शने कथं दुःखं स्यादिति भावः । तदुक्तं कठे-'यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्- भूयो न जायते ।' इति । अनेन, दुःखकारणस्य जन्मनो निषेधादत्यन्तं दुःखाभावो दर्शितः । कारणभावे कार्यस्यात्यन्तमसम्भावितत्वादिति भावः । अत एवोक्तम् 'तरति शोकमात्मवित्' इति । आत्मवित् परब्रह्मणः साक्षात्कारकर्ता । तरणञ्च मग्नत्वविरोधीति विरुद्धयोः एक- त्रानवस्थानान्न दुःखलेशोऽपीति भावः । अनेन श्लोकेन युधिष्ठिरस्य महत्तत्वं सूचितं कविना । अत्र विरोधापत्तिरलङ्कारो । मालिनी छन्दः ॥ ४३ ॥ अन्वयः—अयम्, भगवान्, व्यासः, अमी, वाल्मीकिरामादयः, मुनयः, च, ला- ङ्गलि विधेयैः, मागधमत्स्ययादवकुलैः समं तं, राज्याभिषेकाय, स्कन्दोत्तम्भिततीर्थवारि- कलशाः, माद्रीसुताधिष्ठिताः धृष्टद्युम्नमुख्याः, सैन्यपतयः, प्राप्ताः ( अनुक्तमेव ) । अहं त्वरिततरमायातो व्यासादयोऽपि तव राज्याभिषेकं कर्तुं त्वरितमेवागच्छ- न्तीति कृष्णः कथयति व्यास इति । अयम् भगवान् = ईश्वरः, ईश्वरत्वन्तु व्यासस्य, 'व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे ।' इति वचनात् । व्यासः=पाराशर्यः, अमी वाल्मीकिरामादयः = वाल्मीकिः, एतन्नामको रामचरितस्य रचयिता मुनि- विशेषः, रामः = परशुरामः, तत्प्रभृतयः, मुनयः, मागधमत्स्ययादवकुलैः=मगधानां राजेति मागधः, तद्राजेत्यन्वर्थसंज्ञाबलाद्राजन्यपि 'द्व्यचोमागधप्रत्यङ् । मत्स्यानां राजान इति मत्स्याः, अत्रापि तेनैवाण् । 'तद्राजस्य बहुष्वि'ति, तस्य लुक् । ( अर्जुन से मिलकर ) वत्स ! मुझसे मिलो । कृष्ण—महाराज युधिष्ठिर ! ये भगवान् व्यासदेव, वाल्मीकि, परशुराम प्रभृति महर्षि लोग, नकुल सहदेव के