भारतकोश
संग्रह पर लौटें

आल्हा-खण्ड / परमाल रासो (महाकवि जगनिक - ५२ लड़ाइयों का ऐतिहासिक वीरगाथा महाकाव्य)

Alha-Khand (Parmal Raso) of Mahakavi Jagnik

महाकवि जगनिक द्वारा

DevanagariHindipublished618 पृष्ठ

१० आल्हखण्ड । १८६ धर्म छत्तिरी के सब पाले कीन्ह्यो रामचन्द्र जस काज ३ काव्य पुरानी बालमीकि की यहही ठीक ठाक परमान ॥ याको देखै जब कोउ मानुष होवैं रामचन्द्र तत्र भान ४ भानै होतै त्यहि प्रानी के आनी मनो पुरबले भाग ॥ भागै द्वैकै सो जागै उर भागै सबै विपति की आग ५ छूटि सुमिरनी मै ह्यांते अब शाका सुनो शूरमन केर ॥ फौजै सजि हैं गजराजा की लड़ि हैं दऊ शूरमा फेर ६ अथ कथाप्रसंग ॥ खबरि पायकै गजराजा ने सेमा भगतिनि लीन बुलाय ॥ सेमा भगतिनि ते गजराजा सबियाँ कथा कह्यो समुझाय १ सुनि अकुलानी सेमाभगतिनि राजै बार बार शिरनाय ॥ आज्ञा देवो मोहिं जाने को मानो कही बिसेनेराय २ राजा बोले फिरि सेमाते आइव यही काज बुलवाय ॥ अब तुम जावो पथरीगढ़ को मारो सबै मोहबिया जाय ३ आज्ञा पावत महाराजा की सेमा अटी भवन में जाय ॥ लैकै पुरिया सब जादू की तुरतै कूच दीन करवाय ४ तुरत पौरिया को बुलवायो राजै हुकुम दीन फर्माय ॥ तुरत नगड़ची को बुलवाओ डंका तुरत देव बजवाय ५ हुकुम पायकै महाराजा को धावन अटा तुरतही जाय ॥ बाजे डंका अहंतका के हाहाकारी शब्द सुनाय ६ जितनी फौजैं गजराजा की सबियाँ बेगि भई तय्यार ॥ हथी चढ़ैया हाथिन चढ़िगे बाँके घोड़न भे असवार ७ घोड़ अगिनिया गजराजाको सोऊ सजा खड़ा तय्यार ॥ सुमिरि भवानी जगदम्बा को राजा फाँदि भयो असवार ८

मलखानका बिवाह । १८७ २१ ढाढ़ी करखा बोलन लागे बिप्रन कीन वेद उघार ॥ रणकी मौहरि बाजन लागी रणका होन लाग व्यवहार ९ खर खर खर खर कै रथ दौरे रब्बा चले पवन की चाल ॥ मारु मारु करि मौहरि बाजी बाजी हाव हाव करनाल १० आगे हलका है हाथिन का पाछे चले जायँ असवार ॥ पैदल क्षत्री त्यहि पाछे सों हाथम लिये नाँगि तलवार ११ सुनि सुनि चोबें तहँ डङ्का की बोला तुरत बनाफरराय ॥ चढ़िकै आवत गजराजा है मानो कही शूर समुदाय १२ सुनिकै बातें बघऊदन की सँभले सबै शूर सरदार ॥ घड़ी न बीती ना दिन गुजरा फौजैं सबै भई तय्यार १३ दोऊ ओरते तोपैं छूटीं मानो प्रलय मेघ घहरान ॥ मारत मारत फिरि तोपन के संगम भये समर मैदान १४ ऊदन राजा सम्मुख हैगे राजा गरू दीन ललकार ॥ मुशकें छोड़ो दुउ पुत्रनकी ऊदन मानो कही हमार १५ लड़िकै बेटी तुम पैहौ ना मरिकै आन धरो अवतार ॥ सुनिकै बातें ये राजा की बोला उदयसिंह सरदार १६ घाटि बिसेने तुम कीन्ही है मलखे खन्दक दिये डराय ॥ बेटी ब्याहो औ फिरि जावो नाहीं गई प्राणपर आय १७ काम बिटेवन तें परिगा है कबहुँ न परा मर्द ते काम ॥ सम्मुख लड़िकै उदयसिंह ते अबहीं जानचहत यमधाम १८ इतना सुनिकै गजराजा ने आपनि ऐंचि लीन तलवार ॥ हनिकै मारा बघऊदन को ऊदन लीन ढालपर वार १६ फिरि ललकारा गजराजा को ठाकुर खबरदार हैंजाय ॥ पहिली कीन्हे दूसरि कैलै क्षत्री तोरि आहि रहिजाय २०

३२ आल्हखण्ड । १८८ दूध लरिकई मा पाये ना तेरे मेरे चढ़े ना घाव ॥ इतना सुनिकै गजराजा ने जल्दी हना दूसरा दाँव २१ वार बचाई बघऊदन ने राजा बहुत गयो शर्माय ॥ उसरिन उसरिन दुउ मारत भे शोभा कही बूत ना जाय २२ चिल्हिया बनिकै सेमाभगतिनि सुनवाँ पास पहुँची जाय ॥ दोनों चिल्हिया संगम ह्वैकै पंजन परन लड़ें नभधाय २३ इन्दल दीख्यो घोड़ा पर सों ऊपर आसमान की ओर ॥ दोनों चिल्हिया आसमान में भारी करें युद्ध अतिघोर २४ लड़िकै सटिकै संगम ह्वैकै दोऊ गिरीं धरणि में आय ॥ सुनवाँ बोली तब इन्दल ते मारो पूत याहि असिघाय २५ इन्दल बोले तब सुनवाँ ते माता सत्य कहौं समझाय ॥ हाथ मिहिरियापर डारें जो तौ रजपूती धर्म नशाय २६ सुनवाँ बोली फिरि इन्दल ते बेटा बार बार बलिजायँ ॥ जूरा काटो इह भगतिनि को तौ सबकाम सिद्धि ह्वैजायँ २७ सुनिकै बातें ये माताकी जूरा काटि लीन त्यहिकाल ॥ जादू झूठी भई सेमाकी सेमा परी बिपति के जाल २८ ज्यों त्यों करिकै झुन्नागढ़ को सेमाचली गई पछताय ॥ मनै सराहै भल सुनवाँ को आपनलिह्योबदलह्वॉआय २९ हवा चलाई जब पहिले मैं सुनवाँ बन्दकीन तब आय ॥ अपने हाथे मैं विष बोयों बनिकैचील्हलड़ियूँजोजाय ३० ह्वाँ गजराजा हल्ला करिकै अति खलभला दीन मचाय। लड़ै इकला सो घोड़ा पर कद्धादीन भूमि बिथराय ३१ पल्ला दै कै सय्यद ठाढ़े अल्हाऔबिसमिल्लागयेहिराय ॥ जैसे होरी बल्ला छूटै गल्ला यथा उसावा जाय ३२

मलखानका बिवाह । १८६ ३३ मारे मारे तलवारिन के तस गजराजा दीन बिछाय ॥ फिरि फिरि मारै औ ललकारै अद्भुतसमर कहा ना जाय ३३ सुनवाँ बोली फिरि इन्दल ते बेटा कहा मानि ले मोर ॥ पूंछ काटिले यह घोड़ाकी तौ नहिंरहै फेरि अस जोर ३४ इतना सुनिकै इन्दल तुरतै घोड़ा पास पहुंचे जाय ॥ पूंछ काटकै वहि घोड़ा की औ धरती माँ दीन गिराय ३५ सेमाभगतिनि घोड़ अगिनियाँ दोऊ बिना जोर भे भाय ॥ राजा सोच्यो अपने मनमाँ हमरो काल पहुँचा आय ३६ छोड़ि आसरा जिंदगानी का अपनो मया मोह बिसराय ॥ प्राण गदोरी पर धरि लीन्ह्यों आल्हा पास पहुँचा जाय ३७ औ ललकारा फिरि आल्हाको ठाकुर खबरदार है जाय ॥ धोखे भूले ना माड़ो के जहँ लै लिये बापका दायँ ३८ मैं गजराजा भुन्नागढ़ को सम्मुख लड़ो आजु सरदार ॥ ऐंड़ा मसके फिरि घोड़ा के आल्हा उपर हनी तलवार ३९ टूटि सिरोही गै राजाकै कबुजा रहा इकेलो हाथ ॥ साँकरि लै कै फिरि हाथी को आल्हा दीन सुमिरिरघुनाथ ४० साँकरि फेरी पचशब्दा ने औ घोड़ाते दीन गिराय ॥ बाँधिकै मुशकें फिरि राजाकी आल्हा कूचदीन करवाय ४१ ऊदन बोले गजराजा सों म्वहिं मलखे को देउ बताय ॥ राजा बोलो तब ऊदन सों मानो कही बनाफरराय ४२ संग हमारे अब तुम चलिये औ मलखे को लवैं लिवाय ॥ इतना सुनिकै दूनों चलिभे खंदक पास पहुँचे जाय ४३ बज्रशिला को फिरि टारत भे रस्सा तुरत दीन लटकाय ॥ बाहर निकरे मलखे ठाकुर रोवा बहुत लहुरवा भाय ४४

३४ आल्हखण्ड । १६० पकरिकै बाहू दउ ऊदन की मलखे छाती लीन लगाय ॥ तीनों चलिभे फिरि खन्दकसों आल्हा निकट पहुँचे आय ४५ राजा बोल्यो फिरि आल्हा सों मानो कही बनाफराय ॥ कैदी छोड़ो दउ पुत्रन को अबहीं ब्याह लेउ करवाय ४६ ऊदन बोले फिरि राजाते तुम्हरी कौन 'करै परतीति ॥ गंगा करिकै दादै लैके घरमाँ किह्योजाय अनरीति ४७ दया आयगे फिरि आल्हाके गंगा फेरि लीन करवाय ॥ कैद छुड़ायो दउ पुत्रन को पण्डित तुरतै लीन बुलाय ४८ देखिपत्तरा पण्डित बोल्यो भाँवरि आजु लेउ करवाय ॥ इतना सुनिकै राजा चलिभा दोऊ पुत्रन साथ लिवाय ४६ आल्हा पहुंचे जनवासे में राजा महल पहुँचा जाय ॥ लिल्ली घोड़ी माहिल चढ़िकै राजा घरै गये फिरि धाय ५० बड़ी खातिरी राजा कीन्ह्यो माहिल बैठि महल में जाय ॥ माहिल बोले फिरि राजाते मानो कही बिसेनेराय ५१ जितने ठाकुर आल्हा घरके मड़येतरे लेउ बुलवाय ॥ शूर कुठरियन में बैठारो सबके मूड़लेउ कटवाय ५२ इतना कहिकै माहिल चलिभे पथरीगढ़ै पहुँचे आय ॥ किह्यो तयारी ह्याँ मड़ये की यहु गजराजा खंभ गड़ाय ५३ सूरज बेटा को बुलवायो तासों कह्यो हाल समुझाय ॥ सुनिकै बातैं सब राजा की सूरज चलिभा शीशनवाय ५४ जायकै पहुँच्यो जनवासे में जहाँ पर बैठि बनाफरराय ॥ कह्यो हकीकति सबआल्हासों सूरज बार बार शिरनाय ५५ सुनिकै बातें सब सूरज की आल्हा हुकुम दीन फर्माय ॥ आवै घोरैया सब मड़ये को यहु कहिदियो बिसेनेराय ५६

मलखानका बिवाह । १६१ ३५ इतना सुनिके ऊदन देवा जोगा भोगा भये तयार ॥ मलखे सुलखे ब्रह्मा लाखनि इनहुन वांधिलीन हथियार ५७ चन्दनबेटा पृथ्वीराज को जगनिक भैने चँदेलो क्यार ॥ मोहनबेटा बीरशाह को बौरीगढ़ को जो सरदार ५८ हाथी सजिगा पचशब्दाफिरि आल्हा तापर भये सवार ॥ बारहु ठाकुर अपने अपने सबहिन बाँधिलियेहथियार ५६ कूच करायो जनवासे ते मड़ये तरे पहुंचे जाय ॥ चन्दन चौकी मलखे बैठे पण्डित साइति दियो बताय ६० घर औ कन्या इकठौरी भे भाँवरिसमय गयो नगच्याय ॥ पहिली भाँवरि के परतैखन सूरज ठाकुर उठा रिसाय ६१ वार चलाई सो मलखे पर ऊदन लीन्हो वार बचाय ॥ दूसरि भाँवरि के परतैखन कांतामलहू गयो रिसाय ६२ खैंचिकै मारा सो मलखेपर रोंका तुरत लहुरवाभाय ॥ तीसरि भाँवरि के परतैखन सबियाँ शूर पहुँचे आय ६३ बड़ी लड़ाई भै आँगन में तुरतै बही रकतकी धार ॥ मूड़न केरे मुड़चौरा भे औ रुण्डनके लाग पहार ६४ आधे आँगन भौंरी होवैं आधे खूब चलै तलवार ॥ नाई बारी जी लैभागे जूझे बड़े बड़े सरदार ६५ को गति बरणै राजपूतन कै भारी हाँक देयँ ललकार ॥ चलै कटारी बूंदी वाली आँगन चमकिरही तलवार ६६ चन्दन मोहन लाखनि ऊदन दोऊ हाथ करैं तलवार ॥ को गति बरणै जगनायक कै भैने जौन चँदेले क्यार ६७ जोगा भोगा सुलखे देवा इनहुन खूब मचाई मार ॥ इतने क्षत्रिन के मारुन में कोउ न खड़ा होय सरदार ६८

३६ आल्हखण्ड । १६२ ब्रह्मा सूरज दोऊ ठाकुर रणमाँ घोर कीन घमसान ॥ बड़ा लड़ैया गजराजा यहु नाहर समरधनी मैदान ६६ कांतामलहू आँगन लडिकै अपने तजी प्राण की आश ॥ सातसै क्षत्री आँगन लड़िकै तुरतै भये तहाँपर नाश ७० कांतामल औ फिरि सूरज की आल्हा मुशकें लीन बँधाय ॥ कठिन लड़ाई भै माड़ोतर सातो भाँवरि लीन डराय ७१ तब गजराजा पाँयन परिकै सब को बार बार शिरनाय ॥ हारि देखिकै अपने दिशिकी कन्यादान दीनाफिरिआय ७२ ऊदन बोले फिरि राजा ते मानों कही बिसेनेराय ॥ आल्हा गर्जी हैं दायज के मलखेदुलहिनिकोललचायँ७३ भातके गर्जी हम सब ठाकुर सो अब बेगि होय तय्यार ॥ छोरिकै मुशकें दोउ पुत्रन की चलिभे मोहबे के सरदार ७४ ई सब पहुंचे जनवासे में माहिल तुरत भयो तैयार ॥ आयके पहुंच्यो सुन्नागढ़ माँ राजै कीन्हो रामजुहार ७५ राजा बोले तब माहिल ते ठाकुर उरई के सरदार ॥ बड़े लड़ैया मुहवे वाले नाहर कठिन करें तलवार ७६ माहिल बोले तब राजा ते मानों कही बिसेनेराय ॥ भातखान को अब बुलवावो चौका मूड लेउ कटवाय ७७ यह मन भाई महराजा के लाग्यो भात होन तय्यार ॥ विदा माँगिकै महराजा ते चलिभा उरई का सरदार ७८ राजा चलिभे जनवासे में आल्हा पास पहुँचे जाय। त्यार भातहै मोरे महलन में जल्दी चलो बनाफरराय ७९ कहा मानिकै हम लुम्बनको तुमन सरिस कीन सब काम ॥ तुम सों दूजी अब राखै ना सोऊ जान रहे श्रीराम ८०

[Header] मलखानका बिवाह । १६३ ३७

धन्य सराही त्यहि ठाकुर को तुम सों मिलैं नात समरस्त ॥ क्यहु अभिलाषा कछु बाकीना द्वैगे सबै ज्वान अब पस्त ८१ बातैं सुनिकै ये राजा की आल्हा हुकुम दीन फर्माय ॥ बारह ठाकुर गे मौरिन में तेई फेरि सजे सब भाय ८२ भाला बरछी औ ढालै लै हाथ म लई सबन तलवार ॥ नाई दारी गडुवा लीन्हेनि चलिभे सबै शूर सरदार ८३ मलखे बैठे फिरि पलकी में बाजन सबै रहे लहराय ॥ एकपहर के फिरि अर्सा में राजा भवन पहुंचे जाय ८४ नाई आवा फिरि भीतर सों आल्है शीश नवावा आय ॥ जल्दी चलिये अब भोजनको करिये न देर बनाफरराय ८५ इतना सुनिकै सब क्षत्रिनने अपने कपड़ा धरे उतार ॥ ढालैं धरिकै गैंड़ावाली हाथ म लई नाँगि तलवार ८६ तब गजराजा कह आल्हा सों ठाकुर मोहबे के सरदार ॥ हमरे कुलकी यह रीती ना भोजन करत गहै हथियार ८७ एकरीति नहिं सब देशन में अपने कुला कुला व्यवहार ॥ बातैं सुनिकै ये राजा की सबहिन धराफेरि हथियार ८८ चलिकै ठाकुर गे चौका में पीढ़न उपर बैठिगे जाय ॥ षटरस व्यंजन सब परसेगे उत्तम भातगयो फिरिआय ८९ लक्ष्मी बोलत परलै द्वैगै आये सबै शूर समुदाय ॥ जान न पावैं मुहबेवाले सबका कटा देव करवाय ९० बातें सुनिकै गजराजा की आल्हा गये सनाकाखाय ॥ गडुवा लैंकै ऊदन ठाढ़े मलखे पाटा लीन उठाय ९१ बड़ी मारु भै फिरि चौका में अद्भुत समर कहा ना जाय ॥ पाटा लागै ज्यहि ठाकुर के घुर्मित गिरै मूर्च्छा खाय ९२

३८ आल्हखण्ड । १६४ को गति बर्णै तहँ ऊदन की गडुवन मारि कीन खरिहान ॥ लाखनि ब्रह्मा के मुर्चा में सम्मुख लड़ै न एकोजवान ६३ कांतामल औ सूरज ठाकुर दोऊ हाथ करैं तलवार ॥ बड़े लड़ैया मोहबे वाले ठाकुर समरधनी सरदार ६४ मुण्डन केरे मुड़चौरा भे औ रुण्डन के लगे पहार ॥ मारे मारे तलवारिन के चौका बही रक्तकी धार ६५ जैसे भेड़िन भेड़हा पैठै जैसे अहिर बिडोरै गाय ॥ तैसे ठाकुर मोहबे वाले मारिकैदीन्हों समरसोवाय ६६ बहुतक जूझे भुन्नागढ़ के रानी राजै लीन बुलाय ॥ रानी बोली फिरि राजा सों मानों कही त्रिसैनेराय ६७ बड़े लड़ैया मोहबे वाले ओ महाराजा बात बनाय ॥ लड़िकैजिनिहौनहिंआल्हा सों तुम करि थाके सबै उपाय ६८ कहा न मानो तुम माहिल को नहिं सब जैहैं काम नशाय ॥ हँसी खुशी सों बेटी पठवो याहि में भला परै दिखराय ६६ बातें सुनिके ये रानी की राजा समर पहुँचा आय ॥ भुजा उठाये फिरि बोलत भा अबहीं मारु बन्द है जाय १०० मारु बन्द भै दोऊ दिशिसों राजा बोला वचन सुनाय ॥ बिदा करावो अब बेटी को नहिं कछु देर बनाफरराय १०१ बातें सुनिकै गजराजा की द्वारेगये बराती आय ॥ कपड़ा पहिरे अपने अपने सीताराम चरण मनध्याय १०२ हुकुम लगायो हाँ गजराजा बेटी बेगि होय तय्यार ॥ हुकुम पायकै गजराजा को सोलह करनलागि श्रृंगार १०३ सवैया ॥ मज्जेन चीर ओ कुण्डैल अंजन नाक में मोक्तिक बेसे सवाँरी ।

मलखानका विवाह । १६५ ३६


कंचुकि औ क्षुद्रावलि कंकण कुसुमित अम्बर चन्दन धारी ॥ खायकै पाने औ धारिमैंनैनको हौर औ नूपुरैंकी झनकारी । सेंदुरै भाल बिशाललखे ललिते मनलज्जित मन्मथनारी १०४ ग्वरिग्वरिबहियाँ हरिहरिचुरियाँ सो मनिहारिनि दी पहिराय ॥ पहिरि मुँदरियाँ अठो अँगुरियाँ ऊपर छल्ला लये दबाय १०५ पहिरि आरसी ली अँगुठा में सीसा उपर तासु के भाय ॥ अगे अगेला पिछे पछेला बीचम छन्न रही दर्शाय १०६ टाड़ैं पहिरी सोने वाली जोसन पट्टी करैं बहार ॥ दुलरी तिलरी पंचलरीलों तापर परा मोतियन हार १०७ नथुनी लटकन की शोभाअति कानन करनफूल शृङ्गार ॥ गैरे गुज्भी ढउकानन में बँदियाँ मस्तक करै वहार १०८ बिछिया पहिरी पद अँगुरिन में अनवट सखी दीन पहिराय ॥ कड़ाके ऊपर छड़ा बिराजै तापर पायजेब लहराय १०६ लहँगा पहिरयो कीनखाब को चादर ओढ़िलीन फिरिभाय ॥ जैसे बादल बिजुली चमकै तसगजमोतिनिपरै दिखाय ११० तहिले राजा फिरि आवत भे औ रानी सों कह्यो सुनाय ॥ बिदा कि बिरिया अब आई है जल्दी बेटी देउ पठाय १११ सुनिकै बातें ये राजा की रानी बेटी लीन बुलाय ॥ सीतामाता अनुसूया की सबियाँकथाकहीसमुझाय ११२ कहा न मानै जो पूरुष को नारी घोर नर्क को जाय ॥ चोर कुकर्मी जो पतिहोवै सेवा किहे नारि तरिजाय ११३ विनापराधे नारी त्यागै सो पति मरै भूखके घाय ॥ ऐसे कहिकै गजमोतिनि सों माता रोई हृदय लगाय ११४

४० आल्हखण्ड । १६६ मिला भेट करि सब काहू सों फुलियामालिनिलीनबुलाय ॥ बहुधनदीन्ह्यो फिरिफुलियाको रोवत चढ़ी पालकीजाय ११५ बड़ी खुशहाली आल्हा कीन्ह्यो बहुधन द्वारे दीन लुटाय ॥ विदा मांगिकै गजराजा सों लश्कर कूच दीनकरवाय ११६ सात रोज को धावा करिकै पहुँचे नगर मोहोवा जाय ॥ सखियाँ मंगल गावन लागीं परछन भई द्वारपर आय ११७ विदा मांगिकै न्यवतहरी सब निज निज देशगये हर्षाय ॥ चील्ह रूप धरि सुनवाँ आई मल्हनाखुशीभई अधिकाय ११८ देवलि बिरमा त्यहि औसर में फूली अंग न सकैं समाय ॥ को गति बर्णै परिमालिक की मानों इन्द्रलोक गे पाय ११९ पिता आपने की दाया सों मलखे ब्याह गयौ सब गाय ॥ नही भरोसा निज भुजबलका किरपाशंकर करैं सहाय १२० आशिर्वाद देऊँ मुंशीसुत जीवो प्रागनारायण भाय ॥ हुकुम तुम्हारो जो होतो ना ललितेकहतकौनविधिगाय १२१ रहै समुन्दर में जबलों जल जबलों रहैं चन्द औ सूर ॥ मालिक ललितेके तबलों तुम यशसों रहौ सदा भरपूर १२२ इष्ट देवना मम एकै हैं पूरण ब्रह्म राम भगवन्त । चरणकमल तिन धरि हिरदे में ह्याँसों करौं तरंग को अन्त १२३ इति श्रीलखनऊ निवासि ( सी, आई, ई ) मुंशीनवलकिशोरात्मज बाबू प्रयागनारायणजीकी आज्ञानुसार उन्नामप्रदेशान्तर्गतपँड़रीकलांनिवासि मिश्रवंशोद्भव बुध कृपाशंकरसूनु पं० ललिताप्रसादकृत मलखेपाणिग्रहणवर्णनोनाम तृतीयस्तरंगः ॥ ३ ॥ मलखे विवाहसमाप्त ॥ इति ॥

अथ आल्हखण्ड ॥ ब्रह्माका विवाह अथवा दिल्लीकी लड़ाई ॥ सवैया ॥ हैकर दीन गह्यों तुमको रघुनाथ करो अबतो रखवारी । पायके शाप पषाण भई मुनिनारि दयालु दियो तुम तारी ॥ हा राम कह्यो यवनो यकबार गयो तब धामहि वेगि खरारी । दीन पुकार करै ललिते प्रभु चूक क्षमो रघुनाथ हमारी १ सुमिरन ॥ पहिले सुमिरों पद गणेश के गौरा पारवती के बाल ॥ हाथी आनन सम आनन है सेंदुर सदा विराजै भाल १ बड़ी पियारी जिन दुर्वा है फूलो बड़े पियारे लाल ॥ भोग लगावै जो लड्डू को तापर खुशी रहें सब काल २ हैं शिवशङ्कर के लरिका ते अरिका करैं सदा जे नाश ॥ विधिवत पूजनजोकोउ कीन्हो पूरी सदा तासुकी आश ३ बड़ो भरोसो तिन गणेश को अपने हृदय करौ सब काल ॥ करो मनोरथ पूरण हमरो गौरा पारवती के लाल ४ छूटि सुमिरनी गै गणेशकै सुनिये बेला केर हवाल ॥

[Header] ३ आल्हखण्ड । १९८ ब्याह बखानौं त्यहि ब्रह्माको ज्यहिका पिता राजा परिमाल ५

[Section Title] अथ कथाप्रसंग ॥

पृथीराज दिल्ली को राजा ज्यहिका जानै सकल जहान ॥ कन्या उपजी जब त्यहिके घर तारा टूटि तैवै असमान १ थर थर थर थर पृथ्वी कांपी दर दर बोले श्वान श्रृगाल ॥ भन् भन् भन् भन् वायू डोलीं अशकुन बहुत भये त्यहिकाल २ अशकुन दीख्यो पृथीराज ने तुरतै पंडित लीन बुलाय ॥ लै कै पोथी ज्योतिष वाली पंडित हाल दीन बतलाय ३ गौना हैहै जब कन्या का हैहै तबै घोर घमसान ॥ बहुतक क्षत्री तब नशिजैहैं झुझिहैं बड़े बड़े ह्याँ ज्वान ४ ताते बेला यहि कन्या का राखो नाम आप महराज ॥ पाय दक्षिणा पंडित चलिभो होवन लागि और फिरिकाज ५ छठी बारहौं पसनी हैगै बेला परो तासु को नाम ॥ सात वरस की जब बेला भइ खेलत फिरै सखिन के धाम ६ कोउ कोउ सखियां तहँ ब्याहीर्थी बेंदी दिये आपने भाल ॥ क्वारी पूछैं तिन ब्याहिन ते सखि तुम कहौ श्वशुरपुर हाल ७ ब्याही बोलीं अनव्याहिन ते मानो सखी बचन तुम साँच ॥ जब सुधि आवत है बालम कै तब उर जरै विरहकी आँच ८ सुरपुर नरपुर अहिपुर माहीं सो सुख नहीं परै दिखराय ॥ जो सुख पावा हम श्वशुरे में बालम छाती लीन लगाय ६ कटिगहि मसरूँ हम नहिंटसरूँ कसकै हृदय किये सुधि आज ॥ का सुख जानो तुम अनुब्याहिउ बैरिनि भई हमारी लाज १० सुनि सुनि बातें ये ब्याहिनकी सब अनब्यही गईं शर्माय ॥ बढ़ी लालसा तब ब्याहे की व्याला घरै पहुंची आय ११

ब्रह्माका विवाह । १६६ ३ खयो मिठाई औ मेवा कछु पलँगा सोय रही फिरिजाय ॥ फिकिरि लगाये सो ब्याहे की एका एकी उठी कन्वाय १२ हम नहिं जैहैं अब श्वशुरे को यह कहि रोय उठी चिल्लाय ॥ रानी अगमा तहँ ठाढ़ी थी तुरतै छाती लीन लगाय १३ धीरज दैके माता पूछे बेटी स्वपन दीख का आज ॥ इतना सुनिकै बेटी बोली माता कहतलगै बड़िलाज १४ माता बोली फिरि बेटी सों बेटी सत्य देउ बतलाय ॥ कैसो स्वपना तुम दीख्यो है हमरे धीर धरा ना जाय १५ सुनिकै बातें ये माता की बेटी कहन लागि त्यहि बार ॥ मोहिं बियाहनजन्तु कोउआयो हाथ म लिये ढाल तलवार १६ फिरि बैठायो मोहिं डोला पर अपने घरे लिये सो जाय ॥ ऐसा दीख्यों जब माता मैं तबहीं रोय उठिउँ चिल्लाय १७ इतना कहिकै बेला चलि भै खेलन लागि सखिन के साथ ॥ महलन आये पिरथी राजा रानी गहाजाय तब हाथ १८ स्वपन बतायो सब बेला को सो सुनि लीन पिथौराराय ॥ ब्याहन लायक अब कन्या है बोली बार बार समुझाय १६ रानी अगमा की बातें सुनि बोले पृथीराज महराज ॥ कहे अधीरज तुम होतीहौ रानी कहा न टारौं आज २० इतना कहिकै पिरथी चलिभे औ दरबार पहुंचे आय ॥ ताहर बेटा को बुलवायो चौंड़ा बाम्हन लीन बुलाय २१ कलम दवाइति कागज लैके चिट्ठी लिखन लाग सरदार ॥ शिरी सरखऊ शिरिपत्री करि पाछे आपन राम जुहार २२ पहिलि लड़ाई है द्वारेपर मड़ये कठिन चली तलवार ॥ खान कलेवा लड़िका आई तबहूँ मूड़ कटावब यार २३

[Header] ३ आल्हखण्ड । २००

इतनी जुरैति ज्याहिके होवै टीका लेय हमारो सोय ॥ नहीं विधाता की मर्जी ना कन्या व्याह और विधिहोय २४ इतना लिखिकै पृथीराज ने नाई बारी लीन बुलाय ॥ साल दुसाला मोतिन माला चीरा कलँगी लीन मँगाय २५ तिरपन पलकी अस्सी गजरथ उम्दा घोड़ा सवाहजार ॥ धरिकै तोड़ा दो मुहरन का अच्छा थार सूवरण क्यार २६ तीनि लाखको टीका दैकै सबको हाल दीन समुझाय ॥ नगर मोहोवे कोउ जायो ना ओछी जाति बनाफरराय २७ चिट्ठी दीन्ह्यो फिरि ताहर को ताहर चलिभे शीश नवाय ॥ नाई बारी चौंड़ा ताहर फाटक पार पहुंचे आय २८ ताहर बैठे दलगंजन पर चौंड़ा एकदन्त असवार ॥ कूच करायो फिरि दिल्ली ते दूनों चलत भये सरदार २६ आठ रोज को धावा करिकै सुन्नागढ़ै पहुंचे जाय ॥ लड़का खारो गजराजा को पाती तुरत दीन पकराय ३० पढ़िकै चिट्ठी गजराजा ने टीका तुरत दीन लौटार ॥ तहँते पहुँचे फिरि वौरीगढ़ जहँपर रहैं यादवा यार ३१ तिनहुन टीका जब लीन्ह्यो ना नरवर फेरि पहुंचे जाय ॥ नरपति राजा नरवरवाला सोऊ टीका दीन फिराय ३२ गंगाधर बूँदी का राजा त्यहि दरबार गये फिरि धाय ॥ चिट्ठी पढ़िकै सोऊ ठाकुर टीका तुरत दीन लौटाय ३३ ताहर बोले फिरि चौंड़ाते दादा कही हमारी मान ॥ चार महीना घूमत द्वैगे अब हम भये बहुत हैरान ३४ जल्दी चलिये अब उरई को जहँपर बसै महिल परिहार ॥ यह मन भाय गई चौंड़ा के हाथी उपर भयो असवार ३५

ब्रह्माका विवाह । २०९ ५ चढ़ि दलगंजन की पीठि पर ताहर नाहर भयो तयार ॥ नाई बारी सँग में लीन्हे पहुँचे माहिल के दरबार ३६ आवत दीख्यो जब ताहर को माहिल बहुत गयो घबड़ाय ॥ माहिल बोले फिरि ताहर ते बेटा कुशल देउ बतलाय ३७ ताहर बोले फिरि माहिल ते ठाकुर उरई के सरदार ॥ टीका लाये हम बहिनी का घूमत बिते महीना चार ३८ कुँवर बनावो क्यहु क्षत्री का मोको पूत आपनो जान ॥ माहिल बोले तब ताहर ते मानो कही बीर चौहान ३६ अजयपाल कनउज का राजा राजन मध्य बीर सरदार ॥ ताको लड़का रतीभान भो जाकी जगजाहिर तलवार ४० ताको लड़का लाखनि राना टीका तासु चढ़ावो जाय ॥ इतना सुनिकै ताहर चौंड़ा तुरतै कूचदीन करवाय ४१ जायकै पहुँचे फिरि कनउज में जहँपर भरी लाग दरबार ॥ की गति बरणै चन्देले कै आली खानदान सरदार ४२ ताहर दीख्यो जब जयचँद को तुरतै कीन्ह्यो राम जुहार ॥ चिट्ठी दीन्ह्यो फिरि जल्दी सों लीन्ह्यो कनउजके सरदार ४३ पढ़िकै चिट्ठी राहुट द्वैगा नैना अग्निबरण भे लाल ॥ लै जाव चिट्ठी कहूँ अनतै को मेरो बड़ो पियारो बाल ४४ ताहर चौंड़ा दूनो जरिकै तुरतै कूच दीन करवाय ॥ पार उतरिकै श्रीयमुना के उरई निकट पहुंचे आय ४५ मलखे ठाकुर त्यहि समया में मारन आयो तहां शिकार ॥ ताहर चौंड़ा मलखे ठाकुर मारग भेंटिगये सरदार ४६ कुशल प्रश्न ताहर सों कहिकै बोला बचन बीर मलखान ॥ कौने मतलब को निकरेहौ नाहर दिल्लीके चौहान ४७

६ आल्हखण्ड । २०२ सुनिकै बातें ई मलखे की ताहर हाल गयो सबगाय ॥ मलखे बोले फिरि ताहर सों लड़का तुम्हें देयँ बतलाय ४८ संग हमारे कछु दूरी तुम औरो चलो बीरचौहान ॥ इतना सुनिकै दूनों चलिभे मोहोबे गये तीनहू ज्वान ४६ ताहर बोले तहँ मलखे ते यहुहै कौन शहर मलखान ॥ मलखे बोले तहँ ताहर सों यहहै नगर मोहोबा ज्वान ५० यहँको राजा परिमालिक है ब्रह्मा लड़का तासु कुँवार ॥ तोरी बहिनी सों त्यहि ब्याहौं साँची बात मानु सरदार ५१ सुनिकै बातें ये मलखे की ताहर बहुत गयो शर्माय ॥ ऐसी बातें का तुम बोले ब्याह न करें बनाफरराय ५२ नहीं आज्ञा दिल्लीपति कै टीका नगर गोहोबे जाय ॥ सरबरि हमरी का नाहीं हैं ठाकुर काह गयो बौराय ५३ सुनिकै बातें ये ताहर की बोला बचन बीर मलखान ॥ धाँसि सिरोही मुँहमें देवों जोफिरि ऐस कहै चौहान ५४ इतनी सुनिकै ताहर ठाकुर पाती तुरत दीन पकराय ॥ मूड़ कटाई सो ब्याहे माँ नाहर जौन पिथौराराय ५५ ताका बाना जग मर्दाना मारै शब्द ताकिकै बान ॥ परै निशाना पूरशब्द पर ता सँग कौन लड़ैया ज्वान ५६ सुनिकै बातें ये ताहर की बोला तुरत बनाफरराय ॥ लड़ै मरैका कछु डर नाहीं यहही धर्म सनातन भाय ५७ रीछ बाँदरन सँग में लैके लङ्का विजय कीन भगवान ॥ ग्वालन बालन सँगमा लैके कंसै हना कृष्ण बलवान ५८ काह हकीकति है दिल्ली कै चलिकै बिल्ली देउँ बनाय ॥ पौर खशभिल्ली दिल्ली जाई किल्ली तुरतै देउँ नवाय ५९

ब्रह्माका बिवाह । २०३ ७ कैसो दिल्ली में गिल्ली सम पिल्ली पूत पिथौरा राय ॥ लिल्ली घोड़िन के चढ़वैया लड़िहैं कौन तहाँपर भाय ६० चौंड़ा बोला तहँ मलखे ते चलिये जहाँ चंदेलोराय ॥ सुनिकै बातें ये चौंड़ा की तीनों अटे महल में जाय ६१ देखिकै सूरति मलखाने कै बोला मोहबे का सरदार ॥ हाल बतावो सब सिरसा को ओ बिरमा के राजकुमार ६२ हाथ जोरिकै मलखे बोले दादा मोहबे के महराज ॥ मनोकामना सब पूरण हैं तुम्हरीकृपा सुफल सबकाज ६३ टीका लाये ये दिल्ली सों मैं ब्रह्माका करों बिवाह ॥ यही कामना यक बाकी है साँची मानु कही नरनाह ६४ पाती दीन्ह्यो मलखाने ने बांचन लाग रजापरिमाल ॥ डसै भुवंगम लहरैं आवैं कहरन लाग तुरत नरपाल ६५ हाथ जोरिकै ऊदन बोले दादा मोहबे के महराज ॥ टेक न टारैं मलखे दादा तासों करे बनी यहु काज ६६ सुनिकै बातें ये ऊदन की बोले तुरत रजापरिमाल ॥ हाल बतावो सब मल्हनाको वाको बड़ो पियारो बाल ६७ मोहिं बुढ़ापा की लाठी है ब्रह्मा बड़ा पियारा मान ॥ नामी राजा दिल्लीवाला ठाकुर समरधनी चौहान ६८ टेक कठिनहै मलखाने कै पूरण यहौ हृदय विश्वाश ॥ जियब न देखें हम काहू कर सबकर होय वहाँपर नाश ६६ पढ़िकै चिट्ठी पृथीराज की हमरे गई करेजे हूक ॥ जानि बूझिकै जस मलखे की ऐसी करै कौन नर चूक ७० सवैया ॥ सुनिकै नृपबैन तबै बलऐन बोले मलखे ललिते अनखाई ।

आल्हाखण्ड । २०४ कउनसो काज अकाज भयो महराज गयउ जहँ लाज गवाँई ॥ सुखको साज समाज करउ रघुराज सदा मम लाज बचाई । घबड़ानको आज न काज कछू हम ब्याहकरैं वछराजदुहाई ७१ सुनिकै बातैं मलखाने की राजा गयो सनाकाखाय । मलखे चलिभे फिरि महलनको मल्हना पास पहुंचे जाय ७२ चिट्ठी पढ़िकै पृथीराज की मलखे हाल दीन बतलाय । सुनिकै चिट्ठी पृथीराज की मल्हनागई तुरत कुँभिलाय ७३ तारा टूटे आसमान में थर थर धरा गई तब हाल । चील्हैं छाईं राजमहल में रोवन लागे श्वान श्रृगाल ७४ मल्हना बोली तब मलखे ते अशकुन बहुत परैं दिखलाय । छारो ब्रह्मा घरमें रहिहै टीका आप देउ लौटाय ७५ सुनिकै बातें ये मल्हना की मलखे बोले वचन रिसाय । ब्याह विधाता यह रचिराखा टीका कौन सकै लौटाय ७६ सदा न फूलै कहुँ वन तोरई माई सदा न सावन होय । सदा जवानी नहिं स्थिरहै माई सदा न वर्षा होय ७७ टीका फेरो जो दिल्ली का माता होउ जगत बदनाम । जातिके ओछे मोहवे वाले यह है देश-देश सरनाम ७८ होय नतैती जो दिल्ली में पूरण होयँ हमारे काम । भुन्ना नैनागढ़ माड़ो में हमपर कृपाकीन सियराम ७९ ये सब अशकुन हैं ताहर को माता कहां ज्ञान गा त्वार । अबै कबूतरी ना बुड्ढी भै ना बल खाय गई तलवार ८० बार जो बाँका जा ब्रह्मा का हमरो मूड़ लियो कटवाय । बातें सुनिकै ये मलखे की मल्हना दीन्ह्यो बाँह गहाय ८१

ब्रह्माका विवाह । २०५ जस मनभावै मलखाने के तैसी करो बनाफरराय ॥ बड़ी खुशीभै मलखाने के फूले अंग न सके समाय ८२ बड़ी प्रशंसाकी मल्हना की मलखे बार बार शिरनाय ॥ शाखा चलिहै महरानी तब ईजति हमरी लियो बचाय ८३ वारु न बांका इनका जैहै ओ महरानी बात बनाय ॥ जहाँ पसीना इनका गिरिहै तहँ मैं देहौं खून बहाय ८४ करो तयारी अब जल्दी सों ताहर टीका देय चढ़ाय ॥ बातें सुनिकै मलखानेकी मल्हना हुकुम दीन फर्माय ८५ बाँदी लीपन चौका लागी छींक्यो एक पुरुषने आय ॥ मल्हना बोली तब मलखे ते अशकुन बहुत परै दिखराय ८६ टीका फेरो तुम दिल्ली का मानो कही बनाफरराय ॥ बातें सुनिकै ये मल्हना की बोला तुरत लहुरवाभाय ८७ टीका फिरिहै जो दिल्ली का होई देश हँसौंवा माय ॥ कीन तयारी जब माड़ो की तबहूं छींक भई थी आय ८८ तबहूं रोंक्यो महरानी तुम माड़ो फते कीन हम जाय ॥ शकुन हमारो फिरि वैसे भा शंका कौन गई मन आय ८६ सुनिकै बातें उदयसिंह की मल्हना ठीक लीन ठहराय ॥ ऊदन मलखे द्वउ मनिहैं ना अब अनहोनी परै दिखाय ६० बड़ा लड़ैया दिल्ली वाला है सब राजन में शिरताज ॥ तुम्ही गोसइयाँ दीनबन्धुहौ स्वामी रामचन्द्र महराज ६१ परो साँकरो अब हमपर है राखन हार तुम्ही रघुराज ॥ हम सुनिराखा है विप्रन सों राख्यो सदा भक्तकी लाज ६२ गौतम नारी को तुम तारा केवट लीन्ह्यो हृदय लगाय ॥ मांस अहारी गृद्धै तारयो भीलिनिदर्श दिखायो जाय ६३