युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

inलक्ष्यालक्ष्येण(line 4):लक्ष्य. The लhas two humps and a vertical line. In line 3, the letter has two humps and a vertical line with anेmatra:ले! The text literally has a typographical error लेकावसानस्यforत्वेकावसानस्य! Wait, let's look closely, could it be त्वे? No, the compositor probably read त्वेasलेin the manuscript! In many manuscripts,त्वेandलेlook almost identical! So the typesetter printedलेकावसानस्य! Wait, can it be transcribed as त्वेकावसानस्यorलेकावसानस्य? Let's look at लेकावसानस्य- yes, it looks just likeलेकावसानस्य`.

*   Verse 16:
    अनेनापि हि (१३) दोषेण लक्ष्यालक्ष्येण दूषितम् ।
    स्वमूल्याद्दशमं भागं वज्रं लभति मानवः ॥ १६ ॥

*   Verse 17:
    प्रकटानेकद्दोषस्य स्वल्पस्य महतोऽपि वा ।
    Wait, look at `प्रकटानेकद्दोषस्य`:
    Wait, is it `प्रकटानेकद्दोषस्य` or

प्रवालयुक्तिः । १०५ अरुणं शशरक्ताख्यं कोमलं स्निग्धमेव च । प्रवालं विप्रजातिः स्यात् सुखवेध्यं मनोरमम् ॥ २२ ॥ जवाबन्धूकसिन्दूरं दाड़िमी-कुसुम-प्रभम् । कठिनं दुर्वेध्यमस्निग्धं क्षत्रजातिं तदुच्यते ॥ २३ ॥ पलाशकुसुमाभासं तथापाटल-सन्निभम् । वैश्यजातिर्भवेत् स्निग्धं वर्णाढ्यं मन्दकान्तिमत् ॥ २४ ॥ रक्तोत्पलदलाकारं कठिनं न चिरद्युतिः । विद्रुमं शूद्रजातिः स्याद् वायु-वेद्यं तथैव च ॥ २५ ॥ रक्तता स्निग्धता दार्य्यं चिरद्युति-सुवर्णता । प्रवालानां गुणाः प्रोक्ताः धनधान्य-कराः पराः ॥ २६ ॥ हिमाद्रौ यत्तु संजातं तद्रक्तमतिनिष्ठुरम् । तत्र लिप्तो भवेन्निम्ब-कल्कोऽति मधुरः स्थिरः(तः) ॥ २७ ॥ तस्य धारण-मात्रेण विषवेगः प्रशाम्यति । विवर्णता तु खरता प्रवाले दूषणद्वयम् ॥ २८ ॥ रेखा काकपदो विन्दुर्यथा वज्रेषु दोषकृत्(हृत्) । तथा प्रवाले सर्व्वत्र वर्ज्जनीयं विचक्षणैः ॥ २९ ॥ रेखा हन्याद् यशोलक्ष्मीमावर्त्तः कुलनाशनः । पट्टलो रोगकृत् ख्यातो विन्दुर्घन-विनाशकृत् ॥ ३० ॥ त्रासः सञ्जनयेत्त्रासं नैलिका मृत्यु-कारिणी । मूल्यं शुद्ध-प्रवालस्य रौप्यद्विगुणमुच्यते ॥ ३१ ॥ धारणेऽस्यापि नियमो जाति-भेदेन पूर्ववत् ॥ ३२ ॥ तथाहि,— विरूप-जातिं विषमं विवर्णम्, खर-प्रवालं प्रवदन्ति ये ये । १४

१०६ युक्तिकल्पतरौ— ते मृत्युमेवात्मनि वै वहन्ति सत्यं वदत्येष यतो मुनीन्द्रः * ॥३३॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ प्रवाल परीक्षा ॥ —*— अथ गोमेद परीक्षा । हिमालये वा सिन्धौ वा गोमेद-मणिसम्भवः । स्वच्छकान्तिर्गुरुः स्निग्धो वर्णाढ्यो दीप्तिमानपि ॥ ३४ ॥ वलक्षः पिञ्जरो धन्यः 'गोमेद' इति कीर्त्तितः । चतुर्द्धा जाति-भेदस्तु गोमेदेऽपि प्रकाश्यते ॥ ३५ ॥ ब्राह्मणः शुक्लवर्णः स्यात् क्षत्रियो रक्त उच्यते । आपीतो वैश्यजातिस्तु शूद्रस्वानील उच्यते ॥ ३६ ॥ छाया चतुर्विधा श्वेता रक्ता पीताऽसिता तथा ॥ ३७ ॥ गुरुः प्रभाढ्यः सितवर्णरूपः स्निग्धो मृदुर्वाति महापुराणः । स्वच्छस्तु गोमेदमणिर्घृ तोऽयं करोति लक्ष्मीं धनधान्य-वृद्धिम् ॥३८॥

मुक्तायुक्तिः । १०७ शुद्धस्य गोमेद मणेस्तु मूल्यं, सुवर्णतो द्वैगुणमाहुरेके । अन्ये तथा विद्रुमतुल्य-मूल्यं ; तथापरे चामरतुल्यमाहुः ॥ ४१ ॥ चतुर्विधानामेषान्तु धारणे परिसम्मतम् ॥ ४२ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ गोमेद परीक्षा ॥ अथ मुक्ता परीक्षा । द्विपेन्द्र जीमूतवराहशङ्ख, मत्स्याहि-शुक्त्युद्भववेणुजानि । मुक्ताकलानि प्रथितानि लोके ; तेषान्तु शुक्त्युद्भवमेव भुरि * ॥ ४३ ॥ वेध्यन्तु शुक्त्युद्भवमेव तेषां, शेषान्यवेध्यानि वदन्ति तज्ज्ञाः । मतङ्गजा ये तु विशुद्धवंश्या ; स्तेमौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः ॥ ४४ ॥ उत्पद्यते मौक्तिकमेषु वृत्तम्, आपीतवर्णं प्रभया विहीनम् ॥ ४५ ॥ वक्ष्ये गजपरीक्षायां गजजातिर्चतुर्विधा । मौक्तिकं तेषु जातं हि चतुर्विधमुदीर्य्यते ॥ ४६ ॥ ब्राह्मणं पीतशुक्लन्तु क्षत्रियं पीतरक्तकम् । पीतश्यामन्तु वैश्यः स्यात् शूद्रं स्यात् पीतनीलकम् ॥ ४७ ॥ काम्बोज-कुम्भसम्भूतं धात्रीफलनिभं गुरु । अतिपिञ्जरसच्छायं मौक्तिकं मन्ददीधिति ॥ ४८ ॥ धाराधरेषु जायेत मौक्तिकं जल-विन्दुभिः । दुर्लभन्तन्मनुष्याणां देवैस्तत् ह्रियतेऽम्बरात् ॥ ४९ ॥ कुकुटाण्डसमं वृत्तं मौक्तिकं निविड़ं गुरु । घनजं भानुसंकाशं देवयोग्यममानुषम् ॥ ५० ॥

• “स्वात्यम्बु शुक्ति कुहरे पतदेवमुक्ता, मुक्तैव पङ्कजदले नरजःसु किञ्चित्” ॥ इति कवयः ।

१०८ युक्तिकल्पतरौ— तथापि, गारुड़े,— नाप्येति मेघ-प्रभवं धरित्रीं वियद्गतं तद्विबुधा हरन्ति । अर्चिंप्रभानाहृत-दिग्विभाग मादित्यवद्दुः खविभाव्य विम्बम् ॥५१॥ तेजस्तिरस्कृत्य हुतासनेन्दु, नक्षत्रताराग्रह-सम्भवञ्च । दिवा यथा दीप्तिकरं तथैव ; तमोऽवगाढाष्वपि तन्निशासु ॥ ५२ ॥ विचित्ररत्नद्युति-चारुतोय-चतुः समुद्रा भवनाभिरामाः । मूर्खं नवास्यादितिनिश्चयो मे ; कृत्स्ना मही तस्य सुवर्ण-पूर्णा ॥५३॥ हीनोऽपि यस्तल्लभते कथञ्चिद्विपाक योगान्महतः शुभस्य । सपत्नहीनः पृथिवीं समग्रां भुनक्ति तत्तिष्ठति यावदेव ॥ ५४ ॥ न केवलन्तच्छुभकृन्नृपस्य भाग्यैः प्रजानामपि जन्म तस्य । तद्योजनानां परितः शतस्य सर्वाननर्थान् विमुखी करोति ॥५५॥ जलज्योतिर्मरुज्जानां मेघानान्त्रिविधम्भवॆत् । जलाधिकेऽधिकं स्वच्छं कोमलं गुरु कान्तिमत् ॥ ५६ ॥ ज्योतिषं कान्तिमद्वृत्तं दुर्निरोध्यं रविप्रभम् । कान्तिमत् कोमलं वृत्तं मारुतं विमलं लघु ॥ ५७ ॥ गारुड़े,— वराहदंष्ट्रा प्रभवं वरिष्ठम्, * तस्यैव दंष्ट्राङ्कुर-तुल्य वर्णम् । क्वचित् कथञ्चित् स भुवः प्रदेशे; प्रजायते शूकरवह्निशिष्टः ॥ ५८ ॥ ब्रह्मादि जातिभेदेन वराहोऽपि चतुर्विधः । तेषु जाता भवेन्मुक्ता समासेन चतुर्विधा ॥ ५९ ॥ ब्राह्मणः शुक्लवर्णस्तु शूद्रमन्ते च लभ्यते । क्षत्रियो रक्तवर्णस्तु स्पर्शे कर्कश एव च ॥ ६० ॥

• 'दंष्ट्रामूले मणिकान्ति-सप्रभं बहुगुणञ्च वाराहम्' । इति बृहत्संहितायाम् ।

मुक्तायुक्तिः । १०८ वैश्यः स्यात् शुक्ल-पीतस्तु कोमलः कोल-सन्निभः । शूद्रः स्यात् शुक्लनीलस्तु कर्कशः श्याम एव च ॥ ६१ ॥ तथा च,— कोलजं कोलसदृशं तद्दंष्ट्रा सदृशच्छविः । अलभ्यं मनुजैरम्यं मौक्तिकं पुण्यवर्ज्जितैः ॥ ६२ ॥ ये कम्बवः शार्ङ्गि सुखावमर्श पूतस्य शङ्ख प्रवरस्य गोत्रे । स्यान्मौक्तिकानामिह तेषु जन्म तल्लक्षणं सम्प्रतिकीर्त्तयामः ॥ ६३ ॥ स्वयोनि मध्यच्छवि-तुल्यवर्णं शङ्खादृहत्कोलफलप्रमाणम् ॥ ६४ ॥ तथाच,— वर्षोपल समं दीप्त्या पाञ्चजन्य-कुलोद्भवम् ॥ कपोताण्ड-प्रमाणं तत् अतिकान्ति-मनोहरम् ॥ ६५ ॥ अश्विन्यादिक नक्षत्रे ये जाताः कम्बवः शुभाः । मौक्तिकं तेषु जातं हि सप्तविंशति-भेदभाक् ॥ ६६ ॥ शुक्लाशुक्लाः पीतरक्ता नीलालोहित-पिञ्जराः । आकर्व्वुराः पाटलाश्च नववर्णाः प्रकीर्त्तिताः ॥ ६७ ॥ महन्मध्य लघून्मानैः सप्तविंशतिधा भवेत् । क्रमतस्तेषु विज्ञेयं नक्षत्रेपु मनीषिभिः ॥ ६८ ॥ पाठीन पृष्ठस्य समानवर्णं मीनात् सुवृत्तं लघु नातिसूक्ष्मम् । उत्पद्यते वारिचराननेषु मीनाश्चते मध्यचराः पयोधेः ॥ ६९ ॥ तल्लक्षणं यथा,— गुञ्जाफलकाय-स्थौल्यं मौक्तिकं तिमिजं लघु * । पाटलापुष्प-संकाशं अल्पकान्ति सुवर्त्तुलम् ॥ ७० ॥ वातपित्त-कफद्वन्द्व-सन्निपात-प्रभेदतः । सप्त प्रकृतयो मीना सप्तधा तेन मौक्तिकम् ॥ ७१ ॥ ————————————————————————————————————————————————

• “तिमिजं मत्स्याक्षिनिभं वृहत्पवित्रं बहुगुणञ्च” । इति वराहमिहिरोये ।

११० युक्तिकल्पतरौ— लघिष्ठमरुणं वाता दापीतं मृदुपित्ततः । शुक्लं गुरुकफोद्रेकाद्वातपित्तान्मृदुर्लघुः ॥ ७२ ॥ वातश्लेष्मभवं स्थूलं पित्तश्लेष्मजमच्छकम् । सर्व्वलिङ्गप्रयोगेन सान्निपातिकमुच्यते ॥ ७३ ॥ एकजाः शुभदाः प्रोक्ता स्तथा वै सान्निपातिकाः ॥ ७४ ॥ फणि-मुक्तारूपम्,— भौजङ्गमं नील विशुद्धवर्णं सर्व्वम्भवेत् प्रोज्ज्वलवर्णशोभम् । नितान्तधौत-प्रतिकल्पमानं निस्त्रिंशधारा समवर्ण-शोभम् ॥ ७५ ॥ भुजङ्गमास्ते विषवेग तृप्ताः, श्रीवासुकेर्वंश-भवाः पृथिव्याम् । क्वचित्कदाचित् खलु पुण्यदेशे ; तिष्ठन्ति ते पश्यति तान् मनुष्यः ॥ ७६ ॥ तल्लक्षणमुच्यते,— फणिजं वर्त्तुलं रम्यं नीलच्छायं महाद्युतिम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति वासुकेः कुल-सम्भवम् ॥ ७७ ॥ शृगाल-कोलामल-कोलगुञ्जा-फलप्रमाणास्तु चतुर्विधास्ते । स्युर्ब्रह्म-वाह्वङ्गज-वैश्यशूद्र-सर्पेषु जाताः प्रवरास्तु सर्वे ॥ ७८ ॥ फलं यथा,— प्राप्यापि रत्नानि धनं श्रियञ्च, राजश्रियञ्चा महतीं दुरापाम् । तेजोन्विताः पुण्यकृतो भवन्ति ; मुक्ताफलस्यास्य विधारणेन ॥ ७९ ॥ जिज्ञासयारत्न-विनिश्चयज्ञैः, शुभे मुहूर्त्ते प्रयतैः प्रयत्नात् ।

मुक्तायुक्तिः । १११ रक्षाविधानं सुमहद्विधाय ; हर्म्योपविष्टं क्रियते यदा तत् ॥ ८० ॥ तदा महद्दुन्दुभि-तूर्य्यघोषैः घनैर्घनेराद्रियतेऽन्तरीक्षम् ॥ ८१ ॥ न तं भुजङ्गा न तु जातुधाना, न राक्षसा नापि च दुष्ट लोकाः । हिंसन्ति यस्याह्नि शिरः समुत्थं ; मुक्ताफलं तिष्ठति कोषमध्ये ॥८२॥ भेकादिष्वपि जायन्ते मणयो ये क्वचित् क्वचित् । भौजङ्गम मणेस्तुल्यास्ते विज्ञेया बुधोत्तमैः ॥ ८३ ॥ नक्षत्रमालेव दिवो विशीर्णा, दन्तावली तस्य महासुरस्य । विचित्र रूपेषु विचित्र-वर्णा ; पयः सुपत्युः पयसां पपात ॥ ८४ ॥ सम्पूर्ण-चन्द्रांशु कलापकान्ते, र्मणि प्रवेकस्य महागुणस्य । तच्छूक्तिमत्सु स्थितिमापवौज,– मासन् पुराण्यन्य भवानि यानि ॥ ८५ ॥ यस्मिन् प्रदेशेऽम्बुनिधौ पपात, सुचारुमुक्तामणिरत्नवौजम् । तस्मिन् पयस्तोयधराबकीर्णं ; शुक्तौ स्थितं मौक्तिकतामवाप ॥ ८६ ॥ सैंहलिक पारलौकिक-सौराष्ट्रिक-ताम्रपर्णि पारसवाः । कौवेर-पाण्ड्य-वाटक-हैमा इत्याकरा ह्यष्टौ ॥ ८७ ॥ स्वात्यां स्थिते रवौ मेघैर्य्ये मुक्ता जलविन्दवः । शीर्णाः शुक्तिषु जायन्ते तैर्मुक्ता निर्मल-त्विषः ॥ ८८ ॥ स्थूला मध्यास्तथा सूक्ष्मा विन्दुमानानुसारतः ।

under य? Look at यथैव: य has a small dot/smudge? No, यथैव विद्वान् ।)

*   Line 17:
    `न हि व्यवस्थास्ति गुणागुणेषु;`
    Wait, semicolon at the end? Yes, `;`!

*   Line 18:
    `सर्व्वत्र सर्व्वाकृतयो भवन्ति ॥ ८५ ॥`
    Notice double v: `सर्व्वत्र सर्व्वाकृतयो भवन्ति ॥ ८५ ॥`.

*   Line 19:
    `ब्रह्मादि जाति-भेदेन शुक्तयोपि चतुर्विधाः ।`
    Wait: `ब्रह्मादि` or `ब्राह्मादि`?
    First letter: `ब्र` or `ब्रा`? There is no aa-kar, it's `ब्रह्मादि`!
    Wait, look at line 21: `ब्राह्मणस्तु`. Here `ब्रा` has an aa-kar. In line 19, `ब्रह्मादि` has NO aa-kar, it is `ब्रह्मादि`.
    `जाति-भेदेन`: has hyphen: `जाति-भेदेन`.
    `शुक्तयोपि`: `शुक्तयोपि` (no avagraha).
    `चतुर्विधाः ।`

*   Line 20:
    `तासु सर्वासु जातं हि मौक्तिकं स्याच्चतुर्विध

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha मुक्तायुक्तिः । ११३ वर्षोपलानां समवर्णशोभम्, त्वक्सार पर्व्वप्रभवं प्रदिष्टम् । ते वेणवो दिव्यजनोपभोग्ये ; स्थाने प्ररोहन्ति न सार्व्वजन्ये ॥ ९६ ॥ [ अथ वेणुजमुक्ता लक्षणारम्भः ] । वंशजं शशिसंकाशं कङ्कोलफलमार्द्रकम् । प्राप्यते बहुभिः पुण्यैस्तद्द्रव्यं वेदमन्त्रतः ॥ १०० ॥ पञ्चभूतसमुद्रेकाद्दंशे पञ्चविधे भवेत् । मुक्ताः पञ्चविधास्तासां यथा लक्षणमुच्यते ॥ १ ॥ पार्थिवी गुरुवत्सा च तैजसी तेजसा लघुः । वायवी च मृदुः स्थूला गागनी कोमला लघुः ॥ २ ॥ आप्याः स्निग्धाः भृशं शुक्लाः पञ्चैताः प्रवरा मताः । आसां धारणमात्रेण व्याधिः कोऽपि न जायते ॥ ३ ॥ एवमन्यत्रापि,— गजाहि कोलमत्स्यानां शीर्षे मुक्ताफलोद्भवः । त्वक्सार शुक्ति-शङ्खानां गर्भे मुक्ताफलोद्भवः ॥ ४ ॥ धाराधरेषु जायेत मौक्तिकं जलविन्दुभिः । जीमूते शुचिरूपञ्च गजे पाटलभास्वरम् ॥ ५ ॥ मत्स्ये श्वेतञ्च निस्तेजः फणीन्द्रे नीलभास्वरम् । हरिश्च्छ्वेतं तथा वंशे पीतश्वेतञ्च शूकरे ॥ ६ ॥ शङ्खशुक्त्युद्भवं श्वेतं मुक्नारत्नमनुत्तमम् । चतुर्धा मौक्तिके छाया पीता च मधुरा सिता ॥ ७ ॥ नीला चैव समाख्याता 'रत्न-तत्त्व परीक्षकैः' । पीता लक्ष्मीप्रदा च्छाया मधुरा बुद्धिवर्द्धिनी ॥ ८ । शुक्ला यशस्करी च्छाया नीला सौभाग्य-दायिनी । १५ CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

११४ युक्तिकल्पतरौ— सित च्छाया भवेद्विप्रः क्षत्रियश्चार्कंरश्मिमान् । पीतच्छाया भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णरुचिर्मतः ॥ ६ ॥ ——००—— अथ गुणाः । [ मात्स्ये ] । सुतारञ्च सुवृत्तञ्च स्वच्छञ्च निर्मलन्तथा । घनं स्निग्धञ्च सच्छायं तथाऽस्फुटितमेव च । अष्टौ गुणाः समाख्याता मौक्तिकानामशेषतः ॥ १० ॥ तद्यथा,— तारकाद्युतिसंकाशं सुतारमिति गद्यते । सर्व्वतो वर्त्तुलं यच्च सुवृत्तं तन्निगद्यते ॥ ११ ॥ स्वच्छं दोषविनिर्मुक्तं निर्मलं मलवर्ज्जितम् । गुरुत्वं तुलने यस्य तद्घनं मौक्तिकं वरम् ॥ १२ ॥ स्नेहेनैव विलिप्तं यत् तत् स्निग्धमिति गद्यते । छाया समन्वितं यच्च सु(स)च्छायं तन्निगद्यते । व्रणरेखाविहोनं यत् तत्स्यादस्फुटितं शुभम् ॥ १३ ॥ भ्राजिष्णु कोमलं कान्तं मनोज्ञं स्फुरतीव च । स्रवतीव च सत्त्वानि तन्महार्त्न संज्ञितम् ॥ १४ ॥ श्वेतकाच समाकारं शुभ्रांशु शतयोजितम् । ऋषराज(१) प्रतिच्छायं मौक्तिकं देवभूषणम् ॥ १५ ॥ गारुड़े,—* त्वक्सार नागेन्द्र-तिमि-प्रसूतम्, यच्छङ्खजं यच्च वराह जातम् । ─────────────────────────── ( १ ) शशिराज इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• अन्यत् सर्व्वं शुक्रनीति-बृहत्संहिता-मत्स्यपुराण-मानसोल्लासादिषु अनुसन्धेयम् ।

मुक्तादोषयुक्तिः । · ११५ प्रायो विमुक्तानि भवन्ति भासा(:) ; शस्तानि माङ्गल्य तया तथापि ॥ १६ ॥ प्रमाणवर्णावररश्मियुक्तं सितं सुवृत्तं समसूक्ष्मरन्ध्रम् । अक्रेतुरप्या वहति प्रमोदं यन्मौक्तिकं तद्गुणवत्प्रदिष्टम् ॥ १७ ॥ एवं समस्तेन गुणोदयेन यन्मौक्तिकं योगमुपागतं स्यात् । न तस्य भर्त्तारमनर्थजात एकोऽपि दोषः समुपैति सद्यः ॥ १८ ॥ एवं सर्व्वगुणोपेतं मौक्तिकं येन धार्य्यते । तस्यायुर्व्वर्धते लक्ष्मीः सर्व्वपापं प्रणश्यति ॥ १९ ॥ गुणवद्गुरु यद्गे हे मौक्तिकैकं हि तिष्ठति । चञ्चलापि स्थिरा भूत्वा कमला तत्र तिष्ठति ॥ २० ॥ अथ दोषाः । यथा. — चत्वारः स्युर्महादोषाः षण्मध्याश्च प्रकीर्त्तिताः । एवं दश समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ २१ ॥ यत्रैकदेशे संलग्नः शुक्तिखण्डो विभाव्यते । शुक्तिलग्नः समाख्यातः स दोषः कुष्ठकारकः ॥ २२ ॥ मीन-लोचन-संकाशो दृश्यते मौक्तिके तु यः । मत्स्याक्षः स तु दोषः स्यात् पुत्रनाशकरो ध्रुवम् ॥ २३ ॥ दीप्तिहीनं गतच्छायं जरठं तद्विदुर्बुधाः । तस्मिन् संधारिते मृत्युर्जायते नात्रसंशयः ॥ २४ ॥ मौक्तिकं विद्रुमच्छायमतिरक्तं विदुर्बुधाः । दारिद्र्यजनकं यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ २५ ॥ उपर्य्युपरि तिष्ठन्ति वलयो यत्र मौक्तिके । त्रिवृत्तं नाम तस्योक्तं सौभाग्य-क्षयकारकम् ॥ २६ ॥

११६ युक्तिकल्पतरौ— अवृत्तं[ मौक्तिकं यच्च चिपिटं तन्निगद्यते । मौक्तिकं ध्रियते येन तस्य कीर्त्तिर्भवेत् सदा ॥ २७ ॥ त्रिकोणं त्र्यस्रमाख्यातं सौभाग्य-क्षयकारकम् । दीर्घं यत्तत् कृशं प्रोक्तं प्रज्ञाविध्वंस-कारकम् ॥ २८ ॥ निमग्नमेकतोयच्च कृश-पार्श्वं तदुच्यते । सदोषं मौक्तिकं निन्द्यं निरुद्योगकरं हि तत् ॥ २९ ॥ अवृत्तं पिड़कोषेतं सर्व्वसम्पत्ति-हारकम् । यस्मिन् कृत्रिमसन्देहः क्वचिद्भवति मौक्तिके ॥ ३० ॥ उष्णे सलवणे स्नेहे निशां तद्वासयेज्जले । व्रीहिभिर्मर्द्दनीयं वा शुष्कवस्त्रोपवेष्टितम् ॥ यत्तु नायाति वैवर्ण्यं विज्ञेयं तदकृत्रिमम् ॥ ३१ ॥ तथाहि,— क्षिपेद्गोमूत्रभाण्डे तु लवण-क्षारसंयुते । स्वेदयेदग्निना वापि शुष्कवस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ ३२ ॥ हस्ते मौक्तिकमादाय व्रीहिभिश्चोपघर्षयेत् । कृत्रिमं भङ्गमाप्नोति सहजञ्चाति दीप्यते ॥ ३३ ॥ कृत्वा पचेत् सुपिहिते शुभदार * भाण्डे, मुक्ताफलं निहित नूतनशुक्ति-काण्डम् । स्फोटन्तथा प्रणिदधौत ततश्च भाण्डात् ; संस्थाप्य धान्यनिचये च तमेकमासम् ॥ ३४ ॥ भादाय तत्सकलमेव ततोऽङ्ग(१)भाण्डम्, जम्बौरजातरस-योजनया विपक्वम् । ( १ ) ततोऽन्यभाण्डम् इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• दारुत्यौषधिविशेषः। अथवा 'दारु' इति पाठे दीर्य्यते इति व्युत्पत्त्या काष्ठ- मयं पात्रम् इति ।

मुक्तादिमूल्ययुक्तिः । ११७ घृष्टं ततो मृदु तनूकृतपिच्छमूलैः ; कुर्याद् यथेच्छमिह मौक्तिकमाशुविद्धम् ॥ ३५ ॥ मृत्स्निमत्स्य पुटमध्यगतन्तु कृत्वा, पश्चात् पचेत्तु ततश्च वितानपत्या । दुग्धे ततः पयसि तद्विपचेत् सुधायाम् ; पक्वं ततोऽपि पयसा शुचिचिक्कणेन ॥ ३६ ॥ शुद्धं ततो विमलबस्त्र-विघर्षणेन स्यान्मौक्तिकं विमलसद्गुणकान्तियुक्तम् ॥ ३७ ॥ अथ मूल्यम् । पञ्चभिर्माषको ज्ञेयो गुञ्जाभिर्माषकैस्तथा । चतुर्भिः शाणमाख्यातं माषकैर्मणिवेदिभिः ॥ ३८ ॥ एकस्य शुक्ति प्रभवस्य शुद्ध मुक्तामणेः शाणकसम्मितस्य । मूल्यं सहस्राणि कपर्दकानि त्रिभिः शतैरभ्यधिकानि पञ्च ॥ ३६ ॥ यन्माष

११८ युक्तिकल्पतरो— गुञ्जाश्च षड् धारयतः शते द्वे, मूल्यं परं तस्य वदन्ति तज्ज्ञाः । गुञ्जाश्चतस्रो विधृतं शताद्धी- दर्द्धं लभेताप्यधिकं त्रिभिर्वा ॥ ४३ ॥ अतःपरं स्याद्धरण-प्रमाणं, संख्याविनिर्देश विनिश्चयोक्तिः । त्रयोदशानां धरणे धृतानां ; द्विकेति नाम प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥ ४४ ॥ अध्यर्द्धमात्रच्च शतं कृतं स्यात्, मूल्यं गुणैस्तस्य समन्वितस्य । यदि षोडशभिर्भवेत् सम्पूर्णं ; धरणं तत् प्रवदन्ति दार्बिकाख्यम् ॥ ४५ ॥ अधिकं दशभिः शतञ्च मूल्यं, समवाप्नोत्यपि वालिशस्य हस्तात् । यदि विंशतिभिर्भवेत् सुपूर्णं ; धरणं मौक्तिकजं वदन्ति तज्ज्ञाः ॥ ४६ ॥ नवसप्ततिमाप्नु

? No. Could it be "मूष"? A rat's egg? Rats don't lay eggs! What about "तोष"? No. Let's look at the letter closely: Is it 'ष'? Wait! Look at the letter 'ष' in 'अवृत्तस्य' (line 13: 'स्य'), in 'सप्तमं' (स). Look at 'ष' in 'माषकम्' (line 5): loop with diagonal stroke. In line 11, the letter has a rounded shape... wait, could it be 'ष'? Wait! Could it be 'कूर्म्म'? No. Could it be "कूर्मडिम्ब"? No. Could it be "शोष"? No. Wait, let's look at the text as printed: "यत्तु चन्द्रांशु-संकाशमौषडिम्बफलाकृति ।" Letter by letter: म (ma) with 'ौ' matra? Yes, look at the two slants on the top bar! Next letter: It has a top bar, a vertical down, a curve to the right, wait... is it 'ष'? Yes, it looks exactly like 'ष'! So the typeset text literally reads: "मौषडिम्बफलाकृति" or "मोषडिम्बफलाकृति"! Let's look at the matra: there is a vertical line after 'म', and TWO slants above it: that is '

१२० युक्तिकल्पतरौ— नवमात्पञ्चमं यावत् कलञ्जेन समं यदा * । तत्क्रमादुत्तमं ज्ञेयं मौक्तिकं रत्न-वेदिभिः ॥ ६२ ॥ चतुर्दशाक्षमारभ्य दशसंख्या-विधिं क्रमात् । कलञ्जस्य समानं वा (३) मौक्तिकं मध्यमं विदुः ॥ ६३ ॥ आरभ्य विंशतितमात् क्रमात्पञ्चदशावधि । लङ्गरास्ताः कथिता मुक्ता मूल्यञ्च तदनुक्रमात् ॥ ६४ ॥ कलञ्जद्वयमानेन यद्येकं मौक्तिकम्भवेत् । न धार्यं नरनाथैस्तु देव-योग्यममानुषम् ॥ ६५ ॥ इत्थं विचार्य्य यो मुक्तां परिधत्ते नराधिपः । तस्यायुश्च यशो वीर्य्यं विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ६६ ॥ इति श्रीभोजराजोये युक्तिकल्पतरौ मुक्तापरीक्षा ॥ ——००—— अथ वैदूर्य्य परीक्षा । कल्पान्तकाल क्षुभिताम्बुराशि, निर्ह्रादकल्पा दितिजस्य नादम् । वैदूर्य्यमुत्पन्नमनेकवर्णं ; शोभाभिरामं द्युतिवर्ण-वौजम् ॥ ६७ ॥ अविदूरे विदूरस्य (४) गिरेरुत्तङ्ग-रोधसः । कामभूतिक-सौमान-मनु तस्याकरोऽभवत् † ॥ ६८ ॥

(३) समानत्वात् इति (ख) पुस्तकपाठः । (४) अविदूरे वैदूर्य्यस्य इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• नवमात् पञ्चमं यावत् — इत्यारभ्य मध्यमम्बिदुरित्यन्तं श्लोकद्वयं (क) पुस्तकेऽधिकं दृश्यते । † कामभूतिकसौमानं इति पाठमनादृत्य 'काकतालीसौमान्ते मनीनामाकरोऽभवत्' इत्येवं वृद्धवचनमित्युक्त्वामल्लिनाथेन कुमारसम्भव टीकायान्तदवादि ।

वैदूर्य्योक्तिः । १२१ तस्य नाद-समुत्थत्वादाकारः सुमहागुणः । अभूदुत्त(१)रितो लोके लोकत्रय-विभूषणः ॥ ६९ ॥ तस्यैव दानव-पते र्निंनदानुरूप-, प्रावृट् पयोद-वरदर्शित-चारुरूपाः । वैदूर्य्यरत्नमणयो विविधावभासाः ; तस्मात् स्फुलिङ्ग-निवहा इव सम्बभूवुः ॥ ७० ॥ पद्मरागमुपादाय मणि-वर्णा हि ये क्षितौ । सर्वांस्तान् वर्ण-शोभाभि र्वैदूर्य्यमनुगच्छति ॥ ७१ ॥ तेषां प्रधानं शिखिकण्ठ-नीलम्, यद्वा भवेद्वेणु-दल-प्रकाशम् । चाषाग्रपक्ष-प्रतिमश्रियो ये ; न ते प्रशस्ता मणि-शास्त्रविद्भिः ॥ ७२ ॥ तथा च,— सितञ्च धूम्र-सङ्काशमीषत्कृष्णनिभम्भवेत् । वैदूर्य्यं नाम तद्रत्नं रत्नविद्भिरुदाहृतम् ॥ ७३ ॥ ब्रह्म-क्षत्रिय-विट्-शूद्रजाति-भेदाच्चतुर्विधम् । सितनीलो भवेद्विप्रः सितरक्तस्तु वाहुजः । पीतानिलस्तु वैश्यः स्यान्नील एव हि शूद्रकः ॥ ७४ ॥ अथ गुणाः । मार्जार-नयन-प्रख्यं रसोन-प्रतिमं हि वा । कलिलं निर्मलं व्यङ्गं वैदूर्य्यं देवभूषणम् ॥ ७५ ॥ सुतारं घन-मत्यच्छं कलिलं व्यङ्गमेव च । वैदूर्य्याणां समाख्याता एते पञ्च महागुणाः ॥ ७६ ॥ तद्यथा,— उद्गिरन्निव दीप्तिं योऽसौ सुतार इति गद्यते ॥ ७७ ॥ १६

१२२ युक्तिकल्पतरौ— प्रमाणताल्पं गुरुयद् घनमित्यभिधीयते ॥ ७८ ॥ कलङ्कादि-विहोनन्तदत्यच्छमिति कीर्त्तितम् । ब्रह्म-सूत्रं कलाकारश्चञ्चलो यत्रदृश्यते ॥ ७६ ॥ कलिलं नामतद्राङ्गः सर्व-सम्पत्ति-कारकम् । विशिष्टाङ्गन्तु वैदूर्य्यं व्यङ्गमित्यभिधीयते ॥ ८० ॥ गुणवान् वैदूर्य्य-मणैर्योजयति स्वामिनं वरभा(भो)ग्यैः । दोषैर्युक्तो दोषैस्तस्माद् यत्नात् परीक्षेत ॥ ८१ ॥ कर्करं कर्कशश्वासः कलङ्को देह इत्यपि । एते पञ्च महादोषा वैदूर्य्याणामुदीरिताः ॥ ८२ ॥ शर्करायुक्तमिव यत् प्रतिभाति च कर्करम् । स्पर्शेऽपि च यत्तज्ज्ञेयं कर्करं वस्तुनाशनम् ॥ ८३ ॥ भिन्न भ्रान्ति-करश्वासः स कुर्य्यात् कुल-संक्षयम् । विरुद्ध-वर्णो यस्याङ्गे कलङ्कः क्षय-कारकः ॥ ८४ ॥ मलदिग्ध इवाभाति देहो देह-विनाशनः ॥ ८५ ॥ जयति यदि सुवर्णं त्यागहीनं यदा वा, बहुविध-मणिधारी भूपतिर्वा यतिर्वा । दधदपि धृतदोषं जातु वैदूर्य्यरत्नम् ; प्रतिशत-फलरूप-पातमेष(ष्य)त्यवश्यम् ॥ ८६ ॥ गिरिकाच-शिशुपालौ काच-स्फटिकाश्च भूमिनिर्भिन्नाः । वैदूर्य्य-मणेरेते विजातयः सन्निभाः सन्ति ॥ ८७ ॥ लिख्याभावात् काचं लघुभावाच्छैशुपालकम्बिद्यात् । गिरिकाचमदीप्तित्वात् स्फटिकं वर्णोज्ज्वलत्वेन ॥ ८८ ॥ जात्यस्य वर्णस्य मणेर्नजातु विजातयः सन्ति समानवर्णाः । तथापि नानाकरणार्थमेवं भेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः ॥ ८९ ॥ सुखोपलच्छ्यस्य सदा विचार्यो ह्ययं प्रभेदो विदुषा नरेण ।

इन्द्रनीलयुक्तिः । १२३ स्नेह-प्रभेदो लघुता मृदुत्वं विजाति-लिङ्गं खलु सर्व्वजन्यम् ॥६०॥ यदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्ण-संख्याकलितस्य मूल्यम् । तदेव वैदूर्य्यमणेः प्रदिष्टं पलद्वयोन्मापित-गौरवस्य ॥ ६१ ॥ कुशलाकुशलैः प्रयुज्यमानाः, प्रतिबद्धाः प्रतिसत्क्रिया प्रयोगैः । गुणदोष-समुद्भवं लभन्ते ; मणयोऽर्थान्तरमूल्यमेव भिन्नाः ॥ ६२ ॥ क्रमशः समतीत-वर्त्तमानाः, प्रतिबद्धा मणिवन्धकेन यत्नात् * । यदि नाम भवन्ति दोष-हीना ; मणयः षड्गुणमाप्नुवन्ति मूल्यम् ॥ ६३ ॥ आकरान् समतीतानां उदधेस्तीर-सन्निधौ । मूल्यमेतन्मणीनान्तु न सर्व्वत्र महीतले ॥ ६४ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ वैदूर्य्यपरीक्षा ॥ —*— अथ इन्द्रनीलपरीक्षा । तथा च गारुड़े,— [ आकरः ]। तत्रैव सिंहलवधू-करपल्लवाग्र- व्यालूनवाललवनी-कुसुम-प्रवाले । देशे पपात दितिजस्य नितान्तकान्तम् ; प्रोत्फुल्लनीरज-समद्युति नेत्रयुग्मम् ॥ ६५ ॥

• अन्यत्सर्वं गारुड़े विसप्ततितममाध्यायेऽनुसन्धेयम् ।