विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

श्चाः समाः ॥ जीवस्य सूर्येन्दुभौमा मित्राणि, रविसुतो मध्यः, सौम्यसितावरी ॥ शुक्रस्य बुधसौरौ मित्रे भौमजीवौ मध्यस्थौ सूर्येन्दू अरी ॥ सौरस्य बुधशुक्रौ मित्रे जीवो मध्यस्थः आदित्येन्दुकुजा रिपवः ॥ तत्काले च ग्रहादूढो द्वितीयतृतीयतमेति मध्यस्थारितामरिभिन्नताम् ॥ तन गर्भः प्रथममासि कललं भवति द्वितीय घनीभवति ॥ तृतीयोऽवयवाश्चास्य भवन्ति चतुर्थेऽस्थीनि पञ्चमे त्वक् षष्ठे बलं सप्तमे लोमानि अष्टमे शुद्ध नवमे उद्वेगः दशमे प्रसवः तत्रात्य मासक्रमेण शुक्राङ्गारकबृहस्पतिदिवाकरचन्द्रसौरबुधा वा ॥ लग्नाधिपतिश्चन्द्राकौः पतयः आधानकाले यः कलुषो भवति स स्वमासे गर्भपीडां करोति योऽन्यग्रहविजितः केतूल्काभिहतः स स्वमासे गर्भपाताय भवति जन्मलग्न पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमनवमेषु चन्द्रमाः पापयुतः सौम्यैग्द्यगवर्जितो वा तस्य मरणाय भवति लग्नाच्चतुर्थसप्तमाष्टमेषु पापद्वयम् ध्यान्तश्च षष्ठाष्टमयोः पापच्छेदोऽपि पष्ठाष्टमीरेन्त्यतमे बुधजीवशुक्राणामन्यतमो वक्रिणा पापेन दृष्टः सौम्यग्रहेण चादृष्टो मरणाय लग्नप श्चान्ते पापयुतश्च यत्र तत्र राशौ नवमांशः पापसन्ध्यायां चन्द्रद्वादशे च चत्वार्योपि च केन्द्राणि यमार्कचन्द्रभौमसौरोर्वतरे भचक्रे पूर्वार्ध पापाः पश्चार्ध सौम्याः कर्कटवृश्चिकान्यतमोदये च केन्द्राष्टमेनेति । पापैः क्षीणचन्द्रोदये च लग्नान्यचमार्थामस्थैः चन्द्रशनैश्चरार्कभौमैः जीवे च बलेहीने चन्द्रग्रहेण कालः सकूरे चन्द्रे लग्ने भौमेऽष्टमे मात्रा सह म्रियते एवंविधेके शत्रेण । एवमारिष्टान्यष्टवर्षान्तरे विघ्तात । अथ तात्कालिकस्य ग्रहस्य राशिभगलिप्ता अष्टविंशतशताष्टांगुणा कार्या भगणानां द्वादशावशेषे वर्षामासदिनघटिका भवन्ति । लग्नाद्यद्वादशस्थः सर्वमपहरति एकादशो अर्द्धम् दशमस्थस्त्र्यंशं नवमस्थश्च चतुर्थमष्टमस्थः पञ्चमम् । सप्तमस्थः षष्ठमेवं पापः सौम्यस्तदर्द्धं बहुवेकस्मींस्तु बल वानेवैकोद्धारक्रवजं शत्रक्षेत्रस्थत्र्यंशं हरति शुक्रसौरर्जितावस्तमितश्च सर्वेशवीरोच्यम् । वर्गोत्तमस्वगृहिंशेष्कोणशंगतश्च द्विगुणं हनिबृद्धी वा एकामेव महतीं प्रयच्छति एवं निर्णीतमायुर्यावद्धेन ग्रहेण दत्तं तावत्कालं तद्दशा ज्ञेया लग्नादृशा च ग्रहवद्बलंवंश्च लग्ने भक्ताशितुल्यानि वर्षाण्यन्यानि प्रयच्छति । दशा च लग्नाकेचन्द्राणां बलवतः प्रथमा भवति ततस्तत्कण्टकस्थानां बलवत्क्रमेण ततः पणफरगतानां तत आपो क्लिमगतानामिति । तत्रोच्चत्रिकोणस्वक्षेत्रवर्गोतमगतस्य शुभा विपरीतन्य चाशुभा लग्नदशा लग्नग्रहवेशननागतस्यैकराशियोगेनोवमाननिन्दम्यस्व गुणानसापतितनवमपञ्चमपादतृतीयन चतुर्थश्चतुर्थेन सप्तमः सप्तमेन बहुश्वेकोऽवयवो अथान्यदशायामन्महप्रवेशेन म्रियते तत्राक्रेण म्निना, चन्द्रमसा सलिलेन, भौमेन शस्त्रेण, बुधेन ज्वरेण, जीदेनामयेन, शुक्रेण तृष्णया, सौरेण क्षुधा, अष्टमं ग्रहरहितं यो ग्रहो बलवान्पश्यति

वि० ध०
॥२१४॥
द्वि०सू०
अ० १६७

तद्धातुकानयेन म्रियते अष्टमे ग्रहयोगेऽप्यहते ज्ञातिभिः द्वेष्काणाधिपतिकथितमृत्युना म्रियते । जन्मकाले यत्र स्थानोडर्को व्यवस्थितस्तस्मात्स्वाना-
तृतीयषष्ठदशमैकादशेषु भौमस्यात्मनात्प्रथमद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमनवमदशमैकादशेषु बुधात्तृतीयापञ्चमसप्तमनवमदशद्वादशदशेषु जीवात्पञ्चमसप्तमा-
नवमैकादशेषु शुक्रात्षट्सप्तसप्तैकादशेषु शनैश्चरात्प्रथमद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमनवमदशमैकादशेषु लग्नात्तृतीयचतुर्थषष्ठदशमैकादशद्वादशेषु चन्द्रार्कं
स्थानात्तृतीयसप्तमाष्टमदशमैकादशेषु स्वात्म्यप्रथमतृतीयपञ्चसप्तमदशमैकादशेषु शुक्रातृतीयाचतुर्थपञ्चसप्तम नवमैकादशेषु भौमार्कात्तृतीयपञ्चमषष्ट-
दशमैकादशेषु स्वात्म्यप्रथमाद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमदशमैकादशेषु बुधात्तृतीयपञ्चमषष्ठदशमैकादशद्वादशेषु शुक्रात्षष्ठाष्टमैकादशद्वादशेषु सौरात्प्रथ-
मचतुर्थसप्तमाष्टमदशमैकादशेषु लग्नात्प्रथमतृतीयपष्ठदशमैकादशेषु बुधात्कोत्पञ्चमषष्ठाष्टमनवमैकादशेषु चन्द्राद्वितीयचतुर्थपञ्चाष्टमदशमैकादशेषु
भौमात्प्रथमद्वितीयचतुर्थपञ्चमाष्टमनवमैकादशेषु स्वात्म्यप्रथमतृतीयपञ्चमषष्ठनवमैकादशद्वादशेषु शुभः । जीवात्पञ्चाष्टमैकादशद्वादशेषु शुभः ।
शुक्रात्प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमाष्टमनवमैकादशेषु सौरात्प्रथमद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमनवमदशमैकादशेषु लग्नात्प्रथमद्वितीयचतुर्थषष्ठाष्टमदशमैका-
दशेषु जीवोऽर्कात्प्रथमद्वितीयचतुर्थसप्तमाष्टमदशमैकादशेषु घर्माद्दितीयपञ्चसप्तमस्तमनवमैकादशेषु भौमात्प्रथमद्वित्रिचतुःसप्ताष्टदशमैकादशेषु बुधात-
प्रथमाद्विचतुःपञ्चषट्सप्तदशैकादशेषु जीवात प्रथमाद्वित्रिचतुःसप्ताष्टदशमैकादशेषु ॥ शुक्राद्विपञ्चपण्णवदेशैकादशेषु सौरात्त्रिषञ्चसप्तदशकादशेषु लग्नात्प्रम-
थमाद्विचतुःपञ्चषट्सप्तदशैकादशेषु जीवात्पञ्चाष्टनवमैकादशेषु स्वात्म्यमद्विचतुःपञ्चाष्टनवमैकादशेषु सौरात्त्रिचतुःपञ्चाष्टनवमैकादशेषु लग्नात्प्रथम-
द्वित्रिचतुःपञ्चाष्टनवमैकादशेषु सौरोऽर्कात्प्रथमद्विचतुःसप्ताष्टदशमैकादशेषु चन्द्राद्विपञ्चैकादशेषु भौमात्रिष्वपञ्चषट्ङ्ककादशेषु बुधातपञ्चनवदशैकादश
द्वादशेषु जीवात्पञ्चषष्टैकादशद्वादशेषु शुक्रात्पंचैकादशद्वादशेषु स्वात्रिष्वपञ्चैकादशेषु लग्नात्प्रथमद्विचतुर्दशमेषु येषु नोक्तः शुभास्तेषु सर्व एव
शुभो भवति । शुभाशुभवैशेष्यञ्च चावशात्फलं प्रयच्छति दशाफलमव्यभिचारि अष्टवर्गात्फलमशुभं शान्य्यादिभिरुपहृतं भवति चात्र-अनफादु
रुफास्थाने न शस्ते ग्रहवर्जिते ॥ सर्वेषां चैव केन्द्राणां शून्यता न प्रशस्यते ॥ कर्कणीच झषाणां च चरमोऽशस्तथैव च ॥ शत्रुक्षेत्रस्तथा
नीचो ग्रहाणां गर्हिता स्थितिः ॥ सूर्यमण्डलगाश्चैव न प्रशस्तास्तथा ग्रहाः ॥ जन्मपो लग्नपेश्वाथ श्रेष्ठौ बलसमन्वितौ ॥ तावेवौ विबलौ यस्य
तमधन्यं विनिर्दिशेत् ॥ एकोऽपि परमोच्चस्थो मित्रदृष्टस्तथा ग्रहः ॥ जनयत्यवनीशं वा शत्रुक्षेत्रक्षयङ्करम् ॥ अतीव स्वस्थो विज्ञेयः स्वोच्चे
लग्नगते ग्रहः ॥ भावमानं न प्रशस्तं तथा जन्मनि कीर्तितम् ॥ चन्द्रः शस्तो हि विज्ञेयो दृष्टे क्षत्राधिपेन तु ॥ तं मित्रेण तथा ब्रूवन् ॥२१४॥

प्रशस्तं तदगतातिभिः ॥ चत्वारोऽपि यदा केन्द्रा युक्ताः स्वोच्चगतैर्ग्रहैः ॥ तदा जातो विनिर्दिष्टः समस्तवसुधाधिपः ॥ त्रयो वा तस्य स्युर्वशे
पृथ्वी ससागरा ॥ द्वौ तु केन्द्रगतौ यस्य ग्रहो कर्किकिणि चन्द्रमाः ॥ सोऽपि राजा विनिर्दिष्ट एकेनापि तथा द्विज ॥ सर्वेस्तु परमोच्चस्थै
स्त्रैलोक्याधिपतिर्भवेत् ॥ मित्रक्षेत्रे तथात्मीये तथा वर्गोत्तमेष्वपि ॥ स्वोच्चे वा स्वत्रिकोणे वा ग्रहाणां शस्यते स्थितिः ॥
ग्रहाणां चतुरादीनां तथा योगो विगर्हितः ॥ राजवंशे तथा भूपारुह्यार्थः स्वन्वयश्चोपयेः ॥ अन्यवंशभवा भूपाः पश्चाच्चैवेपि च द्विज ॥ त्रिकोणेच
गतैरेव विशेषेण द्विजोत्तम ॥ भावे विन्कारकाः सौम्याः पापा भावविनाशनाः ॥ तृतीये च तथा षष्ठे दशमेकादशेऽपि च ॥ स्थितिः पापग्रहाणां
च प्रशस्ता परिकीर्तिता ॥ षष्ठाः सर्वग्रहाः शस्ता न शस्ता द्वादशाष्टमाः ॥ चन्द्रे लग्ने गते मूर्खो विना वृषकुलीरके ॥ सूर्ये लग्नगते ज्ञेयास्तथा
जयबलान्वताः ॥ बलवद्ग्रहदृष्टैश्च विज्ञेया ईश(रूप)चेष्टितैः ॥ चन्द्रद्रुमा (पुष्पा) विशीलाश्च विज्ञातव्यास्तथैव चा॥ पापाः पापबला ज्ञेयाः सौम्याः
सौम्यबलास्तथा ॥ चन्द्रादुपचयैःस्थैर्ग्रहा ज्ञेया धनान्विताः ॥ एतावदुक्तं सारं ते होरासंग्रहमुत्तमम् ॥ इति श्रीवि० मा० व० सं० द्वि० स्व०
रामं प्रति पुष्करोपाख्याने जातकध्यायो नाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६७ ॥ पुष्कर उवाच ॥ अथ भगवन्तं भुवनोत्पत्तिस्थितिसंहा
रकारकं चराचरगुरुममितयशसमभिगम्य भृगुर्विद्यापाययामास । भगवञ्ज्योतिःशास्त्रं विना गणितेन दुःखावहामतो गणितविधिविमाचक्ष्व । तमुवाच
श्रीभगवान्छृणु वत्स गणितज्ञानम् । अनादिनिधनः कालः प्रजापतिर्विष्णुस्तस्य ग्रहागत्यनुसारेण ज्ञानं गणितम् । तत्रार्कभगणभोगः सौरहोरात्रा
स्तिथिश्च चान्द्रः अर्कोदयात्तदुद्यात्सावनः । चन्द्रनक्षत्रभोगो नक्षत्रम् । सावनोऽहोरात्रा नराणाम् । तेषामाकं दिनं न्यर्को रात्रिः चन्द्रमसः पितृ
णामहोरात्रम् । तेषां कृष्णाष्टम्यामर्कोदयः । अमावास्यायां मध्याह्नः । शुक्लाष्टम्यामर्कास्तमयः । पौर्णमास्यामर्धरात्रम् । अर्कभगणभोगो दिव्योऽ
होरात्रः । तेषामर्कस्य मेषप्रवेशे सूर्योदयः, कर्कटप्रवेशे मध्याह्नः । तुलाप्रवेशेऽस्तमयः मकरप्रवेशेऽर्धरात्रः ॥ मेषादित्ये मध्यमे जीवे जीवमानेनाश्वयु
जाद्यो वत्सरा भवन्ति । लङ्कायामर्कोदये चैत्रशुक्लप्रतिपदारम्भेऽर्कादिनादावविन्द्यादौ किस्तुघ्नादौ रात्रावथाकोदये काले प्रवृत्तिः। होरादिप्रवृत्तिश्च ।
लङ्कातश्च यावन्मेरोर्याम्योत्तरदेशान्तरे रेखा तत्पूर्वापरेण बलकलाकोत्थैद्यकालप्रवृत्तिः लङ्कायोदयकालं तन्मण्डलम् । स्वदेशविषुवाद्कोदयविषु
वन्मण्डलत्वं प्रतिदिनं चरदलवशेनार्कोदयः । क्षितिजं मण्डलम् । तत्रार्कभगणभोगेन सौराब्दः । येषामब्दानां वै त्रेयेण गुणमर्कै वेदः कलियुगम्,
द्विगुणं द्वापरम्,त्रिगुणं त्रेता, चतुर्गुणं कृतम्,अन्यच्चतुष्टयं यमाभिभोगाश्चतुर्युगम् । एकसप्ततिश्चतुर्युगानि मन्वन्तरम् । चतुर्दश मन्वन्तराणि कल्पः ।

५०

मन्वन्तराणां चाद्यान्तरालेषु कृतयुगप्रमाणं सन्धिः॥ एवं चतुर्युगः स कल्पः । कल्पेन सप्त शून्यानि वसाग्निवेदाश्वारुणभगणपरिवर्तना भवन्ति । पञ्च-
शून्यानि गुणाग्निपञ्चसप्तमार्थेचन्द्राश्चन्द्रमसः। भौमस्य द्वितीयपञ्चाष्टनवाष्टं तनयमयमयमलाः। बुधस्याष्टनावनाष्टनवनवरामाग्निनवसप्तचन्द्राः। जीवस्य पञ्च-
पञ्चद्विपट्पञ्चद्विपट्षडङ्किकृतसप्तगुणाः । शुक्रस्य यमनवाग्निनवाष्टियमियमखगिरयः । सौरस्याष्टनवयमगिरिसप्तपञ्चमनवः । आदित्यमन्दगणनाश्राबुद्ध-
यः । चन्द्रमसोप्याथर्वस्वर्द्विष्टषट्खेदाः । कुजमन्दयमनरसाः बुधमन्दस्य द्वित्रिगुणाः। जीवस्य पञ्चैपञ्चद्विषट्द्विकृतसप्तगुणाः। शुक्रस्य यमन-
वाश्विनवाष्टियमियमखगिरयः। सौरस्याष्टनवयमा गिरिसप्तपञ्चमनवः । आदित्यमन्दगणनाश्राबुद्धयः । चन्द्रमसोप्याथर्वस्वर्द्विष्टषट्खेदाः । कुजमन्द-
यमनरधाः । बुधमन्दस्य द्वित्रिगुणाः । जीवजीवमन्दस्य बाणशरवसवः । १ शुक्र मन्दस्य गुणशरवसवः । सौरमन्दस्य शशिवेदाः ।
चन्द्रपातस्य वसुसप्तशिरोङ्गाग्निश्रनयममलाः । भौमपातस्य महीश्रम्व्रनयवमलाः । बुधपातस्य चन्द्रार्थयममलाः । जीवपातस्य गुणर-
साः । सौरपातस्य त्रिनववसवः । अष्टशून्यो विव्यमरसखविष्वग्निविधुनिशाकराः । सनवग्रहाणां प्राग्यापमानां कल्पाष्टककल्पाधनो
यस्य भगणभागोपक्रियते तस्यैव कक्षायोजनानि लभ्यन्ते । यस्य बह्वो भगणपरिवर्तस्तस्योपरि तस्य कक्षा । यस्याल्पाः कक्षा
वर्गदशभागमूलकक्षा कर्णस्तद्भेनोपरिमवो ग्रहावस्थानं कर्णवर्गेण्य दशगुणितस्य मूलकक्षा । एवं सर्ववृत्तानां परिधिव्यासानय-
नम् । यत्र च सर्वग्रहाणामेकत्वमेव दृश्यते सा खखेन्दुमध्यकक्षा । तस्या योजनतलिते मध्यमखरसेन्दुज्ञेयस्येव कक्षा विभज्यन्ते
तस्यैव लिप्तयोजनानि लभ्यन्ते । कल्पाद्ययोजनसमा वै कक्षाः । यदनन्तरं वितिमिरं रविः करोति पक्षपक्षशतवेदाङ्कमण्डलप्रमाणम् ।
वेदवेदाश्वश्चन्द्रमसः । पञ्चदश भौमस्य । षष्ठिर्बुधस्य । खार्कौ जीवस्य । खखयमाः शुक्रस्य । त्रिंशत्सौरस्य । द्वादश दृश्याह्रश्यांशआश्चन्द्रमसः ।
सप्त दश भौमस्य । त्रयोदश बुधस्य । एकादश जीवस्य । नव च शुक्रस्य । पञ्चदश सौरस्य । त्रिभागोनाश्रतुर्दशभागाः सूर्यस्य । एकार्थिनशद्भा-
गाः षट्त्रिंशल्लिप्ताश्चन्द्रमसः । सप्ततिर्भोमस्य । वसुरामा बुधस्य । गुणरामा जीवस्य । भवाः शुक्रस्य । त्रिंशच्छनैश्चरस्य । एवं परिधयो
भौमस्य । शीघ्रोपरिगुणवेगश्च संभागालिमाः चत्वारिंशद्भूध्र्वस्य । भागा यमाग्निश्चन्द्रः अष्टगुणा जीवस्य । वस्वर्थपक्षाः शुक्रस्य ।
पञ्चविंशतिः सौरस्य । परिशेषेनोर्द्धमध्य ग्रहागतियया । खखसेन्दुमलांनां षण्णवतिभागः प्रथमा ज्या । तदेवं प्रथम ज्यान्तरा तस्य प्रथमजीव

१ 'यमबाणशरवसवः' इति पाठः ।

तथा भागमुपहत्यातं प्रथमज्यान्तर्रात्संशोध्य द्वितीयं ज्यान्तरं द्वितीयप्रथमज्यान्तरयोगे द्वितीयप्रथमं ज्यान्तरयोगो जीवा । ततः प्रथमं
जीवातं सद्वितीयज्यान्तरात्संशोध्य तृतीयं ज्यान्तरम् । ततः द्वितीयजीवयोगस्तृतीया । ततः प्रथमजीवात्सम्शोध्य चतुर्थं ज्यान्त
रम् ॥ एवं तृतीयजीवायां दत्वा चतुर्थी ज्या । तस्याः प्रथमजीवाया भागमपहत्यातं चतुर्थाज्ज्यान्तरात्संशोध्य पञ्चमज्यान्तरम् । तत्तश्चतुर्थ
जीवायां दत्वा षष्ठी ज्या । ततः प्रथमजीवातं पञ्चमे ज्यान्तरं संशोध्य षष्ठं ज्यान्तरं पञ्चमजीवायां दत्वा सप्तमी ज्या । ततः प्रथमजीवातं सप्त
मज्यान्तर्रात्संशोध्योष्ट्याष्टमम् । तत्सप्तमजीवायां दत्वा नवमी ज्या । ततः प्रथमजीवान्तरेणातं दशमज्यान्तरात्संशोध्य नवमं ज्यान्तरम् । तं नवम
जीवायां दत्वा दशमी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तम् । एकादशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य द्वादशं ज्यान्तरम् । तदेकादशजीवायायां दत्वा द्वादशी ज्या-।
ततः प्रथमज्यावातं द्वादशज्यान्तरात्संशोध्य त्रयोदशं ज्यान्तरम् । तत्रयोदशजीवायां दत्वा चतुर्दशी ज्या । ततः प्रथमज्यावातं चतुर्दश
ज्यान्तरात्संशोध्य पञ्चदशज्यान्तरम् । ततश्चतुर्दशजीवायां दत्वा पञ्चदशी ज्या । ततः प्रथमज्यावातं पञ्चदशाज्ज्यान्तरात्संशोध्य
षोडशं ज्यान्तरम् । तत्पञ्चदशजीवायां संशोध्य षोडशी ज्या । ततः प्रथमज्यावातं षोडशज्यान्तरात्संशोध्य सप्तदशं ज्यान्तरम् ।
तत्षोडशजीवायां दत्वा सप्तदशी ज्या । ततः प्रथमज्यावातं सप्तदशज्यान्तर्रात्संशोध्याष्टादशमं ज्यान्तरम् ॥ तत्तप्तदश जीवायां
दत्वाष्टादशी ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तम् । अष्टादशज्यान्तरात्संशोध्य एकोनविंशं ज्यान्तरम् । तदष्टादशजीवायां दत्त्वैकोनविंशी
ज्या । ततः प्रथमज्यावाप्तमेकोनविंशज्यान्तरात्संशोध्य विंशतितमं ज्यान्तरम् । तदेकोनविंशजीवायां दत्वा विंशतितमी ज्या । ततः प्रथम
ज्यावातं विंशज्यान्तरात्संशोध्यैकविंशं ज्यान्तरम् । तद्विंशतित्तिजीवायां दत्वा एकविंशी ज्या । ततः प्रथमज्यावातं एकविंशज्यान्तरात्संशोध्य
द्वाविंशं ज्यान्तरम् । तदेकविंशजीवायां दत्वा द्वाविंशी ज्या । ततः प्रथमज्यावातं द्वाविंशज्ज्यान्तरात्संशोध्य त्रयोविंशं ज्यान्तरम् ॥ तद्द्वाविंश
जीवायां दत्वा त्रयोविंशी ज्या । ततः प्रथमं ज्यावातं त्रयोविंशज्यान्तरात्संशोध्य चतुर्विंशं ज्यान्तरम् । तत्रयोविंशजीवायां दत्वा चतुर्विंशी
ज्या । ततः प्रथमज्यावातं चतुर्विंशज्ज्यान्तरात्संशोध्य पञ्चविंशं ज्यान्तरम् । तच्चतुर्विंशजीवायां दत्वा पञ्चविंशी ज्या । खखरेन्दुसङ्ख्यायां
च व्यासारं तद्वांनुपदु-न्यासायाम् । ज्यान्तरव्यस्तानामनन्तरालयोगे चतुर्विंशतिः शरा भवन्ति । क्रमज्याकृतिर्जिवाभिस्तस्तक्रमज्याकृतिः शरे
यासां लिप्तानां जीवा क्रियते तत्केन्द्रस्तस्य च राशिद्वयं पदाख्या प्रथमपदस्थे तद्द्मं चतुर्थपदस्थे चक्रादूनम् । ज्याकेन्द्रलिप्ता राशिलिप्ताद्यधिभा

वि० घ०
॥२९६॥

द्वि० खं०
अ० ११८

गेन विभाज्या। लब्धाङ्कसमश्च स्थाप्याः। अवशेषं तदनन्तरं ज्यान्तरेण गुणयेत्। राशिलिताभागेन विभजेत्। लब्धं स्थापितजीवायां दत्त्वेष्टज्यासिद्धिः। कालक्षेपेभ्यो लिप्तीकृत्य परिकल्पितेभ्यो जीवा कार्या। लिप्ताभ्यो यावन्ति ज्यान्तराणि संशुद्धयन्ति तावन्ति संशोच्यावशिष्टभागलिप्ताष्टभागहृतमशुद्धज्यान्तरेण विभजेत्। लब्धहतासु आद्यष्टकभागलिप्तासु क्षिपेतां शरान्तरेवं शरचापः भागचतुर्विंशतित्यापरमापक्रमज्या मेषादिस्थो विषुवल्छेखास्थो ग्रहो भवतिकुलीरादिस्यश्वान्तेण। परमापक्रमान्तस्थो भवति। तुलादिस्यो विषुवेच्छेखास्थः मकरादिस्यो दक्षिणेन परमापक्रमहतां व्यासाधैन विभजेत्तालब्धं चन्द्रस्फुटविक्षेपः। तात्कालिकौंश्रिं स्फुटे युपाते योज्यं बुधशुकयोः स्वमन्दविक्षेपहतां स्फुटान्त्यकर्णेन विभजेत्, लब्धं तयोः स्फुटविक्षेपः। तात्कालिकस्फुटाङ्कस्फुटपातयोगज्यां भौमजीवसौराणां मध्यविक्षेपहतां स्फुटान्त्यकर्णेन विभजेत, लब्धं तेषां स्फुटविक्षेपः। उक्तन्नितचापस्फुटविक्षेपयोर्दिक्शेको योगः तज्जौवस्यक्रान्तिः, तस्या नियोगः शिष्यते सा दिक् तद्वेलस्थ्यश्व ग्रहो भवति। एवं ग्रहाणाञ्चतुरेण दक्षिणेन गतिर्ज्ञेया। मचकवशेनोदयास्तमयौ कुर्वन्तः पश्चिमेन यान्ति। पूर्वा व्रजन्तो भगणपरिवर्त्तनंकुर्वन्ति तत्र च सूर्याश्वपातैः सममेव लङ्कादक्षिणेतरेरेखायाः फाल्गुनान्ते सर्व एव कल्पादावकरोदये मीनमेषसन्धिग्ना भवन्ति। कल्पावसाने च मेषप्रदेशे वा भानोर्गगनमध्यवर्त्तिन्यादित्ये द्वादशाङ्गुलेन शंकुना समावनौ छाया ग्राह्या, तद्दृगं व्यासाधंवर्गहृते च्छायाशंकुवर्गेणयोगेन विभजेत, लब्धमक्षज्यावर्गः। तत्पदमक्षज्या तच्चापं स्वदेशांशः तं राशित्रयादपास्य स्वदेशावलम्बको भवति। तज्ज्यावलम्बकज्या त्रिज्या वर्गस्य स्वक्रान्तिवर्गोनस्य पदं स्वाहोरात्रार्धम्तत्य च स्वक्रान्तिवशेन दिक्। स्वक्रान्तिविषुवच्छायाहता शंकुहता क्षितिजा, सा त्रिज्ज्याहता स्वाहोत्रार्थावसभाजिता क्षये वृद्धिज्यौ। तद्धनुश्चरार्धं वा प्राणास्तद्वितकाभिः पञ्चदशघटिकाद्युता दिनाधम्। उना राज्यधंगा एवमुत्तरगोलस्या दक्षिणकारः स्वस्वभागपादशरः अवामधनुपामबोद्यः। शोधनं व्यस्तराश्युदयप्राणाः मेषवृषमिथुनानां क्रमेण कर्कटसिंहकन्यानामुत्क्रमेण। मेषवृषमिथुनजीवादिः प्राग्वच्चरप्राणाः कर्त्तव्याः। तेषाममवोधः शोधनं च तैनैकेन्द्रियाक्षप्राणाः तैः क्रमेण मेषवृषमिथुनाः प्राणोहीनाः उत्क्रमेण कुलीरसिंहकन्यानाम् । युक्तस्वदेशे चरा व्युदयमाणा भवन्ति त एवोत्क्रमेण तुलादीनां मीनादीनामपि अर्द्धिनमध्याह्नेच्छायाम्यूल्यान्निराग्रमूल्यान्परिलेखमलत्यसुखपुच्छ्ररुखा प्राच्यापरा आदित्यचन्द्रयोरन्यतमस्य देशान्तरकर्म विना ग्रहणं न कार्यम्। तथ्यागते काले यदि भवति तदा रेखामध्ये स्वदेशो ज्ञेयः॥ अथादौ रेखा पश्चाद्यत्राक् तत्कालान्तरं षष्टिहृतं पञ्चभिः सहस्रैर्विभजेत् । लब्धदेशान्तरयोजनानि ग्रहस्यार्धं रात्रान्मध्याह्नं यावत्पूर्वः

॥२९६॥

कालो मध्याह्नादपररात्रं यावदपरस्तत्रार्कस्य कालमविलोङ्घ्यन् छायाद्वयं गृह्णीयात् । तत्कर्णौ व्यत्यासेन शंकुभाभ्यामुपरान्ते रहितौ तद्नन्तरं विषुवच्छायाग्रहणामिष्टेऽह्रि इष्टदिनाक्षेषुवताक्रान्तमेकदिगभिमुखीयञ्च्छायाम्यो युक्ते स्वरापक्रमः तेन त्रिज्याहता परमापक्रमज्यया विभजेत् । लब्धचापमर्कः प्रथमे पदे द्वितीयाद्भावाच्छुद्धः । तृतीयेन युक्तः चतुर्थे चक्राच्छुद्धः । विषुवच्छाया तरुणा च हीयमाना च च्छाया प्रथमपदस्थेऽर्के भवति, ऊना वृद्धिमती द्वितीयस्थे, वृद्धिमत्याधिका तृतीयस्थे, हीयमानाधिका चतुर्थस्थे, एवमतीतदिवसाकरस्य तदर्कस्य च विवरं स्फुटसृष्टिः । आदित्योदयास्तमयाद्वा चन्द्रोदयं दृष्ट्वा नयद्दङ्गीतोऽर्केनेतेन कालेन चन्द्रमा भवति चन्द्रान्नक्षत्रज्ञानम्, चन्द्रार्काद्विवरात्तिथिज्ञानं तत्पादग्रहणं । स्फुटार्काद्विपरीतक्रमेण मध्यमार्कः । सौरजीवयोर्व्याहारान्संवत्सरः । चन्द्रवत्सर्वग्रहक्रिया, ग्रहेभ्यो वा कल्पगतकालज्ञानम्, एवं कालपरिच्छेदः । अश्विनीदीनां ध्रुवका राश्याद्याः, खमष्टौ खेखत्रययमाः खरशीनुरुनयोद्यथमाः शशीनन्देनवदोऽश्व्यमाः पक्षौ गुणाः स्वपक्षौ शैलाः खेषुणा गुणाः खं गुणा षोडशवं त्रीव्यष्टादशखं वेदा रन्ध्राणि खं वेदाः सप्तयमाः खं शरा नखाः खं रसा पुष्करा खं रसा नवेन्दवः खं सप्तपक्षौ शरा मुनयो मनवो भूतानि च सप्त नवेन्दवः पञ्च अष्टौ च खं अष्टौ जनखं अष्टौ नवः खं अष्टौ चत्वारि खं नव वसवः खं सूयसुनयः खम । अथैतेषां विक्षेपांशाः दश द्वादश पञ्चदश एकादश षट् खं सप्त खं द्वादश त्रयोदश एकादश द्वावष्टात्रिंशत्सार्धं त्रीणि चत्वारि सार्धान्यष्टौ पञ्चविभागाः पञ्च द्विपष्टिः त्रिंशत अंशविभागं चतुर्र्विंशतिः षड्विंशतिः शून्यं चाश्विनी भरणी कृतिकापुनर्वसुपुष्यमघाभागार्य्यमाणः ॥ स्वाति वैश्वेन्द्राभिजिच्छ्रवणधनिष्ठाजांर्हिव्ध्न्युरेवतीनाम्। उत्तरा रोहिणी सौम्यार्द्रासंपादहस्ताचित्राविशाखामैत्रेन्द्रमूलाप्यावरुणानां याम्याः । रेवत्युदयः प्राची सर्वस्य महती योगतारा राशिश्रुत्य सतविंशतिर्भागाः अगस्त्यध्रुवकः सप्तभिर्भागैस्तस्य याम्यो विक्षेपः । अथ भौमादीनां वर्ककेन्द्राणि राश्याद्यानि पञ्च मनवः खं वेदाः षड्चमाः खं पञ्च वेदाः खं पञ्च पञ्चदश खं वेदास्त्रयोदश खम् । अथातुलवकेन्द्राणि षड्षोडश खं सप्त वेदाः खं षड्चमाः खं ( षट्पञ्चविंशतिः खंवं मनवः खं षड्गुणाः खं ) सप्तदश खम् । अथ पूर्वोदारोदयकेन्द्राणि खमष्टयमाः खं षट्पञ्चविंशतिः खं खं मनः खं षड्गुणाः खं खं सप्तदश खम् । अथ पश्चादितस्तमयक्रेन्द्राणि एकादश द्वौ खं पञ्चपञ्च खं एकादशषोडश खं पञ्चसप्तविंशतित्वं एकादश त्रयोदश खम् । अथ बुधशुक्रयोः पूर्वाद्यस्तमयकेन्द्रे दशदश खं एकादश षोडश खं चत्वारि शून्यानि चत्वारि शून्यानि पंचेदर्सामियमपक्षाश्च रेन्दवः कल्पप्रतिनक्षत्रोदयः त एवार्कभमगोना दिवसाः । अर्कभ्रमणा द्वादशहतास्तं मासास्तीस्त्रिशद्धतास्तद्दिवसाश्चन्द्रभ्रमणाः सप्तविंशति

वि० ध० ॥२१७॥

द्वि० सं० अ० १६१

हता नक्षत्रदिवसाः भगणांतरमर्कैन्द्रोश्चन्द्रमासास्त्रिशद्गुणास्तिथयश्चान्द्रमासः । सूर्यमासोनाधिमासाश्चान्द्रदिवसास्तु दिवसान्तरमवमानिती । इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मा०वृ० सं० द्वि० खं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उपकरणविवरणं नामषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१६८॥ अथ यथाकालं गतमनवस्वकलंसहिताश्चतुर्युगाब्दहताः कार्याः । तेषु कृतप्रमाणं क्षेप्यम् । तमेव तत्र भूयो गतसंख्याहंतं च ततो वर्तमानमन्वन्तराद्भूतचतुर्युगं ख्याहतानि चतुर्युगाब्दानि युगानि च वर्तमानयुगान्निप्रभवभगवताव्दानि च एवमिष्टकालान्दगणो भवति । स द्वादशहतश्चैत्रासितादिमासयुक्तस्त्रिंश द्भूतोवर्तमानतिथियुक्तस्तिथिसहितः कार्यः । एवं सौरो दिनगणो भवति । तं पृथक्कल्पाधिमासकसंहतं कल्पनविदिनेर्विभजेत् । लब्धं गताधिमासाः । तै स्त्रिशद्गुणैरेकैकांगणोयुक्तैश्चन्द्राहेणो भवति । तं पृथक्कल्पामवहतं कल्पचन्द्रदिनैर्विभजेत् । लब्धं गतोनावरात्रैः तैश्चन्द्राहणेोणान्नसाधनाहंगणो भवति । अधिमासशेषस्य कल्पाधिमासकैर्भागे हृते ऽप्य्‌याधिमासकैर्भागे हृते गताधिमासकस्य दिनादिः कालो लभ्यते । अधिमासशेषं कल्पैरविदिव सैर्भ्यः संशोय्यावशेषस्य कल्पाधिमासकैर्भागे हृते एण्योधिमासकतास्य कालो लभ्यते । अवमशेषस्य कल्पेन रात्रैर्भागे हृते एष्योनरात्रकालः अवमशेषकल्पचन्द्रदिवसेभ्यः संशोय्यावशेषस्य कल्पोनरात्रेर्भागे हृते एष्योनरात्रापातकालः संवत्सरगणात्षडूहस्रहावशेष संवत्सराद्योब्दः आदित्यः, चन्द्रः, भौमः, बुधः, जीवः, सितः, सौरश्चेति क्रमेण ग्रहणं संवत्सराः सप्तहतावशेषं चतुर्धक्रमेण संवत्सराधिपः सावनाद्दिनगणात्सप्तह तात्क्रमेणैव दिवसाधिपः चान्द्राः दिनगणा दशाधिकशतहताल्लुब्धं सप्तहतं तद्विशेषं पूर्वं ब्रह्मचन्द्रेन्द्रे श्रवणवरुणाग्निवाय्वाश्च पर्वपतयः दिनगणामि ष्टग्रहमगणगुणश्चौदिनैर्विभजेत् । लब्धं भगणादिः खेखार्कोदयो ग्रहो भवति । एवंरूपेणाहर्गणेन ग्रहसुक्तिः । इष्टां कालबावताकालेनाकोदयो भवि ष्यति तावता कालेन ग्रहस्यैकदिवसभुक्तिं संगुण्य षष्ट्या विभजेत । अवाप्तं स्वभुदये ग्रहस्य धनमवममे ऋणम् । एवमुत्तरगोले दक्षिणेन विपरीत देशान्तरयोजनानि षष्ट्यासङ्गुण्य पञ्चभिः सहस्रैर्विभजेत् । लब्धं लेखाप्राग्भावे संशोध्यमपरस्मिन्देयमवमिष्टे देशे । इष्टे च काले ग्रहो मध्यमो भव ति । तत्कालेऽर्कचन्द्रमन्दकर्मणैव स्फुटौ कार्यों भौमः कर्मचतुष्टयेन तस्य मन्दं शीघ्रं मंदं शीघ्रमिति च कर्माणि । अन्येषां मन्दशीघ्रे कर्मणी तत्र भौममर्द्ः संस्कार्यः तच्छीघ्रपरिधिश्च शुक्रस्य परिधिद्रम्यपि तत्र भौमजीवसौरगाणार्कः शीघ्रः । स्वयं मध्यमो बुधशुक्र योर्को मध्यमः । स्वयं शीघ्रोशीघ्रो महांनं केन्द्रः ग्रहश्च मन्दोनः भौमशीघ्रकेन्द्रपुक्षुयुक्तयोरल्पस्य जीवे चतुर्भिः शतैः ग्रहैश्च मन्दोनतः भाणिते द्वादश्या जीवया विभजेत् । लब्धेन केन्द्रे मकरादिगे भौममन्दयुतं कार्यं कर्कादिगे चोनमिति शुक्रमदं केन्द्रज्यां न्यासाधार्धवहृतं

॥२१७॥

लब्धेन तं मृदुं परिधिरूनः स्पष्टो भवति। तस्यैव शीघ्रकेन्द्रज्यां व्यासार्धं पञ्चमेन विभजेत। लब्धे युतः शुक्रशीघ्रपरिधिः स्पष्टो भवतीति

मन्दकेन्द्रात जीवा भुजज्या त्रिराशिरहितात्कोटिज्याकोटिभुजज्ये स्वमृदुवारिधिहते खरसाग्निभिर्विभजेत। लब्धं भुजकोटिपाते मकरादिकेन्द्रे

कोटिफलं व्यासार्धे दद्यात्। कुलीरादिके शोधयेत्कोटिर्भवति। भुजाफले भुजा कोटिभुजावर्गयोगमूलं कर्णः व्यासाधहतां भुजज्यां

स्फुटकणेन विभजेत्। लब्धचापं फलकलाः मेषादिकेन्द्रे ग्रहे शोध्यास्तुलादौ देयाः। भौमस्य प्रथममन्दकर्मण्युपचियुक्ताः एवं स्पन्दस्फुटं ग्रहं शीघ्रा

दपास्य केन्द्रं कृतेतदेव शीघ्रपरिचिना कर्म कुर्यात्। तत्फलं मन्दस्फुटे ग्रहे मेषादिकेन्द्रे धनं तुलादणमिति। भौमस्य प्रथम शीघ्रकर्मणि तदनीकृते

एवं ग्रहः स्फुटो भवति। बुधसितपातौ विपरीतेन अब्दफलेन स्फुटौ कार्यों भौमजीवसोराणां शीघ्रान्त्यफलेनानुलोमीनानीतवर्तमानस्र्फुटं

ग्रहान्तरं स्फुटभुक्तिः अर्कफलम्। स्फुर्भुक्तहितं भवनकलाभिर्विभजेत लब्ध्यमर्केकेन्द्रवशे तद्वदेव ग्रहस्य धनणे योज्ये। अन्त्यशीघ्रकर्माविशेषं

केन्द्रस्य वक्रादिकेन्द्रस्य वान्तरं स्फुटभुक्तिशीघ्रसूत्सतरेण विभजेत्। लब्ध्यो वक्रादिर्नादिः कालः ध्रुवकेकेन्द्रेऽधिक एष्यः शीघ्रकेन्द्रेधिकेतीतः॥

इति श्रीवि० मा० वज्रसं० द्वितीयखण्डे गमं प्रति पुश्करोपाख्याने ज्योतिःशास्त्रे ग्रहातिनमिकेनसतत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ १६९॥

स्फुटग्रहं लिप्तीकृतम अध्भिः शतैर्विभजेत्। लब्धं ग्रहेण मुक्तान्यश्विन्याद्यानि नक्षत्राणि शेषं स्फुटभुक्त्या विभजेत। लब्धं दिनादिः कालो

नक्षत्रप्रविष्टस्य अवशेषमग्रमभूभ्यः शेतेभ्यः संशोध्यावशेषपात प्राग्गतकालो नक्षत्रिस्थैः राशो भुक्ता अमुक्ता वा स्फुटभुक्त्या विभजेत। लब्धं

दिनादिः संक्रान्तंर्गतेष्यः कालः अथ योजनकर्णान्तं सर्वोत्थाविशेषकर्णान्वितं व्यस्तं व्यासार्धेन विभजेत। लब्धं स्फुटयोजनकर्णार्था ग्रहाः

प्रमाणविकर्णकर्णयोजनानि व्यासाधंहतानि स्फुटयोजनकर्णेन विभजेत। लब्धं स्फुटग्राह्यप्रमाणव्यासकलाः स्फुटान्यर्ककर्णार्थयोजनानि पंच

साहस्रिकरस्य परिधेः कर्णानि तेनैव गुणितानि रविव्यासले न तद्गुणेन विभजेत। लब्धं भूच्छाया स्फुटरशिरकर्णार्धनपासप्रसाहिस्रकस्य। परिधैः

कर्णहतं भूच्छापया विभजेत। लब्धं व्यासार्धगुणं चन्द्रस्फुटयोजनकर्णेन विभजेत लब्धं राहुमानकलाः। गृहमानाधंर्कलाः षष्टिगुणा

भुक्त्या विभजेत। लब्धं संक्रांतिकालात्प्रागपरेण च पुण्यकालः। अर्कोनाच्चन्द्राद्विशतीकृतात वग्भागमभक्तच्छुक्लग्रतिपदाद्या तिथिः।

शेषात्षष्टिगुणयाद्भुक्त्यन्तरहताद्धटिकादिः कालः कृष्णचतुर्दश्यांतः सदैव शकुनिः अमायां आद्यंच चतुष्पातं द्वितीय नाम्नः प्रतिपदार्यचं किस्तुघ्नम

अर्कोनचन्द्रलिप्ताः खरदग्निभिर्विभजेत। अवशेषपात्तित्थिथवतकालः ळब्ध्यादेकोनात्सप्तमहतादवशेषं ववाद्यं करणं चन्द्राकर्योगे चन्द्राधंयोरामनेवातवै

[वि० ध०] [॥२९८॥]

[द्वि० सं०] [अ० १७४]

धूते तेन चन्द्रार्कयोः क्रान्तिसाम्ये । तत्र व्यतीपातोऽभिन्नेऽयने गोलैकत्वे च वैधृतः समानेऽयने गोलभेदे च ध्रुवकार्कचन्द्रयोगान्तरे चन्द्रार्कभुक्तिवियोगेन विभजेत । लब्धेन ध्रुवकादित्ये चन्द्रार्कयोगेणाधिकान्विति । ततोऽर्कक्रान्तिस्तत्कालिकपातेन चन्द्रस्तत्क्रान्तिः प्रथमतृतीयपादान्तस्थे चन्द्रेऽस्य क्रान्तेः चन्द्रक्रान्तिर्यद्योना भवति तदा क्रान्तिसाम्याद्भावाः प्रथमतृतीयपदस्थे चन्द्रेऽपि तदुपक्रममर्कापक्रमादूनं दृष्ट्वाः क्रान्तिसाम्यात्कालोनेयथातीतः। द्वितीयचतुर्थपदस्यान्यथाविक्षेपेण स्वक्रान्तिदिगुत्पत्तौ चन्द्रापक्रममधिकृतं कल्पयेत । क्रांतिर्युतिरन्यदिशोरेक दिशोरन्तरं व्यतीपातेनेत्या वैधृतिमभमत्याः। एवमिष्टकालिकैरर्कचन्द्रपातैर्द्वितीयाद्यस्ततः प्रथमाद्वितीयात्कालयाः द्वयोरन्यतोरीतो वा पातस्तदा तयोरन्तरम्नाऽअन्यथा योगो भागापहारः प्रथमगुणितस्येष्टकालस्य ते कालस्य तेन कालेनासकृत् द्वितीयं कृत्वा विशेषकर्मणा स्फुटकालः साध्यः स व्यतीपातपातसाम्यकालः । आदित्यचन्द्रमानयोगः षष्टिगुणो भुत्यन्तरेण हृतो लब्धा स्थितिरिति ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखंडे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तिथिनक्षत्रप्रकरणं नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७० ॥

दिनगतशेषकालकर्णयोस्तद्गोलचरेणार्धाधीनस्य दक्षिणे युक्तस्य जीवाऽसहोरात्रानवहतास्त्रिज्याहतो गोलविपर्ययेण त्रिज्यायुतोत्यच्छेदः । छेदोलब्धकव्यान्याहतः त्रिज्याविभाजितः शंकुः। शंकुवर्गहीनस्य त्रिज्यावर्गस्य पदं दृग्ज्यादशहता शंकुहता छाया मध्याह्निकाऽर्कक्रान्त्या साक्षासंयोगविवरौ दक्षिणेत्तरगोलयोरिष्ट तद्भास्त्रिज्यादापस्य तज्याभागापहारः द्वादशहताया अनष्टजीवाया लब्धं माध्याह्निकी छाया त्रिज्याद्यंघातमध्याह्नच्छायाभागापहारविभक्तस्तत्कर्णः विषुवकण्हंतां त्रिद्यां स्वेष्टकायाकर्णेन विभजेत । लब्ध्युत्तरादक्षिणगोलयोः क्षितिज्यया युतोनव्यासाधैताडितं स्वानहोरात्राधेन विभजेत । लब्धा चापं गोलविपर्ययाक्षरदलोनयुतं दिवसस्य गते शेषं वा भवति ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ज्योतिःशास्त्रे छायाप्रकरणं नामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥

इष्टकालस्फुटरकौशिशुक्लितास्तदा क्रान्तिराश्युद्व्यप्राणानाहताग्रहावलिताविर्भजेत्तल्लभ्धमर्कक्रान्तिराशीनभागकालः तद्दिष्टकालप्राणैर्भाज्येण स्यादित्ये चाशुक्लिता देयाः काले चानन्तरव्युदयात्रयाम्याः अर्क................... चराद्युदयो देयः शेषाइङ्कुराद्युदयभावाद्याः एवं राशिगत काललग्नोदयः पश्चादियुताको अर्कयुक्तकालद्याः कालाः लम्नाश मुक्तकलाभ्यस्तद्योगे तदन्तरा व्युदये युते लग्नोदयः कालः ॥इति श्रीवि० मा० व० मुं० द्वि० लम्रप्रकरणं नाम द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७२ ॥

भौमजीवमंदाः केन्द्रः शीघ्रः शीघ्रैः बुधसितौ वक्रे मंदाव्यतथाशीघ्रौ मन्दग्रहकौतरगाः कालदृश्यांशैरंशन यदा तदा पूर्वाधौदयास्तमययोर्कादधिको ग्रहः पश्चादनेन तदास्तमयिकः तात्कालिक्यहस्फुटोविक्षेपमदज्ञात्याह

[॥२९८॥]

तन्यासाच्चैन विभजेत। लब्ध्यग्रह औदयिके ऋणमास्तमयिकवत्तउत्तरविक्षेपपरमापक्रमेण विभजेता लब्धमयनविक्षेपेऽन्वे शोध्यमन्यथादेयम्। एवं ग्रहोदयास्तलग्नौ भवतः। ततो ग्रहान्तराल्लग्नवकालः कलीशमहान्तरांशतानां भुजान्तरेण भागमपहरेत्। ग्रहे वक्रिणि भुक्तियोगेन लब्धो दिनादिः कालसुपास्तमयस्य एव नक्षत्राणां तेषां द्वादश दृश्यादृश्यांशः अगस्त्यध्रुवकदिक्कर्मद्वयं कृत्वा तद्घटिकाह्वयेन स्वदेशराश्युदये वर्धयेत्। तादृशेकंरास्त्योदयः वक्रोनेस्तमयः प्रतिदिवसिक उदयो ग्रहान्तं लग्नवशनेति ॥ इति श्रीवि० घ० दि० सं० मा० सं० उदयास्तमयप्रकरणं नाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७३ ॥ स्वोदयास्तावलम्बौ चन्द्रार्कयोः ततश्चन्द्रोदयास्तकालौ साध्यौ इष्टकालिकचन्द्रार्कस्वक्रान्ति त्रिज्योगुणे विलम्बज्यया विभजेत्। लब्ध्ये क्रान्तिदिशेनेन ततोर्कचन्द्रशूङ्ककौ पृथक्कूर्च्छकुहताश्चज्यावलम्बकेन विभजेत। लब्धे शङ्कतले तौ चोत्तरे स्वरात्रौ दिवससाम्ये द्वादशकुतलयोर्दिशेको योगो दिग्भेदवियोगः पृथग्बाहुः तयोर्दिगेको वियोगोऽन्यथा योगः स्फुटवाहुः स्वहग्ग्रहर्ण वर्जभुजावलम्बिक्षेपपदयोः कपालभेदे साम्ये वियोगः प्रथमशरां दिग्नेवातिलिक्षेपो दिग्भेदो युतिक्द्वितीयः प्रथमद्वितीयवर्गयोगपदं कोटिः कोटि बाहुवर्गयोगमूलंकर्णः अर्कोनानश्चन्द्रकेन्द्रं तस्माज्ज्योकेन्द्रलिप्ताश्चन्द्रमासलिप्ताः तस्माज्ज्योकेन्द्रलिप्ताश्चन्द्रमानभाः नवय्राहतास्मिन् केन्द्र प्रथमचतुथपद्स्थे द्वितीयस्थे कृष्णम् इन्दुमानचतुर्भागंकृतास्मितेकर्मानसुजक्कणकोटिसूत्राण्यङ्गुलतां यान्ति पूर्वापराशराभिमुखार्कचन्द्राणयाद्य पदंगे मितशृङ्गं परिलिखेत। एवं द्वितीयतृतीयणे कृष्णं बिन्दुमर्क परिकल्प्य ततोकार्य्या शशी तथा भुजा देया तद्भात्वाभिमुख्येन कोटिः ततः तदग्रेल्लग्नेन पूर्वान्तं पुनःपुनः सकलम्। यावद्विक्षेपं लब्धोनं स्यात् इति लम्बनं संस्कृते तिथ्यन्ते ग्रहणमध्यश्चन्द्रश्चन्द्रकलिपतादित्रि भास्त्वक्रान्तिः अङ्के सौम्य्या शोध्या याम्य्या देया तज्जयाममध्यमचन्द्रकिंशुत्यन्तहता शरेकहंतया त्रिज्यया विभजेत्। लब्धमवन्तरितिः स्वक्रान्ति तोक्षधिके सौम्य्यान्यथा याम्या तात्कालिकचन्द्रविक्षेपान्वत्यानादिगैक्ये योगो दिग्भेदो वियोगः स्फुटविक्षेपः तेन स्थिते मन्दमृदलोनयुतैर्भहेः स्पर्शनीमीलोनीलनमोक्षकालिकैलम्बनानि कार्याणि मध्यलम्बनेस्पष्टेलंबनस्य धनणेकोन्तरे भेद्योगः फलम्। तेन मध्यस्थित्यरविमन्दोवेव युते स्वकालिके स्फूटे भवतः पञ्चदशं घटिकाकालिकं लंबने फलेन हीने विमंदार्थ कार्य शेषं परिखेलावद्ध्ये चंद्रग्रहणवद्भवति ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यलोकप्रदं तथा॥ इंदं ग्रहणं गणितं सर्वकामप्रदं शिवम् ॥ गतिमकस्य विज्ञाय ग्रहस्य सुसमाहितः ॥ तस्य लोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ सर्वग्रहांगंति ज्ञात्वा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ॥ कामानवान्नुयात्कामी मोक्षार्थी परमं

वि० पु० द्वि० खं० अ० १७५ ॥२९१॥

पदम् ॥ सम्यग्गृह्णाति ज्ञात्वा पात्रतां याति वै द्विजः॥ न चेद् वृत्तिं तथा कुर्यात्तथा वृत्तिं विवर्जयेत्॥ पात्राणामपि तत्पात्रं ग्रहणं वेत्ति यो गतिम्॥
वेदास्तु यज्ञाद्यर्थमभिप्रवृत्ताः कालातुपूर्व्या विहिताश्च यज्ञाः ॥ तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद स वेद सर्वम् ॥ इति श्रीवि०
ध० द्वि० ख० मा० सं० पितामहसिद्धान्तो नाम चतुःसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७४ ॥ ॥ छ ॥ समाप्तं पितामहसिद्धान्तम् । श्रीपुष्कर
राम उवाच ॥ भगवन्त्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ॥ जिगीषूणां समाचक्ष्व यात्राकालं महीक्षिताम् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सर्वेषामेव वर्णानां
यात्राकालं निबोध मे ॥ अधिकृत्य महीनाथं विजिगीषुर्गुणान्वितम् ॥ २ ॥ पूर्वे कपाले पौरौऽर्के यायी भवति चापरे ॥ यायिग्रहो ऽक्रूरकुजो
शेषाः पौराः प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥ पौरग्रहैर्बलोपेतैर्न यात्रां सम्प्रयोजयेत् ॥ यायिग्रहबले राजा नित्यं यात्रां प्रयोजयेत् ॥ ४ ॥ (अस्तं गते
नीचगते विवर्श रिपुराशिगे ॥ प्रतिलोमे च विद्धस्ते शुक्रे यात्रां विवर्जयेत् ॥ ५ ॥ ) प्रतिलोमे बुधे यात्रा दिक्पतौ च तथा ग्रहे ॥ विष्टौ वृष्ट्यां
वाति वाते वात्यायाञ्च विवर्जयेत् ॥ ६ ॥ वैधृते च व्यतीपाते नागे च शकुनौ तथा ॥ चतुष्पदे च किंस्तुघ्ने तथा यात्रां विवर्जयेत् ॥
॥ ७ ॥ विप्लुते नैधने च प्रत्यरौ मे च जन्मनि ॥ गणे विवर्जयेद्यात्रां रिक्तायां च तिथौवापि ॥ ८ ॥ उदीची
च तथा प्राची तयोर्व्यर्थं प्रकीर्तितम् ॥ पश्चिमा दक्षिणा या दिक्नयोर्व्यर्थं तथैव च ॥ ९ ॥ वाय्वग्निरक्षसमुद्भूतं परिवेषन्तु न लंघयेत् ॥
राम संवत्सराद्येषु सर्वेष्वेव महीपतिः ॥ १० ॥ संवत्सरप्रदिग्ज्ञाची परिपूर्वेस्य दक्षिणा ॥ तत्पूर्वंस्थापरा ज्ञेया चाळुपूर्वस्य दक्षिणा
॥ ११ ॥ अद्वारस्तु विनिर्दिष्टस्तथा वत्ससंज्ञितः ॥ उत्तरायणगे सूर्ये प्राचीं यायाद्दिशं नृपः ॥ १२ ॥ चन्द्रे च ब्राह्मणश्रेष्ठ
पश्चिमां दक्षिणस्त्विते ॥ तयोरयनभेदेन यायात्सायनरायं दिवा ॥ १३ ॥ रात्रौ चान्द्रायणं यायाद्या दिगुक्ता मया तव ॥ वसन्त
उत्तरद्वारे ग्रीष्मः प्राग्द्वारिकस्तथा ॥ १४ ॥ शरच्च पश्चिमद्वारः शिशिरश्चोत्तरसुखः ॥ हेमन्तः सर्वतोद्वारः प्रावृडद्वारिका स्मृता ॥ १५ ॥
नक्षत्रदेवताभिर्या यस्य तु दिग्दृच्यते ॥ मासांश्चैत्य महाभाग तथैव परिकीर्तिता ॥ १६ ॥ आदित्यचन्द्रसंसर्गादर्कदिवसास्त न शोभनाः ॥ त एव
चानुकूलस्य दिवसो न प्रशस्यते ॥ १७ ॥ प्राग्द्वारे भास्करो ज्ञेयो दक्षिणेन तथा कुजः ॥ पश्चिमेन शनैश्चारी उद्गद्वारस्तु चन्द्रमाः ॥ १८ ॥
सर्वद्वाराः स्मृता राम जीवशुक्रैन्दुन्दनाः ॥ तेषां हि दिवसाः शस्ता विशेषेण गमिष्यताम् ॥ १९॥ समागमे जितो यस्तु जीवो मित्रगृहे स्थितः॥
स्फुरणो रश्मिहीनश्च न प्रशंसन्ति तद्दिनम् ॥२०॥ उच्चस्थो मित्रगृहगः स्वक्षेत्रस्थश्च यो ग्रहः ॥ विजयी रश्मिवांस्थूलो दिनं तस्य प्रशस्यते॥२१॥

कृत्तिकाद्यानि पूर्वेण मघाद्यानि च याम्यतः॥ मैत्राद्याः पश्चिमेनाथ वासवाद्यानि वायुदृक् ॥ २२ ॥ सर्वद्वाराणि तत्रापि दिवाद्यानि विनिर्दिशेत् ॥ भवन्ति स्तम्भसंज्ञानि तानि दिङ्मध्यगानि च ॥ २३ ॥ स्तम्भर्क्षाणि पूर्वांणि तानि प्रावेशिकानि तु ॥ निर्गमर्क्षाणि जानीयात्तस्तम्भाद्बहिस्त- राणि तु॥२४॥ प्रवेशेषु दुष्टेषु यायिनां विजयं वदेत् ॥ स्तम्भभेषु तु दुष्टेषु दुर्गाणां ग्रहणे तदा ॥२५॥ निर्गमर्क्षेषु दुष्टेषु नागराणां जयं वदेत् ॥ ऋक्षे पापग्रहाक्रान्ते तथा चास्तमिते द्विज ॥ २६ ॥ दृग्धे च धूमिते वापि रजसोपहतेऽथ वा ॥ केतुना धूमिते वापि परिविष्टेऽथ वा पुनः ॥ ॥ २७ ॥ उत्पातदर्शने च स्यात्तैनं चक्षण भार्गव ॥ संक्रान्तौ वा ग्रहस्य स्याद्दिनं चास्तोदयी तथा ॥ २८ ॥ मित्रऋन्द्दसवा यश्च ग्रहणेनान्येन वा पुनः ॥ यन्नक्षत्रगतो ग्रस्तो स्यातां वा शशिभास्करौ ॥ २९ ॥ न तेन नृपतियार्यान्नक्षत्रण कदाचन ॥ अष्टवर्गानुकूलस्य चन्द्रे यात्रां प्रयोजयेत् ॥ ३० ॥ पूर्वद्वारस्थितानन्दा भद्रा दक्षिणतः स्थिता ॥ जया च पश्चिमद्वारा रिक्ता चोदक्प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥ पूर्णा तु सर्वतो द्वारा तिथिरुक्ता महाभुज ॥ नक्षत्रदेवतातुल्या मुहूर्तानां तु दिग्भवेत् ॥ ३२ ॥ त्रिद्विद्वाराग्निभिर्ज्ञेया दक्षिणेन विगर्हिता ॥ प्राग्द्वाराः कथिता राम मेषसिंहधनुर्धराः ॥ ३३ ॥ तथा च पश्चिमद्वाराः कन्यामकरगोवृषाः ॥ तुलामकरकुम्भाश्च ज्ञेयाः पश्चिमदिक्सुखाः ॥ ३४ ॥ कोटवृश्चि- कर्मीनाश्च तथा चोदक्प्रकीर्तिताः ॥ लग्नेन दिङ्मुखं यत्नाज्ज्ञेयं प्राङ्मुखमंशकम् ॥ ३५ ॥ सौराः सर्वे प्रशस्यन्ते कालोघे विवर्जयेत् ॥ विशाखार्धं भत्रितयं दीने सूर्ये विवर्जयेत् ॥ ३६ ॥ आषाढात्रितयं चन्द्रे तथा ब्राह्मणसंज्ञकम् ॥ धनिष्ठाद्यत्रयं भौमे पौष्णादित्रितयं बुधे ॥ ३७ ॥ रोहिण्यार्धं तथा जीवे पुष्यार्धं च तथा सिते ॥ अर्यमण्यार्धं तथा सौरे प्रयत्नेन महाभुज ॥ ३८ ॥ मूले च श्रवणं चैव आहि- र्बुध्न्यं तथैव च ॥ अश्लेषामथ चादित्यं भाग्यं वायव्यमेव वा ॥ ३९ ॥ आदित्यादिदिनेष्वेते सिद्धियोगाः प्रकीर्तिताः ॥ सिद्धियोगान्वि- शेषेण तिथिष्वपि निबोध मे ॥ ४० ॥ अहक्रमेण धर्मज्ञ सर्वकर्मसु सिद्धिदान् ॥ द्वितीया च तृतीया च प्रतिपञ्चाष्टमी तथा ॥ ४१ ॥ सप्तमी च चतुर्थी च पञ्चमी च तथा तिथिः ॥ अन्याश्च सिद्धियोगांस्तु तिथयस्त्वं शृणु क्रमात् ॥ ४२ ॥ एकादशी च दशमी नवमी पञ्चम्यपि ॥ चतुर्दशी द्वादशी च तथा राम त्रयोदशी ॥ ४३ ॥ छायाप्रमाणं वक्ष्यामि सिद्धियोगेष्वतः क्रमात् ॥ तत्र काले कृतं कर्म सकृत्संपद्यते ध्रुवम् ॥ ४४ ॥ आदित्ये विंशतिर्ज्ञेयाश्चन्द्रे षोडश कीर्तिताः ॥ भौमे पञ्चदशोक्ताश्चतुर्दश तथा बुधे ॥ ४५ ॥ त्रयोदश तथा जीवे शुक्रे द्वादश कीर्तिताः ॥ उदितेनोत्तरां गच्छेत्प्राचीं मध्यस्थिते रवौ ॥ ४६ ॥ दक्षिणामपराह्ने तु अर्धरात्रे तु पश्चिमाम् ॥ जन्मराश्युदये यात्रा न प्रशस्ता

महाभुज ॥ ४७ ॥ ताभ्यामुपचयर्क्षे तु यात्रा शस्ता तथा भवेत् ॥ शेषेषु वर्जयेद्यात्रां मृतिकामो नराधिपः ॥ ४८ ॥ यात्रा शुभफला
ज्ञेया सौम्यहृन्नवांशके ॥ पापग्रहांशके यात्रां प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ ४९ ॥ जन्मभे नैधने चैव तथाद्याने विपत्करे ॥ प्रत्यरे गमने यात्रां
प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ ५० ॥ क्षेमे संपत्करे मैत्रे साधके चातिमैत्रके ॥ कर्मभे च तथा यात्रा प्रशस्ता मनुजोत्तम ॥ ५१ ॥ दिव्यान्तरिक्षक्षिति
जे दृष्टे राम महाद्भुते ॥ सप्ताहं वर्जयेद्यात्रां प्रयत्नेन महाभुज ॥ ५२ ॥ लग्ने तु विबले यात्रां शून्ये केन्द्रे च वर्जयेत् ॥ जन्मपे लग्नपे राम
बलहीने विशेषतः ॥ ५३ ॥ दिक्पतावपुकूले तु शुभा यात्रा प्रकीर्त्तिता ॥ सम्मुखे शुक्रचापे तु यात्रां यत्नेन वर्जयेत् ॥ ५४ ॥ निक्षिण
न च गच्छेतथा राम द्वारामिहतमस्तकः ॥ दृष्ट्वा द्रव्यममङ्गल्यं स्त्रियंचैवातथैव च ॥ तुष्टे मनसि गन्तव्यं प्रयत्नतेन महीभुजा ॥ ५५ ॥ त्रिकोण
केन्द्रोपगतास्तु सौम्याः पापस्तथा चोपचयक्षंसंस्थाः ॥ भवन्ति लग्नस्य तु यस्य तेन यात्रा प्रयुक्ता तु शुभावहा स्यात् ॥ ५६ ॥
इति श्रीविष्णु० द्वि० मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने ज्योतिःशास्त्रमते यात्राधिकारो नाम पञ्चसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥
॥ राम उवाच ॥ यात्राविधानमाचक्ष्व सर्वभूतभृतांवर ॥ जिगीषूणां नरेन्द्राणां सिद्धिकारणमुत्तमम् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सप्ताहेन
यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः ॥ तदा दिने तु प्रथमे पूजनीयो विनायकः ॥ २ ॥ मोदकै रक्तसंदेश्श्च कुसुमैश्च तथा फलैः ॥ गन्धधूपैर्विलिप्तङ्गा
रैर्धूपैर्दीपेर्मनोहरैः ॥ ३ ॥ द्वितीयेशिदि ततः कार्यं सर्वदिक्पालपूजनम् ॥ दिक्पालपूजनं कृत्वा तेषां च पुरतः स्थितः ॥ ४ ॥ शय्यां कुशाभिः
कुर्वीत सितवस्त्रोत्तरच्छदाम् ॥ विकीर्णांशुभपुष्पैस्तां तथा सिद्धार्थकैः शुभैः ॥ ५ ॥ तच्छीर्षके तु पूज्या श्रीर्भद्रकाली च पादयोः ॥ ह्यं दक्ष
णपार्श्वे तु वामे ब्रह्माणमेव च ॥ ६ ॥ पूजितं कलशं ह्यं कुर्यादूर्णीष्वके दृढम् ॥ नीलपल्लवसंछन्नं चारुपुष्पोज्ज्वलं शुभम् ॥ ७ ॥ एककालं
हविश्यान्नं लघु भुक्ता महीपतिः ॥ स्वयं दक्षिणापार्श्वे च मन्त्रमेतदुदीरयेत् ॥ ८ ॥ नमः शम्भो त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च ॥ वामनाय विरूपाय
स्वप्नाधिपतये नमः ॥९॥ भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन ॥ इशानिष्टं समाचक्ष्व स्वप्ने सुतस्य शाश्वतम्॥१०॥ यज्जामतो दूरमिति मन्त्रमार्थवतं
जेत्तः ॥ हृदि न्यस्य कुशान्प्राज्ञः प्रयतस्तु पुरोहितः ॥११॥ ततः स्वप्ने शुभे दृष्टे यात्रा देया तु नान्यथा ॥ तृतीयेऽहनि संप्राप्ते देवं दिङ्नाथमर्च
येता॥ १२॥ एकामेव महाभाग दिननाथं तथा ग्रहम् ॥ यां दिशं नृपतिर्गच्छेन्नायं तत्यास्तथैव ताम्॥ १३॥ चतुर्थेऽहनि संप्राप्ते ग्रहयागो विधीयते॥
पञ्चमेऽहनि संप्राप्ते सर्वयागांस्तथैव च ॥ देवतानां स्वनगरे कृता वासां तथालयाः ॥१४॥ तासां संपूर्जनं कार्यं स्वपूरे ये तथा स्थिताः ॥ तत्रैव

हलायुधम् ॥ उत्तारणं वणिज्यार्थी श्रीराममभ्युदये नृप ॥ १२ ॥ मङ्गल्यं मङ्गले विष्णुममङ्गल्येषु कीर्तयेत् ॥ अरिष्टान्तेषु शेषेषु विशेषेषु तथा जपेत् ॥ १३ ॥ उत्तिष्ठन् कीर्तयेद्विष्णुं प्रसुप्तो माधवं नरः ॥ भोजने चैव गोविन्दं सर्वत्र मधुसूदनम् ॥ १४ ॥ नारायणं सर्वकाले श्रुतप्रस्खलनादिषु ॥ स्नाने देवार्चने होमे प्रणिपाते प्रदक्षिणे ॥ १५ ॥ कीर्तयेद्वासुदेवोति अनुक्तेष्वपि यादव ॥ कार्य्यारम्भेष्वथ वा राजन्सर्व्वं नाम कीर्तयेत् ॥ १६ ॥ सर्वाणि नामानि हि तस्य राजन्सर्व्वार्थसिद्धानि भवन्ति पुंसः ॥ तस्माद्यत्नं खलु देवनाम सर्वेषु कार्येषु जपेत् भक्त्या ॥ १७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तत्तत्कार्य्यप्राप्तितत्तन्नामकीर्त्तनवर्णनो नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२३ ॥

वज्र उवाच ॥ कस्मिन्काले तु देवस्य किंकिं नाम प्रकीर्तयेत् ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्व विजानसे ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रद्युम्नं वामदेवं च तथा सङ्कर्षणं प्रभुम् ॥ प्रद्युम्नमनिरुद्धं च क्रमाच्चतुर्दिक्षु वर्जयेत् ॥ २॥ विष्णुं मधुनिहन्तारं तथा देवं त्रिविक्रमम् ॥ वामनं श्रीधरं चैव हृषीकेशं तथैव चा॥दामोदरं पञ्चानां केशवं च यदूतमानांनारायणं माधवं च गोविन्दं च तथा क्रमात् ॥४॥चैत्रादिषु तु मासेषु देवदेवमनुस्मरेत् ॥प्रद्युम्नमनिरुद्धं च पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः॥५॥सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतानां निधिरव्ययः॥आदित्यादिषु वारेषु क्रमाद्देवमनुस्मरेत् ॥ ६ ॥ विश्वं विष्णुर्र्वषट्कारो भूतभव्यभवः प्रभुः॥ भूतकृत् भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः॥७॥अव्यय्यः पुंडरीकाक्षो विश्वकर्मा शुचिश्रवाः॥ सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥ ८ ॥ अप्रमेयो हृषीकेशः पञ्चनामः परः प्रभुः ॥ अमेयः शाश्वतो धाता कृष्णश्चैतान्यनुस्मरेत्॥९॥ देवदेवस्य नामानि कृत्तिकादिषु यादव ॥ ब्रह्माणं श्रीपतिं विष्णुं कपिलं श्रीधरं प्रभुम् ॥ १० ॥ दामोदरं हृषीकेशं गोविन्दं मधुसूदनम् ॥ मूधरं गादिनं चैव शिखिनं पद्मिनं तथा ॥ ११ ॥ चक्रिणं च महाराज प्रथमादिषु संस्मरेत् ॥ सर्वं वा सर्वदा राम देवदेवस्य यादव ॥ १२ ॥ नामानि सर्वाणि जनार्दनस्य कालश्च सर्वः पुरुषप्रवीर ॥ तस्मात्सदा सर्वगतस्य नाम ग्राह्यं यथेष्टं वदतो राजन् ॥ १३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कालनामाख्यानो नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ॥

वज्र उवाच ॥ कस्मिन्क्षेत्रे तु देवस्य किंकिं नाम प्रकीर्तयेत् ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्धन ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ वासुदेवस्य संवादमर्जुनस्य च यादव ॥ २ ॥ वृते भारतसंग्रामे राज्यं प्राप्ते युधिष्ठिरे॥ अस्मिन्नेव समारम्भे विजहाते यथासुखम् ॥३॥ वासुदेवार्जुनौ वीरौ लक्षीकृतवसुन्धरौ ॥ ततः कथान्ते कास्मश्चित्कृष्णं पप्रच्छ फाल्गुनः ॥ ४ ॥

अर्जुन उवाच ॥ क्षेत्रेषु येषुयेषु त्वं कीर्त्त-

वि० ध०

तृ० खं० अ० १२५

॥३७॥

नीयो मयाच्युत ॥ चेतसा प्रणिधानात्थं त्वं ममाख्यातुमर्हसि ॥ ५ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ सर्वगः सर्वभूतोऽहं न हि किञ्चिन्मया विना ॥ चरा चरे जगत्त्यस्मिन्विद्यते कुरुसत्तम ॥ ६ ॥ तथापि येषु स्थानेषु चिन्तनीयोऽहमर्जुन ॥ स्तोतव्यो नामाभिर्येक्ष शृणु त्वं तद्ददामि ते ॥ ७ ॥ पुष्करे पुण्डरीकाक्षं गयायां च गदाधरम् ॥ लोहदण्डे तथा विष्णुं स्तुवंस्तरति दुष्कृतम् ॥ ८ ॥ राघवं चित्रकूटे तु प्रभासे दैत्यसूदनम् ॥ वृन्दावने च गोविन्दं मां स्तुवन्पुण्यभाग्भवेत् ॥ ९ ॥ जयं जयन्त्यां स्तुन्वंश्च जयन्तं हस्तिनापुरे ॥ वराहं कन्दमाले च कश्मीरेषु च चक्रिणम् ॥ १० ॥ जनार्द्दनं तु कुब्जाम्रे मथुरायां च केशवम् ॥ श्रीकुब्जे श्रीधरं तद्वद्गङ्गाद्वारे सुरोत्तमम् ॥ ११ ॥ शालिग्रामे महायोगं हरिं गोवर्धना चले ॥ पिण्डारके चतुर्बाहुं शंखद्वारे च शंखिनम् ॥ १२ ॥ वामनं तु कुरुक्षेत्रे यमुनायां त्रिविक्रमम् ॥ विश्वेश्वरं तथा शोणे कपिलं पूर्वसागरे ॥ १३ ॥ श्वेतद्वीपपतिं चापि गङ्गासागरसंगमे ॥ भूधरं देविकातीरे प्रयागे योगशायिनम् ॥ १४ ॥ नरनारायणाख्यौ च तथा बदरिकाश्रमे ॥ समुद्रे दक्षिणे नाम पद्मनाभेति फाल्गुन ॥ १५ ॥ द्वारकायां तथा कृष्णं स्तुवँस्तरति दुर्गतिम् ॥ एवं रामं महेन्द्राद्रौ हृषीकेशं तथा कुरु ॥ १६ ॥ अश्वत्थीर्थे हयग्रीवं विश्वरूपं हिमाचले ॥ नृसिंहं कृतशौचे तु विपाशायां द्विजप्रियम् ॥ १७ ॥ नेमिषे यज्ञपुरुषं जम्बुमाले तथाच्यु तम् ॥ अनन्तं सैन्धवारण्ये दण्डके शार्ङ्गधारिणम् ॥ १८ ॥ उत्पलावर्तके शौरिं नर्मदायां श्रियः पतिम् ॥ दामोदरं रैवतके नन्दायां जलशायि नम् ॥ १९ ॥ सर्वयोगेश्वरं चैव सिन्धुसागरसंगमे ॥ सह्याद्रौ देवदेवेशं वैकुण्ठं माधवे वने ॥२०॥ सर्वपापहरं विन्ध्ये चोड्रेशु पुरुषोत्तमम् ॥ हृदयं चापि कौन्तेय परमात्मा सनातनः ॥ २१ ॥ वटेवटे वैश्रवणं चत्वरेचत्वरे शिवम् ॥ पर्वतेपर्वते रामं सर्वत्र मधुसूदनम् ॥ २२ ॥ नरं भूमौ तथा व्योम्नि कौन्तेय गरुडध्वजम् ॥ वासुदेवं च सर्वत्र संस्मरेज्ज्योतिषां पतिम् ॥ २३ ॥ अर्चयन्प्रणमंस्तुन्वन्संस्मरँश्च यत व्रतः ॥ एतेष्वेतानि नामानि नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ २४ ॥ स्थानेष्वेतेषु मन्नाम्नामेतेषां प्रीणयेन्नरः ॥ द्विजानां प्रीणनं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ २५ ॥ नामान्येतानि कौन्तेय स्थानान्येतानि चात्मवान् ॥ जपन्वै पञ्च पञ्चाशन्निसन्ध्यं मत्प रायणः ॥ २६ ॥ त्रीणि जन्मानि यत्पापं चावस्थात्रितये कृतम् ॥ तत्क्षालयत्यसन्दिग्धं जायते च सतां कुले ॥ २७ ॥ द्विकालं वा जपन्नित्यंदिवारत्रौ च यत्कृतम् ॥ तत्स्माद्विमुच्यते पापात्सप्तवन्धरसो नरः ॥ २८ ॥ जतान्येतानि कौन्तेय सङ्ख्याछूद्रामन्वितम् ॥ मोचयन्ति नरं पापाद्यत्नैरेव दिने कृतम् ॥ २९ ॥ धन्यो यशस्वी शत्रुघ्नो जयः कुरुकुलोद्वह ॥ महाकुलकुलां चैव करोत्याशु न संशयः ॥ ३० ॥

॥३७॥

उपोषिताश्च मनसः स्थानेष्वेतेषु मानवः ॥ कृतायतनवासश्च प्राप्नोत्यभिमतं फलम् ॥ ३१ ॥ उत्क्रान्तिरप्यशेषेषु स्थानेष्वेतेषु शस्यते ॥ अन्यस्थानाच्छतगुणामेतेष्वनशनादिकम् ॥ ३२ ॥ यस्तु मत्परमः कालं करोत्येतेषु मानवः॥ देवानांमपि पूज्योऽसौ मम लोके महीयते॥ ३३॥ स्थानेष्वेतेषु च ये वसन्ति संपूजयन्ते मम सर्वकालम् ॥ तद्देह चान्ते त्रिदिवं प्रयान्ति नाके च लोकं समवाप्नुवन्ति॥३४॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्ते रे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अर्जुनं प्रति कृष्णोपदेशे स्थानविशेषकीर्तनमाहात्म्यवर्णनो नाम पञ्चविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥ वज्र उवाच ॥ नाम्नां संपूजनं विष्णोस्त्वया कार्यं प्रकीर्तितम् ॥ प्रादुर्भावेषु काम्यं च पूजनं च तयोरितः ॥ १ ॥ काल नामानि च तथा स्थानानामानि चाप्यथ ॥ काम्यानि चैव नामानि त्वया प्रोक्तानि भार्गव ॥ २ ॥ तस्यैव देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ सर्वदेवमयस्येह सर्वेश्वरपरस्य च ॥ ३ ॥ आराधनविधानार्थं कथयस्व ममानघ ॥ त्वं हि सर्वकथारामौ यथा देवः पितामहः ॥ ४ ॥ भूय एव समाचक्ष्व उपास्याफलं विभो ॥ देवतापूजनायार्थं विधिना पूजनस्य च ॥ ५॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अष्टपत्रं तु कमलं विन्यसेद्दर्भकैः शुभैः ॥ ब्रह्माणं कर्णिकायां तु तस्य संपूजयेद्विभुम् ॥ ६ ॥ ऋग्वेदं पूर्वपत्रे तु यजुर्वेदं तु दक्षिणे ॥ पश्चिमे सामवेदं तु उत्तरेऽथर्वणं तथा ॥ ७ ॥ आग्नेये च तथाङ्गानि धर्मशास्त्राणि नैरृते ॥ पुराणान्येव वायव्ये चेशानीं न्यायविस्तरम् ॥ ८ ॥ एवं विन्यस्य धर्मज्ञ सोपवासस्तु पूजयेत ॥ चैत्रशुक्लाद्यारभ्य सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ ९ ॥ सदा प्रतिपदं प्राप्य शुक्लपक्षस्य यादव ॥ संवत्सरं महाभाग शुक्लान्धवललेपनैः ॥ १० ॥ भूरिणा परमान्नेन धूपदीपरतन्द्रितः ॥ संवत्सरान्ते गां दद्याद्व्रते चीर्णे नरोत्तम ॥ ११॥ इदं व्रतं यस्तु करोति राजन्स वेदवित्स्याद्भुवि धर्मनित्यः ॥ कृत्वा तदा द्वादशवत्सराणि विश्वेष लोके पुरुषः प्रयाति ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयकाण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ब्राह्मीप्रतिष्ठालाभो नाम षड्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आराधनं त्रिदेवस्य तस्य वक्ष्यामि यादव ॥ वैष्णवीमिति यास्य स्य द्वितीयमपिमार्दन ॥ १ ॥ ब्राह्मी तु राजसी मूर्तिस्तस्य जगत्प्रवर्तिनी ॥ सात्त्विकी वैष्णवी ज्ञेया संसारपारपालिनी ॥ २ ॥ तामसी च तथा रौद्री ज्ञेया संहारकारिणी ॥ चैत्रशुक्लप्रतिपदि ब्रह्माणं पूजयेन्नरः ॥ ३ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपांन्नसम्पदा ॥ क्षीरं ब्राह्मैस्ततो मन्त्रैर्जुहुया ज्जातवेदसि ॥ ४ ॥ लोहभाण्डं द्विजे दद्यात्क्षीरपूर्ण सकञ्चनम् ॥ दध्ना च भोजनं कार्यं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ५ ॥ एकवस्त्रांचिते देशे तथा स्वप्यात्कुशास्तृते ॥ ततश्चतुर्थे दिवसे कूपनादेयसारसैः ॥ त्रिभिरेकगतेस्तोयैः सम्यक्स्नानं समाचरेत ॥ ६ ॥ पूजयेत्पूर्ववत्सम्यक्प्रयत्नितय

वि० ध० तृ० खं० अ० १२९ ॥३७८॥

मेव तत ॥ लेह्यञ्च द्विजे दद्यात्समाल्यं नृप दक्षिणाम् ॥ ७॥ तृतीयेहि ततः पूजा कार्या रुद्रस्य पार्थिव ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूप दीपैस्तथैव च ॥ मानस्तोकेति मंत्रेण घृतहोमो विधीयते ॥८॥ सघृतं लेह्यपात्रं च सहिरणयं सदक्षिणम् ॥ तृतीये दिनभागे तु वाताहारं समाचरेत् ॥ ९ ॥ तथा त्रिमधुरं द्वादशोजनं तच्च भक्षयेत् ॥ व्रतमेतन्नरः कृत्वा मासिमासि दिनत्रयम् ॥ संवत्सरेण धर्मज्ञ गतिमिष्टामवाप्नुयात् ॥ १० ॥ मातृव्यमासाद्य भवर्रोगो जितेन्द्रियः सत्यपरो विनीतः॥ सौभाग्यरूपद्रविणोपपन्नः साक्षाद्विद्यो लोकधुरन्धरः स्याता॥ १॥इति श्रीविष्णुधर्मो त्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रिमूर्त्तित्रतं नाम सप्तविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२७॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एकमेव जगत्सर्व प्रकृतिः पुरुषः स्मृतः॥ चैत्रशुक्लसमारभे सोपवासो जितेन्द्रियः ॥१॥ पुरुषं पूजयेद्विष्णुं स्थले वा यदि वा जले ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपात्रसंपदा ॥२॥ पौरुषं तु तथा सूक्तं जपेद्दन्तजले नरः ॥ तथा चैनं च प्रत्यहं बुधो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥३॥ तथा पुष्पाणि धर्मज्ञः फलानि च महाभुज ॥ धूपं दद्यात्सतंतचं जपेच्छक्त्या तथा च तम् ॥ ४ ॥ जुहुयाच्च तथाऽऽज्येन द्विजे दद्याच्च काञ्चनम् ॥ आहारं पयसा कुर्यान्निशाकाले च भार्गव॥ ॥ ५ ॥ एतत्संवत्सरं कृत्वा, नित्यव्रतमतीन्द्रितः ॥ पक्षयोरुभयोर्वीर सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६ ॥ प्रसादमासाद्य स वासुदेवात्सर्वं दृश त्सर्वगुणादिश्र्विन्त्यात् ॥ लोकेश्वरान्मॊक्षपदं प्रयाति ये यान्ति सिद्धा मनुषः प्रतीताः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्क ण्डेयवज्रसंवादे पौरुषीप्रतिपद्व्रतो नामाष्टाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पुरुषः प्रकृतिश्चोभौ जगत्सर्वं प्रकीर्तितः म ॥ अग्नीषोमात्मकं सर्वं तथा तस्य प्रकीर्तितम् ॥१॥ वासुदेवश्च लक्ष्मीश्च तावेव परिकीर्तितौ ॥ चैत्रशुक्लसप्तम्यां च सोपवासो जितेन्द्रियः ॥२॥ पौरुषेण स सूक्तेन वह्निं संपूजयेन्नरः ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपात्रसम्पदा ॥ ३ ॥ लक्ष्मीं च वरदां देवीं पूजयेदुदकेन तु ॥ श्रीसूक्तेन च धर्मज्ञ यथावन्मनुजेश्वर ॥ ४ ॥ काञ्चनं राजतं चौभौ दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ प्राणयात्रां बुधः कुर्यात्क्षीरेण संयुतेन च ॥ ५ ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं सम्यगुपोषितः ॥ मुच्यते पातकैः सर्वैर्मोक्षोपायंच विन्दति ॥६॥ कामानावाप्नोत्यथ वा विचित्राँल्लोकांश्च मुख्यान्नृपु थां समग्राम् ॥ विरूपतो रूपमथापि चारुं यशस्तथाग्र्यं तनयांश्च मुख्यान् ॥६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रकृति पुरुषनिरूपणो नामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ नासत्यौ देवभिषजावश्विनौ परिकीर्तितौ ॥ तावेव कथितौ लोके सूर्येताराधिपौ नृप ॥ १ ॥ अश्वयान्ततौ यस्मादश्विनौ परिकीर्तितौ ॥ चैत्रशुक्लद्वितीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ २ ॥

नासत्यौ देवभिषजौ पूजयत्प्रयतः शुचिः ॥ ३ ॥ कृत्वा च रूपनिर्माणं नासत्यौ पूजयेन्नरः ॥ दीपमालां ततो दद्यात्तयोर्निशि विशेषतः ॥ ४ ॥ कनकं रजतं चोभे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ संमील्य नेत्रयुगलं विष्णुं च संस्मरेन्नरः ॥ ५ ॥ प्रदीप्ततेजा भवति चक्षुष्मांश्चैव जायते ॥ प्राणयात्रां तु कुर्वीत दध्ना घृतयुतेन च ॥ ६ ॥ नेत्रव्रतं द्वादशवत्सराणि कृत्वा भवेद्भूमिपतिः प्रतीतः ॥ सहस्ररूपो रिपुगणप्रमाथी धर्माभिरामो नृपवर्चयुक्त्यः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे नासत्यपूजाचक्षुर्व्रतं नाम त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३० ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इमां तथान्यां वक्ष्यामि द्वितीयां सर्वकामदाम् ॥ यामु- पोष्य नरः कामान्सर्वान्प्राप्नोत्यभीप्सितान् ॥ १ ॥ चैत्रादितीयां संप्राप्य शुक्लपक्षस्य मानवः ॥ दिनावसाने कुर्वीत सम्यक् स्नानं नदीजले ॥ २ ॥ बालेन्दुमण्डलं कृत्वा पूजयेच्छ्वेतवर्णकैः ॥ श्वेतैः पुष्पैः फलैश्चैव परमाद्रेन भूरिणा ॥ ३ ॥ इक्षुनेक्षुविकारैर्वा गुडेन लवणेन वा ॥ दिनावसाने देवेशं पूजयित्वा निशाकरम् ॥४॥ घृतेन हवनं कृत्वा नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ततस्तैलेन हरितं भक्षयेत्सक्तुमेव च ॥५॥ एतद्व्रतं नरः कृत्वा सम्यक् संवत्सरं शुचिः ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥६॥ एतत्पवित्रं रिपु- नाशकारि सौभाग्यदं रोगहरं च राजन्। प्रोक्तं व्रतं यावदवेक्षशुक्राय कार्यं प्रयत्नेन तथा क्रियापि॥७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे बालेन्दुद्वितीयाव्रतवर्णनो नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अशून्यशयनं राजन्द्वितीयां शृणुवतो मम ॥ यामुपोष्य न वैधव्यं प्रयाति स्त्री कथञ्चन ॥ १ ॥ पत्नीवियोगं च नरो नासादयति कर्हिचित् ॥ कृष्णपक्षद्वितीयायां ग्राह्या सा श्रवणे तिथिः ॥ २ ॥ स्वास्तीर्णे शयने विष्णुं लक्ष्मीं देवीं तथैव च ॥ संपूज्येत्फलैः पुष्पैर्गन्धैश्चैवं भगीव ॥ ३ ॥ नैवेद्यं च ततो दद्याद्दीपं धूपं च शक्तितः ॥ ततः संपूज्य देवेशं जपेन्मन्त्रमिमं शुचिः ॥४॥ श्रीवत्साङ्कश्चरीकान्त श्रीवास श्रीपतेऽच्युत ॥ गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थ- कामदम् ॥ ५ ॥ अग्नयो मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु देवताः ॥ पितरो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दांपत्यभेदतः ॥ ६ ॥ लक्ष्म्या वियुज्यते देव न कदाचिद्यथा भवान् ॥ तथा कलत्रसंबन्धो देव मा मे विनश्यतु ॥ ७ ॥ लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा ॥ शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन ॥ ८ ॥ एवं प्रसाद्य देवेशं नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ब्राह्मणाय द्वितीयेऽह्नि प्रदद्याद्वैच दक्षिणाम्॥९॥ शयने च द्विजेन्द्राय गते मास चतुष्टये ॥तस्य जन्मत्रयं राजन्गृहभङ्गो न जायते॥ १०॥ अशून्यशयनव्रतासो धर्मकर्माभिसाधकः ॥ भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः॥११॥

६४

वैधव्यहीना सुभगा विरोगा पतिव्रता धर्मपरा च साध्वी ॥ रूपेण युक्ता न भयान्विता च नारी भवेत्सर्वगुणोपपन्ना ॥१२॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अशून्यशयनद्वितीयाव्रतकथनो नाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुक्लपक्षे तृतीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ मण्डलत्रितयं कुर्याच्चन्दनेन पृथक्पृथक् ॥ १ ॥ मण्डलं दक्षिणे भागे श्वेते कुर्यान्नरो भवेत् ॥ रक्तं मध्येऽपरञ्चः कुर्यादुदक्श्वेतं ध्रुवस्य तु ॥ २ ॥ विष्णोः पदत्रयं पूज्यं स्वान्मण्डलेषु च ॥ भूमौ च प्रथमं पादं द्वितीयं सूर्यमण्डले ॥ ३ ॥ तृतीयं तु ध्रुवे देवे पूजयेत्प्रयतः शुचिः ॥ यथा मण्डलवर्णार्को गन्धमाल्यादिभिर्द्विज ॥ ४ ॥ तद्विष्णोः परमंत्येव होममन्त्रो विधीयते ॥ त्रिविक्रमार्चयित्वा तथा स्त्रीशूद्रस्य द्विजोत्तम ॥ ५ ॥ अक्षतानि तिलाश्चाज्यं होमयेत्संयुतं त्रयम् ॥ ताम्रोप्यसुवर्णानि शक्त्या दद्यात्तु दक्षिणाम् ॥ ६ ॥ भोजनं च त्रिमधुरं भोजयेद्ब्राह्मणोत्तमम् ॥ प्राश्यान्नं च कुर्वीत त्रिगव्येण च तद्दिनम् ॥ ७ ॥ एवं वर्षत्रयं कृत्वा व्रतान्ते वै त्रिहायनम् ॥ ब्राह्मणाय तु गां दत्त्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ८ ॥ भूमौ तथान्तरिक्षे च दिवि चैव नरोत्तम ॥ गतिस्तस्याप्रतिहता भवत्यरिनिषूदन ॥ ९ ॥ त्रीणि वर्षसहस्राणि सर्वकामविहारिणः ॥ मानसं वाचिकं चैव कायिकं च विमुञ्चति ॥ १० ॥ सर्वपापं महाभाग मनुष्यो जायते तथा ॥ कुले धनाढ्यो भवति रूपद्रविणसंयुते ॥ ११ ॥ विरोगः सर्वसिद्ध्यर्थी स्वर्गस्य च साधकः ॥ कृत्वा द्वादशवर्षाणि विष्णुलोके महीयते ॥ १२ ॥ तत्रापि नित्यं वरदं वरेण्यं लक्ष्मीसहायं पुरुषं पुराणम् ॥ पश्यत्यमोघं विबुधप्रतर्क्यं सनातनं दुःखविनाशहेतुम् ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रिविक्रमव्रतवर्णनो नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ द्वितीयं तव वक्ष्यामि शृणु त्रैविक्रमं व्रतम् ॥ भूमिस्तु प्रथमः पादो ह्यन्तरिक्षं तथा परम् ॥ १ ॥ तृतीयश्च दिवं ज्ञेयो देवदेवस्य चक्रिणः ॥ भुवः पतिः स्मृतो वह्निरन्तरिक्षं तथापरम् ॥ २ ॥ दिवः पतित्तथा सूर्यस्तच्च विष्णोः पदत्रयम् ॥ ज्येष्ठशुक्लतृतीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ ३ ॥ कल्प्ये कूपजलस्नातो वह्निं सम्पूजयेन्नरः ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्न सम्पदा ॥ ४ ॥ नदीजले ततः स्नात्वा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥ वायोः संपूजनं कृत्वा सक्तुपिण्डाञ्जलाशये ॥ ५ ॥ स्नात्वा च सरसीतोये सायं सूर्य समर्चयेत् ॥ ततश्च नक्तं चाश्नीयाद्धविष्यं वाग्यतः शुचिः ॥ ६ ॥ एवं संवत्सरे राजन्कृत्वा व्रतममन्दितः ॥ समापयित्वा वैशाखे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ७ ॥ ताम्रं रूप्यं सुवर्णं च त्रीणि लोहानि यादव ॥ वासोयुगं च सोष्णीषं त्रीणि वासांसि चाप्यथ ॥ ८ ॥ उपानहो युगं छत्रं त्रीणि चैमानि भक्तितः ॥ एतत्संवत्सरं कृत्वा नर