भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ५ ] सारकाण्डम् ४९


वसिष्ठो मुनिभिः सार्द्धं गर्भाधानविधिं शुभम् । कारयामास रामेण सीतयाश्चातिहर्षितः ॥५९॥

ततो वस्त्रालङ्कारैर्जनको नृपतिं मुदा । पूजयामास सब्रातं स्नुषापुत्रसमन्वितम् ॥६०॥

मासमेकमतिक्रम्य ययौ स्वंनगरं सुखम् । रामोऽपि सीतया सार्द्धं नानाभोगान्मुहुन्मुदान् ॥६१॥

बुभुजे हेमरत्नौघनिर्मितेषु गृहेषु सः । कस्तूरीकुङ्कुमालिप्तो रामयोर्जनितः सुखम् ॥६२॥

एवं तासां नृपसुतपत्नीनां च पृथक् पृथक् । यथाकाले विधानेषु गर्भाधानादिकेषु च ॥६३॥

आगत्य जनकश्चक्रे नानारत्नांशुकादिभिः । अयोध्यानगरीयं वै वाद्यघोषो गृहे गृहे ॥६४॥

मङ्गलानि च सर्वत्र न कुत्राप्यप्यमङ्गलम् । न दरिद्रो क्षुधा नार्त्तो नाऽऽधिव्याधिप्रपीडितः ६५।

गवादिभिश्चतुर्भिर्येपृथग्भिन्नदशारथम् । पृथग्गेहेषु भार्याभिर्गार्हस्थ्यमध्वनुष्ठितम् ॥६६।

रामः प्रातः समुत्थाय कृतशौचादिक्रियः । आरुह्य शिबिकां दिव्यां स्नानार्थं सरयू नदीम् ॥६७॥

गत्वा कूले वाहनादि विसृज्य रघुनन्दनः । गरुडस्याग्रतः पावनार्थं सरय्वाः पुलिनं मुदा । ६८।

सविधिर्विहितो गत्वा नत्वा तां सरयूनदीम् । स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा ब्राह्मणैः परिवारितः । ६९॥

दत्त्वा दानान्यनेकानि गोधून्याम्बरादिभिः । संपूज्य सरयू पुण्यां ब्राह्मणान् पूज्य सादरम् । ७०॥

ययौ रथे समारूह्य शुक्लवस्त्रनयोधितम् । हयैर्मनोजवाऽश्वैश्च सर्वतः परिवेष्टितम् ॥७१॥

पट्टकूलादिवसनैर्वरंगच्छंश्चादितं शुभम् । राजितारं भार्गवता सुखात्नेन प्रबोदितम् ॥७२॥

किङ्किणीजालसम्भिन्नैर्घण्टाभिर्निनादितम् । रुक्मदण्डधरैर्दृप्तैरग्रे दर्शितसम्पथम् ॥७३॥

पथि पौरजनैः सर्वैरर्चितः पुष्पवृष्टिभिः । प्राप स्वाय गृहं रामः सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥७४॥

अवतीर्य रथाद्रामः पादयोर्धृत्य पादुके ददर्श सीतामदनपादाभ्यामाचमनां गृहम् ॥७५॥

गत्वाऽग्निहोत्रशालायां सीतयाऽऽसनमास्थितः । वाग्दौत्रादार्श्विना वह्निं हुत्वा ततः परम् । ७६॥


महान् उत्सवके साथ गुरु वसिष्ठने मुनियोंको साथ लेकर प्रसन्नचित्त सीतासहित रामका शुभ गर्भाधान-संस्कार किया । ५९-६० ।। तदनन्तर राजा जनकने स्त्रियों युक्त तथा पुत्रवधुओं सहित राजा दशरथको वस्त्र-अलङ्कार आदिसे प्रसन्नतापूर्वक पूजा क० ।। ६० ।। इस प्रकार एक मास अयोध्यामें रहकर आनन्दसे वे अपने नगरको लौट गये । राम भी सीताके साथ सुवर्ण-रत्नों आदिसे निर्मित भवनोंमें अनेक प्रकारके भोगोंको भोगते तथा उस समय रामके वदनपर सुगन्धित केशर लगा हुआ था ॥ ६१ ॥ ६२ ।। इसी प्रकार प्रत्येक राजपुत्रका व्याह गर्भाधानादिकालीन आनन्द राजा जनकने विशेष उत्सव किये और अयोध्या नगरीमे घर-घर बाजे बजे । ६३ । ६४ । सारी अयोध्या मङ्गलमयी हो गयी। कहीं भी अमङ्गलका नाम न था। उस समयमें कोई दरिद्र, ऋणी, मानसिक तथा शारीरिक दुःखसे पीडित नहीं था ।। ६५ । पश्चात् राम आदि चारों भाई अपना-अपना गिरोह हाय अलग-अलग महलोंमें गृहस्थधर्मका पालन करने लगे ।। ६६। राम प्रतिदिन प्रातः उठते तथा शौचादि कृत्यसे निवृत्त हो दिव्य पालकीपर सवार होकर स्नान करनेके लिये सरयू नदीपर जाते थे। सवारी आदिको किनारे छोड़ आनन्दसे सरयूको पवित्र करनेके लिये बालूकापर होत हुए वहीं जाते थे । ६७ ॥ ६८ ।। विधि पूर्वक सहित होकर वे सरयू नदीको नमस्कार करके स्नान तथा नित्यकर्म करते और ब्राह्मणोंका गौ भूमि, धान्य तथा सुवर्ण आदिका दान देकर पवित्र सरयू और ब्राह्मणोंकी सादर पूजा करते थे । ६९ . ७० ।। तदनन्तर सोनेके वचनोंसे बँधे हुए सुवर्णके कलगी जडितोंसे युक्त रेशम तथा मखमलके मुख्य वस्त्र द्वारा चारों ओरसे आच्छादित एवं वायुके वेगसे प्रेरित अति शोभन रथपर सवार होकर लौटते थे ॥ ७१ ॥ ७२ ॥ घुंघुरूंकी आवाजों तथा घण्टियोंके शब्दसे मण्डित उस रथके आगे सोनेकी छडियोंवाले छडीदार दौड़कर मार्ग दिखलाते चलते थे । ७३ ॥ रास्तेमें शिष्यों द्वारा पूजित तथा पुष्पवृष्टिसे आच्छादित राम करोड़ों सूर्यके समान प्रभावसम्पन्न अपने गृहमें पधारते ७४ जहाँ रथसे उतरकर चरणपादुका हाथ में पहिनकर चरण धरते। यहाँ सीताजी सदा उन्हें पवित्र तथा हाथ मुँह धोनेका जल देती थी । ७५ । पश्चात् सीता समेत राम अग्निहोत्रशालामें जा तथा आसनपर बैठकर अग्निहोत्रकी विधिसे अग्निमें हवन

५० आनन्दरामायणे [ सर्ग ५

स्फटिकस्य च लिङ्गस्य कर्ममार्गं यथाविधि । लोकानां शिक्षणार्थाय कृत्वा पूजनकन्त्वभूत् ॥७७॥ जानक्या दत्तपक्कान्नैर्नैवेद्यादि समर्प्य च । ब्राह्मणान्पूज्य दारांश्चन्तोष्य दृष्ट्वा तदाशिषः ॥७८॥ तुलसीं च गुरुं धेनुमश्वत्थं मुनिपादपम् । पूजयित्वा रविं देवं ब्रह्मयज्ञं विधाय च ॥७९॥ गुरोर्मुखाच्च पौराणीं कथां श्रुत्वा तु सीतया । गुरुं पुनः प्रपूज्याथ बन्धुभिः परिवेष्टितः ॥८०॥ प्रातराशं मृदुः पत्न्या ब्राह्मणैः परिवेषितः । नारिकेलकपित्थाम्रगुळभाण्डाम्लदधिभिः ॥८१॥ सजंब्रिक्षीपसंयवैः पक्वान्नैर्नूतनाशनैः । उपहारं मुखे कृत्वा ताम्बूलं परिगृह्य च ॥८२॥ दिव्यवस्त्राणि संगृह्य रङ्ग्याऽऽदर्शं निजं मुखम् । निरीक्ष्यैनाथ वैदेह्याऽऽरुह्य स्यन्दनमुत्तमम् ॥८३॥ वेष्टिता मन्त्रिदूताद्यैस्तूर्यध्वनिनुरःसरम् । मातृगेहं ततो गत्वा ताः प्रणम्यावेति मनः ॥८४॥ मध्या प्रदक्षिणां कृत्वा गत्वा गजगृहं ततः । सिंहासनस्थं राजानं नत्वा स्थित्वा तदाज्ञया । ८५॥ योजयामासत्यानेकानि कृत्वा गङ्गां विसर्जितः । ययौ स्यन्दनमारुह्य नृपं नत्वा पुनः पुनः ॥८६ । तूर्यगीतनिनार्दैश्च नर्तनैर्वारयोषिताम् । ययौ स्वीयं गृहं रामः स्यन्दनादवरुह्य च ॥८७॥ भूमिजादत्तपादाद्याचमनाद्यामनादिकम् । गृहीत्वा तद्धडिम्बौघा कृतं चेष्टां न्यवेदयन् ॥८८॥ सर्वं वृत्तं कौतुकेन हास्यगीतादिमङ्गलैः । रमयित्वा भूमिकन्यां दिव्यवस्त्रादिभूषिताम् ॥८९॥ ततो मध्याह्नसमये सय्यां वाऽथ सखीवृतेः । स्नात्वा माध्याह्निकं कर्म सकलं रघुनन्दनः ॥९०॥ नित्यं यत्राकरोत्स्नानं सरयूनिर्मले जले । तदाख्याऽऽभूत्तत्तीर्थे रामतीर्थमिति स्फुटम् ॥९१॥ तद्विष्टस्यानं त्रिशुबने चैत्रमासि विशेषतः । माध्याह्निकं च सप्ताद्यं ब्राह्मणैर्मित्रादिभिः ॥९२॥ इष्टैः सुवर्णपात्रेषु षिवडान्ने घृतेषु च । परिष्कृतेषु जानक्या सीतया गनिलक्षणान् ॥९३॥ कनककणमञ्जीरकिङ्किणीनपुरैरपि । नटन्त्य भोजनं चक्रे राघवो हर्षपूरितः ॥९४॥ करशुद्धिं विधायोच्चै भुक्त्वा ताम्बूलमुत्तमम् । ततः द्यूतपदं गत्वा निद्रां कृत्वा तु सीतया ॥९५॥

करते थे ॥ ७६॥ स्फटिकका कर्म करना यथार्थ उपलब्ध कर ... ने इसलिये शिवलिङ्गका पूजन करना और सीताके दिये हुए पक्वान्नादिकोंका भोग लगाते थे । तदनन्तर ब्राह्मणोंको प्रसन्न करके उन्हें दान आदिके द्वारा सन्तुष्ट करके उनका अनेक आशीर्वाद लेते थे ॥७७-७८॥ तदनन्तर तुलसी, गुरु, गौ, पीपल, शमी तथा सूर्यदेवकी पूजा और ब्रह्मयज्ञका विधान करके मादिके साथ गुरुमुखसे पौराणिक कथा सुनते थे फिर गुरुकी पूजा करके पश्चात् परिजन, बान्धवोंसे युक्त तथा बन्धुओंके साथ भोजन करते थे, जिसमें नारियल, कपित्थ, जामुन, अनार, खजूर, मट्ठा, दाल, आंवले और विविध प्रकारके पक्वान्नमें खीरवर भोजन करते थे ॥ ७९-८२॥ तत्पश्चात् दिव्य वस्त्र धारण करके शीशेमें मुख देख वैदेहीके सहित उत्तम रथपर चढ़ मन्त्री, दूत और मन्त्रिगणके साथ में भेरी आदि वाद्योंके साथ माताके महलमें गये और भूमिपर गिरकर उन्हें प्रणाम करते थे ॥८३-८४॥ फिर दाहिने आकर प्रदक्षिणा कर के राजा दशरथके महलमें जाते और वहां सिंहासनपर बैठे हुए राजाको प्रणाम करके उनका आज्ञासे बैठ जाते थे ॥ ८५ ॥ तब तदनन्तर राजसम्बन्धी अनेक कार्योंको समाप्त करके राजा उनको लौटा देते थे। तब फिर राजाको प्रणाम करके और रथपर सवार हो जाते रास्ते में तथा नाचनेके छन्दोंको सुनते हुए चले जाते तब रथसे उतरकर अपने घरमें जाते और सीताके हाथों प्रदत्त जलसे पाद हाथ मुंह आदि धोकर जो कुछ कार्य कर आये थे, वह सब सीताको कह सुनाते ॥ ८६-८८ ॥ पश्चात् दिव्य वस्त्रांग भूषित सीताको सुन्दर हास्यगान आदिके द्वारा प्रसन्न करते थे ॥ ८९ ॥ इसके बाद राम दोपहरको सरयू या घर ही में स्नान करके मध्याह्न कृत्य करते थे ॥ ९०। जिस जगह वे नित्यप्रति स्नान करते थे, उस स्थानका नाम रामतीर्थ पड़ गया ॥ ९१ ॥ तीनों लोक में वह स्थान प्रसिद्ध हो गया। विशेष करके चैत्रमासमें उसका बड़ा माहात्म्य है। मध्याह्नकृत्य करनेके बाद ब्राह्मणों, पण्डितों तथा मित्रजनोंके साथ नियत आदर रखते हुए सुन्दर परिष्कृत सुवर्णपात्रोंमें अन्नशालिदाली तथा जिनके अङ्ग-प्रत्यङ्गमें कंकण, झांझर, नूपुर और करधनी आदि गहने बज रहे थे, ऐसी सीताके साथ रघुपति राम हर्षपूर्वक भोजन करते थे ॥ ९२-९४॥ पश्चात् हाथ धो

सर्गः ५ ] सारकाण्डम् ५१

सर्गः ५ ] सारकाण्डम् ५१

पुनर्वस्त्राणि सम्धाय सुवस्त्रांश्च सदारकम् । धनुर्बाणं करं कृत्वा गथे पञ्चाऽथ बन्धुभिः ॥९६॥
मृगागमौद्यानकं दौरं दृष्ट्वा तु कातुकं च । वीक्ष्य पर्वतनद्यग्न्यां स्वार्थं गृहं पुनः ॥९७॥
सायंमध्यादि मरुत्वं पुनर्नुत्वा महेश्वरम् । शंभुं भक्त्या पुनः पूज्य कृत्वा चैवापहारकम् ॥९८॥
रत्नकांचनमणिस्वर्निर्मितं मञ्चके वरं । दिव्यप्रासादमध्यं च सीतया रघूनायकः । ९९
रात्र्यगातां विनोदेन्योन्या चक्रे ततः परम् । एव नानासमुत्सहैर्दिनेनायारुमनाः सुखम् ॥१००
एकदा राघव राजा ज्ञात्वा मुद्रलयस्ततः । वावष्टककरतश्चापि यत्रत्वं व्याप्यमानुषः ॥१०१॥
साक्षात्तनारायणं विष्णुं मन्वानुच रहः स्थितं । पप्रच्छ विनयेनैव हृदि भयं विधाय च । १०२।
राम नारायणस्त्वं हि भूभारहरणाय च । मत्तो जातोऽसि नै लोका वदन्त्यज्ञानबुद्धयः ॥१०३॥
अतः पृच्छामि ते राम म यया मोहितस्त्वहं । किंचिज्ज्ञानापदेशेन नामयाज्ञानजा मतिम् । १०४।
रागबन्धादिगेहेषु व्यथा नैवोपशाम्यति । तन्निपुत्वचनं श्रुत्वा गजानं रामनोऽब्रवीत् । १०५।

श्रीराम उवाच
शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि तव ज्ञानार्थमुत्तमम् । शृणोतु मम मातेयं कौशल्याऽपि तव प्रिया ॥१०६॥
नश्वरं भासते चेतद्विद्य मायाद्भवं नृप । यथा शुक्तौ रौप्यभानः कामभूम्या जलस्य च ॥१०७॥
यथा रज्जौ सर्पभासो मृगतोये जलस्पृहा । तद्वदात्मनि भासोऽय कल्प्यते नश्वरोऽबुधैः १०८॥
अज्ञानादिभिर्नान्यं मन्यते न तु पण्डितैः । आत्मा शुद्धो निर्व्यतीकः सच्चिदानन्दलक्षणः । १०९।
यस्याऽज्ञानेन विधेशा ब्रह्माद्याः सकला वयम् । स्थिति-त्पत्तिविनाशार्थं नानारूपाणि मायया । ११० ।
धार्यंते नटवद्राजन्न लेपामक्त एव सः । यथा पत्रं न स्पृशति जलं मायो तथा नरुः ॥१११॥
आत्मा नित्यो न स्पृशति परमानन्दरिग्रहः । देहागारसुतस्त्रीषु मामकेति च या मतिः ॥११२॥


वस्त्र सम्भालकर भोजन दसरथके बाद साताके साथ आराम करते थे ॥ ९५ ॥ फिर वस्त्र पहिन तथा नाना ग्राम अनुप ज्ञान नगर बन्धुओंके साथ रथपर सवार होकर उद्यान, वन तथा बाका दृश्य, अनेक गान सुनन तथा नाच देखते हुए पुन अपने घर आ सायंमध्यादि नित्य कर्म करते और यथाविधि स्नान करके अनिश शिवजीका पूजा करते थे सायंकालका भोजन कर रत्नकाञ्चन तथा माणिक्यके सुन्दर शय्यापर दिव्य महलमे सीताके साथ हरवखत तथा विनोदपूर्वक शयन करते थे । इस प्रकार नानाप्रकारके सुखपूर्वक बारह वर्ष बीते गये ॥९६-१००। एक समय मुनि मुकुद तथा मुंड वासिष्ठक कह दि- और समझ कर वशिष्ठका दोष राजा दशरथने रामका साक्षात् नारायण समझकर एकान्तमें बुलाकर और भय स्वभाव तथा विनयपूर्वक कहने लगे-॥ १०१ ॥ १०२ ॥ हे राम ! तुम साक्षात् नारायण हो, तुमने भूमिके भार हरण करनेके लिए मेरे घर अवतार लिया है, ऐसा अज्ञानयुक्त बुद्धिवाले लोग कहते हैं। इस कारण हे राम ! तुम्हारी मायासे मोहित मैं प्रार्थना करता हूँ कि तुम ज्ञानका उपदेश देकर मेरा अज्ञान दूर कर दो ॥ १०३ । १०४॥ स्त्री, पुत्र एवं गृह आदिम अनुरागके कारण मेरी बुद्धि कभी शान्ति तथा सुखका अनुभव नहीं करती। पिताके इस वचनको सुनकर राम राजा दशरथसे बोले ॥१०५॥ श्रीरामने कहा- हे राजन् ! मैं आपका अज्ञाननाशके लिए उत्तम उपदेश देता हूँ। उसे आप तथा आपकी प्राणप्रिया और मेरी माता कौसल्या भी श्रवण करें सुनें ॥ १०६ । हे नृप ! मायासे उत्पन्न यह समस्त संसार आत्ममय उसी प्रकार सून भासित होता है जैसे कि सीपीमें चाँदी, रेतामें जल, रज्जुमें सांप तथा धूपमृगतृष्णाका सलिल भासित होता है। अज्ञानी लोग इस आत्म सत्ता को भिन्न तथा अनाश्वर समझते हैं, परन्तु पण्डित लोग तो इससे विपरीत ही मानते हैं। उनके मतमें आत्मा शुद्ध, नित्य तथा सच्चिदानन्दरूप है ॥ १०७ ॥ १०८। उनके अज्ञामात्रसे समस्त विश्वके स्वामी ब्रह्मादि तथा हम सब प्राणी मायाके अधीन होकर जगत्का स्थिति उत्पत्ति तथा विनाशके लिये नटकी तरह विविध रूपोंको धारण करते हैं किन्तु आत्मा स्वयं जिसमें आसक्त नहीं होता। जिस प्रकार कमल-पत्र जलका स्पर्श नहीं करता उसी प्रकार अमल, नित्य और परम आनन्दस्वरूप आत्मा भी मायासे निर्लिप्त

५२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ५

उपसंहृत्य बुद्ध्या मन्मयं ब्रह्मणि क्षिपेत् । यद्यत्कर्मावसानेऽथ तन्मन्मत्तोऽभवत्स्मरेत् ॥११३॥
एवं त्वं सर्वभावेन मुच्यसे भवसंकटात् । सत्यं शौचं दया शांतिः क्षमा चेन्द्रियनिग्रहः ॥११४॥
अहिंसा मत्पदद्वन्द्वमार्गालोकनमेव च । इत्याद्या ये गुणांस्तांस्तान् भजस्व निरन्तरम् ॥११५॥
शौर्यं द्यूतं विवादं च मात्सर्ये दंभमेव च । द्रोहेर्ष्यासंश्रयं चैव लोकनिन्द्यप्रवर्तनम् ॥११६॥
संतविप्रसतां चैव भक्तानां मानभंजनम् । निंदा पैशुन्यनृशंसं त्यज दूरं स्वतो नृप ॥११७॥
एवं मया नृपश्रेष्ठ पूर्वत्वं यत्कृतं मम । जन्मज्ञानोपसम्पन्नोऽहं कौशल्यायां नृपोद्भव ॥११८॥
यन्मया कथितं चैतदज्ञानमलनाशनम् । गोपनीयं प्रयत्नेन त्वयेदं न कुत्रचित् ॥११९॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा नष्टमोदस्ततो नृपः । सञ्जातपरितोषस्तु रोमांचितवपुस्ततः ॥१२०॥
प्रणनाम राघवस्य पादौ दृढभावतः । ततो रामः पुनः प्राह पितरं निर्मलाशयम् ॥१२१॥
नेदं वाच्यं त्वया राजन् वदनादि शिशुं प्रति । मायया मानवेषस्य मम उपहासकारणात् ॥१२२॥
मन्मयं च मां नित्यं भज भावेन सादरम् । मयि न्यस्ते महन्प्राणो मयि भक्तिं दृढां कुरु ॥१२३॥
इत्युक्त्वा पितरौ नत्वा गृहाद्याज्ञां तयोः प्रभुः । ययौ सभगवद्रूपः श्रीरामः स्वनिकेतनम् ॥१२४॥
कदा मातुर्गृहं गत्वा सीतया भोजनं व्यधात् । कदा भ्रातृगृहेष्वेव कदा पर्यंक पितुः स्वयम् ॥१२५॥
कदा दशरथं तातं भोजनार्थं निजे गृहे । भार्यापुत्रादिसंयुक्तं षड्रसैर्विप्रैः समन्वितम् ॥१२६॥
हृष्टो रामः समाहूय भोजयामास सादरम् । श्रीरामदर्शनार्थं ते तपोवननिवासिनः ॥१२७॥
अयोध्या नगरीमेत्य द्वारपालैरनिवारिताः । शतशः प्रत्यहं रामं दृष्ट्वा स्तुत्वा पुनः पुनः ॥१२८॥
आतिथ्यं रघुनाथस्य गृहीत्वा तुष्टमानसाः । सपद्मनादनाम्यैव रथन्त्या पुष्पकादिभिः ॥१२९॥
रमयित्वा सप्ताहादिं जग्मुः स्वं स्वं मदाश्रमम् । यत्र यत्र हि संपश्येत्प्रीत्या लीलां विदेहजा ॥१३०॥

रहते हैं। उपसंहृत्य उस ब्रह्म का विचार करके जब तक ब्रह्म का ज्ञान न हो जाय, समस्त वासनाओंको छोड़-
कर यह जो दृश्यमान संसार है उसको चिद्धन ब्रह्ममें अर्पित कर, यह सब जान गया और ईश्वरको सबमें
व्याप्त देखकर आप इस भवसङ्कटसे मुक्त हो जायेंगे, हे राजन् ! पहिले आप सत्यभाषण, पवित्रता, दया
शान्ति, क्षमा, इन्द्रियनिग्रह, अहिंसा, अमल ज्ञान तथा हमारे स्वरूप के दर्शन आदि गुणोंका निरन्तर धारण
करें ॥ १०६-११५ ॥ हे नृप ! मार, जुआ, द्यूतो, परिवाद, ममता, द्रोह, मद, काम, अन्य निन्द्यवान् कामके
दृष्टान्त, संत-विप्र-साधु-सज्जनोंके धार्मिक कार्योंका भंजन, निन्दा और चुगलखोरी आदिको अपने चित्तसे दूर कर दें
॥ ११६ व ११७ ॥ हे नृप ! आपने पूर्वजन्ममें जो कुछ पूजन, गुणगान किया था। इसी कारण से आपके
द्वारा कौशल्याके गर्भसे पुत्ररूपमें जन्मवान् हुआ हूँ ॥११८॥ यह जो मैंने आपको अज्ञानरूपी मल नष्ट करने-
वाला उपदेश दिया है, उसे आप अपने मनमें ही गोपनीय रखना किसीसे कहिएगा नहीं ॥ ११९ ॥ रामके इस
उपदेशको सुनते ही राजाके मनका मायाकृत मोह दूर हो गया और वे इस समय परिपूर्ण तथा रोमांचित शरीर
होकर हर्षातिरेकसे राजा दशरथने रामके चरणोंको वन्दन किया । इस प्रकार निर्मल हृदयवाले पितासे
राम फिर कहने लगे - ॥ १२० ॥ १२१ ॥ हे राजन् ! मुझको प्रणाम करना आपका उचित नहीं है। मायासे
मनुष्यदेहधारी मेरा इससे उपहास होगा। इस कारण आप सदा आदरभावसे मनमें ही मेरा भजन किया
करें। मन तथा प्राणको मुझे अर्पण करके मेरी दृढ़ भक्ति करें ॥ १२२ ॥ ऐसा कह तथा माता पिताकी
आज्ञा लेकर श्रीरामने उनको नमस्कार किया और सादर सवार होकर अपने भवनको चले गये ॥ १२४ ॥
वे सीताके साथ कभी माताके महलमें आकर भोजन करते, कभी भाइयोंके भवनमें और कभी पिताके साथ
पंक्तिमें बैठकर भोजन करते थे। कभी स्त्रियों पुत्रों ब्राह्मणों तथा नागरिकोंके साथ पिता दशरथको अपने भवनमें
बुलाकर सादर हर्षपूर्वक भोजन कराते थे। प्रतिदिन सैकड़ोंकी संख्यामें वनवासी मुनिजन भी श्रीरामचन्द्रका
दर्शन करनेके लिये अयोध्या आते रहते थे। वे बिना रोकटोक भीतर जाकर रामका दर्शन तथा स्तुति करके
और रामके द्वारा किये हुए सत्कारको ग्रहण करके प्रसन्नतापूर्वक पाँच-सात दिन वहीं रहकर अपने-अपने

सर्गः ६ | सारकाण्डम् | ५३

तत्तच्चकार सा साध्वी हास्यक्रीडासनादिकम्। विवाहानन्तरं रामः समा द्वादश सीतया ॥१३१॥ रमयामास साकेते महाक्रीडापुरःसरम्। सहस्रवर्षविज्ञेयं श्रेष्ठं वर्षं कृते युगे ॥१३२ शतवर्षञ्च त्रेतायां द्वापरे दशवर्षजम्। कलेर्मासेन बोद्धव्यं शून्यद्वयान्त्रिदिकक्रमात् ॥१३३॥ एवं श्रीरामचन्द्रेण भोगा भुक्ताः सुरोपमाः। यस्मिन् ऋतौ च यद्रूपं फलपुष्पादिकं शुभम् ॥१३४॥ तत्स्र्वं सर्वदेशमात्रासे साकेतमवस्थिते। अनावृष्टिर्न वै कुत्र तस्कराणां भयं न हि ॥१३५ हिंस्रादीनां भयं नासीदयोध्याविषये प्रिये। युधाजित्नाम कैकेयीभ्राता मग्नमातुलः ॥१३६॥ निनाय भरतं स्वीयराज्ये शत्रुघ्नसंवृतम्। कौतुकेन नृपं पृष्ट्वा कैकेयीं प्रणिपत्य च ॥१३७॥ एवं रामस्य माहात्म्यं बाल्यत्वेऽपि सुखावहम्। ये शृण्वन्ति नरा भक्त्या न तेषामस्त्यमङ्गलम् ॥१३८। एवं यथा त्वया पृष्टं तथा सर्वं मयोदितम्। रामेण चरितं यच्च नृणां माङ्गल्यदायकम् ॥ १३९। एवं गिरीन्द्रजे प्रोक्तं बाललीलादिकौतुकम्। रामचन्द्रस्य संक्षेपात्तत्र प्रीत्यै सुखावहम् ॥१४०॥

इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये सारकाण्डे
रामदिनचर्यावर्णनं नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥


षष्ठः सर्गः

( रामका दण्डकवनमें प्रवेश )
श्रीशिव उवाच

एवं त्रेतायुगे रामं नगर्यां सीतया सुखम्। क्रीडतं नारदोऽभ्यैद्दे ययावाकाशवर्त्मना ॥१॥ अथ रामो मुनिं पूज्य सीतया लक्ष्मणेन च। शुश्राव वचनं तस्य सुरैर्विज्ञापितं च यत् ॥२॥ निहत्य रावणं युद्धे ततो राज्यं कुरुष्व हि। अंगीकृत्य रघुश्रेष्ठस्तं मुनिं च व्यसर्जयत् ॥३॥ अथ रामोऽब्रवीत्सीतां मम राज्याभिषेचनम्। कर्तुकामोऽस्ति तत्प्राप्तं विघ्नमुत्पाद्य दण्डकम् ॥४॥


आश्रमको चले आते थे । जो काम करनेसे राम प्रसन्न होते थे, पतिव्रता सीता उन-उन हास्य-क्रीड़ा तथा आसनादिका विधान करती थीं । विवाहके बाद रामने बारह वर्ष तक सीताके साथ अयोध्यामे आनन्दपूर्वक विलास किया । कलियुगके हजार वर्षोंके बराबर सत्ययुगका एक वर्ष जानना चाहिये । कलियुगके सौ वर्षोंके बराबर त्रेतायुगका एक वर्ष और कलियुगके बारह वर्षके बराबर द्वापरका एक वर्ष होता है ॥१२५-१३३॥
इस प्रकार श्रीरामचन्द्रने बारह वर्ष तक देवताओंके योग्य भोगोका भोगा। रामचन्द्रजीके अयोध्यामे रहत समय जिस ऋतुमे जो पुष्प-फल आदि होना चाहिए, वह सब नियमसे उत्पन्न हुआ करते थे। कभी अनावृष्टि नहीं हुई और चोरोका भय नहीं रहा । हे प्रिये पार्वती ! उस राज्यमे कभी किसीको हिंसक पशुओका भय नहीं हुआ । एक दिन युधाजित् नामक कैकेयीका भाई तथा भरतका मामा वहा आया और राजासे पूछतया कैकयीको मनाकर शत्रुघ्नसहित भरतको अपने राज्यमे ले गया । ॥१३४-१३७ ॥ बाल्यावस्थासे ही मङ्गलस्वरूप तथा सुखदायक रामके चरित्रको जो मनुष्य भक्तिभावसे सुनता है उसका कभी अमङ्गल नहीं होता । १३८॥
इस प्रकार मनुष्यमात्रके लिए कल्याणकारी श्रीरामचन्द्रका चरित्र मैने तुमको कह सुनाया ॥ १३९॥ १४०॥
इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तगते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये बाळचरित्रे भाषाटीकाया सारकाण्डे रामदिनचर्य्यावर्णनं नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥

श्रीशिवजी बोले—इस तरह अयोध्या नगरीमें सुखपूर्वक सीताके साथ क्रीडा करते हुए रामके पास बारहवें वर्षमें एक दिन आकाशमार्गसे नारद मुनि पधारे , १ ॥ सीता तथा लक्ष्मणके साथ रामने मुनिकी पूजा की और उनके मुखसे देवताओंका यह संदेश सुना कि आप पहले रावणको मारकर पश्चात् राज्य करें रघुश्रेष्ठ रामने भी 'बहुत अच्छा' कहकर उन्ह विदा किया ॥ २ ॥ ३ ॥ तदनन्तर राम सीतासे कहने लगे-हे सीते

५४आनन्दरामायणे[ सर्गः १

गच्छामि रावणादीनां वधार्थं लक्ष्मणेन च । अयोध्यायां वसञ् त्वं कौसल्यां पार्थिवं भज ॥५५॥ तद्भार्यावचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य रघूत्तमम् । उवाच मधुरं वाक्यं वनं मां त्वं नय प्रभो ॥५६॥ कारणान्यत्र त्रीणि मन्ति तानि वदाम्यहम् । मन्वन्वय प्रयाणं मे दण्डके हि त्वया सह ॥५७॥ वनप्रवासे मामाह भर्त्रा च मन्वयाद्विजः । बान्धवे कन्यका मे दृष्टा कश्चिद्द्विजप्रणीः ॥५८॥ अन्यन्मन्वन्तरं पूर्वं सुरेन्द्रापि मयाऽदितम् । यदा चार्त्तारिकं प्राप्तः यज्जितुं त्वं समागतः ॥५९॥ चतुर्दश वत्सरानि मुनिवृत्त्यनुवर्तिनी । त्रिषष्टिव्याख्यावहेह धनुः सज्जं करोम्यहम् ॥६०॥ मन्यन्य कुरु मद्वाक्यं प्रयणाद्दण्डक मया । अन्यच्छ्रुत मया पूर्वं रामायणमनुत्तमम् ॥६१॥ तत्र मीतां विना रामो न गतोऽस्ति हि दण्डकम् तस्मात्त्वं मां गृहीत्वा दण्डकं नेतुमर्हसि ॥६२॥ तन्सीतावचनं श्रुत्वा दर्शयित्वापि रघूद्वहान् । विहस्य राघवः अत्मान् समालिंग्य विदेहजाम् ॥६३॥ अथ राजा दशरथः श्रीरामस्याभिषेचनम् यौवराज्यपदे कत्तुमुद्युक्तः प्राह वै गुरुम् ॥६४॥ यौवराज्यपदे राममभिषेकं त्वमाहर । तद्वाजवचनं श्रुत्वा गुरुर्दशरथ नृपम् ॥६५॥ कौसल्यागृहमापीय बोधयामास वै रहः । राजन शृणु त्वं कौसल्यासुमित्रं शृणुतं त्रियमे ॥६६॥ रावणस्य वधार्थं हि रामः श्री दारक वनम् । गमिष्यति लक्ष्मणेन सीतया कैकयीवशात् ॥६७॥ तस्मात्प्रमत्रमवनूपौ सभागनाभिषेकितुम् । कारयस्व सुमन्त्रेण समाहूय नृपादिकात् ॥६८॥ श्रीरामविरहाद्द्वाजन् ब्राह्मणस्यापि शापतः । अचिरादेव स्वर्लोकं त्वं यास्यसि पार्थिव ॥६९॥ कौसल्येथ रामराज्योत्सवं पश्यतु वै पुनः । स्वर्गस्थाद्विमानस्थस्त्वं पश्यसि महोत्शवम् ॥२०॥ दुर्लंघ्या भाविनी रेखा ब्रह्मादीना सुरोत्तम । इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं तेन राजा सभां ययौ ॥२१॥ रामराज्याभिषेकाय समारब्धंकरेन्मुदा । दूतात्कारयामास नृपान् दशरथस्तदा ॥२२॥

पिताजी मेरा राज्याभिषेक करना चाहते हैं, परन्तु मैं उनम विघ्न खड़ा करके रावण आदिका नाशके लिए लक्ष्मणके साथ दण्डकारण्य जानेको तैयार हूँ। तुम यहाँ रहकर माता कौशल्याका और महाराजकी सेवा करना ॥ ५५ ॥ रामका यह वचन सुनकर सीताजीने उनके चरण पर गिर पडी और वह मधुर वचन बोली—हे प्रभो ! मुझे भा अपने साथ वनको ले चलिए । ५६ ॥ इसमें तीन कारण हैं। उन्हें मैं बताती हूँ। एक तो यह कि बाल्यकालमें मेरे हाथको देखकर एक ब्राह्मणने कहा था कि तुम अपने पतिके साथ वनवास करोगी। सो आपका साथ वनमें जानेसे उस ब्राह्मणका व्रीत सत्य हो जायगा ॥ ५७-५८॥ दूसरा कारण यह है कि जब आप सभाके बीच स्वयंवरके समय धनुष चढाने चले थे, तब मैंने देवताओंसे प्रार्थना की थी—हे देवताओं ! यदि राम धनुष चढा लें तो चौदह वर्ष तक मुनिवृत्ति धारण करके वनमें विचरण करूँगी ॥ ६० ? ६० ॥ अतएव आप मुझे वनमें ले जाकर मेरी प्रार्थनाको भी सच्चा बनाएँ । तीसरा कारण यह है कि मैंने सर्वोत्तम रामायण महाकाव्य में सुना है कि सीताके बिना राम अबतक कभी वनमें नहीं गये । सो आपको मुझे दण्डकारण्यम साथ ले चलना चाहिये ॥ ६१ । ६२ ॥ सीताके वचन सुनकर रामने उनको आलिङ्गन करके "तथास्तु" कहा ॥ ६३ । इधर राजा दशरथने रामका युवराजपदपर अभिषेक करनेका निश्चय करके गुरु वशिष्ठसे कहा कि आप श्रीरामका युव राजपदपर अभिषेक करें। इस बातको सुनकर वे राज दशरथको कौशल्याके भवनमें ले आये और एकान्तमें कहने लगे— । ६४-६६ ॥ हे राजन् ! आप तथा यह कौशल्या और सुमित्रा मेरे कथनको सुनें। राम कैकेयीके वशस सीता तथा लक्ष्मणके साथ लेकर रावणको मारनेके लिए कल ही दण्डकवन चले जायँगे ॥६७॥ इसलिए प्रजाजनकी तरह आप चुपचाप रामका अभिषेक करनेके लिए सुमन्त्रको कहकर सब सामग्री मंगवाइए और समस्त राजाओंको निमन्त्रित कीजिए ॥ ६८ ॥ हे पार्थिव ! श्रीरामके विरह तथा ब्राह्मणके शापसे आप शीघ्र स्वर्ग सिधारेंगे । ६९ ॥ बादमें कौशल्या रामके राज्यात्सवको देखेंगी और स्वर्गीय विमानमें बैठकर आप अन्तरिक्षसे वह उत्सव देखेंगे ॥ २० ॥ हे नरोत्तम ! भविष्यकी रेखा ब्रह्मादिकोंके लिए भी दुल्लङ्घीय होती है। गुरु वशिष्ठका यह वचन

[ सर्गः ६ ] सारकाण्डम् ५५

कपीश्वराः समायान्तु नानाश्रमनिवासिनः । नगरीं शोभायामासुर्नानाचित्रध्वजैरलंैः ॥ २३ ॥ पताकाभिर्मनोज्ञाभिश्च हेमदण्डैर्मनोरमैः । सुगन्धारूपामशाम सुगन्धं रूपमाविशम् ॥ २४ ॥ यः प्रमाणे मध्यदेशे कन्यकाः स्वलंकृतिः । तिष्ठन्तु षोडश गजाः स्वर्णदण्डैर्विभूषिताः ॥ २५ ॥ चतुर्दन्तः समायातु ऐरावतकुलोद्भवः । नानातीर्थोदकैः पूर्णाः स्वर्णकुम्भाः सहस्त्रशः ॥ २६ ॥ स्थाप्यन्तां तत्र वैदूर्यचामराणि छविानि च । श्वेतच्छत्रं रत्नदण्डं मुक्तामणिविराजितम् ॥ २७ ॥ दिव्यमाल्यानि वस्त्राणि दिव्याान्याभरणानि च । मुनयः संस्कृतास्तत्र तिष्ठन्तु कुशपाणयः ॥ २८ ॥ नर्तक्यो वारमुख्याश्च गायका वैदिकास्तथा । नानावादित्रकुशला वादयन्तु नृपांगणे ॥ २९ ॥ हस्त्यश्वपदरक्षातां बहिस्तिष्ठन्तु मायधुाः । नगरे यानि तिष्ठन्ति देवनायतनानि च ॥ ३० ॥ तेषु प्रवर्त्यतां पूजा नानावैलिभिरुहृताः । राजानः शीघ्रमायान्तु नानोपायनपाणयः ॥ ३१ ॥ इत्यादिश्य वसिष्ठस्तु रथेन रघुनन्दनम् । गत्वा सम्मानितस्तेन सर्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥ ३२ ॥ निमित्तमात्रस्त्वं राम श्वो गमिष्यसि दण्डकान् । चतुर्दश समास्तत्र स्थित्वा महत्य खरवधम् ॥ ३३ ॥ बंधुना सीतया सार्धं ततो राज्यं करिष्यसि । लौकिकं शास्त्रमान्दव्यं स्त्रीकुरुष्व पितुर्वचः । ३४ ॥ अद्य त्वं सीतया सार्धमुपवासं यथाविधि । कृत्वा शुचिर्भूमिदायी भव राम जितेन्द्रियः ॥ ३५ ॥ इत्युक्त्वा रथमूहूढो दृष्ट्वा रामं सलक्ष्मणम् । जानकीं चापि स गुरुर्ययौ राजगृहं पुनः ॥ ३६ ॥ कौसल्या च सुमित्रा च रामराज्याभिषेचनम् । मुखांग्रपं श्रुत्वा भ्रातृरोगस्थान्स्नेहमन्वितौ ॥ ३७ ॥ चक्रतुः पूजनं देव्यास्तदिष्टोपशमस्पृहे । बलिदानैः शांतिपाठैर्मुनिष्टदममन्विते । ३८ । अथापरूहे संधभ्या दास्या पुत्री तु मंथरा । शोभितां नगरीं दृष्ट्वा पृष्ट्वा वृद्धां पथि स्थिताम् ॥ ३९ ॥

सुनकर राजा दशरथ सनाथ हुए ॥ २१ ॥ वदा मन्त्राय नामक राज्याभिषेकक वास्ते सब सामग्री जुटवायी और प्रसन्नतापूर्वक दूतका भेजकर राजाज्ञाका सम्भाषण कराया ॥ उस समय आश्रमोंमे रहनेवाले अनेक कपीश्वर भी वहाँ आ पहुंचे। उन्होंने चित्र विचित्र ध्वजा, पताका और लाउगोंसे नगरीको सजाया। स्थान स्थानपर उत्तम तथा मनोहर मण्डप सजाय स्थापित किये गये। उस देखि में मन्त्री मण्डलोको आज्ञा दी कि सबही ही सुगन्धक बस्तूरियोंसे अलंकृत कराओ और सब वार वारांगना रंगारत जुल्प्य उत्तम भूषण तथा जो अढिस अनुकूल सांगोके इर्य मध्यस्थलपर उपस्थित रहन चाहिये। वहां अनेक तीर्थोंके जलसे परिपूर्ण घट रक्खे ॥ २२-२६ ॥ तज था नौ वांधवबर, मन्त्री और मणिशाम सुशोभित रत्नजटित दण्डवाला श्वेत छत्र सुन्दर मालायें, सुन्दर वस्त्र तथा दिव्य आभूषण भी तैयार रहे। स्नान आदि संस्कारोंसे मस्कृत मुनोजन हाथमे कुशा लिये हुए तैयार रहें ॥ २७ ॥ २८ ॥ नर्तकियाँ, वेण्यायें, गायक, वेदघोष करनेवाले विप्र तथा नाना प्रकार बाजा बजानेमें कुशल शिल्प मिलकर राजमहलके सामने गाना-बजाना प्रारम्भ कर दें ॥ २९ ॥ हाथी, घोडे, रथ और पैदल सेना कवच धारण करके बाहर खड़ी रहे। नगरमें जहाँ जहाँ देवालय हैं, वहाँ-वहाँ अनेक सामग्रियोंसे प्रेमपूर्वक पूजा का जाय और सब राज भेंट लेकर उपस्थित हों ॥ ३० ॥ ३१ ॥ इस प्रकार कहकर वशिष्ठ रथपर सवार हुए और रघुनन्दन रामके पास गये। रामने उनका आदरपूर्वक आसन दिया तब मुनि ने उन्हें सब वृत्तान्त सुनाते हुए कहा - ॥ ३२ ॥ हे राम ! तुम निमित्तमात्र हो। कल तुम दण्डकवनको चले जाओगे। वहाँ चौदह वर्ष रहकर राक्षसोंको मारोगे। उसके पश्चात् भाई लक्ष्मण तथा सीताके साथ प्रसन्नतापूर्वक राज्य करोगे। अतएव शास्त्रव्यवहार निभानेके लिए पिताके वचनको मान लो ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ आज तुम सीताके साथ पवित्रतापूर्वक विधिवत् फलाहारस रहो और भूमीपर शयन करो ॥ ३५ ॥ ऐसा कह वशिष्ठ राम-लक्ष्मण तथा सीता से मिलकर गुरुदेव रथपर सवार हुए और वहाँसे राजमहलको चल दिये ॥ ३६ ॥ तदनन्तर कौसल्या और सुमित्रा गुरुदेवके मुखसे रामके राज्याभिषेककी आज्ञा सुनकर भी स्नेहवश वियोगकी उत्कण्ठी इच्छासे मुनियोंकी मण्डली समेत पूजाद्रव्यो तथा शान्तिपाठोंसे देवीका पूजन करने लगीं ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ इसके पश्चात् छतपर चढ़ी दासीपुत्री मंथराने नगरको सुशोभित देखकर रास्तेकी एक बुढ़ियासे इसका

५६ आनन्दरामायणे [ सर्गः ६

श्रुत्वा श्रीरामगभ्भ्यार्थं ययौ वेगेन कैकयीम् । सर्वं वृत्तं निवेद्याथ तूष्णीमासीत्तदा क्षणम् ॥४०॥
तच्छ्रुत्वा कैकयी चापि तस्मै भूषणमर्पयत् । एतस्मिन्नन्तरे वाण्या देववाक्यानुमोदिता ॥४१॥
मन्था दृष्ट्वा तु कैकेयीं मन्थेर्येन्याह सा पुनः । मूढे कथंन्व तुष्टाऽसि हतभाग्याऽसि वेद्यहम् ॥४२॥
रामे राज्यपदं प्राप्ते कौसल्यायाश्च कैकयि । दासी भविष्यसि त्वं हि अतो मद्वचनं कुरु ॥४३॥
वरणं न्यासभूतेन राज्यं श्रीभरताय हि । नृपं प्रार्थय रामस्य द्वितीयेन वरेण च ॥४४॥
दंडकारण्यगमनं चतुर्दश समाः वदा । क्रोधागारं प्रविश्याद्य कुरुष्व यन्मयेरितम् ॥४५॥
तन्मन्थरोक्तं स्वहितं मन्त्वा सापि तथाऽकरोत् । मोहिता मायविवेकन श्रीरामवृत्तरेच्छया ॥४६॥
ततो निशायां राजा मा ज्ञात्वा कोधगृहास्थिता । गत्वा तत्र नृपः शीघं ददर्श कैकयीं तदा ॥४७॥
विकीर्यमाणकेशां तां त्यक्ताऽलङ्करणमदनाम् । भूमौ शयाना तां दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्या मनोरथम् ॥४८॥
रामाय दंडकारण्यं यैवराज्यं सुताय च वराभ्यां याचितं ज्ञात्वा हेत्युक्त्वा मूच्छितोऽभवत् ॥४९।
पश्चात् तन्मुखवेगो वृत्तं श्रुत्वा नृप ययौ । कैकेयी मन्त्रिणा पृष्टा सुमंत्रं प्राह सा तदा ॥५०॥
श्रीमानयश्व श्रीरामं द्रष्टुं न वांछते नृपः सोऽप्याह गतं नृपतेमपृष्ट्वा नानयाम्यहम् ॥५१॥
तदा शनैर्नृपः प्राह शीघ्रमानय राघवम् । सुमंतोऽप्यानयामास राघव पार्थिवाज्ञया ॥५२॥
तता रामो नृप गत्वा श्रुत्वा कैकेयजागिग । आत्मानं दंडके वास वरदानं पितुः पुरा ॥५३॥
तथेत्यांगीचकारार्थ नृपं वचनमब्रवीत् । ता ते शोकोऽस्तु हे तात बैह गच्छामि दण्डकान् ॥५४॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा हाहेत्युक्त्या नृपोऽब्रवीत् मा विहाय कथं घोरं विपिनं गन्तुमिच्छसि ॥५५॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सांत्वयामास राघवः । अहं प्रतिज्ञां निस्तीर्य शीघ्रं यास्यामि ते गृहम् ॥५६॥


• ० पृष्ठा • ३९॥ उनके मुखसे समग्र राज्याभिषेकका नाम सुनकर वह शीघ्र कैकयीके पास गयी और सब वृत्तांत सुनाकर क्षण भर चुपचाप रहगयी ॥ ४० ॥ इसके बाद सुनकर कैकेयीने उसको अपना एक आभूषण दे दिया। इतनेमें देववाणीद्वारा प्रेरणा तथा मन्थराकी मतिमें प्रवेश कराकर उस डराती हुई कहने लगी अरे मूढ़े! गामके राज्याभिषेकका समाचार सुनकर तू प्रसन्न क्यो हुई? ऐसा ज्ञात होता है कि तेरा भाग्य नुक्सान हो गया है। यदि रामको राज्य मिल गया तो आ कैकयी ! बहा कौसल्याकी दासी बनना पडेगा। इस कारण जा मै कहूँ, वैसा कर ।। ४१॥ ४२॥ अपने पति राजा दशरथके पास जाकर रखे हुए दो वरोंमेंसे एकत्र द्वारा तू भरतके लिये राज्य माँग और दूसरे वरके द्वारा चौदह वर्षके लिए रामका पैदल दण्डकारण्यगमन माँग तू अभी कोपभवनमें चली जा ॥ ४३-४५ ।। उसने भी श्रीरामचन्द्र तथा देवताओकी इच्छासे और अविवेकके कारण मोहित मन्थराके उस कथनको अपना हितकारक समझकर वैसा ही किया ।। ४६ ।। सायंकालके समय जब राजाको ज्ञात हुआ कि कैकेयी कोपभवनमें है, तब वे उनक पास गये और देखा कि कैकेयी सिरके बाल खोले, भूषण तथा वस्त्रांको फेंककर धरणीपर पडी हुई है पश्चात जब राजा दशरथने उसका अभिप्रायको जाना तो उक्त कथनानुसार दो वरोंप्रथम एक द्वारा रामका दण्डकारण्यवास और दूसरके द्वारा भरतको यौवराज्य दानका दाल स्वीकार करके मूच्छित हो गये ॥ ४७-४९ । प्रातः काल मंत्री सुमंत्र इस वृत्तान्तको सुनकर राजाके पास गये सुमन्त्रके पूछनेपर कैकयीने कहा ॥ ५० ॥ राजा रामको देखना चाहते हैं। जाओ, उन्हें यहाँ बुला लाओ। सुमन्त्रने कहा कि राजासे बिना पूछे मै रामको यहाँ नहीं ले आ सकता ॥ ५१ । तब राजाने धीरेसे कहा कि 'रामको शीघ्र ले आओ।' सुमंत्र भी महाराजकी आज्ञासे शीघ्र रामको ले आये ।। ५२ ।। रामने राजाके पास आकर कैकेयीकी वाणीसे अपने दण्डकारण्यवास तथा पिताका पूर्वकालमें वरदान देनेका हाल सुना तो 'तथास्तु' कहकर स्वीकार किया उन्होंने राजासे कहा--हे तात ! आप शोक न करे, मै अभी दण्डकारण्य जाता हूँ ।। ५३ ।। ५४ ।। रामका वचनसुनकर राजा दशरथ कहने लगे - हे राम ! मुझको छोडकर तुम बनमें कैसे जाओगे ? ॥ ५५ । पिताके इस करुण वचनको सुनकर राम उन्हें

सर्गः ६ ] उत्तरकाण्डम् ५७

सर्गः ६ ] उत्तरकाण्डम् ५७

इदानीं गन्तुमिच्छामि व्येतु मातुश्च हृत्क्षपः । मातरं च समाश्वास्य सानुनीय च जानकीम् ॥५७॥ अगत्य पादौ वन्दित्वा तव यास्ये सुखं वनम् । इत्युक्त्वा तौ परिक्रम्य मातरं द्रष्टुमाययौ ॥५८॥ नत्वा स्वमातरं रामः समाश्वास्य पुनः पुनः । नत्वा प्रदक्षिणीकृत्या तामामन्त्र्य ययौ गृहम् ॥५९॥ सर्वं वृत्तं तु सीतायै कथयामास राघवः । सीतया लक्ष्मणेनापि वनं गन्तुं पुनः पुनः ॥६०॥ प्रार्थितश्च तथेत्युक्त्वा त्याजयामास राघवः । सर्वस्वं ब्राह्मणेभ्योऽदात् सीतयाऽभिसमन्वितः । ६१॥ पद्भ्यामेव शनैर्भ्रात्रा ययौ रामो नृपान्तिकम् । गच्छन्तं पथि श्रीरामं पद्भ्यां दृष्ट्वा पुरौकसः । ६२॥ परस्परं ते चूचे अज्ञा व्याकुलमानसाः । तद्दृष्ट्वाऽथान वामदेवः कथयामास सादरात् । ६३। नारदागमनं रामप्रतिज्ञां रावणस्य च । वधादिकं सविस्तारं विष्णु मनुष्यरूपिणम् ६४। पौराः श्रुत्वा गतक्लेशा बभूवन्पवित्रमन्धिताः ततो गत्वा नृपं रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् । ६५। अम्बागतोऽहं विपिनं गन्तुं ज्ञां दातुमर्हसि । ततः सा वल्कलादीनि ददौ रामादिकांस्तदा । ६६ रामस्तान् परिधायाथ स्वयं मात्रावशिक्षयत् । तद्दृष्ट्वा कैकेयीं प्राह गुरुः कोपेन मन्मथन् । ६७॥ अहे पापिनि दुर्वृत्ते राम एव त्वया वृतः वनवासाय दुष्टे त्व सीतार्थे कि प्रदास्यसि । ६८॥ इत्युक्त्वा दिव्यरत्नाणि सीताय व गुरूर्ददौ । राजा दशरथोऽप्याह सुमन्त्रं रथमानय ॥६९॥ रथमारुह्य गच्छन्तु वनं वनचरप्रियाः रामः प्रदक्षिणं कृत्वा पितरौ रथमRUhet ॥ ७०॥ मातत्रा लक्ष्मणेनाथ चोदयामास सारथिम् । कौसल्यां च सुमित्रां च तातमाश्वास्य वै पुनः । ७१॥ समाश्वास्य जनान् सर्वान्नममानीन्मापयौ । माघमासे सिते पक्षे पञ्चम्यां परमेऽहनि । ७२। प्राप्ते द्वादशमे वर्षे राघवाय महात्मने । आयातद्वनप्रयाणं हि सपूर्णांस्तममानटम् ॥७३॥


सान्त्वना देने ... कि मैं आपकी प्रतिज्ञा पूरी करके ... लौट जाऊंगा ॥ ५६ ॥ परन्तु इस समय तो मैं जाना ही चाहता हूँ। जिससे कि माता कैकेयीके हृदयका शोक दूर हो सके। माताको आश्वासन दे तथा सीताको समझाकर ये आ रहा हूँ। तब आपके चरणोंको प्रणाम करके सुखसे वनको प्रस्थान करूँगा। यह कहकर राम उन दोनोंकी परिक्रमा करके शांत करनेके लिये माता कौशल्याके पास गये ॥ ५७ ॥ ५८ ॥ माताको नमस्कार करके बार बार समझाया और प्रदक्षिणा करके उनकी आज्ञा ले अपने महलमें गये ॥ ५९ ॥ वहाँ जाकर श्रीरामने सीताको सम्पूरन वृत्तान्त कह सुनाया। जब सीता और लक्ष्मण बारम्बार अपने साथ वनमें ले चलनेकी प्रार्थना की, तब 'अवश्य' कह तथा शीघ्र ब्राह्मणोंको सर्वस्व दान देकर सीता तथा अग्निको साथ लेकर भाई लक्ष्मणके साथ पैदल ही राजाके पास आये । रास्तेमें पुरवासीजन रामको पैदल आते देख तथा एक दूसरेसे सब वृत्तान्त जानकर बड़े चिन्तातुर हुए । तब वामदेव मुनिने प्रेमसे उन लोगोंको नारदका आगमन, रामकी प्रतिज्ञा, रावणका वध तथा विष्णुका मनुष्यरूप धारण करना आदि वृत्तान्त विस्तारसे कह सुनाया ॥ ६०-६४ ॥ राग्रेण सर्व पुरवासीजन उनकी यह बात सुनकर शान्त हो गये । रामने राजाके पास जा तथा उन्हें नमस्कार करके कैकेयीसे कहा ॥ ६५ ॥ हे अम्ब ! मैं वन जानेके लिए तयार हो गया हूँ। आप मुझे आज्ञा दें । तब उसने राम सीता तथा लक्ष्मणको पहिननेके लिये वल्कल वसन दिये ॥ ६६ । राम स्वयं उन परिधानकर सीताका वल्कल पहिनना सिखलाने लगे । यह देखकर मुनि वसिष्ठ क्रुद्ध होकर कैकेयीको धमकाते हुए कहने लगे-॥ ६७ । अरे पापिनि ! अयि दुर्वृत्ते ! तूने केवल रामके वनवासका वर माँगा है। तब सीताको पहिननेके लिये वल्कल क्यों देती है ? ॥ ६८ ॥ यह कहकर सीताके लिये उन्होंने दिव्य वस्त्र दिये। राजा दशरथ बोले-हे सुमन्त्र ! रथ ले आओ। उस रथपर सवार होकर वनचरोंके प्रिय ये तीनों वनको जायँगे । बादमें रामने माता पिताकी प्रदक्षिणा की और माता तथा लक्ष्मणको साथ लेकर रथपर सवार हुए । तब सुमन्त्रको रथ चलानेकी आज्ञा दी कौसल्या, सुमित्रा, पिता तथा अन्य जनोंको आश्वासन देकर राम चल पड़े और शीघ्र ही तमसा नदीके तीरपर जा पहुँचे । बारहवें वर्षके माघ शुक्ल पञ्चमीकी शुभ तिथिको महात्मा रामने अपने नगरसे चलकर तमसाके किनारेकी ओर प्रयाण किया था

५८आनन्दरामायणे[ सर्गः ६

इन्द्राद्या निर्जगाश्चक्रुस्तदा सन्मार्गमक्रियाम् । अभवन् शुभाश्च शकुना रामस्य व्रजतो वनम् ॥७४॥ उषंर्वशां निशां तत्र शृङ्गवेरपुरं ययौ । गुहेन मानितश्चापि तत्र रात्रिं निनाय सः ॥७५॥ गुहानीतैर्वटक्षीरैर्गन्धैश्च राघवौ जटाम्, प्रभाते संविधायाऽऽशु नौकारूढो लक्ष्मणेन सः ॥७६। प्रेषयामास नगरं सुमन्त्रं नगरं प्रति । गुहस्तं वाहयामास नौकां स्वज्ञातिभिस्तदा ॥७७॥ गङ्गामध्यगतां गङ्गां प्रार्थयामास जानकी। देवि गङ्गे नमस्तेऽस्तु निवृत्त्या दण्डकावनात् ॥७८॥ रामेण सहिताऽहं त्वां लक्ष्मणेन सुपूजये । सुरामांसोपहारैश्च नानाबलिभिरावृता ॥७९॥ इत्युक्त्वा परकूलं तु गत्वा रामो गुहं तदा । विसर्जयित्वा तत्रैकां निशां नीत्वा शनैः शनैः ॥८०॥ भारद्वाजाश्रमं गत्वा तत्र्यासौ तेनातिमानितः । ततः प्रयागे यमुनां तीर्त्वा गत्वा महद्वनम् ॥८१॥ वाल्मीकेराश्रमं गत्वा तत्र्था तेनातिपूजितः । चित्रकूटो लक्ष्मणेन पर्णशालां मनोहराम् ॥८२॥ कृत्वा यांयेसुमांश्चैवान्वैर्दा हत्वा रघूत्तमः । तस्यां तस्यां मुद्य भ्रात्रा सीतया स्वगृहे यथा ॥८३॥ शयनार्सनपाकादिदेशानां पृथक् पृथक् तत्राभ्यन्तरविद्वाः शालास्तरुवनैर्विराजिताः ८४॥ ईर्मूलैर्वनेऽतन्मुनिमागंतकातिथिः । सुताँश्चरणानानित्य चकृन्ते स्वगृहे यथा ॥८५॥ कदा निद्रितं रामं भ्राताऽङ्के मन्दिरोशय् च । ऐन्द्रः काकस्वरूपाग्र्य चन्चूडेन चाशकत् ॥८६॥ सीतांगुष्ठं मृदु रक्तं विददारामिपाशया। निद्राभंगभयाद्भर्तुः सीतया न निवारितः ॥८७॥ सीतांगुष्ठं तु काकेन भिन्नं दृष्ट्वा रघूत्तमः । अभिष्ट्रतं रक्तार्यमक्षिकामं मुमोच यः ॥८८॥ कृतात्पर्यक्षतस्याप्रमयाद्ब्रह्मांडगोलके स्वत्राणमक्षमत्पश्यन् पुनरागाद्वचायतः॥८९.॥ ऐषिकास्त्रेण काकस्य विभेद नयनं क्षणात् । एव मन्मर्दिकुत्राणि कुर्वस्त्वद्यौ भुवि प्रभुः ॥९०॥

॥ ७१-७३ ॥ उस समय इन्द्रादि देवताओंने उनका सत्कार किया। वनमें जाते हुए रामका अनेक शुभ शकुन हुआ ॥ ७४ ॥ वहाँ एक रात्रि निवास करके शृङ्गवेरपुर प्राप्त हुए। निषादराजके द्वारा सम्मानित होकर उस रातको वहीं विताया ॥ ७५ ॥ सब प्रभात निषादके द्वारा लाये हुए वटवृक्षके दूधसे जटा बांधी। तदनन्तर सीता तथा लक्ष्मणके साथ नौके पर सवार हुए ॥ ७६ ॥ उद्दीन रथसहित सुमन्त्रको अयोध्या लौटा दिया तब निषादराजने अपने ज्ञातियोंके साथ मिलकर नावको लगा आरम्भ किया ॥ ७७ ॥ जानकीने वीच धारमें जाकर गङ्गाजीकी प्रार्थना की और कहा हे देवि गङ्गे ! आपका नमस्कार है। मैं राम तथा लक्ष्मणके साथ वनसे सकुशल लौटकर आऊँ तथा सङ्कल्पपूर्वक मांस-मदिरा आदिके उपहारसे आपकी पूजा करूंगी ॥ ७८-७९ ॥ इस पारे जा तथा वहाँ एक रात निवास करके रामने निषादको लौटा दिया और धीरे धीरे च लकर भारद्वाजके आश्रमपर जा पहुंचे। वहां उनका अत्यन्त आदर सत्कार हुआ। ततः प्रयागमें यमुनाको पार करके चले और महारन (चित्रकूट) में स्थित वाल्मीकिके आश्रममें जा पहुंचे। वहां उनसे पूजित होकर ठहरे। चित्रकूटमें रामने लक्ष्मणसे एक सुन्दर पर्णकुटी बनवायी ॥ ८०-८२ ॥ सुगन्धित घासोंको बाँध देकर रघूत्तम राम ने तात तथा भाईके साथ मण्डपके धरकी तरह उसमें रहने लगे ॥ ८३ ॥ शयनका बैठनेका, खानेका, अग्निहोत्र तथा पूजा आदिका स्थान विविध वेदी और वनसे शोभित निर्माण किया गया वे स्थान अति रमणीक स्थान था। ८४ । वहाँ उत्पन्न होनेवाले कंद मूल फल तथा मृगचाम आदिसे, जैसे अपने भवनमें मुनीश्वरोंका सत्कार करने थे वैसे ही सत्कार करने लगे ॥ ८५ ॥ एक समय सीताका गोदमें सिर रख-कर रामको सोते देख इन्द्रका पुत्र जयन्त कौवा बनकर वहाँ आया और अपने उस तीक्ष्ण चोंचसे बारम्बार सीताके पाँवके लाल अँगुठेका मांस खानेकी इच्छासे उस विदार्य करने लगा। सीताने पतिकी निद्रा भङ्ग हो जानेके भयसे उसको नहीं हटाया ॥ ८६ ॥ ८७ ॥ जागनेके बाद रामने सीताके अंगूठेका कौएके द्वारा विदारित देखकर रक्त रञ्जित मुखवाले भागते हुएकौएपर सींकका अस्त्र छोड़ा ॥८८॥ ब्रह्माण्ड भरमें उस भयङ्कर भयसे जब किसीने जयन्तकी रक्षा नहीं की तब नारदके कहनेपर वह रामकी शरणमें आया। उस समय क्षणभरमें रामने सींकके अस्त्रसे जयन्तका केवल एक आँख फोड़कर उसे जीवनदान दे दिया। इस प्रकार सबके प्रभु राम विविध

सर्गः ६] सारकाण्डम् ५९

सर्गः ६] सारकाण्डम् ५९

सुमन्त्रोऽपि पुरीं गत्वा नृपं वृत्तं न्यवेदयत् । सोऽपि राजा राघवेति जपन्स्वं जीवितं जहा ॥९१॥ नृपं मृतं गुरुर्ज्ञात्वा तैलद्रोण्यां विधाय तम् । युधाजित्नगराद्दूतैः कैकेय्यास्तनयावुभौ ॥९२॥ आनयामास भरतशत्रुघ्नौ वेगवत्तरैः । तावुभावपि वेगेन स्वां पुरीं प्रविवेशतुः ॥९३॥ मात्रा यदादितं श्रुत्वा विस्मयं परमं ययतुः । मत्वा पितरं वह्निं ददौ सन्नृपभक्तये ॥९४॥ त्रीण्येव मात्रस्ताश्च नग्मुर्न स्वामिना दिवम् । पितुरूर्ध्वकार्यादि कर्म कृत्वा सविस्तरम् ॥९५॥ मंथरां ताडयामास मातुरग्रे पुनः पुनः । प्रार्थितोऽप्यभिषेकार्थं राज्यमंगीचकार न ॥९६॥ ततो मंत्रिजनैः साकं मातृभिः पुरवासिभिः । परावर्तयितुं रामं ययौ स भरतस्तदा ॥९७॥ गुहेन मानितश्चापि भारद्वाजाश्रमं ययौ । तपोबलेन भूस्र्वर्गं निर्माय मग्न मुनिः ॥९८॥ ससैन्यं पूजयामास तं नत्वा भरतोऽपि यः । मुनिप्रदर्शितनपथा चित्रकूटव्रजं ययौ ॥९९॥ दृष्ट्वा रामं तु शालास्थं सीतया लक्ष्मणेन स्थितम् । नत्वा तेन लिंगितश्च सर्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥१००॥ रामः श्रुत्वा मृतं तातं गत्वा मंदाकिनीं नदीम् । स्नात्वा तिलांजलिं दत्त्वा ययौ शालां निजाग्रणीं १०१॥ ततस्तं प्रार्थयामास भ्रातो गुरुणा सह राज्यं राघवश्चापि नेत्युवाच पुनः पुनः । १०२॥ प्रायोपवेशनं तत्र दर्भेषु भरतस्तदा । चकार निग्रहं तस्य ज्ञात्वा गुरुमचोदयत् ॥१०३॥ रामाज्ञया गुरुश्चाह भरतं राघवेत्तरा । भूभारहरणार्थाय विष्णुः साक्षादुपङ्गतः ॥१०४॥ अत्र जाताऽस्ति देवानां वचनाद्रावणादिकान् । हंतुं गच्छति रामोऽद्य मा त्वं निग्रहमाचर ॥१०५॥ तेनो ज्ञात्वा हरिं रामं भरतो राममब्रवीत् । राज्यार्थं पादुके देहि तयोः सेवां करोम्यहम् ॥१०६॥ जटावल्कलधारी च वसामि नगराद्बहिः । शताब्दां तव राजेंद्र वर्षाणि च चतुर्दश ॥१०७॥


...ध्याय करन लग = ॥९०॥ उधर सुमन्त्रने अवधपुरमें जाकर राजा दशरथका सब वृत्तान्त सुनाया। राजाने भी 'हा राघव हा राघव' करते-करते प्राण छोड़ दिये ॥ ९१ ॥ तब गुरु वसिष्ठने मृत राजाके शरीरको तेलके नादमें रखवा दिया और युधाजित्‌के नगरमें दूतके द्वारा दोनों पुत्र भरत शत्रुघ्नको दूतोंके द्वारा तुरन्त बुलवाया। वे दोनों भाई अपने नगरमें आये तथ माताके मुंहसे सब सुनकर उन विस्मयमन लगे। भरतने पिताके शरीरका सरयू नदीके बांधपर अग्निसंस्कार किया । ९२-९४ । और सुमित्रादि माताएं स्वामीके साथ स्वर्गलोकको नहीं गयीं। भरतने पिताकी उत्तरक्रिया विस्तार सहित की ॥ ९५ । तदनन्तर भरत शत्रुघ्नने माताके सामने मंथराको बारम्बार पीटा और माताके बहुत कहनेपर भी भरतने राज्य नहीं स्वीकार किया ॥ ९६ ॥ अनन्तर वे मन्त्रियों, माताओं तथा पुरवापि के साथ रामको लौटा लानेके हेतु वनको गये ॥ ९७ । रास्तेमें भरत निषादराज द्वारा सम्मानित होकर भारद्वाजके आश्रमपर पधारे । मुनिने अपने तपोबलसे पृथिवीपर स्वर्गकी रचना करके सेना सहित भरतका सत्कार किया । तदनन्तर भरत उनको प्रणाम करके उनके बतलाये हुए रास्तेसे चित्रकूटमें अपने बड़े भाई रामके पास गये ॥ ९८ ॥ ९९ । पर्णशालामें सीता तथा लक्ष्मण सहित रामको देखकर भरतने उन्हें प्रणाम किया तदनन्तर रामसे आलिङ्गित होकर उन्होंने सब वृत्तान्त उन्हें कह सुनाया ॥१००॥ पिताकी मृत्यु सुनकर राम मन्दाकिनी नदीपर गये। वहाँ स्नान करके तिलाञ्जलि दी और भरतपर कृपिन अपनी पर्णशालामें लौट आये १०१॥ गुरु वशिष्ठको साथ लेकर भरतने रामसे राज्य स्वीकार करनेके लिये बारम्बार प्रार्थना की। तिसपर भी राम उसका बार-बार अस्वीकार ही करत गये ॥१०२॥ तब भरत कुशके आसनपर बैठकर अनशन (उपवास) करने लगे। उनकी दृढता तथा असङ्कोच देखकर रामने गुरु वसिष्ठसे भरतको समझानेके लिय कहा ॥ १०३॥ रामकी आज्ञासे गुरुने भरतको समझाते हुए कहा कि ये विष्णुभगवान् भूतलपर राम भूभार हरण करनेके लिये इस पृथ्वीपर अवतरे हैं। ये देवताओंके अनुरोधसे रावण आदिको मारने जा रहे हैं। इस कारण तुम हठ मत करो । १०४ । १०५ ॥ तब भरत रामको साक्षात् ईश्वर जानकर उनसे बोले-हे राम! राजकार्य करनेके लिए आप अपनी खड़ाऊँ दे दें। जटावल्कलधारी मैं उनकी नित्य सेवा पूजा करता हुआ शहरके बाहर रहूँगा । परन्तु हे राजेन्द्र ! यदि आप

६० आनन्दरामायणे [ सर्ग ६

कृत्वा चतुर्दशे वर्षे पूर्णे गुप्ते रवौ त्वहम् । प्रवेक्ष्याम्यनलं राम सत्यमेतद्वचो मम ॥१०८॥ तत्तस्य वचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा रघूत्तमः । राज्यार्थे स्वीयपदयोः पादुके रत्नभूषिते ॥१०९॥ ददौ रामस्तदा हर्षात्ततस्तं स व्यसर्जयत् । गृहीत्वा पादुके दिव्ये भरतो रत्नभूषिते ॥११०॥ मस्तकोपरि ते बद्ध्वा कृतकृत्यममन्यत । ततो नत्वा रघुश्रेष्ठं परिक्रम्य पुनः पुनः॥१११॥ सैन्येन मातृभिः शीघ्रं राममामन्त्र्य सो ययौ । सप्रार्थयन्कैकेयी सा रामचन्द्रं पुनः पुनः ॥११२॥ मयाऽपराद्धिवं राम तन्मन्तव्यं रघूत्तम । तामाह रामचन्द्रोऽपि न त्वया मेऽपराद्धितम् ॥११३॥ मच्छन्दान्मेधयावाक्यात्स्व वाण्या मोहितात्तदा । सुखं गच्छंब स्वपुरीं न क्रोधोऽस्ति मम त्वयि ॥११४। इत्युक्ता रामचंद्रेण सरथेन न्यवर्त्तत । भरतः पूर्वमार्गेण ययौ स्वनगरीं मुदा ॥११५॥ सर्वान् स्थाप्य नगर्यां तु नदिग्राममकल्पयत् । तस्थौ स भरतस्तत्र स्थाप्य सिंहासनोपरि ॥११६। रामस्य पादुके दिव्ये फलमूलाशनः स्वयम् । राजकार्याणि सर्वाणि यानिच पृथिवीपतेः ॥११७॥ तानि पादुकयोः सम्यङ्गनिवेदयति राघवः । गणयन्दिवसान्येव श्यामाममनकौधया ॥११८॥ स्थितो राधारितमनाः साक्षाद्ब्रह्ममुनिर्यथा रामोऽपि चित्रकूटार्द्रौ रमन्मुनिभिरावृतः ॥११९॥ चकार सीतया क्रीडां विपिने रम्यपर्वते । मनःशिलासुलितलक सीतया भालकेऽङ्गरोत् ॥१२०॥ गंडयोश्चित्रवल्लीः स चकार निजहस्ततः । वृथाऽरुणदलैश्चित्रैः कोमलैः कुसुमद्रिमिः ॥१२१॥ एवं क्रीडन्सुखं रामस्तस्यां पत्न्याऽनुजेन च । नागराभ्नं मदा जग्मु रामदर्शनलालसाः ॥१२२॥ दृष्ट्वा सञ्जनसंबार्थं रामस्तत्याज तं गिरिम् । अन्वगात्मान्यया छात्रा छात्रेराश्रममुत्तमम् ॥१२३। नत्वाऽत्रि मानितस्तेन तस्थौ तत्र दिनत्रयम् । गृहस्थ्यामनुभूया तां सीताऽत्र्यर्चनचावदा ॥१२४॥

निश्चत समयपर नहीं लौटूंगा तो मैं चौदह वर्ष समाप्तिके दिन सूर्यास्तके समय अग्निमें प्रवेश कर जाऊंगा । हे राम ! मेरी इस प्रतिज्ञाको आप सत्य समझें ॥ १०८-१०८॥ उनके इस वचनको सुनकर रघूत्तम रामने 'तथास्तु' कहा और राज्यके लिए अपने पैरोंकी रत्नभूषित पादुकाएँ देकर उन्ह विदा किया। भरतने उन रत्नभूषित पादुकाओंको लेकर माथे चड़या और अपने आपको कृतकृत्य समझा । पश्चात् रघुश्रेष्ठ रामको बारम्बार प्रणाम करके परिक्रमा की और उनकी आज्ञा लेकर भरत माता और सेनाके साथ तुरन्त अयोध्याकी ओर चल दिये । उस समय कैकेयी पुनः पुनः रामसे प्रार्थना करने लगी-॥ १०६-११२। हे राम ! हे पुत्रोत्तम ! मैने जो अपराध किया है, उसे क्षमा कर दो । रामने कहा-माताजी ! तुम्हारा कोई अपराध नहीं है । ११३ । मेरी इच्छासे ही सरस्वताने मंथराके वाक्यसे तुमको मोहित कर दिया था । हे अम्ब अब तुम सुखपूर्वक अयोध्या जाओ। मुझ तुमपर कुछ भी क्रोध नहीं है । ११४ ॥ ऐसा कहनेके बाद कैकेयी रामके कथनानुसार सरथके साथ नगरको लौटीं । भरत भी सहर्ष जिस मार्गसे आये थे, उसी मार्गसे अपनी नगरीको लौट गये ॥ ११५ ॥ वहाँ जा तथा सबको नगरमें पहुँचाकर उन्होने नन्दीग्राम बसाया । वही भरत सिंहासनपर रामकी दिव्य खड़ाऊं रख तथा फल-मूल खाकर रहने लगे। राज्यके जो-जो काम आते थे उन सबको भरत-जी खड़ाऊंके सामने लाकर प्रतिदिन निवेदन कर दिया करते थे। इस प्रकार राममें मन लगाकर रात्रि-दिवसको गिनते हुए भरत साक्षात् ब्रह्ममुनिकी भाँति समय व्यतीत करने लगे। उधर राम भी मुनियोंसे सत्कार प्राप्त करके सानन्द चित्रकूट पर्वतपर रहने लगे ॥ ११६-११९॥ उस पवित्र तथा मनोहर वनमें राम सीताके साथ क्रीड़ा करते थे । मैनसिलकी सुन्दर गिलपार चन्दनादि घिसकर राम सीताके मस्तकपर तिलककी रचना करते थे ॥१२०॥ अपने कोमल हाथोंसे सीताके कोमल गालोंपर चित्रवल्लीका निर्माण करते थे वृक्षोंके कोमल-कोमल लाल पत्तो और अनेक प्रकारके फूलोंसे सीताको सजाते थे ॥ १२१ ॥ इस प्रकार क्रीड़ा करते हुए राम अपनी प्राणप्यारी पत्नी तथा अनुज लक्ष्मणके साथ सुखपूर्वक रहते थे। वहाँ अनेक नागरिक रामके दर्शनकी अभिलाषासे सदा उनके पास आते रहते थे ॥ १२२ ॥ इस प्रकार लोगोंका आवागमन देखकर रामने उस पर्वतको छोड़ दिया और भाई लक्ष्मण तथा सीताको लेकर अत्रिकऋषिके उत्तम आश्रमकी ओर चल

सर्गः ७ ] सारकाण्डम् ३१

नत्वा तयाऽऽलिङ्गिता सा तदङ्के समुपविशत् । अनसूया तदा सीतां पूजयामास सादरम् ॥१२५॥
दिव्ये ददौ कुण्डले द्वे निर्मिते विश्वकर्मणा । दुकूले द्वे ददौ तस्यै निर्मले भक्तिसंयुक्ता ॥१२६॥
अङ्गरागं च सीतायै ददावंब्रैन्मु सा प्रिया । न व्येष्यतेऽङ्गशोभा त्व कदापि जनकात्मजे ॥१२७॥
पातित्रत्यं पुरस्कृत्य राममन्वेहि जानकि कुशली राघवो यातु त्वया भ्रात्रा पुनर्ग्रहम् ॥१२८॥
भोजयित्वा यथान्याय रामं सीनाममन्वितम् । अत्रिर्विमर्जयामास रामो नत्वा ययौ वनम् ॥१२९॥
एवं वर्षमतिक्रांतं, रामस्य गिरिसन्निधौ । यथासुखं लक्ष्मणेन जानक्या सहितस्य च ॥१३०॥
एवं गिर्गद्रजेऽयोध्यापुर्यां रामेण यत्कृतम् । चरित्रं तन्मया किंचिस्त्वदग्रे विनिवेदितम् ॥१३१॥

इति श्रीमत्कोटिशमपरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये सारकाण्डे
अयोध्याचरित्रे दण्डकवनप्रवेशो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥


सप्तमः सर्गः

( रामके द्वारा विराध और खर-दूषणका वध )
श्रीशिव उवाच

अथ रामः सीतया तु लक्ष्मणेन समन्वितः । ययौ स दंडकारण्यं सज्जं कृत्वा महद्धनुः ॥ १ ॥
अग्रे ययौ स्वयं रामस्तत्पृष्ठे जानकी ययौ । तस्याः पृष्ठे स सौमित्रिर्ययौ धृतशरासनः ॥ २ ॥
वने दृष्ट्वाऽथ कासारं स्नात्वा पीत्वा जलं सुखम् । भुक्त्वा फलानि पक्वानि तरुधुस्तत्र क्षण व्ययः ॥ ३ ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विराध नाम राक्षसम् । तं तं ददृशुरायांतं महामद्यं भयानकम् ॥ ४ ॥
करालदंष्ट्रवदनं दापयत स्वर्गाजनः । वामाग्रन्यस्तशूलाग्रप्रथितानेकमनुषम् ॥ ५ ॥
भक्षयतं गजं व्याघ्रं महिषं वनगोचरम् । ज्यारोपितं धनुष्कृत्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । ६ ॥

दिये ॥ १२३ ॥ अत्रि ऋषिको नमस्कार करकेके बाद वनस सम्मानित होकर व वहाँ तीन दिन ठहरें। अत्रिके कहनेसे सीता कुट म स्थित अनसूयाके पास गयी ॥ १२४॥ नमस्कार करनेपर उन्होंने सीताका आलिङ्गन किया और सीता उनकी गोदमें बैठ गयी। पश्चात् अनसूयान उनका आदर-सत्कार करके पूजन किया ॥ १२५ ॥ तदनन्तर विश्वकर्माके बनाये दो दिव्य कुण्डल और दो स्वच्छ सूक्ष्म वस्त्र प्रेम तथा भक्तिपूर्वक सीताको दिये ॥ १२६ ॥ अत्रिकी प्रिया अनसूयाने सीताका महावर आदि रङ्ग भी अङ्गराग लगानेके लिए दिये और कहा—हे जनकात्मजे ! यह रङ्ग तुम्हारे अङ्गोंपरसे कभी नही उतरेगा ॥ १२७॥ हे जानकी ! पातिव्रत धर्मको निभाती हुई तुम रामका अनुगामिनी बना। यथासमय राम तुम्हारे तथा भाई लक्ष्मणके साथ सकुशल घर लौट जायेंगे ॥ १२८ । तब अत्रिने सीता सहित रामको यथोचित भोजन कराकर विदा किया। राम वा नमस्कार करके चल दिये ॥ १२९ ॥ इस तरह रामका सीता तथा भाईके सहित सुखपूर्वक पर्वतॉपर निवास करते हुए एक वर्ष बीत गया ॥ १३० ॥ हे गिरिन्द्रजे ! अयोध्यापुराम रामने जो काम किया था, वह सब मैने तुम्हारे सामने कह सुनाया ॥ १३१ ॥ इति श्रीमत्कोटिशमपरित्तान्तर्गत श्रीमदानन्दरामायणे बाल्मीकीये सारकाण्डे अयोध्याचरित्रे २० रामतपवाण्ड्येक्कृत अयोध्या' मायाटाकाया दण्डकवनप्रवेशो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥

शिवजी बोले—हे गिरिज ! इसके बाद राम बड़ भारी सज्जकृत धनुषको हाथमें लेकर सीता तथा लक्ष्मणके साथ दण्डकारण्यमे गये ॥ १ ॥ आगे आगे स्वयं राम, पीछे सीता और उनके पीछे हाथमें धनुष धारण करके लक्ष्मण चले ॥ २ ॥ वनमें एक सरोवर देखा तहाँ सुखपूर्वक स्नान करके जल पिया और पके फलोंको खाकर क्षणभर तीनोन वहाँ विश्राम किया ॥ ३ ॥ इतनेहीम उन्होंने अपनी ओर आते हुए बड़े भयानक विराध नामके राक्षसको देखा ॥ ४ ॥ वह अपने विकराल दाँतवाले मुखको फैला तथा भयानक गर्जन करता हुआ बन लोगोंको डराने लगा । उसने अपने भालेकी नोकमें दीधकर बहुतसे मनुष्योंको धारण कर रखा था। वह बनचर व्याघ्र, हाथी और महिष आदिको भी मार-मारकर खा रहा था। यह देख राम

६२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ७

रक्ष त्वं जानकीमत्र महं हन्मिह राक्षसम् । मर्तुं दृष्ट्वा रमानाथं लक्ष्मणं जानकीं तथा ॥७॥ कौ युवामिति तौ प्राह रामोऽप्यथब्रवीत्तु तत् । नामरूपे निजं सर्वं कैकेय्याऽपि च यत्कृतम् ॥८॥ तद्रामवचनं श्रुत्वा विहस्य राक्षसोऽब्रवीत् । मां जानासि त्वं राम विराधं लोकविश्रुतम् ॥९॥ मद्भयान्मुनयः सर्वे त्यक्त्वा वनमितो गताः यदि जीवितुमिच्छास्ति त्यक्त्वा सीतां निरयुधौ १०॥ पलायेतां न चेच्छीघ्रं भक्षयामि युवामहम् । इत्युक्त्वा राक्षसोः सीतामादातुमाभिदुद्रुवे ॥११॥ रामश्चिच्छेद तद्बाहू शरेण प्रहसन्निव ततः क्रोधपरीतत्मा व्यादाय विकटं मुखम् ॥१२॥ राममभ्यद्रवद्रामश्चिच्छेद पदद्वयं तदा सर्प इवाश्वेन ययौ पुनः ॥१३॥ ततोऽर्धचंद्राकारेण निहतो राघवेण सः। ततः सीता समालिङ्ग्य प्रशशंस रघूत्तमम् ॥१४॥ देवदुन्दुभयो नेदुर्दिगि देवगणैस्ततः। ततो विराधकायात्तु पुरुषश्च विनिर्गतः ॥१५॥ नत्वा रामं निजं वृत्तं कथयामास सादरम् । दुर्वाससाऽहं शप्तस्तु पुरा विद्याधरः शुभः ॥१६॥ इदानीं मोचितः शापात्त्वया कालांतगहने । इत्युक्त्वा राघव स्तुत्वा विमानेन ययौ दिवम् ॥१७॥ विराधे स्वर्गते रामो लक्ष्मणेन च सीतया । अगाध शरभङ्गस्य वनं सर्वसुखावहम् ॥१८॥ शरभङ्गं ततो नत्वा तैम सम्मानितो बहु । तस्थौ तत्र निशामेकां द्यामगो मुनीश्वरः । १९॥ तस्मै समर्प्य स्वं पुण्यमारुरुहे चिरीं तदा । स्तुत्वा तं स विमानेन वैकुण्ठं परं ययौ ॥२०॥ ततः शनैः सुतीक्ष्णस्य ययावाश्रममुत्तमम् । नत्वा तं पूजितस्तेन मुम मथ्यो न्यदूदतः ॥२१॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र नानाधमनिवासिनः । मुनयो राघवं द्रष्टुं समाजग्मुः सहस्रशः ॥२२॥ सर्वे ते राघवं नत्वा स्तुत्वा निन्युर्निजं निजम् । आश्रमं सीतया भ्रात्रा चक्रुः पूजां सांग्वस्तगम् ॥२३॥

धनुषपर बाण चढ़ाकर लक्ष्मणसे बोले-॥५, ६। हे लक्ष्मण ! तुम यहां जानकीकी रक्षा करो । मैं इस दुष्ट राक्षसको मारूंगा। यह राक्षस रमापति राम, लक्ष्मण तथा जानकीको देखकर बोला तुम कौन हो ? तब रामने अपना नाम, धाम तथा कैकेयीका कृत्य सब कुछ कह सुनाया ॥ ७, ८ ॥ रामके इसप्रकार सुनकर राक्षस हँसा और कहने लगा-हे राम ! क्या तू लोकविख्यात विराधको नही जानता ? ॥ ९ ॥ मेरे इस डरसे सब मुनि इस वनको छोड़कर भाग गये हैं। यदि तुम दोनों जाना चाहते हो तो अपने शस्त्रोंको छोड़कर भाग जाओ। नही तो तुम दोनोंको मै अभी खा जाऊंगा । इतना कहकर वह राक्षस सीताको पकड़ने दौड़ा ॥ १०, ११ ॥ तब हंसते हुए रामने उसके दोनों हाथोंको अपने बाणसे काट दिया । तब विराध क्रुद्ध हो गया विकट मुख फैलाकर रामकी ओर दौड़ा। तब रामने आगे बढ़कर उसके दोनों पाँवोंको भी काट डाला। फिर वह सर्पकी तरह मुखसे खानेके लिये झपटा ,॥ १२, १३ ॥ तब रामने अपने अर्द्धचन्द्राकार बाणसे उसके सिरको भी काट डाला और वह मर गया। यह देख सीता रामका आलिङ्गन करके उनकी प्रशंसा करने लगी ॥ १४ ॥ तभी आकाशमे देवताओंगे नगाड़े बजने लगे । पश्चात् विराधके शरीरसे एक दिव्य पुरुष प्रकट हुआ ॥ १५ ॥ वह रामको प्रणाम करके बड़े आदरसे अपनी कहानी सुनाते हुए कहने लगा-पूर्व समयमें मै एक सुन्दर विद्याधर था, परन्तु दुर्वासा ऋषिने मुझको शाप देकर इस दशाको प्राप्त करा दिया ॥ १६॥ आज बहुत कालके बाद आपने मुझको उस शापसे मुक्त किया है। यह कह और रामकी स्तुति करके वह विमानमें बैठकर स्वर्ग चला गया ॥ १७ ॥ विराधके चले जानेपर राम लक्ष्मण तथा सीताके साथ सर्वसुखदायक शरभंग मुनिके वनमें पधारे ॥ १८ ॥ उनको नमस्कार करके तथा उनसे सम्मानित होकर वे एक रात्रि वहाँ ठहरे । मुनिश्रेष्ठ शरभंगने अपना सब पुण्य जनक चरणपर समर्पण करके रामके सामने ही चितामें प्रवेश किया और उनकी स्तुति करके विमानपर चढ़कर दिव्य रूपसे वैकुण्ठ धामको चले गये ॥ १९, २० ॥ वहाँसे रामने सुतीक्ष्ण मुनिके सुन्दर आश्रमकी ओर प्रयाण किया। वहाँ पहुंचकर मुनिको नमस्कार किया पुनिन उनका बहुत सत्कार करके अपने यहाँ ठहराया ॥ २१ ॥ यहाँ आरण्यके वनमध्य विविध आश्रमोंसे हजारो मुनि भाव थे ॥ २२ ॥ वे सब सीता तथा लक्ष्मणके सहित रामको नमस्कारकर और उनकी स्तुति करके उन्हें अपने-अपने आश्रममस ले

सर्गः ७ ] सारकाण्डम् ६३


एकरात्रं त्रिरात्रं वा पंच सप्त दिनानि वा । पक्षमात्रं तु मासं वा सार्धमासमथापि वा ॥२४॥
त्रिमासान्पञ्चमासं वा षट्सप्ताष्टकाऽथवा । मात्रं संवत्सरं वापि स्वाश्रमेषु रघूत्तमम् ॥२५॥
सम्भाव्य चक्रुरातथ्यमधिकं चोत्तरोत्तरम् पन्याऽनुजेन सीतञ्चैव पूज्य विसर्जनम् ।२६।
भ्रमन्नेवं हि रामेण नव वर्षाणि दण्डके । आश्रमेषु मुनीनां च ह्यतिक्रान्तानि वै सुखम् ।२७॥
बहवो निहतास्तत्र राक्षसा भ्रमता तदा । राघवेण सह भ्रात्रा क्रीडाऽऽवनिप्रफन्यया ॥२८॥
नानाश्रमाश्रमपुष्पवनोपवनभूमिषु । नदीजलतट क्रौञ्चिखगद्रिस्थलवेण्वि ॥२९॥
जम्ब्वाम्राम्रातकादिनानावृक्षलतेषु हि । चकार सीतया क्रीडां रामो देव्या यथा शिवः ॥३०॥
अप रामो ययौ कुम्भसंभवस्यानुजाश्रमम् । सुमतिः पूजयामास राघव सहिताऽनिशम् ॥३१।
ततः सीतायुतो रामः शनैर्भात्रा मुदान्वितः । अगस्त्येरश्रमं प्राप नानाऋषिगणैर्वृतम् ३२।
प्रत्युद्गम्य मुनिश्चापि मुनिभिर्बहुभिर्वृतः । राघवं तं समालिंग्य स्वाश्रमं तेन मो ययौ ३३॥
अथ तं पूजयामास राघवं कुम्भसंभवः । रामाऽपि मानितस्तेन तस्थौ तत्र कियद्दिनम् ॥३४।
ततः स्तुत्या रमानाधमगत्यो मुनिसत्तमः । ददौ चाप महेन्द्रेण रामार्थं स्थापितं पुरा ॥३५॥
अक्षय्यौ बाणतूणीरौ खड्गं रत्नवभूषितम् । ततो रामो मुनेर्वाक्याद्गौतम्या उत्तरे तटे ।३६।
ययौ पंचवटीं रम्यां मार्गे दृष्ट्वाऽथ पक्षिणम् । जटायुषं नगकारमरुणात्मजमुत्तमम् ।३७॥
सखापं स्वपितुश्चापि सम्भाव्याय विवेश तम् । तत्र कृत्वा महाशालां यथा पूर्वे कृता गिरौ ॥३८॥
मृगमांसैर्बलिं दत्वा तस्थौ रामो यथासुखम् । सीतां संरक्षयामास जटायुः पक्षिराट् स्वयम् ॥३९॥
राघवस्य पंचवट्यां सीतया क्रीडतः सुखम् । सार्ध त्रीणि चवर्षाणि व्यतिक्रान्तानि पार्वति ।४०।
उने शूर्पणखापुत्र तपंतं शांबनामकम् । अद्रा ददौ दिव्यमस्त्रं तं शांबो न ददर्श सः ॥४१।
तद् वृन्ता लक्ष्मणः खड्ग वृक्षात्त्वष्टाऽवधत सः । वृक्षगुल्मे हतः सांबस्ततो राघबमब्रवीत् ४२।


जान और विधिवत् पूजा करत था ॥ २३ ॥ व एक दो दिन, पांच-सत मान अथवा पूरे वर्ष भर अपने आश्रमपर रखकर रघुत्तम रामका प्रतिदिन अधिकाधिक प्रेमसे आतिथ्य करते और अन्तमे पत्नी तथा भ्राता सहित रामका पूजन करके विदा करते थे ॥ २४-२६ ॥ इस तरह मुनियोंके आश्रमोंमें घूम फिरकर रामक सुखमे नौ वर्ष बिता दिया ॥ २७ । वहा भाई लक्ष्मणके साथ भ्रमण करते हुए रामने बहुतसे राक्षसों-को मार डाला ॥ २८ । रामन अनेक आश्रमामे, वागीच तथा चर बनामे नदीक जलमे, नानाबोध पर्वतके शिखर आदि स्थानोमे, जामुन, आम, केला, दान आदि अनेक वृक्षा तथा लतकुञ्जोमे सीताक साथ शिव-पार्वतीकी तरह क्रीडा की । २९ । ३० ॥ पश्चात् राम कुम्भज ऋषिके छोट भाई मार्र्कण्ड मुनिके आश्रमपर गये । उन बुद्धिमान मुनिने भा भायासहित राघवकी पूजा का ॥३१। वहांसे चलकर सीता तथा भाईके साथ राम विविध वृक्षामे मंडित अगस्त्य मुनिक आश्रमपर गये ॥ २२ ॥ वहां मुनि अगस्त्य अन्य मुनियो और महाऋ-षियोके साथ आग आय और रामका आलिङ्गन करके आश्रममे ले गये ॥ ३३ ॥ उन्होने रामकी विधिवत् पूजा की। उनसे पूजित होकर रामने वहां कुछ दिन निवास किया ॥ ३४ ॥ मुनिश्रेय अगस्त्यने रामकी प्रशंसा की और इन्द्रके द्वारा प्रदत्त तथा उनके लिये पहिलेसे ही रक्खा हुआ धनुष रामको दिया ॥ ३५ ॥ अक्षय बाणवाले दो तूणीर (तरकस) तथा रत्नजडित समशार दी। पश्चात् रामने मुनिके कथनानुसार गौतमी नदीक उत्तरी किनारपर स्थित रमणीक पञ्चवटीकी ओर प्रस्थान किया। रास्तेम उनको पर्वताकार अरुणपुत्र एव उनके पिताका श्रेष्ठ मित्र जटायु नामका पक्षी मिला। उससे सम्भाषण करके बनम आगे बढे। चित्रकूटकी तरह वहांपर भी उन्होने पर्णकुटी बनवाई ॥ ३६ ॥ ३९ ॥ वहां मृगोंके मांसकी बलि देकर राम सानन्दसे रहने लगे । पक्षिराज जटायु स्वयं सीताकी रक्षा करने लग ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ हे पार्वती ! पञ्चवटीमे रामको सीताके साथ क्रीडा करते हुए साढ़े तीन वर्ष व्यतीत हो गये ॥ ४० ॥ उस वनम शूर्पणखाका पुत्र साम्ब तप करता था। यह देखकर ब्रह्मााने एक दिव्य खड्ग उसे दिया, पर इस बातका साम्बको पता नहीं लगा ॥ ४१ ॥ तब लक्ष्मणने

३४श्रीमदानन्दरामायणे[ सर्गः ७ ]

प्रायश्चित्तं ब्रह्महत्यां मे वद त्वं रघूत्तम । रामोऽप्याह हतः मांत्रो राक्षसो न मुनिर्हतः ॥४३॥
तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तुष्टो मात्रोयात्रापि तच्छ्रुत्वा । तन्मन्दरी पुत्रदुःखं राक्षसी कामरूपिणी ॥४४॥
विचचार शूर्पणखा नाम्नी च सर्वघातिनी । एकदा पञ्चवट्यां सा रामं दृष्ट्वाऽथ राक्षसी ॥४५॥
पुत्रदुःखसमाक्रांता धृत्वा रूपं मनोहरम् । कापट्यबुद्ध्या श्रीरामं सानुजं हंतुमुद्यता ॥४६॥
उवाच मधुरं वाक्यं वस्त्रालंकारमंडिता । कौ युवां का त्वियं रम्या किमर्थमागता वनम् ॥४७॥
कुतः समागतावत्र क्वाऽधुना गच्छतः पुनः । तत्तस्या वचनं श्रुत्वा रामः सर्वं न्यवेदयत् ॥४८॥
ततः सा राघवं प्राह मद भर्ता भव प्रभो । सोऽप्याह दयिता मेऽस्ति बहिरित्युदिति लक्ष्मणः ॥४९॥
प्रार्थयामास सौमित्रिं सा तं सोऽप्युत्तरं ददौ । अहं दासोऽस्मि रामस्य त्वं तु दासी भविष्यसि ॥५०॥
ततः क्रोधेन सा सीतां धर्तुं वेगेन दुद्रुवे । तदा तां राघवः प्राह ममायं शर उत्तमः ॥५१॥
चिन्हार्थं लक्ष्मणाय त्वं नीत्वा दर्शय वेगतः । महाकण्ठेनिनत्कार्यं सिद्धिं नेष्यति लक्ष्मणः ॥५२॥
इत्युक्त्वा राघवो बाणं ददौ तस्यै सुशोभनम् । सत्यं मत्वा रामवाक्यं सा ययौ लक्ष्मणं पुनः ॥५३॥
लक्ष्मणाय रामबाणं दर्शयामास राक्षसी । स बुद्ध्वा हृदयं भ्रातुः संधाय शरासने ॥५४॥
मुमोच बाणं वेगेन रामनामाङ्कितं शुभम् । स शरो गगने गत्वा घ्राणकर्णीछिद्रकृत्त्वान ॥५५॥
संछिद्य रामतूणीरे विवेश क्षणमात्रतः । घ्राणकर्णच्छिद्रजातरुधिरा साऽपि राक्षसी ॥५६॥
हाहतास्मीति जल्पन्ती ययौ भ्रातॄन्खरदूषणकान् । दृष्ट्वा स्वसां तादृशीं ते त्रिशिरःखरदूषणाः ॥५७॥
तन्मुखात्सकलं वृत्तं श्रुत्वा ते क्रोधसंयुताः । चतुर्दश महाघोरान् राक्षसान्प्रेषयंस्तदा ॥५८॥


उस खड्गको लेकर उस घने वनके सब वृक्षों और लताओंको काट डाला । उस दुष्टपुत्रके साथ साम्ब भी मारा गया । यह देखकर लक्ष्मण रामसे कहने लगे - ॥ ४२ ॥ हे रघुराज ! आप मुझे ब्रह्महत्यानिवारक कोई प्रायश्चित्त बतायें । तब रामने कहा- तुमने तो मांब नामक राक्षसको मारा है, न कि मुनिको ॥ ४३ ॥ ८८ ॥ यह सुनकर लक्ष्मण प्रसन्न हुए । उधर दण्डक रूप धारण करनेवाली शम्बकी माता शूर्पणखा राक्षसीने जब यह सुना तो पुत्रमरणके दुःखसे दुःखित होकर बारम्बार शूर्पणखा स्मरण करती हुई कापट्य रूपसे मार डालने की इच्छासे इधर-उधर विचरने लगी । एक दिन पञ्चवटीमें रामको देखकर वह राक्षसी पृथु दुःखसे व्याकुल हो उठी और मनोहर रूप धारण करके सीता-लक्ष्मण सहित रामको मारनेके लिए उद्यत हो गयी ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ वह वस्त्र तथा अलंकारोंसे सजकर उनके पास जा पहुंची और इस प्रकार मधुर वचन कहने लगी तुम दोनों तथा यह सुन्दरी स्त्री कौन है और यहाँ वनमें तुम सब किस लिए आये हो ? ॥ ४७ ॥ कहाँसे आ रहे हो और अब आप कहाँ जानेका विचार है ? उनके प्रश्न सुनकर रामने अपना सब वृत्तान्त कह सुनाया ॥ ४८ ॥ तब वह बोली हे प्रभो कृपा करके आप मेरे पति बनो । उत्तरमें रामने कहा कि मेरे पास तो यह मेरा प्रिय पत्नी विद्यमान है । इसलिए तुम बाहर खड़े मेरे छोटे भाई लक्ष्मणके पास जाओ । ४९ । रामके कथनानुसार शूर्पणखाने बाहर जाकर लक्ष्मणसे अपनी इच्छा प्रकट की । लक्ष्मणने कहा कि मैं तो रामका दास हूँ तुम मेरी स्त्री बनकर क्या करोगी । मेरे साथ तुम्हें भी दासी बनना पड़ेगा । ५० । यह सुनकर शूर्पणखा अत्यन्त क्रुद्ध हो गयी और सीताको पकड़नेके लिए बड़े वेगसे झपटी । रामने उसे रोककर कहा कि यह मेरा सुन्दर बाण पहचाननेके लिए ले जाकर लक्ष्मणको दिखाओ । मरे बाणको देखते ही लक्ष्मण तुम्हारी इच्छा पूरा कर देगा । ५१ ॥ ५२ । यह कहकर रामने तुरन्त सन्धान तोड़ना एक बाण उसको दिया । रामकी बातको सत्य समझ वह राक्षसी बाण लेकर फिर लक्ष्मणके पास गयी ५३ ॥ वहाँ जाकर उसने लक्ष्मणको रामका बाण दे दिया । लक्ष्मण बड़े भाईका अभिप्राय समझ गये और धनुषपर चढ़ाकर रामनामसे अंकित उस शुभ बाणको छोड़ दिया । वह बाण राक्षसके पास गया और उसके नाक, कान, ओष्ठ तथा स्तनोंको काटकर पुनः क्षण भरमें रामकी तरकसमें लौट गया । कान, नाक ओष्ठ तथा स्तनोंसे रहित वह राक्षसी ॥ ५४-५६ ॥ 'हाय मैं मारी गया' इस प्रकार चिल्लाती हुई खर-दूषण आदि अपने भाइयोके पास जा पहुंची । बहनकी यह

सर्गः ७ ] उत्तरकाण्डम् ६५


तान् रामः क्षणमात्रेण चतुर्दशशार्यमम्। संप्रदर्श्य निजं लोकं प्रेषयामास लीलया ॥५९॥
तान् राक्षसान् मृतान् श्रुत्वा खगद्यास्ते त्रयः क्रुधा। युद्धाय निर्ययुः सैन्यैः सहिताश्च चतुर्दश ॥६०॥
रामोऽपि वधूं सीतां च गुहायां स्थाप्य बेगतः। चकार राक्षसैर्युद्धं शस्त्रैरस्त्रैर्भयावहम् ॥६१॥
चतुर्दशसहस्राणि शरीरूपाणि राघवः। कृत्वा तेषां च पुरतः शरैस्तान्मर्दयन्खगान् ॥६२॥
हन्ता खर दूषण च तथा त्रिशिराः शरैः। चतुर्दशसहस्रांस्तान्प्रेषयामास स्व पदम् ॥६३॥
मुहूर्तेन तु रामेण सहस्राणि चतुर्दश। मिता सेना खराद्यैश्च निहता गौतमीतटे ॥६४॥
खराद्याः कटका यत्र स्थितास्तच्च त्रिकटकम्। क्षेत्रं ख्यातं त्र्यंबकस्य तदेव प्रानपते भुवि ॥६५॥
जनस्थानं भृगुगणां ददौ वस्तुं रघूद्वहः। अथ सीता समालिङ्ग्य राघवं प्रशशंस सा ॥६६॥
अथ तां जानकीं प्राह रामो रहसि सादरम्। सीते त्वं त्रिविधा भूत्वा रजोरूपा वमानले ॥६७॥
वामांङ्गे मे सत्वरूपा बस छाया तमोमयी। पञ्चवट्यां दशाम्यस्य मोहनार्थं वमात्र वै ॥६८॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा तथा सीता चकार सा। ततः सूर्पणखा लंकां गत्वा रावणमब्रवीत् ॥६९॥
धिक् त्वां राक्षसराजात्र वृत्तं चरैर्न वेत्सि यः। चतुर्दशसहस्रा सा सेना स्वद्वन्धुभिः सह ॥७०॥
मानुषेणैव रामेण जनस्थाने निपातिता। तस्याश्च वचनं श्रुत्वा तां दृष्ट्वा तादृशीं तदा ॥७१॥
सिंहासनारूढश्चालय पुनः पप्रच्छ तां स्वसाम्। वद किं कारणं युद्धे प्राह सा राक्षसेश्वरम् ॥७२॥
सुरम्भां जानकीं दृष्ट्वा मया चित्ते विचिंतितम् गवणार्ये विनेष्यामि धतुं तां तत्पुरोगता ॥७३॥
शारद्वाजेन सीताऽह दशास्येन तु रावण। सौमित्रिणा वचव्यामात्तथा राघवस्य च। ७४॥
मायोऽपि मे हतः पुत्रस्तण्डपानो निर्धवरूप। मत्ताणार्थं कृतं युद्ध वधुभिस्ते निपातिताः। ७५॥

यह देखकर त्रिशिरा, खर और दूषण उनके मुखसे सब समाचार सुनकर क्रोधयुक्त हो चौदह भयानक राक्षसोंको उसी समय रामसे लड़नेके लिये भेजा ॥ ५७ । ५८॥ तब रामने चौदह बाणोंसे क्षणमात्रमं लीला-पूर्वक उनको मारकर अपने लोक भेज दिया ॥ ५९ ॥ उनके मारे जानेका समाचार सुनकर खर आदि तीनों राक्षस क्रुद्ध होकर चौदह हज़ार मतिकोंके साथ युद्धके लिए निकल पड़े ॥ ६० ॥ राम भी सीता तथा लक्ष्मणको एक गुफामे रखकर शीघ्र अस्त्र-शस्त्रोंसे प्रहार करते हुए राक्षसोंके साथ भयानक युद्ध करने लगे ॥ ६१ ॥ उस समय राम अपने चौदह हज़ार रूप बनाकर उनके सामने गये और समरभूमिमें उन सबका मर्द मर्दन कर डाला ॥ ६२ ॥ उन्होंने खर, दूषण, त्रिशिरा तथा चौदह हज़ार राक्षसोंको बाणोंसे मारकर अपने धाम भेज दिया ॥ ६३ । इस प्रकार मुहूर्त्तमात्रमें रामने चौदह हज़ार सैनिकों तथा खर आदिको गौतमी तटपर किनारे मार डाला ॥६४॥ जहाँ ये खरा दूषण त्रिशिरा तीनों भाई कटक रूपसे रहते थे। वह स्थान त्रिकटक न मस प्रसिद्ध था और उसीको लोग त्र्यम्बक भी कहते थे ॥ ६५ ॥ तदनन्तर रघुनन्दन रामने वह स्थान त्रिकटक ( त्र्यम्बक ) ब्राह्मणोंको निवास करनेके लिए दान दे दिया । यह सब देखकर सीता रामका आलिंगन करके उनकी प्रशंसा करने लगीं ॥ ६६ ॥ एक दिन राम एकान्तम सीताके सादर कहने लगे—हे सते ! तुम तीन रूपोंको धारण करके रजोरूपमे अग्निम समायरूपसे छायाकी तरह मेरे वायें अगमें और तमोमयी बनकर रावणको मोहित करनेके लिये यहीं पञ्चवटीमें निवास करो ॥ ६७ । ६८ ॥ उत्तर उस बचनको सुनकर सीतान वैसा ही किया । तभी शूर्पणखा लंकामें जाकर रावणसे बोली — ॥ ६९ ॥ हे राक्षसराज ! तुम्हारे जैसे राजाको धिक्कार है, जो दूतोंके द्वारा तुम्हें राज्यकी दशाका पता नहीं लगता । चौदह हज़ार सेना सहित तुम्हारे भाइयोंको मनुष्यरूपवाले रामने दण्डकारण्यमे मारकर गिरा दिया । उसके इस बचनको सुन तथा उसका यह दशा देख सिंहासनसे कुछ ऊंचे होकर वह अपनी बहिनसे पूछने लगा कि युद्ध होनेका क्या कारण है, सो बतलाओ । तब वह राक्षसेश्वर रावणसे बोली— । ७०-७२ ॥ विदर्भोंमें परम लावण्यमयी देखकर मैने निश्चय किया था कि इसको रावणके लिये ले आऊँगी । यह विचारकर मैं उसकी पकड़नेके लिये आगेमें गयी ॥ ७३ ॥ हे रावण ! इतनेहीम एक बाणने मेरी यह दशा कर दी । रामके

६६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ७

यद्यस्ति पौरुषं किञ्चित्तार्ह सीतां समानय । नोचेदधोमुखस्तिष्ठ यथा स्त्री हतभर्तृका ॥ ७६ ॥ तत्तस्या वचनं श्रुत्वा मान्वयामास तां स्वसाम् । तौ रामलक्ष्मणौ हत्वा तव शोकाप्रमार्जनम् ॥ ७७ ॥ करोम्यहं लोहितेन तयोः स्नेटं भजस्व मा । एव नानाविधैर्वाक्यैः सान्त्वयित्वा स्वसां मुहुः ॥ ७८ ॥ स्वहितस्योपदेष्टारं मातुलं तपसि स्थितम् । ययौ रथेन मारीचं तस्मै वृत्तं न्यवेदयत् ॥ ७९ ॥ सोऽथ तं भीषयामास नाभिनपं मुहुर्मुहुः । विश्वामित्राध्वरे त्यक्तमात्मानं तं न्यवेदयत् ॥ ८० ॥ रामारण्या परां रत्नं रजतं ह्यवधूपितम् । श्रुत्वाऽत्र र्याद्ववर्णञ्चिद्राप मन्त्रं बिभेम्यहम् ॥ ८१ ॥ केन ते शिक्षिता बुद्धिरियं लङ्काविघातिनी । आम्ररूपोऽस्ति कः शत्रुर्येनेयं शिक्षिता मतिः ॥ ८२ ॥ कथां न कुरु रामस्य तं दृष्ट्वा न्वं मरिष्यसि । ततः क्रोधेन तं प्राह यदि नायासि राघवम् ॥ ८३ ॥ मया सद्यो वधिष्यासि त्वामतः कुरु मद्वचः । धृत्वा त्वं मृगरूपञ्च गवस्त्वमनुयास्यति ॥ ८४ ॥ त्वं शब्दं कुरु रामस्य लक्ष्मणस्तेन यास्यति । ततस्तां जानकीं वेगाल्लङ्कां स्वामानयाम्यहम् ॥ ८५ ॥ लङ्कार्द्धं ते दास्यामि स्वां राज्यादशुभादहन् । इति तस्याग्रहं दृष्ट्वा मारीचो ह्यचिन्तयत् ॥ ८६ ॥ रामहस्तान्मृतिः श्रेष्ठा माऽस्तु रावणहस्ततः । इति निश्चित्य मारीचस्तथेत्युक्त्वा ययौ तदा ॥ ८७ ॥ रावणेन रथे स्थित्वा गत्वा पञ्चवटीं प्रति । धृत्वा हैममृगाधीत्री मोहयामास जानकीम् ॥ ८८ ॥ सा दृष्ट्वा तामनी दृष्ट्वा शृम शवद्रममब्रवीत् । क्रीडार्थं मां मृगं हेम धन्वा देहि रघूत्तम ॥ ८९ ॥ मृगश्चेद्वानभिन्नांगः करोमि कंचुकीं स्वयः । तत्तस्या रचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा गर्व रघूत्तम । ९० ॥

कहलक्ष्मणने पंचवटीमें डेरो पड़ रहा सो है ॥ ७४ ॥ उन्होंने बिना किसी कारण तपस्या कर। हुए मेरे प्राण-प्रिय पुत्र सम्बकको भी मार डाला । तब युद्ध कलह करनेके लिए खर-दूषणादि भाईयात रामके साथ युद्ध किया । किन्तु उसने उन्हें भी मार डाला ॥ ७५ ॥ यदि ऐसे तुझे भी बल हो तो सीताका हरण कर नहीं तो पतित मर जानपर विधवा स्त्रीकी तरह नीचा मुंह करके बैठा रह ॥ ७६ ॥ उसवे वचन सुनकर रावण अपनी बहिनको समझाने लगा और बोला कि मैं राम-लक्ष्मणको मारकर उनके खूनसे तुम्हारे आंसूओंका माजन करूंगा-तुम दुःखित न होना । इस प्रकार अनेक वाक्योंसे उसने भगिनीको सान्त्वना समझाया ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ इसके पश्चात् रथपर बैठकर वह हितका उपदेश करनेवाले तथा तपमें स्थित अपने मामा मारीचके पास गया और उसे सब हाल कह सुनाया ॥ ७९ ॥ तब मारीच अपने भाव रावणको बार-बार डराता हुआ बोला कि रामने मुझे विश्वमित्रके यज्ञके समय बाणसे उठाकर समुद्रके किनारे फेंक दिया था ॥ ८० ॥ तभी से मैं रण, रन, रजत (चांदी), रमम, सभा, तथा रमणी आदि नामोंके रकार अक्षर सुनने मात्रसे ही डर जाता हूँ (अर्थात् रामके भयसे मैंने इन सब चीजोंसे प्रेम करना भी छोड़ दिया है ॥ ८१ ॥ लंकाका नाश करनेवाली यह मंत्रणा तुमको किसने दी है ? वह मित्ररूपमें छिपा हुआ तुम्हारा शत्रु ही है, जिसने तुमको यह मति दी है ॥ ८२ ॥ उसकी बात मत सुनो, नहीं तो मारे जाओगे । यह सुना तो शुद्ध होकर रावण मारीचसे बोला-यदि तुम रामके पास नहीं जाओगे तो मैं तुम्हें मार डालूंगा। इसलिये मेरा कहा मान सो ! तुम मृग बनकर जब रामके पास जाओगे तो राम तुम्हारे पीछे चल देगा । वनमें दूर से जाकर तुम रामके जैसा स्वर बनाकर 'हा लक्ष्मण' ऐसा चिल्लाना । तब लक्ष्मण भी आश्रम छोड़कर तुम्हारे ओर चल देंगे। उस समय मैं शीघ्र से ताको अपनी लंकामें उठा लाऊंगा ॥ ८३-८५ ॥ यदि मेरा कार्य सिद्ध हो जायगा तो मैं तुमको लंकाका आधा राज्य दे दूंगा। उसके आग्रहको सुनकर मारीचने मनमें विचार किया कि रावणके हाथसे मरनेकी अपेक्षा रामके हाथसे मरना अच्छा है। यह निश्चय करके मारीच 'बहुत अच्छा' कहता हुआ रथपर सवार होकर रावणके साथ पंचवटीकी उसी समय चल पड़ा। वहीं जाकर उसने सुवर्णका मृग बनकर सीताको मोहित कर लिया ॥ ८६-८८ ॥ तब अमोलगमयी छपारूपवाणी सीता मृगको देखकर रामसे बोलीं- हे रघूत्तम राम ! इस मृगको पकड़कर मुझे दे दो। मैं उसके साथ क्रीड़ा करूंगी ॥ ८९ ॥ और यदि बाणसे मारकर ला हो तो मैं उसके चमड़ेकी कांचली बनाऊंगी। सीताके वचन सुन उपा कुछ सोर-समझकर रघूत्तम राम सीताकी रक्षाके लिये भाई लक्ष्मणको

सर्गः ७ ] सारकाण्डम् ६७


सीताया गच्छ बंधुं मस्त्रीष्याशु मृगं ययौ । ततः पलायनं चक्रे मृगो रामं विरूपयन् ॥ ९१ ॥
शमबाणेन भिन्नांगः शब्दं दीर्घं चकार सः । हा सौमित्रे रमागच्छ हा हतोऽस्म्यथ कानने ॥ ९२ ॥
इत्युक्त्वा रामवद्वाचा ममार रुधिरं वमन् । तं शब्दं जानकी श्रुत्वा चोदयामास लक्ष्मणम् ॥ ९३ ॥
सोऽप्याह रामवत्तन्न नेदं गीर्न भयं त्यज । ततः सा तं पुनः प्राह जानामि तव चेष्टितम् ॥ ९४ ॥
भरतस्योपदेशेन मृतिं रामस्य वाञ्छसि । अथवा मेऽभिलाषोऽस्ति तर्हि प्राणान् त्यजाम्यहम् ॥ ९५ ॥
तच्छ्रुत्वचनं पश्याः श्रुत्वा वाच्या महद्वचम् जानकीं प्राह सौमित्रिर्मातः शृणु वचो मम ॥ ९६ ॥
रामवाक्यं ह्युरस्कृत्य जनन्याज्ञा मया नया । ताडितं वाक्यशरेणाद्य भेष्यस्यस्याद्यचञ्चलम् ॥ ९७ ॥
तथापि शृणु मद्वाक्यं यन्मयाऽऽरोप्यते हितम् मर्य्या धनुषो रेखा कृतां लक्ष्मणतोऽधुना ॥ ९८ ॥
त्वद्रक्षणार्थं दुष्टानां दुर्लंघ्यां महदापदाम् । मा समुल्लङ्घयस्येनां प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ ९९ ॥
इत्युक्त्वा धनुषः कोट्या कृत्वा रेखां समंततः । वाष्पदेरो पञ्चवट्याः सौमित्रिः परियोपनाम् ॥ १०० ॥
नत्वा सीतां नमस्कुर्व्या ययौ रामं त्वरान्वितः । एतस्मिन्नन्तरे तत्र रावणो भिक्षुरूपधृक् ॥ १०१ ॥
गत्वा पञ्चवटीद्वारं रेखायाश्च बहिः स्थितः । वाग्यतोऽपि वै चोक्त्वा तूष्णीं तस्थौस राक्षसः ॥ १०२ ॥
तामाज्ञायामयौ सीता भिक्षां तस्मै समर्पयितुम् । ययौ द्वारं दीर्घहस्ता गृहाभ्यन्तरवर्तिनी रम् ॥ १०३ ॥
तदा भिक्षुः पुनः प्राह सीतां पङ्कजलोचनाम् भगिनी गुरोर्यन्तेण भिक्षामेनां त्वयाऽर्पिताम् ॥ १०४ ॥
गार्हस्थ्यं चेट्यधर्माय ग्रसितुं न्व समिच्छामि । तर्हि रेखां समुल्लङ्घ्य मां भिक्षां दातुमर्हसि ॥ १०५ ॥
तद्भिक्षोर्वचनं श्रुत्वा ऽधर्माऽभून्मेति शंकिता रेखाद्वहि सव्यपादं दत्वा दीर्घेणमण्डरा ॥ १०६ ॥
गृहाणैषा वरं भिक्षामिति न प्राह जानकी । ततोऽद्रामध्यस्थां पुन्त्रा भिक्षुरूपं विसृज्य च ॥ १०७ ॥
स्ववाहे रथे सीतां सन्ध्याभ्यामन्ववर्तत अवादूच्छति वेगेन तावदृष्टो जटायुषा ॥ १०८ ॥


नियुक्त करके शीघ्र मृगके पीछे चल दिए । दृष्टिका चञ्चल आगे दौड़ता हुआ उन्हें बहुत दूर जंगलमें दौड़ा ले गया ॥ ९० ॥ ९१ ॥ वहां बाणसे घायल होकर वह श्रीराम नामक स्वरसे चिल्लाने लगा हा लक्ष्मण ! मैं कानन में मारा गया शीघ्र आओ । ९२ । इतना कहकर जानसे वह वमन करता हुआ मर गया । उस शब्दको सुनकर जनकनन्दिनी जानकीने शीघ्र ही ॥ ९३ ॥ लक्ष्मण बोले- हे सीते ! यह रामका वाक्य नहीं है, मत डरो । सीता फिर कहने लगी कि मैं अब तुम्हारे अभिप्रायको जान गयी ॥ ९४ ॥ तुम भरतके कहनेके अनुसार रामका मरण अथवा रामके मर जानेपर मुझे मांगना चाहते हो । परन्तु याद रखो, मैं तुम्हारे उचित या स्त्री नहीं होने की और तथा मर जाऊंगी ॥ ९५ ॥ सीताके इस वचनको सुनकर सुमित्रापुत्र लक्ष्मण जानकी से कहने लगे- हे माता ! मेरी बात सुनो ॥ ९६ ॥ रामकी आज्ञासे तुम्हारी रक्षण रूपान्तर पूर्वक तुमने जो बाणरूपी बाणसे ताड़ित किया है उसका फल तुम शीघ्र पाओगी । ९७ ॥ तो भी मेरे कहे हुए इस हितकारी वचनको सुन लो । धनुषसे तुम्हारे आगे आज यह रेखा खींच रहा हूँ ॥ ९८ ॥ यह दुष्टोंके रक्षाके लिए और दुष्टोंके लिए दुर्लंघनीय तथा महान् भय उत्पन्न करनेवाली होगी । प्राणोंके कण्ठमें आ जानेपर भी तुम इस रेखाका उल्लङ्घन नहीं करना ॥ ९९ ॥ ऐसा कहकर धनुषके अग्रसे लक्ष्मण पञ्चवटीके बाहर खाईकी भांति सीमाकी बाण और रेखा खींच दी ॥ १०० ॥ तदनन्तर सीताको प्रणाम करके लक्ष्मण शीघ्र रामकी ओर चल दिये । उस समय रावण भिक्षुकका रूप धारण करके पंचवटीके द्वारपर जाकर रेखाके बाहर खड़ा हो गया और 'भवति भिक्षान्देहि' कहकर चुप हो रहा । १०१ । १०२ ॥ तब कृपामयी सीता उसको भिक्षा देनेके लिये बाहर आयी और हाथ बढ़ाकर भिक्षुसे 'भिक्षा लो' ऐसा कहा । १०३ । तब कमलके समान नेत्रोंवाली सीतासे भिक्षुने कहा कि मैं रेखाके भीतरसे दी हुई अन्न नहीं लेता ॥ १०४ ॥ यदि तुम गार्हस्थ्य आश्रमकी रक्षा करना चाहती हो तो रेखाके बाहर आकर भिक्षा दो ॥ १०५ ॥ भिक्षुके इस वचनको सुनकर 'कहीं शाप न लगे' इस डरसे बायें पाँवको रेखाके बाहर रख और लम्बा हाथ करके ॥ १०६ ॥ जानकी 'यह भिक्षा लो' ऐसा बोली । तभी रावणने उनको पकड़ लिया और भिक्षुका रूप त्याग तथा सीताको रथोंके ऊपर बिठाकरके पीछे

६८ आनन्दरामायणे [सर्गः ७

चकार तुमुलं युद्धं रावणेन स पक्षिराट् । निजपद्भ्यां मुखेनाथ चूर्णीकृत्य रथोत्तसम् ॥१०९॥ मगवृष्टिं विनिजित्य बभञ्ज तद्धनुर्महत् । मुकुटं न दश मंछिद्य कृत्वा देहं तु जर्जरम् ॥११०॥ मूर्च्छितं रावणं कृत्वा तां सीतां नेन्यवैनयत् । स्वस्थाभूतो दशास्योऽपि ताडयामास तं पदा ॥१११॥ क्रोधेन भृशताविद्धः पक्षिणा जर्जरीकृतः । ततो जटायुः पतितो वमन् रक्तं मुखेन सः ॥११२॥ ततो विहायसा सीतां निनाय रावणः पुनः । रामरामेति जल्पन्ती सीताऽभूम्यस्तलोचना ॥११३॥ उत्ससर्ज वरध्वाध पथि स्वाभरणानि सा । दृष्ट्वाऽधः पर्वते प्रोच्चैः संस्थितान् पञ्च वानरान् ॥११४॥ प्राक्षिपत्कपिमध्येऽथ भूषनानि नृपोत्तमम् । ततो दशास्यस्तां नीत्वा ह्यशोके सन्यवेशयत् ॥११५॥ प्रार्थयामास तां सीतां नोत्तां सा ददौ तदा । तस्याः संरक्षणार्थाय राक्षसीश्च सहस्रशः ॥११६॥ आज्ञापयद्गृहास्वः स स्वयं गेहं विवेश ह । तदेन्द्रो ब्रह्मवाक्येन पायसं वर्षतुष्टिकृत् ॥११७॥ ददौ रहस्य सीतायै तेन तुष्टा बभूव सा । समर्प्य पायसं किंचिद्रामाय लक्ष्मनाय च ॥११८॥ सुरातिथिभ्यो दत्त्वा दत्वा धेनु च खेचरान् । दत्त्वाऽथ त्रिजटां किंचिद्भक्षयामास जानका ॥११९॥ मन्त्र्य रावणेनापि राक्षसांश्च षोडश । प्रैषिता रामघातार्थं ते कबन्धेन भक्षिताः ॥१२०। यत्र यत्र पञ्चवट्यां रामवाणभयान्मृगः । चचार गौतमीतारे सस्थानं तत्र तत्र हि ॥१२१॥ स्थानसङ्ख्यान्यनेकानि जग्रान्ति च पुराणि हि । मृगस्य पतितं यत्र नूपुरं परिधावता ॥१२२॥ नूपुराख्यो महाग्रामः प्रोच्यते गौतमात्तटे । गमबाणप्रहारेण चपलाक्षोऽपतद्भुवि ॥१२३॥ मृगो यत्र महाँस्तत्र चापल्याग्राम इष्यते । गौतमातटे ग्रासभूम्यां रामवाणहतो मृतः ॥१२४॥ पतितो यत्र तच्चिह्ने दृश्यतेऽद्यापि मानवः । सौमित्रिचापजा रेखा पञ्चवट्याः समन्ततः ॥१२५॥

सीता जब भासा जा रहा था, तभी जटायुन उसे देख लिया ॥ १०७ । १०८ ॥ तब पक्षिराज जटायुन रावणके साथ तुमुल युद्ध किया अपने पाँवों और चांचसे मार-मारकर उसके रथका चूर-चूर कर दिया ॥ १०९ ॥ भंडी गदाद्वारा पीठ डाला। उसका बड़ा भारी धनुष तोड़ दिया। मुकुटोंको काट डाला और उसके शरीरको जर्जरित कर दिया ॥ ११० ॥ इतना ही नहीं, रावणको मूर्च्छित करके वह सीताको लौटा लाने लगा। तभी रावण भी स्वस्थ होकर उसको पाँवोंसे मारने लगा ॥ १११ ॥ बड़ा क्रोध करके रावणने पक्षीको और पक्षीने रावणको जर्जर कर दिया, अन्तम जटायु घायल होकर धरनीपर गिर पड़ा ॥ ११२ ॥ तब रावण सीताको लेकर आकाशमार्गसे लङ्काकी ओर लौटपड़ा। अभागी सीता नीचे झाँकती 'हा राम-हा राम' चिल्लाने लगी ॥ ११३ ॥ उसी समय उन्होंने नीचे एक उन्नत पर्वतके शिखरपर बैठे हुए पाँच बन्दर सुग्रीव-हनुमान् आदिको देखा और अपनी साड़ी को फाड़ तथा उसके टुकड़ेमें अपने गहने बांधकर वही गिरा दिये। उधर दश-मुख रावणने सीताजी को जाकर लङ्काके अशोकाटविकामें रखा ॥ ११४ ॥ ११५॥ प्रेम करनेके लिये उसने सीता-से बड़ी प्रार्थना की, परन्तु सीता किसी प्रकार सहमत नहीं हुई और न उसकी बातोंका कुछ उत्तर ही दिया। उनका रक्षाके लिये रावणने वहाँ हजारों राक्षसिय नियुक्त कर दीं ॥ ११६ । उनको रक्षा करनेकी आज्ञा देकर रावण अपने महलमें चला गया। इसी अवसरपर ब्रह्माके कहनेसे इन्द्रने वहाँ जाकर छह भर तक भूखको मिटा-कर सन्तुष्ट रखनेवाला पायस (खीर) एकान्तमें सीता को दिया। इससे सीता बड़ी प्रसन्न हुई। उन्होंने राम तथा लक्ष्मणके नाम उसमेंसे कुछ पायस निकाला ॥ ११७॥ ११८ ॥ कुछ देवताओंको दिया। कुछ गोवो तथा पक्षियोंको खिलाया और थोड़ासा त्रिजटाको देकर बादमें बची हुई थोड़ीसी खीर जानकीने स्वयं खाया ॥११९॥ तदनन्तर रावणने सलाह करके सोलह राक्षसोंको रामको मारनेके लिये भेजा, परन्तु वे सब रास्तेमें ही कबन्ध-के द्वारा खा डाले गये ॥ १२० ॥ उस समय पञ्चवटीमें रामके बाणके भयसे जहाँ-जहाँ मृगरूपी मारीच गया था, गौतमीके किनारे वहाँ सर्वत्र अनेक नामवाले स्थान स्थापित हुए। जिस जगह दौड़ते हुए मृगका नूपुर गिर पड़ा था, वहाँ नूपुरपुर नामका बड़ा भारी गाँव बस गया। रामके बाणके ताड़ित होकर चपल नेत्रोंवाला मृग जहाँ पृथ्वीपर गिर गया था, वहाँ बड़ा भारी चापल्य नामका गाँव अब भी बसा हुआ दीखता है, गोदावरीके किनारे