विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

१२८ विक्रमोर्वशीये राजा—सुन्दरि, किमात्तमावेद्यताम्। उर्वशी—शृणोतु महाराजः। एषो दीर्घायुरायुर्जातमात्रेणो- पनीतः किमिदमुचितमेतस्य वयःस्थे मयि सति। न खल्वयं कुशिकान्वयस्यात्मनश्चानुरूपं वर्तते यदेवं भवत्युत्कण्ठिता। तिष्ठतु तावदेष विषयः। राजा—मातः कथं ततः। उर्वशी—मया सुतभयात्पुनर्भयेन ऋष्यमूकपर्वते मह- र्षेः शरणं प्रापितेति सभापतिकम्। राजा—अहो प्रमादः। उर्वशी—... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

पञ्चमोऽङ्कः । १२९ राजा-वतस्तत । तापसी-तदो उवलद्धवुत्तन्तेण भयवदा चवणेण अह समा- दिट्ठा णिव्वादेहि एदं उव्वसीहत्थे ण्हासं त्ति । ता उव्वसीं पेक्खिदु इच्छामि । राजा-तेन ह्यासनमनुगृह्णातु भगवती । (शिष्योपनीतयोरासनयोरुपविष्टौ ।) राजा-रतभ, आहूयतामुर्वशी । कञ्चुकी-यदाज्ञापयति देव । (इति निष्क्रात ।) राजा-(कुमारमवलोक्य ।) एद्येहि वत्स । सर्वाङ्गीण स्पर्श सुतस्य किल तेन मामुपनतेन । आह्लादयस्व तावच्चन्द्रकरश्चन्द्रकान्तमिव ॥ ११ ॥ तापसी-जाद, णन्देहि पिदरम् । (कुमारो राजानमुपसर्पति ।) राजा-(आलिङ्ग्य ।) वत्स, पितृसखं ब्राह्मणमशङ्कितो वन्दस्व । विदूषकः-'किं' ति सङ्किस्सदि । ण अस्समवासपरिचिदो एव्व साहामिओ । १ तत उपलब्धवृत्तान्तेन भगवता च्यवनेनाहं समादिष्टा निर्वातयैनं मुर्वशीहस्त न्यासमिति । तदुर्वशी प्रेक्षितुमिच्छामि । २ जात, नन्दय पितरम् । ३ किमिति शङ्किष्यते । न वाऽऽश्रमवासपरिचित एव शाखामृग । दशशिखरे निपीयमानो स कीदृशो वाणस्य ॥ तापसी । तत उपल-वृत्तान्तेन भगवता च्यवनेनाहं समादिष्टा निर्वातयैनमुर्वशीहस्ते न्यासमिति । निर्वातर्नं न्यासप्रत्यर्पणम् । दाने न्यासार्पणे वैश्यद्रो निर्वातन मतम् इति मुक्तावली । न्यासो निक्षेप । तदुर्वशी प्रेक्षितुमिच्छामि ॥ सर्वाङ्गीण इति । किडे हिडिते । सर्वाङ्गीण सर्वाङ्गव्यापी । उपनतेन प्राप्तेन । तेन स्पर्शेन । 'उरगतेन इत्यपि पाठस्तदर्थ एव ॥ ११ ॥ तापसी । जात नन्दय पितरम् ॥ विदूषक । किमिति शङ्किष्यते । नवाऽऽश्रमवासपरिचित एव शाखामृग । आश्रम एक्या

१३० विक्रमोर्वशीये कुमारः—(राज्ञिनम् ।) तात, वन्दे । विदूषकः—सोत्थि भवदो । वड्ढदु भवम् । (तत प्रविशत्युर्वशी कञ्चुकी च ।) कञ्चुकी—इत इतो देवी । उर्वशी—(प्रविश्यावलोक्य च ।) को णु क्खु एसो कणअपीठोव विट्ठो महाराएण सञ्चीयमाणसिहण्डो चिट्ठदि । (तापसीं दृष्ट्वा ।) अम्महे, सञ्चवदीसहिदो पुत्तओ मे आऊ महन्तो क्खु संवृत्तो राजा—(विलोक्य ।) वत्स, इयं ते जननी प्राप्ता त्वदालोकनतत्परा । स्नेहप्रस्रवनिर्भिन्नमुद्वहन्ती स्तनांशुकम् ॥ १२ ॥ तापसी—जाद, एहि । पच्चुवगच्छ मादरम् । (इति कुमारेण सहोर्वशीमुपसर्पति ।) उर्वशी—अज्जे, पादवन्दणं करेमि । १ स्वस्ति भवते । वर्धतां भगवान् । २ को नु खल्वेष कनकपीठोपविष्टो महाराजेन सज्यमानशिखण्ड स्तिष्ठति । अहो, सत्यवतीसहित पुत्रको मे आयु महांखलु संवृत्तः । ३ जात, एहि । प्रत्युद्गच्छ मातरम् । ४ आर्ये, पादवन्दनं करोमि । वसिष्ठा शृतशिरमैत्रीक इत्यर्थः ॥ विदूषकः । स्वस्ति भवते । वर्धतां भवान् । उर्वशी । को नु खल्वेष कनकपीठोपविष्टो महाराजेन सज्यमानशि खण्डस्तिष्ठति । शिखण्डश्चूडा । 'शिखण्डे बर्हचूण्डयोः' इति मुक्तावली । अम्महे आश्चर्यै । सत्यवतीसहितः पुत्रको मे आयु । महांखलु संवृत्तः ॥ इयमिति । आलोक्तनतत्परा विलोकनैवताना । स्नेहेन प्रेम्णा प्रस्रव क्षरणयः । येन क्लिन्नं भिन्नं संसक्तम् । आर्दीभूतमिति यावत् । स्नेहप्रसर-'इति पाठे स्नेहस्य प्रसरो रोमाञ्चस्वेदनादिद्वारा आधिक्यम् । 'प्रस्रव' इति पाठे स्तन्यपयः अर्थात्तवेदोलूम् । भिन्नं वाध्यपदलार्थे दारिते संसक्ते स्फुटे इति लोचन ॥ १२ ॥ तापसी । जात, एहि प्रत्युपगच्छ मातरम् ॥ उर्वशी । आर्ये, पादवन्दनं करोमि ॥ तापसी ।

पञ्चमोऽङ्कः । १११ तापसी—वच्छे, भत्तुणो बहुमदा होहि । कुमार —अम्ब, अभिवादये । उर्वशी—वच्छ, पिदरं आराधयन्तो होहि । (राजानं प्रति ।) जेदु जेदु महाराओ । राजा—स्वागतं पुत्रवत्यै । इत आस्यताम् । उर्वशी—अज्जा, उवविसध । (सर्वे यथोचितमुपविशन्ति ।) तापसी—वच्छे, गिहीदविज्जो आऊ संपदं कवचारूढो सं- वृत्तो । एसो भत्तुणो समक्खं णिन्नादिदो सहिहत्थणिक्खेवो । ता तुम्हेहिं विसज्जिदं अत्ताणं इच्छामि । उवरुज्झइ मे अस्समधम्मो । उर्वशी—फोम चिरस्स अञ्चउत्तं पेक्खिअ अवहिदहिअएण जुज्जदि पुणो अस्समधम्मं विभावितुम् । ता गच्छदु अज्जा पुणो दसणाअ । १ वत्से, भर्तुर्बहुमता भव । २ वत्स, पितरमाराधयन्भव । जयतु जयतु महाराजः । ३ आर्या, उपविशत । ४ वत्से, गृहीतविद्य आयुः साम्प्रतं कवचारूढं संवृत्त । एष भर्तुः समक्षं निर्यार्तितः सखीहस्तनिक्षेपः । तद्युष्माभिर्विमर्जितमात्मानमिच्छामि । उपरुध्यते मे आश्रमधर्मः । ५ वामं चिरस्यायुष्यं प्रेक्ष्याप्रतिसंहृदयेन युज्यते पुनराश्रमधर्मं विभावयितुम् । तद्गच्छत्वार्या पुनर्दर्शनाय । बाले भर्तुर्बहुमता भव ॥ उर्वशी । वत्स, पितरमाराधयन्भव । जयतु जयतु महाराज ॥ उर्वशी । भार्या उपविशत ॥ तापसी । वत्से गृहीतविद्य आयुः साम्प्रतं कवचारूढः संवृत्तः । कवचहर इत्यपि पाठः । एष भर्तुः समक्षं निर्यादितः सखीहस्तनिक्षेपः । तद्युष्माभिर्विर्सिजतमात्मानमिच्छामि ॥ उपरुध्यते मे आश्रमधर्मः । अपरार्धयति इत्यपि पाठः ॥ उर्वशी । वाम चिरस्यार्युपुत्रं प्रक्ष्याप्रतिसंहृहृदयेन युज्यते पुनराश्रमधर्मं विभावयितुम् । तद्गच्छत्वार्या पुनर्दर्श-

१३२ विक्रमोर्वशीये राजा—आर्ये, तत्रभवते च्यवनाय मम प्रणाममावेदविष्यसि । तापसी—ऐव्वं भोदु । कुमारः—आर्ये, सत्यमेव निवर्तनम् । इतो मामपि नेतुमर्हसि । राजा—अयि वत्स, उषितं त्वया पूर्वस्मिन्नाश्रमे । द्वितीयम- ध्यासितुं तव समयः । तापसी—जाद, गुरुणो वअणं अणुचिट्ठ । कुमारः—तेन हि यं सुप्तवान्मदङ्के शिखण्डकण्डूयनोपलब्धसुखम् । तं मे जातकलापं प्रेषय शितिकण्ठकं शिखिनम् ॥ १३ ॥ तापसी—ऐव्वं करेमि । उर्वशी—भअवदि, पादवन्दणं करेमि । राजा—भगवति, प्रणमामि । तापसी—सोत्थि भोदु तुम्हाणम् । (इति निष्क्रान्ता ।) राजा—सुन्दरि, अद्याहं पुत्रिणामग्र्यः सुपुत्रेण त्वयामुना । पौलोमीसम्भवेनेव जयन्तेन पुरंदरः ॥ १४ ॥ १ एवं भवतु । २ जातः, गुरोर्वचनमनुतिष्ठ । ३ एवं करोमि । ४ भगवति, पादवन्दनं करोमि । ५ स्वस्ति भवतु युष्मभ्यम् । गार्ह्य । 'कामं विसृज्य प्रेष्यं विरहोत्कण्ठितासि न पुनर्नेमावरोधे वर्तितुम्' इत्यपि कचित्पाठः ॥ तापसी । एवं भवतु ॥ उषितं स्थितम् । पूर्वेस्मिन्नाश्रमे ब्रह्मचर्याश्रमे । द्वितीयो गार्हस्थ्याश्रमः ॥ तापसी । जात, गुरोर्वचनमनुतिष्ठ । यं सुप्तवानिति । गुप्तवानित्या चकार । यद्वा सुप्तः स्वापो विद्यतेऽस्येति तथा तम् । जातकलापमुद्गतपिच्छभारम् । कलापः संहतौ बर्हे काष्यादावित्युभयदत्तो' इति मुखरटी । शितिकण्ठकं नीलश्रीवं तन्नामानं वा ॥ १३ ॥ तापसी । एवं करोमि ॥ उर्वशी । भगवति, पादवन्दनं करोमि ॥ तापसी । स्वस्ति भवतु युष्मभ्यम् ॥ अद्याहमिति । पुत्रिणां पुत्रवतामग्र्यः श्रेष्ठः पौलोमी

पञ्चमोऽङ्कः । १३३ (उर्वशी स्मृत्वा रोदिति ।) विदूषकः-किं णु खलु संपदं अण्णोदी अस्सुमुही संवृत्ता । राजा-(साश्रवम् ।) किं सुन्दरि प्ररुदितासि ममोपनीते यशस्वितेरधिगमात्स्फुरति प्रमोदे । पीनस्तनोपरिणिपातिभिरर्पयन्ती मुक्तावलीविरचनां पुनरश्रुकंसैः ॥ १५ ॥ उर्वशी-सुणादु महाराओ । पढमं उण पुत्तदंसनसमुत्थिदेण आणन्देण विसुमरिदम्हि । दाणीं महिन्दपेरिदत्तेण मम हिअए ठिदं समएण । राजा-कथ्यतां समयः । उर्वशी-अह पुरा महाराजगहिदहिअआ गुरसावसंमूढा महि- न्देण अवणीकदअ अब्भणुण्णादा । १ किं नु खलु साप्रतमप्रभवत्यश्रुमुखी संवृत्ता । २ शृणोतु महाराजः । प्रथमं पुनः पुत्रदर्शनसमुत्थितेनानन्देन विस्मृ- तास्मि । इदानीं महेन्द्रप्रवर्त्तितेन मम हृदये स्थितं समयेन । ३ अह पुरा महाराजगृहीतहृदया गुरुशापसंमूढा महेन्द्रेनावधी- कृत्याभ्यनुज्ञाता । दाधी । जयंत इत्यनुषंग ॥ १४ ॥ विदूषक । किं नु खलु सांप्रतमप्रभव त्यश्रुमुखी संवृत्ता । सांप्रतमित्यत्र एकपदे इति पाठः । एकपदे तत्क्षणे । तत्क्षणैकपदे तुल्ये क्षण मात्रे च सत्वरम्' इति हलायुधः ॥ किं सुन्दरीति । प्ररुदिता कृतरोदना । वंशस्य कुलस्य स्थितिरवस्थानं यस्मात्तादृशस्य सुत स्याधिगमात्प्राप्तेः कुल प्रस्थानप्राप्तया । वंशो वेणौ कुले वर्गे पृष्ठस्यावयवा न्तरेति । मात्राविवरदण्डापि वाप्यभाण्डान्तरेऽपि च ॥ इति धीरधसेनः । मर्यादायामवस्थाने स्थाने धीमनि च स्थितिः इति विश्वलोचनः । स्फुरति प्रकाशमाने । प्रमोदे संतोषे । उपनीत इत्येव धवि । महति इति कचित्पाठः । महति उद्दामे । पुनरुक्तैरिति क्रियाविशेषणम् । विरचनम् इति पाठे तद्विशे षणम् । अश्रुत्युभिः । अश्रमश्रु च (शोणितम्) इति त्रिकाण्डी ॥ १५ ॥ उ र्वशी । शृणोतु महाराजः । प्रथमं पुनः पुत्रदर्शनसमुत्थितेनानन्देन विस्मृतास्मि । इदानीं महेन्द्रप्रकीर्तनेन मम हृदये स्थितं समयेन । समयेनावधि कालेव । समया शपथामारकालसिद्धान्तसंविद् इति त्रिकाण्डी ॥ उर्वशी ।

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

१३४ विक्रमोर्वशीये राजा—किमिति । उर्वशी—जदा मम सो पिअवअस्ससो तुइ समुप्पण्णदस्स मुहं पेक्खदि तदा मम समीपं तुए आगन्तव्वं त्ति । तदो मए महारा अवियोगभीरूहाए जादमेत्तो एव्व विज्जागमणिमित्तं अ भअवदो चवणस्स अस्समपदे एसो पुत्तओ अज्जाइए सञ्चवदीए हत्थे आप्पणा णिक्खित्तो । अज्ज उण विदुणो आराहणसमत्थो संवुत्तो त्ति काउन णिज्जादिदो एसो दीहाऊ आऊ । एत्तिको मे महाराएण सह संवासो । (सर्वे विषादं नाटयन्ति । राजा मोहमुपगच्छति ।) सर्व—समस्ससदु समस्ससदु महाराओ । कञ्चुकी—समाधत्स्व महाराज । विदूषक —अव्वह्मण्णं अव्वह्मण्णम् !

१ यदा मम स हृदयवल्लभस्य त्वयि समुत्पन्नसुतस्य मुखं प्रैक्ष्यते तदा मम
समीपं त्वयागन्तव्यमिति । ततो मया महाराजवियोगभीरुतया जातमात्र
एव विद्यागमनिमित्तं च भगवतश्च्यवनाश्रमपदे एष पुत्र आर्यीया
सत्यवत्या हस्ते आत्मना निक्षिप्तः । अद्य पुनः पितुराराधनसमर्थः
संवृत्त इति कृत्वा निर्यातित एष दीर्घायुरायुः । एतावान्मम महाराजेन
सह संवासः ।
२ समाश्वसितु समाश्वसितु महाराज ।
३ अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् ।
महारा०... महेश्वरेण कृतः धनुषा... ॥ उर्वशी । यदा
मम स हृदयवल्लभस्य त्वयि समुत्पन्नसुतस्य मुखं प्रेक्ष्यते तदा मम समीपं त्वयागन्तव्य
मिति । ततो मया महाराजवियोगभीरुतया जातमात्र एव विद्यागमनिमित्तं च भग
वतश्च्यवनस्याश्रमपदे एष पुत्र आर्यीया सत्यवत्या हस्ते आत्मना निक्षिप्तः । अद्य
पुनः पितुराराधनसमर्थः संवृत्त इति कृत्वा निर्यातित एष दीर्घायुरायुः । एतावान्मम
महाराजेन सह संवासः ॥ सर्व इति । समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः ॥ विदूषकः ।
अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । अब्रह्मण्यशब्दोऽयं ही ही विनष्टोऽस्मीति ॥ पृथा त्राणे...

पञ्चमोऽङ्कः । ११५ राजा—(सनिःश्वासं ।) अहो, सुखप्रत्यर्थिता दैवस्य । आश्वासितस्य मम नाम सुतोपलब्ध्या सद्यस्त्वया सह कृशोदरि विप्रयोगः । व्यावर्तितातपरजः प्रथमाभ्रवृष्ट्या वृक्षस्य वैद्युत इवानलपण्डितोऽयम् ॥ १६ ॥ विदूषकः—अधं सो भत्थो अणत्थाणुबन्धीत्ति तक्केमि तत्तभ- वदा वकलं गेण्हिअ तवोवणं गन्तव्वं ति । उर्वशी—हा हदम्हि मन्दभाआ। मयि किदविणअस्स पुत्त- अस्स रम्भाणन्तरं सम्गारोहणेण अवसिदकज्जो विप्पओअमुही महाराओ समाथस्सदि । राजा—सुन्दरि, मा मैवम् । नहि सुलभवियोगा कर्तुमात्मप्रियाणि प्रभवति परवशः प्राक्ते तिष्ठ भर्त्तु । १ अथ सोऽर्थोऽनर्थानुबन्धीति तर्कयामि तत्रभवता वल्कलं गृहीत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति । २ हा हतास्मि मन्दभाग्या । मयि कृतविनयस्य पुत्रस्य रम्भानन्तरं स्वर्गारोहणेनावसितकार्यं वियोगमुखी महाराजं समर्थयिष्यति । सुखविरोधिता । प्रतिरोधितारको मय्यवस्थितिवत् इति टिप्पणी ॥ आश्वासितस्येति । सुतोपलब्ध्या पुत्रप्राप्त्या । नामेति प्रकाशे । नाम प्राक्- दर्शेनाभ्यस्तेष्वैषम्यमुखेष्विति टिप्पणी । आश्वासितस्य कृतसमाश्वासस्य । विप्रयोगो वियोगः । व्यावर्तिता दूरीकृता आतपरजोभ्यां सा यस्य । अन्धो रश्मिमात्रे साम्प्रतेऽपि च हन्यते इति घटा । भासस्त्विषा इत्युक्त- त्वात् । प्रथमाभ्रवृष्ट्या नूतनमेघवर्षेण । अयं मेधो बरिवाह इत्यमरः । वैद्युतो विद्युत्संबन्धी ॥ १६ ॥ विदूषकः । अथ सोऽर्थोऽनर्थानुबन्धीति तर्कयामि तत्रभवता वल्कलं गृहीत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति । असमयप्रविष्टस्य तस्य दुश्चेष्टितस्येत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ उर्वशी । हा हतास्मि मन्दभाग्या । मयि कृतविनयस्य पुत्रस्य रम्भानन्तरं स्वर्गारोहणेनावसितकार्यो वियोगमुखं महाराजः समर्थयिष्यति ॥ नहीति । दुःखं मुक्त्वा वियोगेन यतः सोऽपराधी

१३६ विक्रमोर्वशीये अहमपि तव सूनान्वद्य विन्यस्य राज्यं विचरितमृगयूथान्याश्रयिष्ये वनानि ॥ १७ ॥ कुमारः—नार्हति तातो नृपगुणधारिताया दम्य नियोजयि- तुम् । राजा—अयि वत्स, मा मैवम् । शमयति गजानन्यान्गन्धद्विपः कलभोऽपि स प्रभवतितरां वेगोदग्रं भुजङ्गशिशोर्विषम् । भुवनमधिपतिर्बालावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं न खलु वयसा जात्यैवाय स्वकार्यसहो गणः ॥ १८ ॥ आर्य लातव्य । कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः ! राजा—मद्वचनादमात्यपर्षतं ब्रूहि, संभ्रियतामायुष्मतो राज्या- भिषेकः । (कञ्चुकी दुःशेन निष्क्रान्तः । सर्वं रुटिनिघातं रूपयति ।) परवत्ता पराधीनता । परतन्त्रः पराधीनः परवान्' इत्यमरः । शासनं आज्ञाकरणम् । सूनौ पुत्रे । सूतुः पुत्रेऽनुजे रवी इत्यनेकार्थे । विचरितानि कृतगमनानि मृगयूथानि मृगसमूहा येषु ॥ १७ ॥ नृपगुणतो नृपश्रेष्ठः । 'महोक्षधारितायाम्' इत्यपि पाठः । दम्यवत्सतरी समाः इति त्रिकाण्डी ॥ शमयतीति । गन्धद्विपो गन्धगजः कलभो बालोऽपि सन् अन्यान् गजाञ्शमयति परिभवति । गन्धगज लक्षणं च— यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः । स वै गन्धगजो नाम नृप- तर्विजयावहः ॥ इति । यतः बालोऽनेन तद्गजासिरिजेनेय इति रघून वचनोक्ते विवरान न दूरम् । भुजङ्गशिशोः विषं तरं प्रभवति मारणसमर्थं भवति । घातं वचनम् । उक्तं वाग्भट्टा—रसायणाथंयोगेनास्थिमथनुकारि धातवः इति । एष च समवधिप्रथया रवि भवन्ति । लक्षणानि च पिशनांश्रे दृष्टवष्टयङ्गिकपितानि । यथा — येन समाधमाद्या रच्यति विषत भेदरूपेष तेषौ तन्मोर्ध्वशारदः दैः वपुषि प्रनयतो वर्णेनद्रश्यतः। यो यत वक्षमोऽसौ नयनविषधरो दन्तरूपात् च द्विष्टां षष्ठानि पायमोदा मिनरवि च यति प्रसमो भ उद्भ्यः ॥ इति । एष बालावस्थोऽप्यधिपाटी राजा भुवं परिरक्षितुमलं समर्थं घटुः । यतोऽयं गन्ध गजादयगणः समुदायी वयसा न रुणान्ति महादंगहो निजकार्यकरणसमर्थो

पञ्चमोऽङ्कः । १२७ राजा—(आकाशमवलोक्य ।) कुतो नु खलु भो विद्युत्संपातः । (निपुणमवलोक्य ।) अये, भगवान्नारदः । गोरोचनानिकषपिङ्गजटाकलापः संलक्ष्यते शशिशकलमलीतसूत्रः । मुक्तागुणातिशयसंभृतमण्डनश्री- र्हैमप्ररोह इव जङ्गमवल्पवृक्षः ॥ १९ ॥ अर्घोऽर्घस्तावत् । उर्वशी—अय्य भअवदो अग्घो । (ततः प्रविशति नारदः ।) नारदः—विजयतां विजयतां मध्यमलोकपालः । राजा—भगवन्, अभिवादये । उर्वशी—भअव, पणमामि । नारदः—अविरहितौ दम्पती भूयास्तम् । राजा—(आत्मगतम् ।) अपि नामैवं स्यात् । (प्रकाशम् । कुमारं निर्दि- श्य ।) वत्स, भगवन्तमभिवादयस्व । कुमारः—भगवन्, और्वशेय आयुः प्रणमति । नारदः—आयुष्मान्भव । १ अयं भगवतोऽर्घः । २ भगवन् प्रणमामि । न हेतुः सः २२ सङ्गाद्दर्विर्वृहन्नरामर्षे इत्यर्थः ॥ १८ ॥ संज्ञिरः ! विवक्षामूह गोरोचनेति । गोरोचनाया निकषः कषपाषाणः सदृशस्तद्वत्पिङ्गो पिङ्गो जटाकलापो जटासमूहो यस्य । शशिशकलं चन्द्रखण्डं मुक्तागुणानां माला- मुक्तागुणामौक्तिकहाराणामतिशयेनात्यन्तं संभृतं कृतं मण्डनं भूषणं शोभा यस्य । तथा हैमप्ररोहः कनकप्रवालः स इव कल्पवृक्ष इव संलक्ष्यते दृश्यते जङ्गमः प्ररोह इव संलक्ष्यते ॥ १९ ॥ उर्वशी । अय्य भअवदो अग्घो । आर्य पूजार्हस्य षष्ठ्या इति विकल्पात् । मध्यमलोकस्य पृथिव्याः । पुत्रि एवं च सत्येवमस्तु इतिविकल्पाद् रूपम् । उर्वशी । भगवन् प्रणमामि ॥ आयुष्मान् भव दीर्घायुर्भव ॥

यहाँ पृष्ठ का देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

११८ विक्रमोर्वशीये राजा—अथ विष्टरोऽनुगृह्यताम् । (नारद उपविशति । सर्वे यथायोगमुपविशन्ति ।) राजा—(सविनयं ।) भगवन्, किमागमनप्रयोजनम् । नारद—राजन्, श्रूयतां महेन्द्रसन्देशः । राजा—आहितोऽस्मि । नारदः—यन्मापत्यां मय्या वनगमनाय कृतबुद्धिर्भवतमनु- कम्पि । राजा—किमाज्ञापयति । नारदः—त्रिकालदर्शिभिरृषिभिः सुरासुरविमर्दो भावी । स चोध धनुर्धरः सहायः । तेन न त्वया शस्त्रत्यागः कार्यः । इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भवत्विति । उर्वशी—(आत्मगतम् ।) ओणे विअ हियआदो आणन्दिरम् । राजा—परमनुगृहीतोऽस्मि वज्रधरेण । नारदः—युक्तम् । त्वयि रथे च निषण्णे धनुषा च समाहिताग्रेण । सुरपतिना प्रतिमल्लो गूढो भवता ॥ २० ॥ नारद उपविशति, नारद, उर्वशी तथा राजा कुशाण्डिका विधाय

• गम्भीर दृष्टि से । और भगवान् ने कहा - इन्द्र का सन्देश यह है कि इस कुमारी को अपना कर वन में जाने के लिये कृतसङ्कल्प हुए आपको कृपा के विचार से मना किया गया है । अतएव कृपा कर के न जायें । क्योंकि भविष्य में होने वाले देवासुर संग्राम में आपको ही इन्द्र का सहायक होना उचित है । इसलिए शस्त्र न छोड़ें इत्यादि । उर्वशी - यह सुन कर आनन्दित हुई और बोली कि मेरे मन का शल्य दूर हो गया ॥ २० ॥ राजा । भगवन्

पञ्चमोऽङ्कः। १३९ रम्भा—एस मे अहिसेअसम्भारो। नारद—उपनिवेश्यतामयमायुष्मान्भद्रपीठे। (रम्भा कुमारं भद्रपीठे उपवेशयति।) नारद—(कुमारस्य शिरसि कलशमावर्ज्य।) रम्भे, निर्वर्त्यतामस्य शेषो विधिः। रम्भा—(यथोक्तं निर्वर्त्य।) वच्छ, पणम भगवदं पिदरो अ। (कुमारः सर्वान् प्रणमति।) नारद—स्वस्ति भवते। राजा—कुलधुरंधरो भव। उर्वशी—पिदुणो आरादओ होहि। (नेपथ्ये वैतालिकद्वयम्।) प्रथमः—विजयतां युवराजः। अमरमुनिरिवात्रिं सद्गुरैर्वारिजेन्दु र्बुध इव निशिगशोर्बोधनस्तेद्य देवः। भव पितुरनुरूपस्त्वं गुणैर्लोककान्तै रतिशयिनि समन्ता वंश पथाश्रितस्ते ॥ २१ ॥ १ अयमस्याभिषेकसम्भारः। २ वत्स प्रणम भगवन्तं पितरौ च। ३ पितुराराधकः भव। म्भारो। सम्भारो विभवः साङ्ग्रिकानिम्नाम्भोभिः ॥ भद्रपीठे नृपासनीय भद्रासनम्। भद्रासनलक्षणं चाह "शार्ङ्गगः—हस्त च राजतंत ताम्रं क्षीरवृक्षमयं ष वा। भद्रासनं प्रशस्तम् स्याद्रत्नसम्भुषिताम् ॥ मङ्गलाङ्गनलानं च राज्ञां स्या न्द्रनिश्चासनान्॥ वराहसंहितायां च— "अधिपतमन्त्राणां द्वाङ्ग हस्तं पराश्रितो उपयुञ्जतः। ताण्डंडित्ठ जन्मरविःसमन्नाज्याद्वित् २७" ॥ इति ॥ रम्भा । एस्स अणम भगवन्तः पितरौ च। उर्वशी। पितुरासकः भवः। पितुस्त्या भक्तानि भवन्तु इत्याशिषथिला । शर्यास्यैतद्युनयुवाचं ननन्स्य नवनिचयं मपश्य। प्रथमः वैतालिकः। अमरमुनिरिति । बोधना बुधः । 'इन्द्रवज्रा इति पाठोऽथार्थे च एव। ततो राजा ... वि १२

१३८ विक्रमोर्वशीये राजा—अय विष्टरोऽनुगृह्यताम् । (नारदश्चोपविष्टः । सर्वे नारदमनूपविशन्ति ।) राजा—(सविनयम् ।) भगवन्, किमागमनप्रयोजनम् । नारद —राजन्, श्रूयतां महेन्द्रसंदेशः । राजा—अवहितोऽस्मि । नारदः—प्रभावदर्शी मघवा वनगमनाय कृतबुद्धिं भवन्तमनु- शास्ति । राजा—किमाज्ञापयति । नारद —त्रिकालदर्शिभिरादिष्टः सुरासुरविमर्दो भावी । भवांश्च सांयुगीनः सहायः । तेन न त्वया शस्त्रन्यासः कर्त्तव्यः । इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भवत्विति । उर्वशी—(अपवार्य ।) सल्लं णिअ हिअआदो अवणीदम् । राजा—परमनुगृहीतोऽस्मि परमेश्वरेण । नारद —युक्तम् । त्वत्कार्यं वासवः कुर्यात्त्वं च तस्येष्टकार्यकृत् । सूर्यं संवर्धयत्यग्निर्निशि सूर्यः सतेजसा ॥ २० ॥ (आकाशमवलोक्य ।) रम्भे, उपनीयतां मघोनः संभृतः कुमारस्या- भिषेकः । १ शल्यमिव हृदयादपनीतम् । विष्टरं भासनम् । अवसरं तु मुक्त्वा स्वात्मानमपि महीतले इति शुल्कात् ॥ प्रभावगः पश्यति तथाऽऽह ॥ त्रिकालज्ञानांस्त्रिकालविद्भिर्भावी भविष्यात्सुरा- सुरविमर्दनं देवासुरसङ्ग्रामं भावि २ भविष्यति । संयुगे युद्धे साधुः सांयुगीनः । सांयुगीनः रणे साधुः इति त्रिकाण्डः । शस्त्रन्यासः शस्त्रत्यागः । यावदायुषा वयोऽवम् च उर्वशी । एतन्निव हृदयादपनीतम् । स्वाशायमिति । सः एष इन्द्रः । इष्टानि कार्याणि करोति तादृक् । अभिप्रायो हि निशि सूर्यमग्नय स्थितं रात्रिः सूर्यस्तमग्निमंहति ५ ततो प्रैऽग्निः ॥ २० ॥ रम्भा । अयम

पञ्चमोऽङ्कः । १३९ रम्भा—अय से अहिसेअसंभारो । नारद —उपवेश्यतामयमायुष्मान्भद्रपीठे । (रम्भा कुमारं भद्रपीठे उपवेशयति ।) नारद —(कुमारस्य शिरसि कलशमावर्ज्य ।) रम्भे, निर्वर्त्यतामस्य शेषो विधिः । रम्भा—(यथोक्तं निर्वर्त्य ।) वच्छ, पणम भयवन्दं पिदरो अ । (कुमार तथा प्रणमति ।) नारद —स्वस्ति भवते । राजा—कुलधुरंधरो भव । उर्वशी—पिदुणो आरादओ होहि । (नेपथ्ये वैतालिकद्वयम् ।) प्रथमः—विजयतां युवराजः । अमरमुनिरिवात्रिं सत्रुहन्तेरिवेन्दु- र्बुध इव शिशिरांशोर्बाणवत्सेव देव । भव पितुरनुरूपस्त्वं गुणैर्लोककान्तै- रतिशयिनि समाप्ता वंश एवाधिपत्ये ॥ २१ ॥ १ अयमस्याभिषेकसंभारः । २ वत्स प्रणम भगवन्तं पितरौ च । ३ पितुराराधको भव । स्वाभिषेकसंभारः । संभारो विजयलक्ष्मीसमुचिता सामग्री ॥ भद्रपीठे हेमादिम- मयासने । भद्रासनलक्षणं चोक्तं देवीपुराणे— इमं च राजनं ताम्रं क्षीरवृक्षमयं च वा । भद्रासनं प्रकर्तव्यं सापहरुणसमुच्छ्रितम् ॥ सपादरत्नमानं च राज्ञो या ऽऽह्विषास्तरात् ॥ वाराहसंहितायां च— त्रिविधमध्योत्सेधाह्वयो हस्तं पादाधिको ऽथदण्डश्च । माण्डलिकेह्यान्तरपितसमस्तराज्यार्थिनां शुभः ॥ इति ॥ रम्भा । वत्स प्रणम भगवन्तं पितरौ च ॥ उर्वशी । पितुराराधको भव । पितुरस्य वचनानि भवन्तु इत्यपि क्वचित्पाठः । यथापित्रेतदमुजमुच्यते तत्तदस्य भवत्वित्यर्थः .. नेपथ्ये । प्रथमो वैतालिकः । अमरमुनिरिति । बोधमो बुधः । एव इति पाठेऽप्यर्थः स एव । देवो राजा । पुरूरवा इत्यर्थः । राजा गङ्गारको वि १२

१४० विक्रमोर्वशीये द्वितीयः— तव पितरि पुरम्बाद्रुतसत्त्वां श्रितेऽस्मि स्थितिमति न विभक्ता स्वय्यनाक्रम्यधैर्यै। अधिकतरमिदानीं राजते राजलक्ष्मी र्दिमवति जलधौ च व्यम्ननोयेव गङ्गा ॥ २२ ॥ रम्भा—दिट्ठिआ विअसही पुत्तअस्स जुवराअभिसेरी पेक्खिम भत्तुणो अविराहेण वड्ढदि। उर्वसी—न॑ साधारणी जेव एसो अब्भुदओ । (कुमार इत्थने णीक ।) जाद, जेट्ठमादरं वन्देहि । राजा—तिष्ठ। सममेव तपभवत्या समीप॑ यास्यामनावृत्। नारदः— आयुषो यौवराज्यश्री स्मारयत्यात्मजस्य ते । अनिभृतं मखगेन सैनापत्ये मरुत्वता ॥ २३ ॥ राजा—अनुगृहीतोऽस्मि मघवता । नारदः—भो राजन्, किं ते भूय प्रियं करोतु पाकशासन । १ दिष्ट्या प्रियशखी पुत्रकस्य युवराज्याभिषेकं प्रेक्ष्य भर्तुरविरोधेन वर्धते। २ ननु सामान्य एवायमभ्युदयः । जात, ज्येष्ठमातरं वन्दस्व । द्वयोरप्यनुबन्धानां । अभिनिविष्टांश्रितान्निवर्त्तयतुमित्यर्थः । ततुमप्रवृत्तो बभूवेत्यर्थः प्रसिद्धः । तदुपहितः । अनुजीभूतश्च योऽग्नेरप्येकदेशस्तं । हेतुमत्सुतो यत्र कृत्या सार्थमुपमेये योजयति ॥ २१ ॥ द्वितीयः । तव पितरीति । स्थितवति इत्यर्थः । न विभक्ता यतः संयुक्तः । अनाक्रम्यं । किन्तु व्योम्नि नीतेत्यादिनेऽ र्थाऽनुरोधी ॥ २२ ॥ रम्भा । दिष्ट्या हरी । प्रियशखी पुत्रकस्य युवराज्याभिषेकं प्रेक्ष्य भर्तुरविरोधेन वध्र्ते । उर्वशी । ननु सामान्य एवाय म्भ्युदयः । कुमारं हस्तमवलम्ब्या ॥ आयुषा यौवराज्यश्रीरिति । आत्मजस्य त्वायुषो यौवराज्यश्री मखद्वेषिनां दैत्यानां विनाशार्थिनां हरिमद्रुतं सेनापत्येऽभ्यषेच येत्सम्भवत् । मखघ्न इत्यर्थः । इन्द्रो वरुणानां रुधयता यथा ॥ २३ ॥ पाकशासनः ।

उत्तर-भागः ऽ ऽ पञ्चमोऽङ्कः। १००-२४ (रा... १४१ राजा—अत परमपि प्रियमस्ति । यदि भगवान्पाकशासन प्रसाद करोतु । तत (भरतवाक्यम् ) परस्परविरोधिन्योरेकाश्रयदुर्लभम् । संगत श्रीसरस्वत्योर्भूयादुद्भूतये सताम् ॥ २४ ॥ अपि च । सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्व कामानवाप्नोतु सर्व सर्वत्र नन्दतु ॥ २५ ॥ (इति निष्क्रान्ता सर्वे ।) पञ्चमोऽङ्कः । समाप्तमिदं श्रीकालिदासकृत विक्रमोर्वशीय नाम त्रोटकम् । इन्द्र ॥ परस्परति । सेत्रय आश्रय । संगत मिलनम् । उद्भूतवे उत्कृष्टभूत्यै ॥ २४ ॥ सर्व इति । दुर्गाणि दुःखानि । भद्राणि कल्याणानि । सर्वोऽयं शिव भद्र कल्याणम् इत्यमर । कामानभिलाषान् । 'कामोऽभिलाष' इत्यमर । सर्वत्र सर्वस्मिन्स्थले सर्वस्मिन्काले च नन्दत्वानन्दं प्राप्नोतु ॥ २५ ॥ धीरित्र्यम्बकवद्यभूषणमणि धीताननद्यात्मज धीमद्दीक्षितरङ्गनाथविबुधो धीरो धराधिश्रुतः । धीनारायणबालकृष्णकृतिनो ज्येठे तनूजा स्फुर द्विद्वत्संरिकरीद्रकुम्भरणीधैवारिपञ्चाननौ ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्रधीबालकृष्णतनूद्भवः । धीवेणीमाधवाद्यरङ्गनाथाभिधौ सुतौ ॥ व्योमकेशपुरभेदनवादी जानकीशपदपद्ममिलिन्दः । रङ्गनाथ इममाशु वितने प्रीतये रघूवरस्य निबन्धम् ॥ कृतेयं विक्रमोर्वश्या रङ्गनाथमनीषिणा । [L28: प्रकाशिका कायिकान्ति पत्तनेषु प्रकाशताम् ॥ प्रेक्षाविशेषमधनेन वितन्त्रदात्रा भूत्वा परोपकृतये विबुधेश्वराणाम् । साहित्यसागरत एष समाचरंश्च ग्रन्थं सुधाधिकरसं किल रङ्गनाथः ॥

१४२ विक्रमोर्वशीये पौरोभाग्यनिवेशिताशयवनामापातत पश्यता मामूल कनकैकशक्यहस्तामारमस्तुतिं कुर्वताम् । किं न कार्यमणार्यसंगतिमतानामान्याम्निह धीमता मान्दोरेकलिकाविकानितहृदां प्रेमैकच्छि सताम् ॥ नयनधरणिभूशश्रीमित(१७१२)ऽब्दे नभस्ये ऽसितदल इह नागानां तिथार्कवारे । सुरभिगशिदेवत्येऽपि भे वृद्धियोगे ऽवृत कृतमतिरेनां रत्ननाथ प्रपूर्णम् ॥ इत्थ सत्यदबन्धुरा गुणधुरा धाराधरालंकृते सारा सद्वृतिसागरान्तरमिता मोदोक्षपद्मागरा । द्योताक्रान्तिमराचिराद्विरचिता धीरत्ननाथाव्हये नेयं भाववता भवत्वविरतं चामोदिनी भामिनी ॥ यश्चालिखापयदिदं रत्ननाथस्तदा किल । ष्ठधी द्वद्विधराधीरा समवेता बभूविरे ॥ त्रिम्बकेरोपनामश्रीरत्ननाथतनूजने । धीबालकृष्णविदुषो जगन्नाथात् पुस्तकम् ॥ इति श्रीमद्याजूकप्रवरथिम्येकरमौनिबंशोत्तसरत्नना थश्रीक्षितकुक्षिजनि दुष्टन्दपुरदरश्रीबालकृष्ण भट्टाङ्गोन्नत रत्ननाथविरचिताया विक्रमोर्व शीप्रकाशिकायां पञ्चमाङ्को मेप ॥

श्लोकसूची। —————— अथ भ्रान्ति रथस्य रेणु १।५ अथ श्रीनगरघाटत १।७ अधिरप्रमथितक्षित ४।७२ अद्य सुरेन्द्रस्य कृपा १।१९ अद्यैव पुत्रिजन्मस्य ५।१४ अनभिगतमनोरथस्य १।२३ अरिर्दैवमुख रूप १।१८ अनीशता शरीरस्य १।१८ अनेन कस्यापि गुणज्ञ १।१३ अमन निर्भिक्षततु ५।६ अन्दत्क्यमिदं पुत्रक ३।१६ अपराधी नमाह १।२ अपि दृष्टवानसि मम ४।५९ अपि वनान्तरमस्त्वमु ४।४९ अभिनवकुसुमस्तबकि ४।५६ अमरमुनिरिति ५।२१ अय च गयनाश्वोऽपि १।१५ अयमसिरोहृतपक्व ४।४४ अयमेकपदं नया ४।१० अधभूतप्रतिघाता ३।५ अमृतभा सङ्केतु ३।९ असा हुसावलम्बितहे ५।२ अक्षा स्यविधा प्रम १।१० आगतो दयमादृना ५।३ आ दशनताप्रविश २।२ आभरस्याभरण १२ आभरि मन्दिष्णदो ५।४ आयुषा वयराभ्यर्थ ५।२३ आरब्धरानेभिरिव ४।१५ अतोकयति पशोन ४।१८ आ शोकान्तात्प्रविष्टत २।१ आविभूत शशिनि तमसा १।९ आबिलपयोधराम ५।८ आधाधितस्य मम माम ५।१६ इद तथा रथशोभा ३।११ इद दृगिदि मो पद्य ४।४ इदममृतमवस्तुशार्वना ३।६ इय ते जननी प्राप्ता ५।१४ उत्तीर्ण इव वासवदिषु १।२ उन्दगूइद्यशाइभरी ३।६ उर्वशीसभवल्याय ५।७ उच्छन्त शिचिरे गिरी १।२१ करुद्भूदा नरयुक्तस्य १।४ एक्वमकडुकृष्ण ४।४१ एव सुतनु मुख ते १।१२ एषा मनो मे प्रसभ १।९ करिणीविरहस्ता ४।४३ कादान्तरितेोक्तकड २।४ कि सुन्दरि प्रतिशन्नि ५।१ कुपिता सु म कोरणरुप ४ । ७ कुमुमशयन व प्रथम ३।१ कृष्णातारण्डनदडड ० ५ ५१ भव कीदृ सुराप्र १ ६ तुम्मइसमसुकुर २।१ रहइ महारुन्ह शुद्ध शुपुरराजमत्र २।१ गौरिमयसुहृदयता ४ ३६

[Page Header] २ विक्रमोर्वशीये

[Left Column] गोरोचनानिकषपि ५।१३ चिन्तादुम्भिषमाणदिक्षा ४।४ जलहर संहर एहु ४।११ तन्वी मेघजलार्द्रपल्लव ४।६६ तया वियुक्तस्य निमग्न ४।६५ तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभित ४।५२ तव पितरि पुरस्ता ५।२२ निवृत्तकोपप्रशमप्रभाव ४।९ तुल्यानुरागपिशुन २।१३ स्वकार्यं वासव ५।२० तद्वियोगोद्गवे षण्डि ४।६९ त्वयि निबद्धरते प्रिय ४।५५ त्वा कामिनो मदनदूति ४।२५ दइआरहिओ अहिअ ४।१४ दातुमसहने प्रभव ३।१४ देव्या दत्त इति यदि ३।१७ न तथा नन्दयसि मा २।१४ नद्या इव प्रवाहो ३।८ ननु वज्रिण एव वीर्य १।१७ नवजलधर संनद्धोऽय ४।७ नहि सुलभप्रियोना ५।१७ नितान्तकठिनां रुज २।११ निर्विद्यमाययौ लक्ष्मी २।४ नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा ४।२१ पणइणिबद्धरसाइ ४।१८ पञ्चा दृष्टशुभसुमती ४।१६ परस्परविरोधिभ्यां ५।२४ परभृत मधुरपला ४।२४ परिजनवनिता ३।२ पर्युत्सुकां क १।१५ पद्यान्तर १३१ ४।४८

[Right Column] पढीअ पिअभम ४।५३ पादाहा एव शशिन ३।२० पाविअमहह अरिसे ४।७८ पिअअनविरहकिला ४।२८ पिअकरिणीविच्छो ४।२९ पिअसद्दिविभोअ ४।१ पुरा नारायणनेय १।१६ पुव्वदिसापवणाद्दभ ४।५४ प्रणयिषु वा दाक्षिण्या १।२ प्रभापञ्चमितनासा १।३ प्रभालेपी नाय हरि ४।६१ प्रियमचरत लत १।१८ प्रियवचनकृतोऽपि २।२९ फलित्सिलाअलति ४।५० बहिय व इअ अअभधि ४।२० बहुकुसुमितास्वपि २।८ बाष्पायत निपतिता ५।९ मइ जाणिअ निअलो ४।८ मत्ताना कुसुमरसन १।३ मदवलयुवतिशाषि ४।४६ मधुकर मदिरा या ४।४२ म दारकुसुमदाक्षा १।७ म दारपुष्परधिवाशि ४।५२ मम्मररणितमण्यो ४।२५ मया नाम जित यस्य १३५ महदपि परदुःख ४।२ मामाहु शुयेतीकन्ता ४।८७ मुञ्चति न तावदस्या १।७ मुनिना भरत १।७ मृदुपवनवि ३।२ ४।२० मोरा ७० य १२

श्लोकसूची । ३

[बायाँ स्तम्भ] यदिदं रचयेद्गोत्रा १।१३ यदि इस गता न ते ४।३२ यदि हार्दमिह श्रुता ५।१० यदृच्छया त्व सकृद १।११ यदेकोवासनं कुर्या ३।२१ यावत्पुनरिय मुग्भू १।४ रक्तद्रव्य सोड्य प्रिय ४।६ रतिखेदमुशन्मपि मां ४।७१ रणमिति न मे तन्वि ५।५ रपङ्ग नाम विषुतो ४।३७ रदिमानिगते सती ३।७ रे रे हता कि मोह्यह ४।२४ रूपं पेशल मितु हिअर ४।६७ वचोनिराणाञ्जने ३।९ वाद्यार्थ हर संसृते २।१९ विभ्रमसरकाणण ४।२३ विशुद्धगात्रनकरविरै ४।१२ विषिलोयदिदं नून ३।५ वेशा तेषु बमाहुरे १।१ शमयति गजानस्या ५।१८

[दायाँ स्तम्भ] संयमनीयो मणिरिह ४।६४ संपत्तविसूरणओ ४।१९ समर्धये यात्रयम ४।६८ सरसि नलिनीपत्रेणा ४।३९ सर्वं कल्पे वयसि यतवे १।१ सर्वज्ञिनिभ्रतो नाथ ४।५१ सर्वस्तरुतु हुताशि ५।१५ सवाक्षीणा स्पर्ध शुतरु ५।११ सहभरिदुक्खाविद्धभं ४।१ सहभरिदुक्ख्यान्द्धिभं ४।२ सामंतमोलिमणिरश्मित २।१९ सानिकशेभाविताश्चा ३।१२ सितांशुक्या मङ्गलमात्र ३।१२ सुखंदरि अहगमरा ४।५८ सूर्याचन्द्रमसो यस्य ४।२८ स्फुरता विद्युत्प्रितमिद ४।७२ हं वै पुरोचति भाअ ४।४५ इस अयच्छ मे कान्तो ४।३३ हिमभाहिकपिभङ्कक्सओ ४।६ हतोह्यौयेनवेनोद ४।१७ हृदयमिषुभिः काम २।१