वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

यात्राप्रकरणे सङ्ग्रामादनिवर्तनं क्षात्रधर्मः । ४०५ १ युद्ध्येत स्यन्दनाश्वेन समेऽनूपोन्नते द्विपैः । वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचर्मायुधैः स्थले ॥ कुरुक्षेत्रांश्च मात्स्यांश्च पाञ्चालांञ्छूरसेनजान् । दीर्घाल्लघूंश्चैव नरानग्रानीकेषु योजयेत् ॥ प्रहर्षयेद्वलं व्यूह्य भृशार्तांश्च परीक्षयेत् । चेष्टांश्चैव विजानीयादरीन् योधयतामपि ॥ इति । मनुः, समोत्तमाधमै राजा त्वाहूतः समरे परैः । न निवर्तेत सङ्ग्रामात्क्षात्रं धर्ममनुस्मरन् ॥ आहवेषु मिथोऽन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः । युद्ध्यमानाः परं शक्त्या स्वर्गं यान्त्यपराङ्मुखाः ॥ न कूटैरायुधैर्हन्याद्युद्ध्यमानो रणे रिपून् । न कर्णिभिर्नापि दिग्धैर्नाग्निज्वलिततेजनैः ॥ मिथः परस्परं, स्पर्धमाना इतिशेषः । दिग्धैः विषाक्तैः । महाभारते, राज्ञां नियोगाद्योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः । इति । राज्ञोऽधिकमित्यनुवृत्तौ- गौतमः, सङ्ग्रामे संस्थानमनिवृत्तिश्च । इति । देवलः, प्रजार्थं क्षत्रियो युद्ध्येत्स्वान् प्राणान् सम्परित्यजेत् । अश्वमेधफलं कृत्स्नं निसर्गेणाधिगच्छति ॥ शस्त्रेण निहतः सङ्ख्ये द्विषद्भिरपराङ्मुखः । १ स्यन्दनाश्वैः समे युद्ध्येदनूपे नौद्विपैस्तथा । इति मुद्रितमनु पुस्तके पाठः ।

४०६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे शक्रलोकमवाप्नोति स्ववीर्याद्विजितं शुभम् ॥ आहवेऽभिमुखे शूरं प्रहितानि द्विषद्गणैः । भिन्द्युर्यावन्ति शस्त्राणि तावन्तः क्रतवोऽस्य ते ॥ क्षतेभ्यः प्रस्रुतं रक्तं क्षितिपांसुषु संस्पृशेत् । स देवलोके तावन्तं कालं तिष्ठति वै ध्रुवम् ॥ नास्ति राज्ञां समरतनुत्यागसदृशो धर्मः । गोब्राह्मणमित्रधनरक्षणार्थं मृतास्ते स्वर्गभाजः ॥ याज्ञवल्क्यः, य आहवेषु युध्यन्ते भूम्यर्थमपराङ्मुखाः । अकूटैरायुधैर्यान्ति ते स्वर्गं योगिनो यथा ॥ इति । यमः, क्षत्रियस्योरसि क्षत्रं पृष्ठे ब्रह्म प्रतिष्ठितम् । तस्मात्पृष्ठं रणे रक्षेन्मा भवेद्ब्रह्मघातकः ॥ इति । पृष्ठं रणे रक्षेदित्यनेन पलायननिषेधः । मनुः, न च हन्यात्स्थलारूढं न क्लीबं न कृताञ्जलिम् । न मुक्तकेशमासीनं न तवास्मीति वादिनम् ॥ न सुप्तं न विसन्नाहं न नग्नं न निरायुधम् । नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ॥ नायुधव्यसनं प्राप्तं नार्त्तं नातिपरिक्षतम् । न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ इति । बौधायनः, भीतमत्तोन्मत्तप्रमत्तविसन्नाहस्त्रीबालवृद्धब्राह्मणैर्न युध्येता- न्यत्राऽऽततायिनः । इति । गौतमः,

यात्राप्रकरणे युद्धे मरणपलायनयोर्धर्माधर्मत्वे । ४०७ न दोषो हिंसायामाहवेऽन्यत्राश्वसारथ्यनायुधकृताञ्जलि- प्रकीर्णकेशपराङ्मुखोपविष्टस्थलवृक्षारूढदूतगोब्राह्मणवादिभ्यः । देवलः, तृणखादी परप्रेप्सुरलसः शरणं गतः । षण्ढः परार्दितो लिङ्गी स्थविरः पतितः शिशुः ॥ न धर्मयुद्धे हन्तव्या ज्ञेया योधैरनापदि । इति । व्यासः, ये हता निशितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः । ते गता ब्रह्मसदनं न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ न यज्ञैर्दक्षिणाभिर्वा न तपोभिर्न विद्यया । स्वर्गे यान्ति तथा मर्त्या यथा योधा रणे हताः ॥ न ह्यधर्मोऽस्ति पापीयान् क्षत्रियस्य पलायनात् । युद्धाद्धि धर्मः श्रेयान् वै पन्थाः स्वर्गस्य विद्यते ॥ इति । आपस्तम्बः, ब्राह्मणस्वान्यपजिगीषमाणः प्रत्यानेतुमिच्छन् युद्ध्यमानो हतोऽसौ साक्षायजः । इति । (?) धर्म इत्यर्थः । अत्र व्यासवाक्ये “योधा रणे हता” इति सा- मान्यत उपादानात् आपस्तम्बवाक्येऽपि “युद्ध्यमानो हत” इत्युपादानात्स्थानापत्त्या क्षत्रियातिरिक्तस्यापि क्षत्रवृत्त्या जीवतो युद्धमरणमत्यन्तं धर्मसाधनं, पलायनं सामर्थ्ये सति गोब्राह्म- णादीनामसंरक्षणं चात्यन्तमधर्मसाधनमिति द्रष्टव्यम् । आदित्यपुराणे, शूरस्याग्रे यदा विप्र आर्त्त उत्क्रोशते भृशम् । न च तं त्रायते पापाच्छूरो नरकभाग्भवेत् ॥ ब्राह्मणानां गवां चैव रक्षार्थं हन्यते यदि ।

४०८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स शूरो जीवितं हित्वा इन्द्रलोकं प्रपद्यते ॥ इति । याज्ञवल्क्ये, पदानि क्रतुतुल्यानिभग्नेष्व विनिवर्तिनाम् । राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ॥ इति । आदित्यपुराणे, प्रजार्थे निहता ये च राजानो धर्मतत्पराः । अग्निविद्युद्धता ये च सिंहव्याघ्रहताश्च ये ॥ प्राप्नुवन्ति च ते सर्वे पुरीमैरावतीमिमाम् । निहताः, शस्त्रादिना । अग्निविद्युद्धता इत्यादावपि प्रजा- र्थ इत्यनुषज्यते । मनौ, यदस्य सुकृतं किञ्चिदमुत्रार्थमुपार्जितम् । भर्त्ता तत्सर्वमादत्ते परावृत्तहतस्य तु ॥ इति । आदित्यपुराणे, सङ्ग्रामे प्रस्थितं भूपं भृत्यस्त्यजति यः क्षणात् । स तेन नृपदण्डेन मूढो नरकमृच्छति ॥ जित्वारिं भोगसम्पत्तिर्मृतस्य च परा गतिः । निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ॥ शूराणां यद्विनिर्याति रक्तमाधावतां क्वचित् । तेनैव सह पाप्मानं सर्वं त्यजति वै मुने ॥ तथा व्रणचिकित्सायां वेदनां सहते तु याम् । ततो नास्त्यधिकं लोके तपः परमदारुणम् ॥ मृतस्य नास्ति संस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया । कर्तुमिच्छति यस्येह सङ्ग्रामादधिकं हि किम् ॥ वराप्सरःसहस्राणि शूरमायोधने हतम् ।

यात्राप्रकरणे युद्धार्जितस्य कर्तव्यता । ४०९ अभिद्रवन्ति कामार्त्ता मम भर्त्ता भविष्यति ॥ यः सहायान् परित्यज्य स्वस्थः सन् गन्तुमिच्छति । अमून् हि तस्य कृन्तन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ इति । तथा, तोषयित्वा नृपं युद्धे राज्ञां हत्वाग्रतः स्थितम् । जित्वा न हरति द्रव्यं स नरः स्वर्गमाश्रितः ॥ मृद्नाति यदि राष्ट्राणि यदा न हरते धनम् । यदि वध्येत तत्रैव स नरः स्वर्गमाश्रितः ॥ युद्धार्जितं यत् तत्किं कर्त्तव्यमित्यपेक्षायाम्— मनुः, रथाश्वं हस्तिनं छत्रं धनं धान्यं पशून्स्त्रियः । सर्वद्रव्याणि कुप्यं च यो यज्जयति तस्य तत् ॥ राज्ञश्च दद्युरुद्धारमित्येषा वैदिकी श्रुतिः । राज्ञा च सर्वयोधेभ्यो दातव्यमपृथग्जितम् ॥ सर्वद्रव्याणि, वस्त्रादीनि । कुप्यं, सुवर्णरजतान्यताम्रादि । अपृथग्जितं, योधैः सह सम्भूय जितम् । अत एव गौतमेन पृथग्जिते वाहनादौ च विशेष उक्तः— जेता लभेत साङ्ग्रामिकं वित्तं वाहनं तु राज्ञो योद्धॄंश्च पृथग्जये यथार्हं सभाजयेद्राजा । इति । पृथग्जये, स्वयमेकाकिनैवार्जिते वित्ते। योद्धॄन् यथार्हम्, यथोचितं पूर्वकृतमानसत्कारादिकमपेक्ष्य । सभाजयेत् पूजयेत् । पूर्वशत्रुविजयानन्तरं राज्ञः कर्त्तव्यमुक्तम्— मनुना, जित्वा सम्पूजयेद्देवान् ब्राह्मणांश्चैव धार्मिकान् । प्रदद्यात्परिहारांश्च ख्यापयेदभयानि च ॥ ५२

४१० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सर्वेषां तु विदित्वैषां सममेव चिकीर्षितम् । स्थापयेत्तत्र तद्वंश्यं कुर्याच्च समयक्रियाम् ॥ प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धर्मान् यथोदितान् । रत्नैश्च पूजयेदेनं प्रधानपुरुषैः सह ॥ आदानमप्रियकरं दानं च प्रियकारकम् । अभीप्सितानामर्थानां कालयुक्तं प्रशस्यते ॥ जित्वा, परराष्ट्रं जित्वा । देवान्,धार्मिकान् ब्राह्मणांश्च, त- देशवासिन इति शेषः । सम्पूजयेत्, यथार्हं भूमिसुवर्णदानमाना- दिभिः सत्कुर्यात् । परिहारान्, न मया लोभाद्याविष्टेनास्य जयः कृतः किन्त्वयमस्मानेवमेवमपकृतवांस्ततोऽस्य मया जयः कृत इत्यादीनि स्वनिरपराधताख्यापनानि । यद्वा । परिहारान्, दा- नानि, लब्धं च सुवर्णादिकं मया ब्राह्मणसात्कृतमित्यादिकांश्च । तथा स्वामिदृढभक्तैर्यैर्ममापकृतं तेषामपराधा मया क्षान्ताः स्वस्वव्यापारमनुतिष्ठन्त्वित्यभयं च ख्यापयेत् । तदाह— याज्ञवल्क्यः, नातः परतरो धर्मो नृपाणां यद्रणार्जितम् । विप्रेभ्यो दीयते द्रव्यं प्रजाभ्यश्चाभयं सदा ॥ इति । एषां सर्वेषां,परकीयामात्यादीनाम्। चिकीर्षितम्,अभिप्रायम्। समं,तुल्यम्। विदित्वा,ज्ञात्वा।तद्वंश्यं,सङ्ग्रामहतस्य राज्ञो वंशे भवम्। स्थापयेत्, तत्पदेऽभिषिञ्चेत् । समयक्रियाम्, इतः परं त्वयाऽस्मा- स्वेवं दिशा वर्तितव्यमितिसमयबन्धम् । तेषाम्, परेषां राज्ञाम् । यथोदितान्, यथाकुलक्रमागतान। धर्मान्, आचारान् । प्रमाणानि कुर्वीत,शपथरूपत्वेन कारयेत् । यदि त्वमस्मात्समयबन्धाच्च्युतो भवसि तदास्मात्कुलक्रमागताद्धर्माच्च्युतो भविष्यसीति शपथा- न् कारयेदित्यर्थः । अथ वा । तेषां पूर्वेषां राज्ञां, यथोदितान्

यात्राप्रकरणे परराष्ट्रं जित्वातदेशाचाराद्यलङ्घनम् ४११ यथाकृतान्, धर्मान् प्रजारक्षणप्रकारान् ब्राह्मणामात्यप्रभृतिभ्यो वृत्तिदानानि च, प्रमाणानि अविप्लाव्यानि, कुर्वीत कारयेत् । अभीप्सितानाम्, रणहतराजवंशस्य राज्ञस्तदमात्यानां चापे- क्षितानाम् । अर्थानां द्रव्याणाम् । आदानं ग्रहणम् । अप्रियकरम् अनिष्टकरम् । दानं च प्रियकारकं, तेषामिष्टकारकम् । यतोऽव- श्यापेक्षितगजाश्वादिधनलाभे राजान्तरैरनाक्रमणीयत्वं सम्भव- ति, अत एव तत् कालयुक्तं नवीनराज्यलाभकाले युक्तम- तः प्रशस्यते । विष्णुः, राजा परपुरप्राप्तौ तत्कुलीनमभिषेचयेत् न राजकुल- मुच्छिन्द्यात् अन्यत्राकुलीनराजकुलात् । इति । कात्यायनः, दुष्टस्यापि नरेन्द्रस्य तद्राष्ट्रं न विनाशयेत् । न प्रजानुमतो यस्मादन्यायेषु प्रवर्त्तते ॥ इति । राज्ञोऽन्यायप्रवृत्तौ यतः प्रजानामनुमतिर्नेत्यतो राष्ट्रं न पीडयेदितिसिद्धे येषाममात्यादीनामनुमत्याऽन्याये प्रवृत्तिस्तान् पीडयेदेवेति ध्येयम् । यदा च परराष्ट्रं वशे कृतं तदा तद्देशा- चारादीन् न लङ्घयेदित्याह— याज्ञवल्क्यः, यस्मिन् देशे य आचारो व्यवहारः कुलस्थितिः । तथैव परिपाल्योऽसौ यदा वशमुपागतः ॥ इति यातव्यः शत्रुर्यदि युद्धं करोति तदा तं हत्वा जित्वा वा तत्पदे तद्वंश्यमभिषिञ्चेदित्युक्तम् । यदि च स विजिगीषुं प्रबलं निर्णीय युद्धोपस्थितावपि सन्धि करोति तदा—

४१२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । इति महाभारतोक्तेरवश्यं सन्धिरेव कार्यो न पुनर्विग्रहः । तदुक्तम्— मनुना, सह वापि व्रजेद्युक्तः सन्धिं कृत्वा प्रयत्नतः । मित्रं हिरण्यं भूमिं वा सम्पश्यंस्त्रिविधं फलम् ॥ पार्ष्णिग्राहं च सम्प्रेक्ष्य तथाऽऽक्रन्दं च मण्डले । मित्रादथाप्यमित्राद्वा यात्राफलमवाप्नुयात् ॥ इति । वाशब्दः पूर्वोक्तयुद्धविकल्पार्थः । प्रयत्नतो युक्तः, यातव्ये- न प्रयत्नेन दूतप्रेषणादिना युक्तो योगं प्राप्तः सन् । सह, तेन शत्रुणा सह । मित्रं हिरण्यं भूमिं वा त्रिविधं यत्फलं, तत् सम्पश्य- न्,समीचीनमिति जानानः। तदन्यतरलाभे सन्धिं कृत्वा,व्रजेत्, स्वपुरं यायात् । मण्डले द्वादशारिमण्डले । पार्ष्णिग्राहं, विजिगी- षोः पुरतः स्थितो यातव्यः, पश्चात्स्थितः स्वशत्रुः, स्वभूम्यन- न्तरः पार्ष्णिग्राह इत्युच्यते तम् । तथा तत्पश्चादवस्थितं त- द्भूम्यनन्तरं स्वमित्रमाक्रन्दसंज्ञकं च । सम्प्रेक्ष्य, तद्बलाबलं ज्ञात्वेत्यर्थः । मित्रात्, मित्रत्वं प्राप्तात् यातव्यात्, अथ वा अमित्रात्, मैत्रीमकुर्वतो यातव्यात्, अर्थाद्विजिगीषुः यात्रायाः फलं, शत्रुजयं, सन्धौ वा मित्रादित्रितयलाभान्यतरत्, अवाप्नु- यात् प्राप्नुयात् । विष्णुः, परेणाभियुक्तश्च सर्वात्मना राष्ट्रं गोपायेत्सर्वतश्चात्मानं गोपायेत् । इति । मनुः, क्षेमां सस्यप्रदां नित्यं पशुवृद्धिकरीमपि ।

।" Commentary: "आषाढशुक्लपक्षः अन्ते यत्र क्रियायाम् । आषाढशुक्लपक्षपर्यन्तं राज्ञा उद्युक्तेन परराष्ट्रग्रहणोद्योगवता भाव्यमित्यर्थः । तदनन्तरं स्थानं चातुर्मास्यावस्थानयोग्यं स्थलमुपाश्रयेत् ।" Wait! Look at the heading: "यात्रानन्तरं चातुर्मास्य..." If it says "चातुर्मास्यप्रासादावस्थानादि", wait, why "प्रासादा"? Wait, could it be "चातुर्मास्ये प्रासादावस्थानादि"? No, 'चातुर्मास्य' is not 'चातुर्मास्ये', it is a compound: चातुर्मास्य-... Wait, is it "चातुर्मास्यप्रवासावस्थानादि"? Wait, look at the letter before 'वस्थानादि': Is it 'द'? Wait! Could it be "चातुर्मास्यप्राप्ताववस्थानादि"? Let's re-read L14: "अथ युद्धार्थं प्रस्थितस्य राज्ञः परदेशे चातुर्मास्ये प्राप्ते किं कर्तव्यमित्यपेक्षायाम्—" Notice: "चातुर्मास्ये प्राप्ते"! "चातुर्मास्य-प्राप्तौ अवस्थानादि" -> चातुर्मास्यप्राप्ताववस्थानादि! Wait! In Sanskrit grammar: चातुर्मास्य

४१४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एव तस्य स्थानस्याग्रे योग्यताकथनम् “अधृष्यम्” इत्यादिना कृतम् । अधृष्यं परराष्ट्राणां प्रभूतयवसेन्धनम् । तमोऽपेतं विपङ्कं च प्रावृट्कालाऽहतं तथा ॥ तमोऽपेतमित्यनेन सतमसां दर्यादीनां निषेधः । प्रावृट्का- लाहतमित्यनेन निम्नप्रदेशनिषेधः । तत्र प्रावृट्काले जलागमने दृष्यादीनामनवस्थाने ऽवस्थातुमशक्यत्वात् । यत्रोष्य च स्वं विषयं सर्व शक्नोति रक्षितुम् । तत्रस्थश्चतुरो मासान् गजाश्वान् पोषयेन्नृपः ॥ स्नेहपानैर्बहुविधैः प्रतिपानैश्च भार्गव । प्रतिपानैः, स्नेहातिपानकृतरोगादिनिवृत्त्यर्थं कृतै रूक्षीकर- णकषायपानैः । अथ वा । स्नेहपानप्रतिपानशब्दाभ्यां पूर्वो- त्तरबस्ती गृह्येते, ते च वैद्यकशास्त्रे प्रसिद्धे । आषाढशुक्लपक्षान्ते दशम्यूर्ध्वं नराधिपः । उत्सवं सुमहत्कुर्याद्देवानामर्र्चने रतः ॥ अर्चायां वा पटे वापि कृतं देवमथार्चयेत् । अर्चायां प्रतिमायाम् । देवभोगमयं विष्णुं श्रीसहायमरिन्दमम् । बलिभिर्विविधाभिस्तु पुष्पैर्धूपैः सुगन्धिभिः ॥ उत्सवं सुमहत्कुर्यात्ततः पञ्चदिनं नृपः । ततः प्रभृति नित्यं स्याद्वासुदेवस्य चार्चनम् ॥ सात्वतैर्भार्गवश्रेष्ठ सांवत्सरपुरोहितैः । गीतनृत्यैस्तथा देवं विशेषेणात्र पूजयेत् ॥ अस्मिन्नेव तथा काले कोटिहोमं समाचरेत् । कार्त्तिक्यां तत्समाप्तिस्तु यथा भवति भार्गव ॥

मासतिथिविशेषविहितं देवताविशेषपूजनम् । ४१५ शुक्लपक्षत्रिभागेऽन्त्ये कार्त्तिकस्य ततो नृपः । उत्सवं सुमहत्कुर्याद्देवदेवार्चनं तथा ॥ वैकुण्ठं पूजयेद्देवमर्चायामथ वा पटे । महादानं ततो दद्यात्प्रेङ्खां दद्यात्तथैव च ॥ प्रेङ्खा दोला । “दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियाम्” इत्यमरः । दोलायात्रां कुर्यादित्यर्थः । मल्लानामथ वेश्यानां वन्दिनां नर्त्तकैः सह । दद्यादितिशेषः । यात्राविधानं सकलं तदा कुर्यान्महीपतिः । एतत् कृत्वा ततो यात्रा कार्या भवति पार्थिवैः ॥ शरत्काले गतातङ्कैः पुष्टाश्वरथकुञ्जरैः । एवं हि राज्ञा चतुरोऽपि मासान् पूज्यो भवेद्देववरोऽरिहन्ता । सन्त्यक्तनिद्रं मधुसूदनं च सम्पूज्य यात्राभिमतप्रदा स्यात् ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरे चातुर्मास्ये कृतयात्रस्य राज्ञो ऽवस्थानविष्णुपूजनविधिः । अथ सामान्यतस्तिथिविशेषमासविशेषविहितो देवताविशेषपूजनविधिः । ' पूजयेच्चतुरो मासान् सुप्तं मधुनिषूदनम् । प्रौष्ठपादामले पक्षे पूजयेच्च शतक्रतुम् ॥ प्रौष्ठपादो भाद्रपदः । नवम्यामाश्वयुक्छुक्ले भद्रकालीं तु पूजयेत् । रवौ स्वातिमनुप्राप्ते कुर्यान्नीराजनं तथा ॥ सम्वत्सरात्कोटिहोमं कुर्याच्च घृतकम्बलम् । राज्यसंवत्सरग्रन्थोः कुर्यात्तुण्डुडुपूजनम् ॥

४१६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे प्रौष्ठपादामले पक्षे शतक्रतुपूजाभिहिता सा च तत्पक्षीयाया- मष्टम्यामिन्द्रध्वजोच्छ्रायदिने कर्तव्येत्यभिधास्यते । एवं भद्रका- लीपूजानीराजनघृतकम्बला अग्रेऽभिधास्यन्ते । राज्येति । रा- ज्याभिषेकनक्षत्रपूजनं राज्ञो जन्मदिनविहितसंवत्सरग्रन्थिन- क्षत्रपूजनं च प्रतिसंवत्सरं कुर्यादित्यर्थः । कर्माण्यथैतानि नराधिपस्य नित्यानि ते राम मयोदितानि । एतानि कृत्वा विधिवन्नरेन्द्रश्चिरं समग्रं वसुधां प्रशास्ति ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरोक्तस्तिथिविशेषमासविशेष- विहितो देवताविशेषपूजादिविधिः । अथ तिथिविशेषे मासविशेषे च विहिता ब्रह्म- पुराणोक्ता देवयात्रा । वैशाखादिषु मासेषु षट्सु देवगृहेषु च । यात्रोत्सवः सदा कार्यः प्रतिसंवत्सरेष्वपि ॥ कार्या च ब्रह्मणे यात्रा प्रतिपद्यपि सर्वदा । द्वितीयायां च देवेभ्यो विद्यारम्भे महोत्सवे ॥ भागीरथ्यै तृतीयायां कर्त्तव्या च सुशोभना । विनायकाय नागेभ्यश्चतुर्थ्यामथ कारयेत् ॥ स्कन्दाय षष्ठ्यां सप्तम्यां सूर्येभ्यश्च यथाक्रमम् । पुरन्दराय चाष्टम्यां रुद्राय सगणाय च ॥ दुर्गाभ्यश्चैव मातृभ्यो नवम्यामथ सर्वदा । भूम्यै दशम्यां कर्त्तव्या सर्वोपकरणान्विता ॥ एकादश्यां समासेन विधात्रे विश्वकर्मणे । द्वादश्यां विष्णवे कार्या सायुधाय महात्मने ॥ त्रयोदश्यां तु कामाय चतुर्दश्यां कपर्दिने । पौर्णमास्यां तु देवेभ्यस्तथा चन्द्रमसे तथा ॥

नेतव्यं च महता विभवेनोदकं शुभम् । नित्यं सन्निहितात्तीर्थाद्..." Wait, "नित्यं सन्निहितात् तीर्थात्" = from the permanently present (nearby) sacred water place! Wait, if the text says: नित्यं सन्निहितात्तीर्थाद् - that is: नि (1) त्यं (2) स (3) न्नि (4) हि (5) तात् (6) तीर् (7) थाद् (8) = EXACTLY 8 SYLLABLES! Wait! If सन्निहितात् तीर्थात् is 8 syllables, where does र्च्चा come from? Is र्च्चा even there?! LOOK AT IT AGAIN! Is र्च्चा there? Let's look at सन्निहिता... Wait! What is that letter after ता? Could it be: र्त्ति? No, wait! Look at र्त्ती: Could it be सन्निहितार्च्तीर्थाद्यथा? Wait, look at the glyph after ता: Is it र्च्चा? No, wait! Look at the letter: It is र्त्ती? Why would त्ती have a repha? Wait, look at र्त्: in many Devanagari fonts

४१८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे आरोप्या प्रतिमा तत्र सुसूक्ष्मा च सुशोभना ॥ कूटागारं च वोढव्यं गजैरश्वैर्नरैर्वृषैः । देशकालानुसारेण वस्त्रमाल्याद्यलङ्कृतैः ॥ सबलेनानुगन्तव्यं राज्ञा देवस्य पृष्ठतः । सुदूरे चानुगन्तव्यं तत्प्रयुक्तैश्च मन्त्रिभिः ॥ यस्य यस्य समीपे तु स देवो याति पूजितः । तेनातिथ्यं च कर्त्तव्यं तस्मै धूपादिभिस्तथा ॥ क्ष्वेडितोत्कृष्टशब्दैश्च जयवाद्यस्वनेन च । यथागमं च कर्त्तव्यं नगरे च प्रदक्षिणम् ॥ ततो देवगृहं प्राप्य सम्पूज्य प्रतिमां नयेत् । महान्तमुत्सवं कुर्वन् गीतनृत्तसमाकुलम् ॥ तस्यां रात्रौ ततो देया दीपाः शतसहस्रशः । रङ्गभूमौ दिदृक्षूणां प्रकाशार्थं महात्मनः ॥ तैस्तैः सुभाषितैः श्लोकैर्हर्षयित्वा जनांस्तथा । सर्वेषामनुकम्पार्थं धर्मचक्रं प्रवर्त्तयेत् ॥ रङ्गोपजीविनां पश्येत् तृतीयेऽहनि कौशलम् । यथाशक्ति धनं तेभ्यो दद्याद्दम्भं च वर्जयेत् ॥ प्रेक्षाकाले प्रधानास्ते पूजितव्याः क्रमेण तु । सम्मानपूर्वं विधिवत्ताम्बूलकुसुमादिभिः ॥ यात्रावसाने भूतानि पूजनीयानि सर्वदा । पूजोपचारैर्बलिभिस्तथा नक्तञ्चरानपि ॥ अदृष्टविग्रहानेव दिदृक्षूणां महोत्सवम् । सन्ध्यायां परया भक्त्या त्यक्त्वा सन्देहमात्मनः ॥ सर्वमस्तीति विज्ञाय चेतसा निर्मलेन च । एकान्ते देवताः पूज्या वैशाखे मासि पूर्ववत् ॥

कौमुदीमहोत्सवः । ४१९ गृहे गृहस्थैः सम्पूज्याः स्त्रियश्च गृहदेवताः । आचारान् पालयेदेतान् यस्तु राजा समाहितः ॥ सपुत्रपौत्रसंयुक्तो दीर्घायुर्धनवान् भवेत् । सर्वत्र जयमाप्नोति याति स्वर्गे च शाश्वतम् ॥ यदेतद्वैष्णवं वाक्यं देशेऽस्मिन् लङ्घ्यते जनैः । तदा सस्यानि नश्यन्ति घोरैरुदकविप्लवैः ॥ अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भिक्षं च तथा मृतिः । दम्भाभिमानलोभांस्तु तस्मात्त्यक्त्वा प्रयत्नतः ॥ यदुक्तं विष्णुना वाक्यं तत्कुर्यात्कृतनिश्चयः । इति । इति ब्रह्मपुराणोक्तदेवयात्राप्रकरणम् । अथ कौमुदीमहोत्सवः । तत्र स्कन्दपुराणे, प्रातः प्रभृति राजा च आज्ञापयति कौमुदीम् । देवरात्रौ च देवस्य रुद्रस्यासुरनाशिनीम् ॥ सुसंमृष्टोपलिप्ताभी रथ्याभिः क्रियतां पुरम् । वासोभिः संहतैः सर्वे भवन्तु पुरवासिनः ॥ स्रग्विणश्च शिरःस्नाताः सदाम्पत्या यथाक्रमम् । गायन्तु गायनाश्चैव नृत्यन्तु नटनर्तकाः ॥ उच्छ्रीयन्तां पताकाश्च गृहवीथ्यापणेषु च । गृहाणि चोपलिप्तानि नित्यमेव भवन्तु वः ॥ पुष्पप्रकरतुष्टानि धूपैर्नानाविधैरपि । स्रग्दामवन्ति सर्वाणि वनमालाकुलानि च ॥ ब्राह्मणाश्चैव भोज्यन्तां क्रियन्तां बलयस्तथा । ब्रह्मघोषश्च सर्वत्र पुण्याहोदीरणानि च ॥

४२० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे दीपा रात्रौ च सर्वत्र राजमार्गे गृहेषु च । अनन्तराः क्रियन्तां वै प्रचुरं स्नेहवर्त्तयः ॥ तरुणाः सह योषिद्भिः समन्तात्पर्यटन्तु च । रममाणा हसन्तश्च गायन्तो नृत्तसेविनः ॥ भाण्डवाद्यानि वाद्यन्तां नृत्यन्तां दिव्ययोषितः । महादेवस्य पूजां च गन्धपुष्पादिकीं शुभाम् ॥ उपहारांश्च विविधान् शयनानि महान्ति च । बलयः पुष्कलाश्चैव भक्ष्यभोज्यैरलङ्कृताः ॥ दीपांश्च विविधाकारान् पानानि कृशरांस्तथा । फलानि च विचित्राणि मांसं पक्वं तथाऽऽमकम् ॥ सुवर्णमणिचित्राणि ईश्वराय प्रयच्छत । वध्यन्तां पशवश्चात्र भोज्यन्तां च द्विजोत्तमाः ॥ यो न कुर्यादिदं सर्वं पुरवासी नरः कचित् । पातयेत्तस्य शारीरं दण्डं राजा महायशाः ॥ राजापि संयतः शान्तः शुचिः प्रयतमानसः । दिवसे दिवसे रुद्रं स्नापयेत प्रयत्नवान् ॥ पञ्चगव्येन शुद्धेन तैलेन च सुगन्धिना । क्षीरेण सर्पिषा दध्ना रसैश्च बहुभिः शुभैः ॥ पुष्पैः फलैश्च बीजैश्च रत्नैश्चाद्भिः समन्वितैः । भस्मना गन्धयुक्तेन उदकेन सुगन्धिना ॥ एकैकशः स्वयं राजा घटानां दशभिः शतैः । दिवसे दिवसे व्यास त्र्यम्बकं सोऽभिषेचयेत् ॥ गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च जाप्यैर्बलिभिरेव च । पूजयित्वा ततो राजा विप्रानन्यांश्च भोजयेत् ॥ सत्कृत्वा पशुभिर्मेध्यैर्वस्त्रैर्मणिभिरेव च ।

' in 'ध्व': that's 'ध' + 'व'. Look at line 1: "देवीपुराणोक्तेन्द्रध्वजो..." -> 'ध्व'. What does 'द्व' look like in this font? Look at line 7: "दैवज्ञः". Look at line 22: "तथा". Look at line 12: "ध्वजार्थे वर्जयेद्त्स". In line 21: Is it 'द्व'? Wait, look at the first part: वि - द्यु - द् Then: 'व' ? 'ज्र' ? Wait, look at 'ज्र': In 'वज्र': A 'ज' with a diagonal stroke '्र' is 'ज्र'! Does the character before 'ह' look like 'ज्र'? Look at 'ज' in line 21: "परिवर्जयेत्" -> 'र्ज'. Look at 'ज' in line 18: "यवनजां" -> 'ज'. In line 21, the character has: a left-facing curve, a middle horizontal, a vertical line, and a diagonal slash to the bottom-left! THAT IS A 'ज्र' (jra) with a ra-phala! Look at it carefully: It has the three prongs of 'ज', a vertical stem, and a slanted leg going down-left: 'ज्र'! Wait, and what is above it? An anusvara?

४२२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ततः सम्पूजयेद्वृक्षं प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा । नमो वृक्षपते वृक्ष त्वामर्चयति पार्थिवः ॥ ध्वजार्थमन्यथा नेदं तत्त्वया उपगम्यताम् । रात्रौ देयो बलिः श्वभ्रे दिक्षु वृक्षे तथैव च ॥ वासं वने महावृक्ष कृत्वा ह्यन्यत्र गम्यताम् । ध्वजार्थे देवराजस्य रक्षितं त्वां नयाम्यहम् ॥ पूजयित्वा ततो वृक्षं बलिं भूम्यां प्रदापयेत् । प्रभाते छेदयेद्वृक्षं शुभस्वप्नादिदर्शनैः ॥ उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा मध्वक्तेनाथ परशुना । पूर्वोत्तरं पतन् शस्तो निःशब्दो निर्व्रणः शुभः ॥ अलग्नः पादपेऽन्यस्मिन्नन्यथा तु परित्यजेत् । अष्टाङ्गुलं त्यजेन्मूलमग्रं तत्र जले क्षिपेत् ॥ तथा तं चानयेद्वृत्तं शकटेन वृषैरथ । युवाभिर्बलसम्पन्नैः प्रयत्नात्पुरतः पुरम् ॥ नीयमाना यदा यष्टिः समा वा चतुरस्रिका । वृत्ता वा भङ्गमादत्ते राजपुत्रपुरोहितौ ॥ पीड्येते इति शेषः । आराभङ्गे बलं भिन्द्यान्नेम्या भङ्गे क्षयस्तथा । रथस्य त्वक्षभङ्गे तु शान्तिं तत्र तु कारयेत् ॥ इन्द्रं यच्छेतिमन्त्रेण जातवेदोमयेन वा । तथा नीत्वा शुभे लग्ने पुरे तामुपवेशयेत् ॥ द्वारे शोभां पुरे रथ्याहट्टेष्वपि च कारयेत् । पटुभिः पटहनिनादैर्वैश्यासङ्घस्य मङ्गलैः ॥ द्विजानां वेदशब्दैश्च तां नयेद्यत्र चोच्छ्रयेत् । तत्रस्थां चित्रकर्मारनिर्मितैस्तां तु वेष्टयेत् ॥

देवीपुराणोक्तेन्द्रध्वजोच्छ्रायविधिः । ४२३ वस्त्रैस्तदैव कृत्तोनैः शुभैः सूक्ष्मैर्यथाक्रमम् । नन्दोपनन्दसंज्ञाश्च कुमार्यः प्रथमांशके ॥ प्रथमांशके, प्रथमभागे । देव्यो जायाविजयाख्याः षोडशांशैर्व्यवस्थिताः । अम्बिकां शत्रुजरित्रीं नत्त्वाथ ध्वजदैवतम् ॥ ध्वजस्य परिमाणे ताः सम्पाद्यैव विनिर्दिशेत् षोडशांशविहीनानि कुर्याच्छेपाणि बुद्धिमान् ॥ वाससां चित्रवर्णानां स्वयम्भूः प्रथममदात् । सुभक्तां चतुरस्रां च विश्वकर्मा द्वितीयकम् ॥ अष्टास्रिं च स्वयं शक्रो नीलरक्तामदात्पुरा । कृष्णं यमेन दत्तं च वरुणेन महांशुकम् ॥ माञ्जिष्ठं जलजाकारं वायुर्देवोऽपि षष्ठकम् । नीलवर्णं च तत्प्रादात्स्कन्दो बहुविचित्रितम् ॥ वृत्तं तु दहनः प्रादात्सुवर्णं तच्च अष्टमम् । वैडूर्यसदृशं चेन्द्रो ग्रैवेयं पुनरप्यदात् ॥ चक्राङ्काकृतिवत्सूर्यो विश्वेदेवास्तु पञ्चकम् । नीलं नीलोत्पलाभासमृषयोऽपि च तद्ददुः ॥ शुक्रेण गुरुणा न्यस्तं विशालं तच्च मूर्द्धनि । ग्रहैरपि विचित्राणि तानि दत्तानि मातृभिः ॥ यद्यद्येनैव दत्तं तु केतोस्तत्तस्य भूषणम् । तत्तैवं तद्विजानीयाद्यन्त्रादिभिरथोच्छ्रयेत् ॥ कर्षन्ती प्रवरां भूमिं यष्टी राष्ट्रं निहन्ति च । बालानां तलशब्देन देशघातं विनिर्दिशेत् ॥ नृपघातकरी शीर्णा सर्वशान्ता शुभावहा । शाम्भूसूर्ययमेन्द्रेन्दुधनदानां च वारुणैः ॥

४२४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वह्नेर्नागस्य मन्त्रैश्च होतव्या दधि चाक्षताः । शुक्लं स्कन्दं गुरुं रुद्रमप्सरोभिः प्रपाठयेत् ॥ हुत्वा च विधिवद्वह्निं ज्वाला लक्षेच्च बुद्धिमान् । सुतेजाः सुमनोदीप्ता महती रविसप्रभा ॥ रक्ताशोकसमाकारा रथभेरीस्वना शुभा । शङ्खदुन्दुभिमेघानां नादाः शस्तास्तु पावके ॥ कदलीष्विक्षुदण्डेषु पताकाश्च समुच्छ्रयेत् । अन्याश्च विविधाः शोभाः शक्रकेतौ समुच्छ्रयेत् ॥ प्रौष्ठपद्यामथाष्टम्यां शुक्लायां शोभने दिने । आश्विने चाथ शुक्लायां श्रवणेनाथ उच्छ्रयेत् ॥ अत्रापि शुक्लायामष्टम्यामितिद्रष्टव्यम् । घोषैश्च नटवृन्दैश्च पटुभेरीनिनादितम् ॥ वितानध्वजशोभाढ्यं पताकाभिः समुज्ज्वलम् । विष्ण्वीशशक्रमन्त्रेण सिंह रक्षाकृतेन च ॥ दृढमातृकरन्ध्रस्थं शुभतोरणमार्गणम् । अवलम्बितमुत्थानमभग्नपीठकं समम् ॥ न द्रुतं च समुत्थाप्यः केतुर्वासवजो विभो । उच्छ्रितं रक्षयेत्प्राज्ञः काकोलूककपोतयोः ॥ न तत्र लङ्घनं दद्यादन्येषामपि पक्षिणाम् । यन्त्रेण चोच्छ्रयं कुर्यादिन्द्रकेतोर्यथाविधि ॥ यथा सुसंस्कृतं पूज्यं सुखयन्त्रसुयन्त्रितम् । रात्रौ जागरणं कुर्यादिन्द्रमन्त्रानुकीर्तनम् ॥ पुरोहितः सदैवज्ञः शुभशान्तिरतः सदा । केतुपातो नृपं हन्यात्पताका महिषीवधम् ॥ पीठको युवराजस्य सचिवमनुकम्पनम् ।