वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

उपायेषु दण्डः । २८७ भागो धृतः शूलधरस्य यज्ञे । चक्रुः कुमारं ध्वजिनीपतिं च वरं शिशूनां च भयाद्वलस्थम् ॥ इति । शिशूनां वरं,श्रेष्ठम्,अतिशिशुमित्यर्थः। तं कुमारं कार्त्तिकेयं बलस्थं सैन्यमध्यस्थं सन्तं ध्वजिनीपतिं सेनापतिं चक्रुरित्यर्थः । महाभारते अर्जुनवाक्यम्- धर्मं संरक्षते दण्डस्तथैवार्थं नराधिप । कामं च रक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ॥ दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डोऽभिरक्षति । तथा, वाचा दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम् । दानदण्डः स्मृतो वैश्यो निर्दण्डः शूद्र उच्यते ॥ असम्मोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च । मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशाम्पते ॥ यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूद्यतः । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ते नेता चेत्साधु पश्यति ॥ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ॥ नाभीतो यजते राजन् नाभीतो दातुमिच्छति । नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम् ॥ नाहत्वा मत्स्यघाती च प्राप्नोति महतीं श्रियम् । नाघ्नतः कीर्त्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः ॥ इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत । य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम् ॥ हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽग्निर्व्वरुणो यमः ।

२८८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः ॥ वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत । एतान् देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः ॥ न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथञ्चन । मध्यस्थान् सर्वभूतेषु दान्तान् श्रमपरायणान् ॥ यजन्ते मानवाः केचित्प्रशस्ताः सर्वकर्मसु । न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कञ्चिदहिंसया ॥ सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः । नकुलो मूषकानत्ति बिडालो नकुलं तथा ॥ बिडालमत्ति श्वा राजन् श्वानं व्यालमृगस्तथा । व्यालमृगो, व्याघ्रः । तानत्ति पुरुषः सर्वान् पश्य धर्मो यथागतः ॥ प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत् । विधानं वेदविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति ॥ यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि । नावधेन हि कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम् ॥ उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां पर्वतेषु च । न च कश्चिन्न तान् हन्ति किमन्यत्प्राणयापनात् ॥ सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानि चित् । पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः ॥ ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विनीतक्रोधमत्सराः । वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः ॥ भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान् पशून् । मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च ॥ १ देहविपर्ययः ।

उपायेषु दण्डः । २८९ दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः । कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः ॥ दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विनश्येयुरिमाः प्रजाः । जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान् बलवत्तराः ॥ सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः प्रजा रक्षति साधु नीतः । पश्याग्नयश्च प्रतिशाम्यभीताः सन्तर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति॥ अन्धन्तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किञ्चन । दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥ येऽपि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपीडिताः ॥ सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जनः । दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायैव प्रवर्त्तते ॥ चातुर्वर्ण्यप्रमोदाय सुनीतिनयनाय च । दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थौ चानुरक्षितुम् ॥ यदि दण्डान्न लभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च । अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ अद्युः, भक्षयेयुः । न ब्रह्मचर्य्यधीयीत कल्याणीं१ न दुहेत२ गाम् । न कन्योद्वहनं गच्छेदयदि दण्डो न पालयेत् ॥ चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः । न विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ विष्वग्लोपः प्रवर्त्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः । ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १ अपत्यवतीम् । २ लोक इति शेषः । ३७

२९० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः । विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत् ॥ न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बाला जातु कस्य चित् । न तिष्ठेद्युवती धर्मे यदि दण्डो न पालयेत् ॥ दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डे विदुर्बुधाः । दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः ॥ न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृश्यते । यत्र दण्डः सुविहितश्चरते रिपुबाधनः ॥ हविः श्वापि लिहेद्दृष्ट्वा दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् । हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत् ॥ अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः । स च दण्डसमायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम् ॥ इति । स च दुर्वृत्तेषु निपात्य इत्याह— याज्ञवल्क्यः, तदवाप्य नृपो दण्डं दुर्वृत्तेषु निपातयेत् । धर्मो हि दण्डरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥ स नेतुं न्यायतोऽशक्यो लुब्धेनाकृतबुद्धिना । सत्यसन्धेन कृतिना सुसहायेन धीमता ॥ नेतुं, प्रणेतुम् । न्यायतः, यथाशास्त्रम् । सत्यसन्धेन, सत्य- प्रतिज्ञेन । यथाशास्त्रं प्रयुक्तः सन्न्सदेवासुरमानुषम् । जगदानन्दयेत्सर्वमन्यथा तु प्रकोपयेत् ॥ अधर्मदण्डनं स्वर्गकीर्त्तिलोकविनाशनम् । सम्यक्तु दण्डनं राज्ञः स्वर्गकीर्त्तिजयावहम् ॥ अपि भ्राता सुतोऽर्च्यो वा श्वशुरो मातुलॊऽपि वा ।

उपायेषु दण्डः । २९१ नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद्विचलितः स्वकात् ॥ अर्घ्यः, पूज्यः । यो दण्ड्यान्दण्डयेद्राजा सम्यग्वध्यांश्च घातयेत् । इष्टं स्याच्छुतिभिस्तेन समाप्तवरदक्षिणैः ॥ इति सञ्चिन्त्य नृपतिः क्रतुतुल्यफलं पृथक् । व्यवहारान् स्वयं पश्येत्सभ्यैः परिवृतोऽन्वहम् ॥ कुलानि जातीः श्रेणीश्च गणान् जनपदानपि । स्वधर्माच्चलितात्राजा विनीय स्थापयेत्पथि ॥ इति । कुलानि, कुटुम्बादीनि । जातीः, ब्राह्मणादीन् । श्रेणीः, सुवर्णकारादेः। गणान्,मठब्राह्मणादीन् । जनपदान्, राष्ट्राणि । दण्ड्यश्च द्विविधः-विहिताननुष्ठाता निषिद्धानुष्ठाता च । तदाह- नारदः, यो यो वर्णोऽपहीयेत यथोद्रेकमनुव्रजेत् । तं तं दृष्ट्वा स्वतो मार्गात्प्रच्युतं स्थापयेत्पथि ॥ अशास्त्रोक्तेषु चान्येषु पापयुक्तेषु कर्मसु । प्रसमीक्ष्यात्मना राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ इति । अपहीयेत,स्वधर्माच्च्युतो भवेदित्यर्थः। उद्रेको,निषिद्धं कर्म। मनुरपि, पिताऽऽचार्यः सुहृन्माता भार्या पुत्रः पुरोहितः । नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥ इति । एतच्च मातापित्रादिव्यतिरेकेण । “अदण्ड्यौ मातापितरौ स्नातकपुरोहितपरिव्राजकवानप्रस्थाः श्रुतशीलशौचाचारवन्तस्ते- हि धर्माधिकारिण” इति विज्ञानेश्वरलिखितस्मृतेः । मातापितृत्व- द्वहुश्रुतोऽपि न दण्ड्यः । “स एष बहुश्रुतो भवति” इत्युपक्रम्य- “षड्भिः परिहार्यो राज्ञा अवध्यश्चावन्ध्यश्चादण्ड्यश्चाबहि-

२९२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ष्कार्यश्चापरिवाद्यश्चापरिहार्य्यश्च" इतिगौतमोक्तेः। अन्यः पुनर्ब्रा- ह्मणो दण्ड्य एव । सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत्- इति याज्ञवल्क्योक्तेः । मनुः, तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् । ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत्पूर्वमीश्वरः ॥ तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । भयाद्भोगाय कल्पन्ते स्वधर्म्मान्न चलन्ति च ॥ तं देशकालौ शक्तिं च विद्यां चावेक्ष्य तत्त्वतः । यथार्हतः सम्प्रणयेन्नरेष्वन्यायवर्त्तिषु ॥ स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः । चतुर्णामाश्रमाणां च धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः ॥ दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति । दण्डः सुप्तेषु जागर्त्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ समीक्ष्य स धृतः सम्यक् सर्वा रञ्जयति प्रजाः । असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः ॥ यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः । शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान् बलवत्तराः ॥ अद्यात्काकः पुरोडाशं श्वाऽवलिह्याद्धविस्तथा । स्वाम्यं च न स्यात्कस्मिश्चित्प्रवर्त्तेताधरोत्तरम् ॥ सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥ देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः ॥

उपायेषु दण्डः । २९३ दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन्सर्वसेतवः । सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात् ॥ इति । स च दण्डो द्विविधः । तदाह— नारदः, शारीरश्चार्थदण्डश्च दण्डश्च द्विविधः स्मृतः । शारीरस्ताडनादिस्तु मरणान्तः प्रकीर्त्तितः । काकिण्यादिस्त्वर्थदण्डः सर्वस्वान्तस्तथैव च ॥ इति । यत्तु मनुना— धिग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्वाग्दण्डं तदनन्तरम् । तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम् ॥ इति चतुर्विधत्वमुक्तम् । तत्राद्यं द्वयमल्पापराधविषयम् । वधदण्डः, शारीरो दण्डः । स च ब्राह्मणव्यतिरिक्तस्य कर्त्तव्य इति तत्स्थानानि वदतोक्तं मनुना । दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥ उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥ इति । एतेषां यन्निमित्तोऽपराधस्तत्रैवोपस्थादौ निग्रहः कार्यः । धनदानाशक्तस्य दण्डद्वयमाह— कात्यायनः, धनदानासहं बुद्ध्वा स्वाधीनं कर्म कारयेत् । अशक्तौ बन्धनागारं प्रवेश्यो ब्राह्मणादृते ॥ इति । यत्त्वापस्तम्बः, चक्षुर्निरोधो ब्राह्मणस्येति । तत् पुरान्निर्वासनकाले वस्त्रादिना चक्षुर्निरोधः कार्य इति व्याख्येयम् । निरोधपदस्वारस्यात्पूर्वोदाहृतवचनाविरोधाच्च ।

२९४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे शारीरदण्डवच्चार्थदण्डोऽप्युत्तमसाहसादिभेदेनानेकधेति त- दुपयोगिकृष्णलादिनिरूपणम् । तत्र— याज्ञवल्क्यः, जालसूर्य्यमरीचिस्थं त्रसरेणू रजः स्मृतम् । तेऽष्टौ लिक्षास्तु तास्तिस्रो राजसर्षप उच्यते ॥ गवाक्षप्रविष्टादित्यकिरणेषु यत्सूक्ष्मं वैशेषिकोक्तरीत्या द्य- णुकत्रयारब्धं रजो दृश्यते तत् त्रसरेणुरिति मन्वादिभिः स्मृतम् । गौरस्तु ते त्रयः षट् ते यवो मध्यस्तु ते त्रयः । कृष्णलः पञ्च ते माषास्ते सुवर्णस्तु षोडश ॥ पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्त्तितम् । इति । इदं तु कनकपरिमाणम् । रजतपरिमाणमपि— तेनैवोक्तम् , द्वे कृष्णले रौप्यमाषो धरणं षोडशैव ते । शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलमेव तु ॥ निष्कं सुवर्णाश्चत्वारः-इति । कृष्णलद्वयपरिमितो रौप्यस्य माषो भवति। ते षोडश माषा रौप्यस्य धरणम् । दशभिर्धरणैः शतमानसंज्ञकं रौप्यस्य परि- माणम्, तदेव च पलम् । चत्वारः सुवर्णा रौप्यस्य निष्कः । ताम्रपरिमाणमपि — तेनैवोक्तम् , कार्षिकस्ताम्रिकः पणः । इति । सुवर्णपलस्य चतुर्थोऽंशः कर्षः तेन सम्मितः कार्षिकः स ताम्रिकः पणो भवति । ताम्रस्यायं ताम्रिकः । साशीतिः पणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहसः । तदधं मध्यमः प्रोक्तस्तदर्धमधमः स्मृतः ॥

उपायेषु दण्डः । २९५ अशीत्यधिकसहस्रसङ्ख्याकाः पणा उत्तमसाहसाख्यो दण्डः, चत्वारिंशदधिकपञ्चशतसङ्ख्यपणात्मको मध्यमसाहसाख्यः, सप्त- त्यधिकशतद्वयसङ्ख्याकपणात्मकोऽधमसाहसाख्यः । स एव च शास्त्रान्तरे प्रथमसाहसाख्य इत्युच्यते । यत्तूक्तम्— मनुना, पणानां द्वे शते सार्द्धे प्रथमः साहसः स्मृतः । मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः ॥ इति, तदल्पापराधविषयम् । धिग्दण्डस्त्वथ वाग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा । योज्या व्यस्ताः समस्ता वाप्यपराधवशादिमे ॥ धिग्दण्डो, धिक्त्वां कापुरुषमित्यादिः । वाग्दण्डः, सर्वस्वं ते हरामि, त्वां देशान्निर्वासयामीति परुषभाषणम् । ज्ञात्वाऽपराधं देशं च कालं बलमथापि वा । वयः कर्म च वित्तं च दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ क्वचिद्देशे स्वल्पेनैव शीतेनाऽऽतपेन वा स्वल्पकालेन भोजन- निवारणेनाधिका पीडा भवति, क्वचिच्च महतापि न तावती । तथा काले शरदादौ, तथा दण्डनीयबलं विदित्वा ताडनादिदण्डो वि- धेयः । तथा वयःकर्मवित्तानि । वयः, अशीत्यादि वार्द्धकं, प्रागुप- नयनादि शैशवं च । कर्माग्निहोत्रादि । वित्तं प्रसिद्धम् । क्वचि- त्क्वचिद्वाचनिका एव दण्डविशेषा उक्ताः— विष्णुधर्मोत्तरे, उत्साहमन्त्रशक्तिभ्यां प्रभुशक्तिश्च दैविकी । चतस्रः शक्तयस्तस्य वैष्णव्यः परिकीर्त्तिताः ॥ कः समर्थः प्रजाः पातुं विना वैष्णवतेजसा । सर्वदेवमयस्यैवं वारुणे पृथिवीपतेः ॥

२९६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वारुणे इति परशुरामस्य वरुणात्मजं पुष्करं प्रति सम्बु- द्धिः। अयं च दण्डो द्विविधः-स्वविषयदण्डः परविषयदण्डश्च। तत्राद्यः—“दण्डप्रणयनं राम स्वदेशे शृणु भूभुजाम्” इत्यादिना- च्यते। द्वितीयस्तु—“द्विविधः कथितो दण्डः परदेशे पुरातनैः” इत्यादिनाग्रे कथयिष्यते। दण्डप्रणयनं सम्यक् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। कथं स्वविषये तस्य दण्डनीतिर्भवेद्ध्रुवा॥ कथं च दण्डं प्रणयन्नरेन्द्रो धर्मेण युज्येद्यशसा च वीर। अर्थेन कामेन च सर्वमेतद्ब्रवीहि मे यादवनाथपुत्र॥ पुष्कर उवाच। दण्डप्रणयनं राम स्वदेशे शृणु भूभुजाम्। यस्य सम्यक्प्रणयनात्स्वर्गभाक्पार्थिवो भवेत्॥ त्रियवं कृष्णलं विद्धि माषस्तत्पञ्चकं भवेत्। कृष्णलानां तथा षष्ट्या कर्षार्द्धं राम कीर्तितम्॥ सुवर्णश्च विनिर्दिष्टो राम षोडशमाषिकः। निष्कं सुवर्णाश्चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः॥ ताम्ररूप्यसुवर्णानां मानमेतत्प्रकीर्तितम्। ताम्रिकः कार्षिको राम प्रोक्तः कार्षापणो बुधैः॥ पणानां द्वे शते सार्द्धे प्रथमः साहसः स्मृतः। मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः॥ बालदायादकं रिक्थं तावद्राजा तु पालयेत्। यावत्स स्यात्स मावृत्तो यावद्वातीतशैशवः॥ वेश्याऽपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च। पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च॥ निष्कुलासु, पितृकुलभर्तृकुलरहितासु।

जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः । ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् । अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ॥ ममेदमिति यो ब्रूयात्सोऽनुयुक्तो यथाविधि । संवाद्य रूपसङ्ख्यादीन्स्वामी तद्द्रव्यमर्हति ॥ संवाद्य, यथास्थितं निवेद्य । अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ॥ वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति । वर्णो, रक्तपीतादिर्वस्त्रादौ । रूपं, कटककुण्डलादिर्जातिवि- शेषः । प्रमाणं, परिमाणं, तोलकादि हस्तचितस्त्यादि वा । प्रनष्टाधिगतं रिक्थं तिष्ठेद्युक्तैरधिष्ठितम् । यांस्तत्र चौरान् गृह्णीयाद्घातयेत्कुञ्जरेण तान् ॥ ममेदमिति यो ब्रूयादसत्येन तथा निधिम् । तस्य दण्डं हरेद्राजा स्ववित्तस्यांशमष्टमम् ॥ असत्यता च रूपपरिमाणादेर्विसंवादेन बोद्ध्या । स्ववित्त- स्य, निधिस्थद्रव्यस्य । चौरैरमुषितो यस्तु मुषितोऽस्मीति भाषते । तत्प्रदाय च भूपाले स दण्ड्यस्तावदेव तु ॥ यो यावन्निह्नुवीतार्थं मिथ्या यो वा वदेत्ततः । तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्विगुणं दमम् ॥ कूटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः । प्रमापयेन्महाभाग ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥ यः स्वामिनाऽननुज्ञातमाधिं भुङ्क्ते विचक्षणः । अवध्य मूलं कर्त्तव्यं तस्य दण्डं महीक्षिता ॥ ३८

२९८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मूलं, मूलद्रव्यम् । अवध्य, अहिंसयित्वा, न्यूनमकृत्वेत्य- र्थः । वृद्धेस्तु सर्वथा लोप एव । वस्त्रादौ तु तथा मूलच्छेदे धर्मो न हीयते । सुवर्णरूप्यादावाधीकृते तद्भोगे मूलच्छेदं विना वृद्धौ च लोप इत्युक्तं, वस्त्रादावाधीकृते तद्भोगे मूलच्छेदे कृतेऽपि राज्ञो धर्मो न हीयत इत्यर्थः । यो निक्षेपं वञ्चयति यश्चानिक्षिप्य याचते । तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वा द्विगुणं दमम् ॥ उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः । ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः ॥ उपधाभिः, छलादिभिः । यो याचितकमादाय न तद्द्याद्यथाक्रमम् । स निगृह्य बलाद्दाप्यो दण्डं वै पूर्वसाहसम् ॥ अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्यात्परद्रव्यस्य विक्रयम् । निर्दोषो ज्ञानपूर्वं तु चौरवद्वधमर्हति ॥ मूल्यमादाय यो विद्यां शिल्पं वा न प्रयच्छति । दण्ड्यः स मूल्यं सकलं धर्मज्ञेन महीक्षिता ॥ द्विजभोज्ये तु सम्प्राप्ते प्रातिवेश्यमभोजयन् । हिरण्यमाषकं दण्ड्यः पापे नास्ति व्यतिक्रमः ॥ पापे, कृतपापे प्रातिवेश्ये सति, अभोजयितुरिति शेषः । व्यतिक्रमो दण्डो नास्ति । आमन्त्रितो द्विजो यस्तु वर्त्तमानः प्रतिग्रहे । निष्कारणं न गच्छेद्यः स दाप्योऽष्टशतं दमम् ॥ प्रतिग्रहे वर्त्तमानः, प्रतिग्रहपरिग्रहभोजनादिकं कुर्वन् । प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः ।

उपायेषु स्वविषये दण्डः । २९९ भृतो नार्तो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोचितम् ॥ स दण्ड्यः कृष्णलान्राष्टौ न देयं चास्य वेतनम् । अकाले यस्त्यजेद्भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु ॥ यो ग्रामदेशसन्धानं कृत्वा सत्येन संविदम् । विसंवदेनरो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत् ॥ क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् । सोऽन्तर्दशाहात्तत्साम्याद्दद्याच्चैवाददीत च ॥ साम्यात्, न्यूनाधिकभावाभावेन । परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नैव दापयेत् । आददद्धि ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥ यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति । तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥ अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद्द्वेषेण मानवः । स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं कन्यादोषमदर्शयन् अकन्या, क्षतयोनिः । यस्त्वन्यां दर्शयित्वान्यां वोढुः कन्यां प्रयच्छति । उत्तमं तस्य कुर्वीत राजा दण्डं तु साहसम् ॥ वरो दोषान्न विख्याप्य यः कन्यां वरयेदिह । दत्ताऽप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयम् ॥ लुब्धोऽन्यत्र तु विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति । वहेच्छुल्कं तु विक्रेता सत्यङ्कारं तु सन्त्यजेत् ॥ द्विगुणं दण्डयेदेनमिति धर्मो व्यवस्थितः । मूल्यैकदेशं दत्त्वा तु यदि क्रेता धनं त्यजेत् ॥ दण्ड्यः स मध्यमं दण्डं तस्य दण्डस्य मोक्षणम् । दुह्याद्धेनुं तु यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनम् ॥

३०० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं चाप्यरक्षिता । दण्डं दत्त्वा न विरमेत्स्वामिभिः कृतलक्षणः ॥ बद्धः कार्ष्णायसैः पाशैस्तस्य कर्मकरो भवेत् । धनुःशतपरीमाणां ग्रामस्य तु समन्ततः ॥ द्विगुणां त्रिगुणां वापि नगरस्य तु कल्पयेत् । वृत्तिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ॥ छिद्रं निवारयेत्सर्वं श्वसूकरमुखानुगम् । तत्राप्यनावृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि ॥ न तत्र कारयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम् । अनिर्दशाहां गां सूतां वृषान् देवपशूंस्तथा ॥ अनिर्दशाहाम्, प्रसवोत्तरमनतिक्रान्तदशरात्राम् । सपालान् वा विपालान् वा नदण्ड्यान् मनुरब्रवीत् अतोऽन्यथा विनष्टस्य दशांशं दण्डमर्हति । वैराद्दशगुणं दण्डं विनाशात् क्षेत्रियस्य तु ॥ गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा ज्ञानतो हरन् । शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादाज्ञानाद्द्विशतो दमः ॥ सीमाबन्धनकाले तु सीमाबन्धनकारिणाम् । तेषां संज्ञां ददानस्तु जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ॥ अनर्थेनापि यो भिन्द्यात्संविदं वा विगच्छति । उत्तमं साहसं दण्ड्यमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ स्थापितां चापि मर्यादां ये भिन्द्युः पापकारिणः । सर्वे पृथक् पृथक् दण्ड्या राज्ञा प्रथमसाहसम् ॥ मर्यादां, सीमामर्यादाम् । शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । वैश्यश्च द्विशतं राम शूद्रश्च वधमर्हति ॥

उपायेषु स्वविषये दण्डः । ३०१ पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । वैश्ये चाप्यर्द्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ॥ क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु । शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ॥ पञ्चाशत्क्षत्रियो दण्ड्यस्तथा वैश्याभिशंसने । शूद्रे चैवार्द्धपञ्चाशत्तथा धर्मो न हीयते ॥ वैश्यस्याक्रोशने दण्ड्यः शूद्रश्चोत्तमसाहसम् । शूद्राक्रोशे तथा वैश्यः शतार्द्धं दण्डमर्हति ॥ सवर्णाक्रोशने दण्डस्तथा द्वादशिकः स्मृतः । द्वादशिकः, द्वादशपणात्मकः । वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् ॥ एकजातिर्द्विजातिं तु वाचा दारुणा क्षिपेत् । जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥ एकजातिः, शूद्रः, उपनयनकृतद्वितीयजातेरभावात् । नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वताम् । निखेयोऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥ अयोमयः, लोहमयः । धर्मोपदेशं धर्मेण द्विजानामस्य कुर्वतः । तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शारीरमेव च । वितथं तु ब्रुवन्दाप्यो राज्ञा द्विगुणसाहसम् ॥ यस्तु पातकसंयुक्तैः क्षिपेद्वर्णांन्तगोचरैः । उत्तमं साहसं तस्मिन्दण्डः पात्यो यथाक्रमम् ॥ राज्ञे निवेद्य नियमं प्रशमं यान्ति ये मिथः । सर्वे द्विगुणदण्ड्यास्ते विप्रलम्भान्नृपस्य तु ॥

प्रीत्या मयास्याभिहितं प्रमादेनाथ वा वदेत् । भूयो न चैवं वक्ष्यामि स तु दण्डार्धभाग्भवेत् ॥ काणं वाप्यथ वा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् । तथ्येनापि ब्रुवन्दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥ मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुम् । आक्षारयन् शतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ॥ गुरुवर्जं तु मार्गे हि यो मार्गं न प्रयच्छति । स दाप्यः कृष्णलं राज्ञा तस्य पापस्य शान्तये ॥ एकजातिर्द्विजातिं तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् । तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन् ॥ अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः । अवमेहयतो मेढ्रमवमर्द्दयतो गुदम् ॥ सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः । कट्यां कृताङ्को निर्वास्योऽङ्गमेकं चास्य कर्त्तयेत् ॥ केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् । पादयोर्घाटिकायां तु ग्रीवायां वृषणेषु च ॥ त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः । अस्थिभेत्ता च षण्निष्कान् प्रमाप्यश्च प्रमापकः ॥ अङ्गभङ्गकरस्याङ्गं तदेवापहरेन्नृपः । दण्डपारुष्यकृद्दद्यात्समुत्थानव्ययं तथा ॥ अर्द्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः । पशुक्षुद्रमृगाणां च हिंसायां द्विगुणो दमः ॥ पञ्चाशत्तु भवेद्दण्ड्यस्तथैव मृगपक्षिषु । कृमिकीटेषु दण्ड्यः स्याद्रजतस्य तु माषकम् ॥ तस्यानुरूपं मूल्यं च प्रदद्यात्स्वामिने तथा । सस्वामिकानां सकरं शेषाणां दण्डमेव तु ॥

उपायेषु परविषये दण्डः । ३०३ सकरं, करेण स्वामिने देयेन मूल्येन सहितम् । वृक्षं तु सफलं छित्त्वा सुवर्णं दण्डमर्हति ॥ द्विगुणं दण्डयेच्चैत्ये पथि सीम्नि जलाशये । छेदनादफलस्यापि मध्यमः साहसः स्मृतः ॥ इत्यादिनानाश्रुतिस्मृतिपुराणेषु बहवो दण्डप्रकारा उक्ताः। इति स्वविषये दण्डः । “कथं स्वविषये तस्य दण्डनीतिर्भवेद्ध्रुवम्” इत्यादिना स्वदेशे दण्डनिरूपणे कृते परविषयेऽपि कथं दण्डः कर्त्तव्य इत्यपेक्षायाम्— विष्णुधर्मोत्तरे, राम उवाच । सामभेदौ तथा प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च । दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे ब्रवीहि मे ॥ पुष्कर उवाच । द्विविधः कथितो दण्डः परदेशे पुरातनैः । प्रकाशश्चाप्रकाशश्च तं निबोध द्विजोत्तम ॥ लुण्ठनं ग्रामघातश्च सस्यघातस्तथैव च । चतुरङ्गेन दण्डेन परेषां च तथा वधः ॥ चतुरङ्गेन दण्डेन, रथाश्वगजपदातिरूपसैन्येन । प्रकाशः कथितो दण्डः प्रत्यक्षं वह्निदीपनम् । अप्रकाशो विषं वह्निर्गुढैश्च पुरुषैर्वधः ॥ दूषणं यवसादीनामुदकानां च दूषणम् । रसक्रियाश्च विविधाः सुभगाभेदनादिकम् ॥ परराज्ञोऽन्तःपुरे या सुभगा तस्याः केन चिदुपायेन भेद-

३०४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे नादिकम् । आदिपदेन सामदानयोरुपादानम् । एवमादीनि कार्याणि परचक्रे महीक्षिता । स्वराष्ट्रे च द्विजश्रेष्ठ दूष्याणां बलिनामपि ॥ चत्वार एते कथिता ह्युपायाः प्रधानभूता भुवि पार्थिवानाम् । अतः परं ते कथयामि राम शेषांस्त्रयस्ते न मयेरिता ये ॥ इति। इति दण्डः । अथोपेक्षा । विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच यदि मन्येत नृपतिरनेन मम विग्रहे । अनर्थायानुबन्धः स्यात्सन्धिना च तथा भवेत् ॥ साम लज्जास्पदं चात्र दानं चार्थक्षयङ्करम् । भेदे दण्डेऽनुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् ॥ अवज्ञापहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत् । उपेक्षैव च धर्मज्ञ श्रेयसी तत्र सा स्मृता ॥ उपेक्षया यत्र तु शक्यमर्थक्षयव्ययायासविहीनया न । कार्यं भवेद्ब्राह्मण विग्रहेण लज्जास्पदेनाप्यथ सन्धिना च ॥ इति। यत्रार्थक्षयव्ययाभ्यामायासेन च विहीनयोपेक्षया शक्यं कार्यं कर्तुं तत्र हे ब्राह्मण राम लज्जास्पदेन विग्रहेण सन्धिना व कार्यं न भवेत् । इत्युपेक्षा । अथ माया । सा च विना मन्त्रतन्त्रादिकमन्यथाभूतस्यार्थस्यान्यथा- भासनोपायः । कपटमिति लोके प्रसिद्धम् । सा च—

उपायेषु माया । ३०५ विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच । उत्पातैर्विविधैः कार्यं परस्योद्वेजनं नृपैः । अरातिशिबिरस्थाने वसतिर्यस्य पक्षिणः ॥ स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज । विसृज्यैनं ततस्तीव्रमुलकापातं प्रदर्शयेत् । अनेनैवानुसारेण बुद्ध्या निश्चित्य यत्नतः ॥ उत्पातानि तथान्यानि दर्शनीयानि पार्थिवैः । उद्वेजनं तथा कुर्यात्कुहकैर्विविधैर्द्विषाम् ॥ सांवत्सरा नवर्ष च नाशं ब्रूयुः परस्य च । जिगीषुः पृथिवीराज्यं तेन चोद्वेजयेत्परान् ॥ सांवत्सराः, ज्योतिर्विदः । नवर्षे, वृष्ट्यभावम् । देवतानां प्रसादानि कीर्तनीयानि तस्य तु ॥ सुस्वप्नलाभांश्च तथा जिगीषुं प्रति कीर्तयेत् । दुःस्वप्नलाभं च तथा परेषामिति निश्चयः ॥ आगतं नो मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् । एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्ना भग्नाः परे इति ॥ क्ष्वेडाकिलकिलाशब्दमस्य शत्रुर्हतस्तथा । देवाज्ञाबृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति ॥ एवम्प्रकारा द्विजवर्य मायाः कार्या नरेन्द्रैररिषु प्रहृष्टैः । मायाहतः शत्रुरथ प्रशक्यः सङ्ख्ये सुखं हन्तुमदीनसत्त्वः॥इति। इति माया । अथेन्द्रजालम् । तच्च मन्त्रतन्त्रादिना अन्यथास्थितस्यार्थस्यान्यथावभासः । ३९

३०६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच । चतुरङ्गं बलं राजा इन्द्रजालेन दर्शयेत् । सहायार्थमनुप्राप्तान्दर्शयेत्त्रिदिवौकसः ॥ रक्तवृष्टिश्च सन्दर्श्या परेषां शिविरं प्रति । छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् ॥ आधित्सता सन्धिमहीन सत्त्वात्कार्यं भवेद्राम महेन्द्रजालम् । वक्ष्यामि तेऽन्योपनिषत्सु तुल्ययोगानि चान्यानि जयावहानि॥ इति। इतीन्द्रजालम् । एवं सामादयः सप्तोपाया निरूपिताः । अधुना “मन्त्रमूल- मिदं राज्यम्”इत्यादिवचनैर्मन्त्रस्य प्राशस्त्येन मन्त्रो निरूप्यते । तत्र— अग्निपुराणे, राम उवाच । प्रभावोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते । प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा ॥ मन्त्रयेतैह कर्माणि नाऽनाप्तैर्नाविपश्चिता । अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलम् ॥ अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश्चयः । अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनम् ॥ सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तेश्च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते ॥ मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवम् । सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणम् ॥ इति