भारतकोश
संग्रह पर लौटें

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

६६ गीतिकापादः ॥ धन करे । यह क्रिया उस समय तक करे जब तक अविशेष कर्ण लब्ध न हो अवशिष्ट मन्दकर्ण स्फुट होगा। वृत्तकर्म तो भुजज्या को ओजपद औ युग्मपद के वृत्त के अन्तर से गुणन कर व्यासार्द्ध से भाग देवे, भागफल ओज पद वृत्त में धन को ऋण करे । ओजपद वृत्त में धन को ऋण करे । औ ओजवृत्त में अन्य से न्यून द्वारा धन और अधिक में ऋण । वह स्फुट वृत्त होता है ॥ २४ ॥ भूताराग्रहविवरं व्यासार्धहृतस्स्वकर्णसंवर्गः । कक्ष्यायां ग्रहवेगो यो भवति स मन्दनीचोच्चे ॥२५॥ अन्त्योपान्त्यस्फुटकर्मसिद्धयोश्शीघ्रकर्णमन्दकर्णयोस्संवर्गो व्यासार्धहृतो भूताराग्रहविवरं भवति । भूमेस्ताराग्रहणाञ्चान्तरालं कलात्मकमित्युक्तं भवति । ताराग्रहाणां विक्षेपानयने भूताराग्रहविवरं भागहारो भवति । तत्र स्वपातो- नभुजज्यां स्वपरमविक्षिप्त्या निहत्य स्वेन भूताराग्रहविवरेण विभजेत् । तत्र लब्धं स्वविक्षेपो भवति । तत्रास्य विनियोगः कक्ष्यायामिति । अत्र प्रकाशि- काकारः । भूताराग्रहविवरव्यासार्धविरचितायां कक्ष्यायां यो ग्रहस्य जवस्सम- न्दनीचोच्चे भवति । तावत्प्रमाणायां कक्ष्यायां ग्रहो मन्दस्फुटगत्या गच्छती- त्यर्थः । इत्याह । अस्मान् किन्त्वेतन्नोपपन्नमिति प्रतिभाति । अथवा योजना । कक्ष्यावृत्ते स्फुटग्रहस्य मध्यादधि भवति । एवं शीघ्रेऽपीति । अथवा कक्ष्यायां गच्छतो ग्रहस्य प्रतिमण्डलतो बहिरन्तर्वा यावती परमा गतिस्तावत्प्रमाणव्या- सार्धं मन्दनीचोच्चवृत्तं भवति । एवं शीघ्रेऽपीति ॥ भा०:—तारा और ग्रहों के विक्षेप लाने में भूतारा ग्रह विवर भाग हार होता है । उसमें अपने पात से ऊन भुजज्या को स्वपरम विक्षिप्ति से अन्तर गुणन कर अपने भूतारा ग्रह से भाग देवे भागफल स्वविक्षेप होता है । कक्षा वृत्त में स्फुट ग्रह का मध्य से होता है । एवं शीघ्र में भी अथवा कक्षा में चले ग्रह का प्रति मण्डल से बाहर या भीतर जितनी परमागति होती है उतने परिमाण व्यासार्द्ध मन्दनीचोच्च वृत्त होता है । इसी प्रकार शीघ्र में भी जानना ॥ २५ ॥ इति पारमेश्वरिकायां भटदीपिकायां कालक्रियापादस्तृतीयः । ───::0::───

आर्यभटीये- ६१ अथ गोलपाद आरभ्यते । तत्रापमण्डलसंस्थानमाह । मेषादेः कन्यान्तं सममुदगपमण्डलार्धमपयातम् । तौल्यादेर्मीनान्तं शेषार्धं दक्षिणेनैव ॥१॥ · मेषादिकन्यान्तै राशिभिरुपलक्षितमपमण्डलस्यार्धमुदगपयातम् । तौल्या- दिमीनान्तै राशिभिरुपलक्षितं शेषार्धं दक्षिणेनापयातम् । सममपयातम् । ए- तदुक्तं भवति । मेषादेः क्रमेण कन्यादेरुत्क्रमेण च सममपयाति । मेषसमं कन्या या अपयानम् । वृषसमं सिंहस्य । इत्यादि । अपयानं हि मण्डलस्य क्रमेण भ- वंति । तथा तुलासमं मीनस्यापयानम् । वृश्चिकसमं कुम्भस्य । इत्यादि । मेषादेः कन्यान्ताच्च त्रिराश्यन्तरे परमापयानं भवति । चतुर्विंशतिभागाः परमापयानम् । भापक्रमो ग्रहांशा इति गीतिकासूक्तं तत् ( श्लो० ३ । ) . अत्र मेषादिकन्यान्त- शब्दौ पूर्वस्वस्तिकापरस्वस्तिकयोगेतराविभागयोर्वाचकौ । अतो यदा धनात्मक। अयनसंस्कारभागाः पञ्चदश भवन्ति' तदा मीनमध्यं पूर्वस्वस्तिकगतं कन्यामध्य- मपरस्वस्तिकगतम् । तदा मीनमध्यात् कन्यामध्यान्तमर्धमुदगपयातं शेषमर्धं दक्षिणतोऽपयातम् । यदा ऋणात्मकाः पञ्चदशभागा अयनाख्यास्स्युस्तदा मेष- मध्यं पूर्वस्वस्तिकगतं तुलामध्यमपरस्वस्तिकगतम् । तदा मेषमध्यात्तुलामध्या- न्तमर्धमुदगपयातं शेषमर्धं दक्षिणतोऽपयातम् । इति वेद्यम् । अतएव मेषादितः प्रवृत्तेष्वपक्रममानयनायनसंस्कारः क्रियते ॥ अथापक्रममण्डलधारिण आह । भा०;-मेष राशि से कन्या तक अर्थात् मेष, वृष, मिथुन, कर्कट, सिंह, कन्या, अपमण्डल का आधा भाग उत्तर की ओर ढलता है । और तुला से मीन राशि तक अर्थात् तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ, मीन तक अपमण्डल दक्षिण की ओर चलता है । सम अपयान का अर्थ यह है कि मेष राशि के तुल्य कन्या का अपयान, ( चलना ) वृष के तुल्य सिंह का, मिथुन के तुल्य । मेष राशि से कन्या राशि पर्य्यन्त तीन ३ राशि अन्तर पर परमापयान होता है । चौबीस २४ भाग परमापयान होता है । यहां मेष, वृष, मिथुन, कर्कट, सिंह, कन्या, इन छः राशियों को अर्थात् राशि चक्र के आधे भाग को "पूर्वस्व- स्तिक " कहते हैं । और तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ, मीन, इन छः रा- शियों को अर्थात् राशिचक्र के अपरार्द्ध को "अपरस्वस्तिक" कहते हैं । इस लिये जब धनात्मक अयन संस्कार १५ भाग होता है तो मीन मध्य 'पूर्वस्व- स्तिक, गत और कन्या मध्य अपरस्वस्तिगत होता है । तब मीन मध्य से कन्या मध्यांन्तर्गत आधा मण्डल उत्तर को चलता है और शेषार्द्ध दक्षिण को चलता है । जब ऋणात्मक १५ भाग अयन नाम होता है । तब मेष मध्य पूर्व

६८ गीतिकापादः ॥ स्वस्तिकगत एवं तुल्य मध्य अपरस्वस्तिकगत होता है। तब मेष के मध्य से तुला मध्यान्त-आधा उत्तर अपयान होता है और शेषार्द्ध दक्षिण से अप- यान होता है । इसलिये मेष की आदि से अपक्रम लाने का संस्कार होता है ॥ १ ॥ ताराग्रहेन्दुपाता भ्रमन्त्यजस्रमपमण्डलेऽर्कश्च । अर्काच्च मण्डलार्धे भ्रमति हि तस्मिन् क्षितिच्छाया ॥ २॥ ताराग्रहाणां पाताश्चेन्दुपातश्चार्कश्च सदापमण्डले भ्रमन्ति। अर्काच्चमण्डलार्धे ऽपमण्डले भूच्छाया सदा भ्रमति। शशिकुजादयश्च स्वे-स्वे विक्षेपमण्डले चरन्ति॥ विक्षेपमण्डलस्य संस्थानमाह । भा०:-तारा, ग्रह, चन्द्रमा, इनके पात और सूर्य सदा अपमण्डल में भ्रमण करते हैं। सूर्य से मण्डल के आधे अपमण्डल में भूच्छाया सदा भ्रमण करती है। चन्द्रमा, मङ्गल आदि अपने २ विक्षेपमण्डल में चलते हैं ॥ २ ॥ अपमण्डलस्य चन्द्रः पाताद्यात्युत्तरेण दक्षिणतः । गुरुकुजकोणाश्चैवं शीघ्रोच्चेनापि बुधशुक्रौ ॥ ३ ॥ स्फुटचन्द्रो यदापमण्डलस्थपातसमो भवति तदा चन्द्रोऽपमण्डले चरति । ततः क्रमेणोत्तरेण याति । पातात्त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसममुद्गमनम् । पा- तात् षड्राश्यन्तरे स्थितश्चन्द्रोऽपण्डले चरति । तत्र हि द्वितीयपातस्य स्थिति- रुक्ता । तस्माद्द्वितीयपातात् क्रमेण दक्षिणतो याति । तत्रापि पातात्त्रिराश्य- न्तरे परमविक्षेपसमं दक्षिणायनम् । एवं चन्द्राधारस्य विक्षेपमण्डलस्य संस्थान मुदितम् । परमविक्षेपस्तु कार्धमित्युक्तं (दशगीतिकायाम् ८।) सार्धाश्चत्वारोंऽशा इत्यर्थः ॥ गुरुकुजकोणाश्चैवम् । यथा मन्दस्फुटसिद्धश्चन्द्रस्स्वपातसमोऽपमण्डले च- रति तथा गुरुकुजकोणाश्च स्वमन्दस्फुटे पातसमेऽपमण्डले चरन्ति । ततः क्रमे- णोत्तरेण यान्ति । पातात्त्रिराश्यन्तरे मन्दस्फुटे परमविक्षेपसममुद्गमनम् । पा तात् षड्राश्यन्तरे मन्दस्फुटेऽपमण्डले चरन्ति । ततः क्रमेण दक्षिणतो यान्ति । तत्रापि त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसमं दक्षिणगमनम् । एवं गुरुकुजमन्दानामा- धारभूतस्य विक्षेपमण्डलस्य संस्थानम् । शीघ्रोच्चेनापि बुधशुक्रौ । स्वशीघ्रोच्चे- नाप्यपमण्डलादुदग्दक्षिणतश्च चरतो बुधशुक्रौ । अपिशब्दान्मन्दस्फुटवशाच्च । एतदुक्तं भवति । बुधशुक्रयोस्स्वमन्दफलं स्वशीघ्रोच्चे व्यस्तं कृत्वा, तस्मात्स्वपातं विशोध्य विक्षेपस्साध्य इति । अतो मन्दफलसंस्कृते शीघ्रोच्चे स्वपातसमेऽपम- ण्डले चरतः । ततः क्रमेणोद्गयातः । पातात्त्रिराश्यन्तरे शीघ्रोच्चे परमविक्षेपस-

आर्यभटीये- ६९ तमुद्ग्गमनं षड्राश्यन्तरेऽपमण्डले चरतः। तस्मात् क्रमेण दक्षिणतश्चरतः। तत्रा- पे त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसमं दक्षिणगमनम्। इति। एवं सर्वेषां विक्षेपम- ण्डलम् अपमण्डले स्वपातद्वयभागयोर्बद्धताभ्यां त्रिराश्यन्तरे उदग्दक्षिणतश्चापमण्ड- लात्परमविक्षेपान्तसितं भवति। परमविक्षेपस्तु शनिगुरुकुज खकगार्धं भृगुबुध ष इत्युक्तम्। (दशगीतिकायाम् ६।) केचिदाचार्या गुरुकुजशनीनां शीघ्रोच्चफलं स्वपातेऽपि ग्रहवत् कृत्वा तथाकृतं स्वपातं स्फुटग्रहाद्विशोध्य विक्षेपानयनं कुर्वन्ति बुधशुक्रयोस्तु स्वमन्दफलं स्वपाते कृत्वा तं पातं शीघ्रोच्चाद्विशोध्य विक्षेपं कुर्वन्ति। तथाच लल्लाचार्यः। "क्षितिसुतगुरुसूर्यसूनुपाताः स्वचलफलेन युता ग्रथा तथैव। शशिसुतसितयोः स्वपातभागाः स्वमृदुफलेन च संस्कृताः स्फुटाः स्युः॥" इति। अस्मिन् पक्षे कुजगुरुशनीनां स्फुटग्रहात्पातो नम्रं। इन्द्रादीनामर्क- क्षेपप्रकर्षसन्निकर्षकृतोदयास्तमयस्य परिज्ञानमाह। भा०:—स्फुट चन्द्रमा जब अपमण्डलस्थ पात सम होता है। तब क्रम से उत्तर ओर होकर जाता है। पात से तीन राशि के अन्तर पर परमविक्षेप सम-उत्तर गमन करता है। पात से ६ राशि के अन्तर पर स्थित चन्द्रमा अप- मण्डल में चलता है। उसी स्थान में दूसरे पात का सम्भव होता है। इस लिये उसकी स्थिति कही गयी। उस दूसरे पात से क्रमशः दक्षिण करके जाता है। वहां भी पात से तीन राशि के अन्तर पर परमविक्षेप सम दक्षिणायन होता है। एवं चन्द्राधार विक्षेपमण्डल का संस्थान कहा है। और परम विक्षेप ४ अंश ३० कला है (पा० ३। गी० ८) जिन राशियों का सम अप- यान होता उनकी निम्न लिखित चक्र द्वारा दिखलाया जाता है:— समअपयानचक्र ॥ ० जिन दो राशियों में सम अपयान होता। जिन दो राशियों में सम अपयान होता। राशि के | तुल्य || राशि के | तुल्य मेष | कन्या || तुला | मीन वृष | सिंह || वृश्चिक | कुम्भ मिथुन | कर्कट || धनु | मकर कर्कट | मिथुन || मकर | धनु सिंह | वृष || कुम्भ | वृश्चिक कन्या | मेष || मीन | तुला यह चक्र इसी पाद के दूसरी गी० के आशय से बना है।

४. गोल पाद (खगोल मण्डल, ग्रहण व उपसंहार)

७० गीतिकापादः ॥ भा०:—जिस प्रकार मन्दस्फुट चन्द्रमा स्वपात सम अपमण्डल में चलत है उसी प्रकार गुरु, कुज, और कोण स्वमन्दस्फुट पात सम अपमण्डल मे चलते हैं। तब क्रमशः उत्तर होकर जाता है। पात से तीन राशि के अन्तर पर मन्दस्फुट में परमविक्षेपसम उत्तर गमन करता है। पात से ६ राशि के अन्तर पर मन्दस्फुट अपमण्डल में चलते हैं। तब क्रम से दक्षिण से जाते हैं। वहां भी तीन राशि के अन्तर पर परम विक्षेप सम दक्षिण को जाता है। एवं गुरु, कुज, मन्द के आविर्भूत विक्षेपमण्डल का संस्थान है बुध और शुक्र के स्वमन्दफल को अपने शीघ्रोच्च में व्यस्त (उलटा) करके उससे अपने पात को घटाकर विक्षेप साधे। इसलिये मन्दफल संस्कृत शीघ्रोच्च स्वपात सम अपमण्डल में चलते हैं; तब क्रम से उत्तर जाते हुए पात से तीन राशि के अन्तर पर शीघ्रोच्च में परम विक्षेपसम उत्तर गमन छः राशि अन्तर पर अपमण्डल में चलने से। तब क्रम से दक्षिण जाते हुए वहां भी राशि के अ- न्तर पर परमविक्षेप सम दक्षिण गमन करतां है। इसीप्रकार सब का वि- क्षेपमण्डल अपमण्डल में स्वपात के दोनों भाग में बन्धा उन दोनों से तीन राशि के अन्तर पर उत्तर दक्षिण करके अपमण्डल से परम विक्षेपान्तमित होता है ॥ ३ ॥ चन्द्रोऽशैर्द्वादशभिर्विक्षिप्तोऽर्कात्तरस्थितैर्दृश्यः । नवभिर्भृगुर्भृगोस्तैर्द्वयधिकैर्द्वयधिकैर्यथाश्लक्ष्णाः ॥४॥ अविक्षिप्तो मृगाङ्कस्स्वार्कान्तरस्थितैर्द्वादशभिरंशैर्दृश्यः । (नवभिर्भृगुः । न वभिः कालांशैर्भृगुर्दृश्यः )। नवभिर्विनाडिकाभिरित्यर्थः । भृगोस्तैस्तैर्द्वयधि कैर्गुरुर्दृश्यः । एकादशभिः कालभागैरित्यर्थः । तैर्द्वयधिकैर्बुधो दृश्यः । त्रयोद शभिः कालभागैरित्यर्थः । तैर्द्वयधिकैश्शनिर्दृश्यः । पञ्चदशभिः कालभागैरि- र्थः । तैर्द्वयधिकैः कुजोदृश्यः सप्तदशभिः कालभागैरित्यर्थः । यथाश्लक्ष्णाः । थासूक्ष्मा इत्यर्थः । शुक्राद्गुरुस्सूक्ष्मः । ततो बुधः । ततो मन्दः । ततः कुजः । * गुरुबुधशनिभौमाशशिशिङअपानमांश्का इति (दशगीतिकायाम् ५ ।) ह्यदशात्र श्लोक्तः । विक्षिप्ते ग्रहे तु दर्शनसंस्कारयुतग्रहसूर्ययोरन्तरालग तैरंशैर्यथोक्तसं र्दृश्यो भवति । स्वतोप्रकाशस्य भूम्यादेः प्रकाशहेतुमाह । भा०:—सूर्य्य से १२ अंश दूर पर चन्द्रमा दृश्य होता है, ९ नौ काल अर्थात् विनाडिका से शुक्र दृश्य होता है, गुरु ११ कालांश, बुध १३ काल

आर्यभटीये- ७१ शनि १५ कालांश, मङ्गल १७ कालांश पर दृश्य होते हैं। जो २ ग्रह जैसे २ सूक्ष्म होते हैं। वह २ ग्रह वैसे २ अधिक कालांश पर दीख पड़ते हैं। शुक्र से गुरु सूक्ष्म, पुनः बुध, तब शनैश्चर, फिर मङ्गल है ॥ ४ ॥ · भूग्रहभानां गोलार्धानि स्वच्छायया विवर्णानि। अर्धानि यथासारं सूर्याभिमुखानि दीप्यन्ते ॥५॥ भूमेश्चन्द्रादीनां ग्रहाणां भानामश्विन्यादितारकाणामितरतारकाणाञ्च गो- लार्धानि सर्वतोवृत्तानां स्वशरीराणामर्धानि स्वच्छायया विवर्णानि स्वभावसि- द्धेन रूपेण विवर्णानि । अप्रकाशात्मकानि । अथवा स्वच्छायया स्वशरीरेणार्क- करव्यवधानादुत्पन्ना या छाया तमोरूपा तया विवर्णानीति। सूर्याभिमुखा- न्यन्यान्त्यर्धानि यथासारं दीप्यन्ते । अल्पशरीरा अल्परूपा दीप्यन्ते महाश- रीरा महारूपा दीप्यन्ते इत्यर्थः । चन्द्रस्य चार्धं सदा प्रकाशवद्भवति । अमावास्यायां चन्द्रस्योध्वार्धं प्रकाशवद्भवति । तस्मादस्माभिस्तदर्धमदृश्यं भवति । प्रतिपदादिषु क्रमेण सितभागोऽधो लभ्यते । पूर्णायमधोऽर्धं सर्वं सितं भवति । तस्मादस्माभिर्दृश्यमर्धं सितं भवति । बुधशुक्रावर्कादधस्स्था- वपि तयोस्सूर्यस्यच्या सूर्यबिम्बस्य महत्त्वाच्च सदा सितमेव तयोर्बिम्बं भवति । कक्ष्यासंस्थान भूस्थानञ्चाह । भा०:-पृथिवी, चन्द्रमा, एवं अन्यान्य ग्रह, अश्विनी आदि तारागण के गो लार्ड् अर्थात् आधा भाग-अपने शरीर का आधा भाग अपनी छाया से (सूर्य्य के प्रकाश के कारण) अप्रकाशात्मक होता है। और शेषार्द्ध इनके सूर्य्य के सम्मुख होने से प्रकाशित होते हैं। अल्प शरीर वाले अल्प रूप से, बड़े शरीर वाले बड़े रूप से प्रकाशित होते हैं। चन्द्रमा का आधा भाग सदा प्रकाशवान् होता है ॥ ५ ॥ वृत्तभपञ्जरमध्ये कक्ष्यापरिवेष्टितः खमध्यगतः । मृज्जलशिखिवायुमयो भूगोलस्सर्वतोवृत्तः ॥६॥ भपञ्जरो नक्षत्रकक्ष्यां । वृत्ताकारनक्षत्रकक्ष्याया मध्ये भूर्भवति । कक्ष्यापरिवे- ष्टितः । चन्द्रादीनां ग्रहाणां कक्ष्यामध्यगत इत्यर्थः । खमध्यगतः । ब्रह्माण्डक- टाहावच्छिन्नास्याकाशस्य मध्यगतः । मृज्जलशिखिवाय्वात्मकः सर्वतोवृत्तश्च भू- गोलो भूमिर्भवति । भानामध इत्यादि सिद्धस्य भूस्थानस्य पुनर्वचनं प्राणि- चारप्रदर्शनशेषतया एवंभूतायां भुवि सर्वत्र प्राणिनस्संचरन्तीतिप्रदर्शनार्थं तत्प्रा- ण संचारं प्रदर्शयति ॥

७२ गीतिकापादः ॥ भा०:-वृत्ताकार नक्षत्र कक्षा में पृथिवी है, चन्द्रमा, सूर्य्य आदि ग्रहकक्षा से परिवेष्टित आकाश के बीच जिस प्रकार दो कटाह के सम्पुट की नाईं अवस्थित है । मृतिका, जल, वायु, अग्निमय सब ओर से घिरा हुआ भूगोल अवस्थित है ॥ ६ ॥ यद्वत् कदम्बपुष्पग्रन्थिः प्रचितस्समन्ततः कुसुमैः । तद्वद्धि सर्वसत्त्वैर्जलजैस्स्थलैश्च भूगोलः ॥७॥ यथा कदम्बाख्यवृक्षस्य कुसुमग्रन्थिसमन्ततः सर्वत ऊर्ध्वभागे पार्श्वेषु कुसुमैः प्रचितः । तथा वृत्ताकारो भूगोलश्च जलजैस्सर्वसत्त्वैः स्थलजैस्सर्वसत्त्वैः सर्वतः प्रचितः । भूमौ सर्वत्र स्थावरजङ्गमा नदीतटाकादयश्च भवन्तीत्यर्थः कल्पेन संभूतं भूमेर्वृद्ध्यु पचयमाह । भा०:-यह भूगोल कदम्ब के फूल के केशर के फैलावसा सब ओर पर्वत आराम, ग्राम, नदी आदि से घिरा हुआ है ॥ ७ ॥ ब्रम्हदिवसेन भूमेरुपरिष्टाद्योजनं भवति वृद्धिः। दिनतुल्ययैव रात्र्या मृदुपचितायास्तदिह हानिः ॥८॥ ब्रह्मदिवसेन भूमेरुपरिष्टाद्योजनं वृद्धिर्भवति । समन्ताद्योजनं वृद्धिर्भवती- त्यर्थः । दिन तुल्यया रात्र्या ब्रह्मणो रात्र्या मृदोपचिताया भूमेस्तद्धानिर्भवति। योजनं हानिर्भवतीत्यर्थः । अतः कल्पादौ पञ्चाशदधिकं योजनसहस्रं भूमेर्विष्क- म्भः । अन्तरालेऽनुपातेन कल्प्यः । इत्युक्तं भवति । भूमेः प्राग्गमनं नक्षत्राणां गत्यभावञ्चेच्छन्ति केचित् तन्मिथ्याज्ञानवशादित्याह । भा०:-एक ब्राह्म दिन में सब ओर से पृथिवी की एक योजन वृद्धि होती है, एवं ब्राह्मरात्रि में पृथिवी की एक योजन हानि होती है । इसलिये कल्प की आदि में पृथिवी का १०५० योजन व्यास होता है ॥ ८ ॥ अनुलोमगतिर्नौस्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत् । अचलानि भानि तद्वत् समपश्चिमगानि लङ्कायाम् ॥९॥ यथा नौस्थो नौयानं कुर्वन् पुरुषोऽनुलोमगतिस्स्वाभिमतां पश्चिमां दिशं गच्छन्नचलं नद्या उभयपार्श्वगतमचलं वृक्षपर्वतादिवस्तु विलोमगं प्राचीं दिशं गच्छदिव पश्यति तथा भानि नक्षत्राणि लङ्कायां समपश्चिमगानि कर्तृभूतानि अचलानि भूमिगतान्यचलवस्तूनि कर्मभूतानि विलोमगानीव प्राचीं दिशं गच्छन्तीव पश्यन्ति। लङ्कादि विषुवद्देशे ह्येव नक्षत्रपञ्जरस्य समपश्चिमगत्वम् ।

आर्यभटीये- ७३ वं ताराणां मिथ्याज्ञानवशादुत्पन्नां प्रत्यग्गमनप्रतीतिमङ्गीकृत्य भूमेः प्राग्ग- तैरभिधीयते । परमार्थतस्तु स्थिरैव भूमिरित्यर्थः । भपञ्जरस्य भ्रमणहेतुमाह । भा०:-जैसे नौका में बैठा हुआ मनुष्य किनारे की स्थिर वस्तुओं को दू- सरी ओर को चलते हुए देखता है, ऐसे ही मनुष्यों को सूर्य्यादि नक्षत्र जो स्थिर हैं, पश्चिम की ओर चलते हुए दीखते हैं और पृथिवी स्थिर मालूम होती है, परन्तु वास्तव में भूमि ही चलती है ॥ ९ ॥ उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवहेण वायुनाक्षिप्तः । लंकासमपश्चिमगो भपञ्जरस्सहग्रहो भ्रमति ॥१०॥ रव्यादीनामुदयास्तमयहेतुभूतो भपञ्जरो नक्षत्रगोलो राशिश्चक्रात्मकः प्रव- हाख्येन वायुना सदा आक्षिप्तो लङ्कायां समपश्चिमो ग्रहैस्सह भ्रमति । मेरु- मानं तत्स्वरूपञ्चाह । भा०:-सूर्य्यादि के उदय और अस्त के हेतु भूत भपञ्जर अर्थात् नक्षत्रगोल प्रवह नामक वायु द्वारा सदा आक्षिप्त लङ्का में सम पश्चिम ग्रहों के साथ चलता है ॥ १० ॥ मेरुर्योजनमात्रः प्रभाकरो हिमवता परिक्षिप्तः । नन्दनवनस्य मध्ये रत्नमयस्सर्वतोवृत्तः ॥११॥ मेरुर्योजनमात्रोच्छ्रितस्तावद्विस्तृतश्च । सर्वतोवृत्तो रत्नमयत्वात्प्रभाकरश्च प्रभाशामाकरः । हिमवता पर्वतेन परिक्षिप्तो नन्दनवनस्य मध्ये भवति । भू- मेरुर्ध्वमधश्च निर्गतो मेरुरित्याह । तथाच मयः । ( सूर्यसिद्धान्ते भूगोला- ध्याये श्लो० ३२—३४ । ) “मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति । बिभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् ॥ तदन्तरपुटास्सप्त नागासुरसमाश्रयाः । दिव्यौषधिरसोपेता रम्याः पातालभूमयः ॥ अनेकरत्ननिचयो जाम्बूनदमयो गिरिः । भूगोलमध्यगो मेरुरुभयत्र विनिर्गतः ॥” इति ॥ मेरुबडवामुखाद्यवस्थानप्रदेशमाह । भा०:-मेरु योजनमात्र ऊंचा है और योजनमात्र विस्तृत है, सब ओर से घिरा हुआ रत्नमय होने से प्रकाशवान् है । हिमवान् पर्वत से परिक्षिप्त नन्दन . वन के बीच में अवस्थित है ॥ जैसा कि सूर्य्यसिद्धान्त में लिखा है:—ब्रह्मा की १०

१४ गीतिकापादः ॥ धारणात्मिका परमाशक्ति के ऊपर यह भूगोल अण्ड (ब्रह्माण्ड) के बीच आ- काश में भ्रमण करता हुआ अवस्थित है ॥ उस भूगोल के भीतर नाग और असुर आदि मनुष्य विशेष के निवास को ७ पाताल कहते हैं (अतल, वितल, सुतल, तल रसातल, रसातल, पाताल, जिन में अनेक प्रकार स्वप्रकाश युक्त रमणीक ओषधि हैं ॥ ( सू० सि० अ० १२ श्लोक ३२।३४) ॥११॥ स्वर्मेरू स्थलमध्ये नरको बडवामुखञ्च जलमध्ये । अमरमरा मन्यन्ते परस्परमधःस्थितान्नियतम् ॥१२॥ मेरुभागगतं भूमेरर्धं भूप्राचुर्यात्स्थलसंज्ञम् । बडवामुखमधं जलप्राचुर्याज्ज- लसंज्ञम् । तत्र स्थलमध्ये 'मेरुस्स्वर्गश्च भवति । जलमध्ये नरको बडवामुखञ्च भवति । अमरास्स्वर्गवासिनः । मरा नरकवासिनः । स्वर्गवासिनोऽस्माकमध- स्स्थिता नरकवासिन इति मन्यन्ते । नरकवासिनश्च तथास्माकमधस्स्थिता- स्स्वर्गवासिन इति मन्यन्ते । “उपरिष्टात् स्थितास्तस्य सेन्द्रां देवा महर्षयः । अधस्तादसुरास्तद्वद्द्विषन्तोऽन्योन्यमाश्रिताः ॥” इति । (सूर्य्यसिद्धान्ते भूगोलाध्याये श्लो० ३५ । ) तस्य मेरोरिति शेषः । “ततः समन्तात्परधिः क्रमेणायं महार्णवः । मेखलावत् स्थितो धात्र्या देवासुरविभागकृत् ॥” इति च (तत्रैव श्लो० ३६ । ) ॥ स्थलजलांशयोस्सन्धौ भूमेः परितो भूप- रिधिचतुर्थभागान्तरालव्यवस्थितांश्चतस्रो नगरीराह । भा०:-मेरु भागगत भूमि का आधा भाग मृत्तिका की अधिकता से स्थल संज्ञक है। और बड़वामुख शेष आधा भाग जल की अधिकतर से नरक संज्ञक है। उस स्थल में मेरु (स्वर्ग) रहता है। जल में बडवामुख (नर- क) है। अमर, (स्वर्गवासी) मरा (नरकवासी) स्वर्गवासी गण समझते हैं कि नरकवासी लोग हमारे नीचे रहते हैं एवं नरकवासी गण जानते हैं कि स्वर्गवासी गण हमारे नीचे रहते हैं ॥ १२ ॥ उदयो यो लङ्कायां सो ऽस्तमयस्सवितुरेव सिद्धपुरे । मध्यान्हो यवकोट्यां रोमकविषये ऽर्धरात्रस्स्यात् ॥१३॥ लङ्का दक्षिणदिग्गता । तस्यां य उदयः । यदा सूर्योदय इत्यर्थः । सिद्धपुरे स एवास्तमयः । तदारवेरस्तमयस्स्यादित्यर्थः । सिद्धपुरी नाम नगर्युत्तरदिशि

आर्यभटीये १५ द्यतेत्यनेनोक्तं भवति । स एव लङ्कोदयो यवकोट्यां मध्याह्नस्स्यात् । तदा ध्याह्नकाल इत्यर्थः । पूर्वदिशि यवकोटिसंज्ञा नगरीत्यनेनोक्तं भवति । रोम- विषये स एवोदयोऽर्धरात्रस्स्यात् । पश्चिमदिशि स्थिता सा नगरीत्यनेनोक्तं प्रति । तथाच मयः (तत्रैव श्लो० ३९–४० ।) “समन्तान्मेरुमध्यात्तु तुल्यभागेषु तोयधेः । द्वीपेषु दिक्षु पूर्वादिन्गम्यो देवनिर्मिताः ॥ भूपृत्तपादे पूर्वस्यां यवकोटीति विश्रुता । भद्राश्ववर्षे नगरी स्वर्णप्राकारतोरणा ॥ याम्यायां भारतवर्षे लङ्का तद्वन्महापुरी । पश्चिमे केतुमालाख्ये रोमकख्या प्रकीर्तिता ॥ उदक् सिद्धपुरी नाम कुरुवर्षे प्रतिष्ठिता । तस्यां सिद्धा महात्मानो निवसन्ति गतव्यथाः ॥” इति ॥ रखेस्समन्ताद्भ्रमणात्प्रतिदेशं कालभेदस्य पूर्वादिदिग्विभागोऽत्र ङ्कामधिकृत्य मेरुस्थानात् कृतः ॥ मेरुलङ्कयोर्बडवामुखलङ्कयोश्चान्तरालप्रदेशं ङ्कोज्जयिन्योरन्तरालप्रदेशञ्चाह । भा०:--जिस समय लङ्का (दक्षिण दिशा में) में सूर्योदय होता, उस मय सिद्धपुरी (उत्तर दिशा में है) में सूर्यास्त, यव कोटी में मध्यान्ह (पूर्व शा में है) और रोमक नगर (पश्चिम दिशा में है) में आधीरात होती है ॥१३॥ स्थलजलमध्याल्लङ्का भूकक्ष्याया भवेच्चतुर्भागे । उज्जायिनी लङ्कायास्तच्चतुरंशे समोत्तरतः ॥१४॥ स्थलमध्यान्मेरुस्थानात् भूकक्ष्यायाश्चतुर्भागान्तरे लङ्का भवति । तथा जल मध्याद् बडवामुखस्थानाच्च भूकक्ष्यायाश्चतुर्भागान्तरे लङ्का भवति । लङ्कावत्सि- द्वयवकोटिरोमकविषयाश्च स्थलजलमध्याद्भूकक्ष्यांचतुर्भागे भवन्ति । लङ्का- स्समोत्तरदिशि चतुरंशे । भूकक्ष्याचतुर्भागस्य चतुरंशे । भूकक्ष्यायाष्षोडशांशे । जयिनी नाम नगरी भवति । उज्जायिनी लङ्कायास्समोत्तरदिशि भूकक्ष्यायाः देशांशे । इति केचिद्वदन्ति । तैरन्यान्तरञ्च प्रदर्शितम् । “लङ्कोत्तरतोज्जयन्ती भूपरिधेः पञ्चदशभागे ॥” ते ब्रह्मगुप्तः ॥ भूपृष्ठस्थितैर्ज्योतिश्चक्रस्य दृश्यमदृश्यञ्च भागमाह । भा०:--स्थल मध्य से अर्थात मेरुस्थान से भू कक्षा के चतुर्थ भाग अन्तर

७६ गीतिकापादः ॥ पर लङ्का है। जल स्थान से अर्थात बड़वा मुख स्थान से चतुर्थ भाग अन्तराल में लङ्का है। लङ्कां की नाई सिद्धपुर, यवकोटी और रोमक भी भूकक्षा के चतुर्थ भाग अन्तराल में है। लङ्का के समान उत्तरदिशा में भूकक्षा के चतुर्थ अंश के चौथे भाग में अर्थात् १६ अंश पर उज्जायिनी नगरी है ॥ १४ ॥ भूव्यासार्धेनोनं दृश्यं देशात्समाद्भगोलार्धम् । अर्धं भूमिच्छन्नं भूव्यासार्धाधिकञ्चैव ॥१५॥ समाद्देशात् पर्वतादिव्यवधानरहिताद्भू पृष्ठाद्भगोलार्धं ज्योतिश्चक्रस्योपर्यर्धं भूव्यासार्धेनोनं भूव्यासार्धतुल्यांशहीनं दृश्यं भवति। अपरमर्धं भूव्यासार्धेना- धिकं भूमिच्छन्नमदृश्यं भवति। एतदुक्तं भवति । ज्योतिश्चक्रस्य यदूर्ध्वार्धं तस्य पूर्वभागे भूव्यासार्धतुल्योंऽशोऽस्माभिरदृश्यो भवति भूपृष्ठव्यवधानात्। तथा प- श्चिमभागेऽपि भूव्यासार्धतुल्यांशोऽस्माभिरदृश्यो भवांत। अतस्ताभ्यामंशाभ्यां हीनमुपर्यर्धं समदेशे भूपृष्ठेऽवस्थितैर्दृश्यं भवति । अपरमर्धं ताभ्यामंशाभ्यां युतं भूमिच्छन्नत्वात् समदेशे भूपृष्ठेऽवस्थितैरदृश्यं भवति ॥ ज्योतिश्चक्रे देवासुर दृश्य- भागमाह । भा०:-सम देश से अर्थात् पर्वत आदि से व्यवधान रहित भूपृष्ठ से भगोलार्ध ज्योतिश्चक्र के ऊपर का आधा-भूव्यासार्द्ध से ऊन-अर्थात् भूव्यासार्द्ध तुल्यांश हीन दृश्य होता है। दूसरा आधा भूव्यासार्द्ध से अधिक भूमिच्छन्न-अदृश्य होता है। आशय यह है कि भूपृष्ठ के व्यवधान से ज्योतिश्चक्र का जो ऊर्ध्व अर्द्ध भाग है उस के पूर्व भाग में भूव्यासार्द्ध तुल्यांश हम लोगों से अदृश्य होता है। तथा पश्चिमभाग में भूव्यासार्द्ध तुल्यअंश हम लोगों से अदृश्य होता है। इस कारण उन अंशों से हीन ऊपर नीचे देश में भूपृष्ठ में अव स्थित पुरुष से दृश्य होता है। दूसरा अर्द्ध उन अंशों से युक्त भूमि से छिपे होने से समदेश में भूपृष्ठ पर अवस्थित पुरुष से अदृश्य होता है ॥ १५॥ देवाः पश्यन्ति भगोलार्धमुद्ङ्मेरुसंस्थितास्सव्यम् । अपसव्यगं तथार्धं दक्षिणबडवामुखे प्रेताः ॥१६॥ उद्ङ्गतमेरुसंस्थिता देवास्सव्यं भगोलार्थं ज्योतिश्चक्राभिमुखस्य लङ्काराज्य- स्य पुरुषस्य सव्यभागतं पश्यन्ति । उद्ङ्गतमर्धमित्यर्थः । दक्षिणभागतबड- वामुखे स्थिताः प्रेता नरकवासिनोऽपसव्यगं दक्षिणभाग्गतमर्धं पश्यन्ति ।

मेषादिगमुदगधं देवाः पश्यन्ति । तुलादिगं दक्षिणमर्धं नरकवासिनः पश्यन्ति । इत्यर्थः । केचिदेवं वदन्ति । ज्योतिष्चक्रस्योदगधं सव्यं सव्यगं मेरुस्था देवाः पश्यन्ति । दक्षिणमर्धमपसव्यगमसुराः पश्यन्ति । तथाच ब्रह्मगुप्तः । " सौम्यमपमण्डलार्ध मेषाद्यं सव्यगं सदा देवाः । पश्यन्ति तुलार्धं दक्षिणमपसव्यगं दैत्याः ॥ " इति । अत्रैवं योज्यम् । मेरुवडवामुखयोर्ज्योतिश्चक्रवद्भ्रमतां देवासुराणां सव्यगमपसव्यगञ्चेति । अपसव्यगशब्दो हि दक्षिणवाचकः । देवादीनां दिनप्र- माणमाह । भा०:—मेरुनिवासी ( देवगण ) ज्योतिष्चक्र के उत्तर गोलार्द्ध को देखते हैं और दक्षिण मेरुनिवासी ( प्रेत ) असुरगण दक्षिण गोलार्द्ध को देखते हैं । अर्थात् मेष, वृष, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, इन छः राशि पर्य्यन्त भगोलार्द्ध को देवगण देखते, उस समय दक्षिण मेरुनिवासी ( असुर ) तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ, मीन, राशि पर्य्यन्त दक्षिण गोलार्द्ध को देखते हैं ॥ १६ ॥ रविवर्षार्धं देवाः पश्यन्त्युदितं रविं तथा प्रेताः । शशिमासार्धं पितरश्शशिगाः कुदिनार्धमिह मनुजाः ॥१७ रविवर्षार्धे मेषमासादिकन्यामासान्तं देवासदोदितं रविं पश्यन्ति मेषा- दिकन्यान्तराशीनां मेरुक्षितिजादूर्ध्वगतत्वात् क्षितिजवच्चक्रमणाच्च । अतो मेषादिमासषट्कं देवानां दिनं भवति । तुलामासादि मीनमासान्तं देवा रविं कदाचिदपि न पश्यन्ति तुलादिराशिपट्कस्य मेरुक्षितिजादधोगतत्वात् क्षिति- जानुसारेण चक्रमणाच्च । अतस्तुलादिमासषट्कं देवानां रात्रिर्भवति । तथा प्रेताः । नरकवासिनश्च तथा रविवर्षार्धं रविं पश्यन्ति । किन्तु तुलामासादि मीनमासान्तं रविं पश्यन्ति । अतस्तदा तेषां दिनं भवति । मेषमासादि मीन- मासान्तं रविं कदाचिन्न पश्यन्ति ॥ अतस्तदा तेषां रात्रिर्भवति । मेरुबडवा मुखयोरूर्ध्वाधोदिशौ व्यत्यायाद्भवतः । अतस्तयोर्द्दिनरात्री च व्यत्ययेन भवतः ॥ मृगादिमासषट्कं देवानां दिनमिति यो व्यवहारस्स तु तत्र वैदिककर्मणां विहितत्वात् कृतः कर्कादिमासषट्के अविहितत्वात्तेषां रात्रिरिति च व्यवहारः कृतः । अत्र वराहमिहिरः । " मेषवृषमिथुनसंस्थे दिनमर्के कर्कटादिगे रात्रिः । मेरुस्थितदेवानामिनि यैरूक्तं नमस्तेभ्यः ॥ "

९८ गीतिकापादः ॥ ङति ॥ शशिगाःशशिमण्डलोर्ध्वभागगता पितरश्शशिमासस्य चान्द्रमास- स्यार्धं रविं पश्यन्ति । शशिमासस्यापरार्धं न पश्यन्ति। अतः पितॄणां चान्द्रमा- सार्धं दिनं भवति । तदर्धं रात्रिश्च । अमावास्यायां हि चन्द्रमण्डलादूर्ध्वगतो ऽर्को भवति । अतस्तदानीं पितॄणां दिनार्धं भवति । पौर्णमास्यां चन्द्रमण्ड- लादधोगतोऽर्कः । अतस्तदा पितॄणां रात्र्यर्धं भवति । अष्टम्यर्थयोरुदयास्त- मयौ च । कुदिनार्धमिह मनुजाः । मानुजास्तावन्दिनस्यार्धं रविं पश्यन्ति । अपरमर्धं न पश्यन्ति । गोलकल्पनामार्याद्वयेनाह । भा०:--मेष, वृष, मिथुन, कर्कट, सिंह, कन्या, इन छः मास पर्य्यन्त देव गण सदा सूर्य्य को उदित देखते हैं, इस कारण देवताओं का छः मास का एक दिन होता है। और तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ, मीन, इन छः मास पर्य्यन्त देवगण सूर्य्य को नहीं देखते अतएव इन छः मास की उनकी एक रात्रि होती है । और प्रेत या असुरगण तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ, मीन, इन छः मास पर्य्यन्त सूर्य्य को सदैव उदित देखते इस लिये असुरों को छः मास का एक दिन होता है। एवं मेष, वृष, मिथुन, कर्कट, सिंह, कन्या, इन छः मास पर्य्यन्त असुरगण सूर्य्य को नहीं देखते इस कारण इतने समय इनकी छः मास की एक रात्रि होती है । और पितृगण ( चन्द्रलोकनिवासी ) चान्द्र मास के आधे भाग पर्य्यन्त सूर्य्य को देखते हैं अतएव इनका हमारे १५ दिन का एक दिन होता एवं इतने ही (१५) की उनकी एक रात्रि होती है। क्यों कि अमावास्या को चन्द्रमण्डल के उपरले भाग में सूर्य्य दीख पड़ता इस का- रण पितृगण को उस समय मध्यान्ह होता है और पौर्णमासी को चन्द्रमण्डल से नीचे सूर्य्य रहता अतएव इस समय पितृगण की आधीरात होती है । और कृष्णपक्ष के अष्टमी को पितृ लोगों का सूर्य्योदय और शुक्लपक्ष की अष्टमी को सूर्य्यास्त होता है । मनुष्यों को सावन दिन के आधा भाग पर्य्यन्त सूर्य्य दीखता एवं अपरार्द्ध नहीं दीखता ॥ १७॥ पूर्वापरमधऊर्ध्वं मण्डलमथ दक्षिणोत्तरञ्चैव । क्षितिजं समपार्श्वस्थं भानां यत्रोदयास्तमयौ ॥ १८ ॥ वंशशलाकादिना निर्मितमेकं मण्डलं वृत्तं पूर्वापरमधऊर्ध्वं निदध्यात् । तत् सममण्डलं नाम भवति । तत्प्रमाणमेवापरं मण्डलं दक्षिणोत्तरमधऊर्ध्वं निदध्यात् । तद्दक्षिणोत्तराख्यं भवति । पुनरन्यन्मण्डलं तत्प्रमाणं समपार्श्वस्थं

तिर्यग्गतं दिक्‌चतुष्टयजनितस्वस्तिकं निदध्यात् । तत् क्षितिजं नाम । तस्मिन् क्षितिजे भानां नक्षत्राणामर्कादिग्रहाणाञ्चोदयास्तमयौ भवंतः ॥ भा०ः—वांस की शलाका आदि से मण्डल (वृत्त) बनावे, उस में पूर्व और पश्चिम भाग की क्रम से नीचे ऊपर रखे, वह 'सममण्डल', होगा । उसी के तुल्य दूसरा मण्डल दक्षिण, उत्तर क्रम से नीचेऊपर को रखे वह 'दक्षिणोत्तर मण्डल' होगा । पुनः एक तीसरा मण्डल उसी के बराबर तिरछे क्रम से दिक् चतुष्टय जनित स्वस्तिक रखे, उसका नाम 'क्षितिज' होगा । उस 'क्षितिज' में नक्षत्र ग्रहादिकों का उदय, अस्त का ज्ञान होगा ॥ १८ ॥ पूर्वापरदिग्लग्नं क्षितिजादक्षाग्रयोश्च लग्नं यत् । उन्मण्डलं भवेत्तत् क्षयवृद्धी यत्र दिवसनिशोः ॥१९॥ पूर्वप्रमाणमेवापरं मण्डलं • पूर्वापरस्वस्तिकयोस्तिर्यङ्निधायोत्तरस्वस्तिकगत- क्षितिजमण्डलादूर्ध्वमक्षाग्रेऽक्षज्यान्तरे दक्षिणोत्तरमण्डले लग्नं यथा भवति । तथा दक्षिणस्वस्तिकगतक्षितिजमण्डलादधश्चाक्षज्यान्तरे दक्षिणोत्तरमण्डले लग्नं यथा भवति तथा निदध्यात् । एतदुन्मण्डलं नाम भवति । दिवसनिशोः क्षय- वृद्धी अस्मिन्वेद्ये । एतत् खगोलनाम भवति । अस्यान्तर्गतं नक्षत्रगोलमप्यस्ति । तत्संस्थानन्तु । पूर्वापरमधरुध्वं तथा दक्षिणोत्तरमधऊर्ध्वञ्च समपार्श्वस्थं दिक्‌च- तुष्टयजनितस्वस्तिकञ्च बध्नीयात् । एतानि त्रीणि विषुवन्मण्डलानि । तेषु पूर्वापरं घटिकामण्डलाख्यं स्यात् । पुनरपरं मण्डलं पूर्वापरस्वस्तिकयोस्तिर्यङ्निधायाधस्स्व- स्तिकादुत्तरत उपरिस्वस्तिकाद्दक्षिणतश्च परमापक्रमतुल्यान्तरे दक्षिणोत्तरशला कयोर्बध्नीयात् पूर्वापरस्वस्तिकयोश्च बध्नीयात् । एतदपममण्डलं राश्याद्यङ्कितञ्च भवति । पुनर्घटिकामण्डलस्य दक्षिणत उत्तरतश्च स्वेच्छापक्रमान्तरेषु पूर्वापरा- यतानि तत्तत्स्थानसमानि मण्डलानि बध्नीयात् । तानीष्टस्वाहोरात्रमण्डलानि । पुनश्लक्ष्णामृज्वीमयश्शलाकां गोलस्य दक्षिणोत्तरस्वस्तिकद्वयाभिवेधिनीं निधा- य तदग्रयोर्द्वे शरद्वयिडके निश्चले निदध्यात् । पुनस्तद्वहिश्चरद्वयिडकयोरन्तरा- लतुल्यव्यास खगोलं कुर्यात् । पुनः खगोल उन्मण्डलदक्षिणोत्तरमण्डलसंपातद्वये वेधं कृत्वा तयोरयश्शलाकाग्रे प्रवेशयेत् । एवं स्वविषयगोलावस्थितिः । द्रष्टुव- शादधऊर्ध्वादिविभागः कार्यः । इत्याह । भा०ः—पूर्व 'अपर, और 'क्षितिज, रेखा के सङ्गम होकर दूसरा एक

८० गीतिकोपादः ॥ वृत्त रचना करे । वह स्वदेशीय अक्षांश परिमित उत्तर और दक्षिण ध्रुव से दूर अवस्थित होगां और इस वृत्त का नाम 'उन्मण्डल, होगा । इसी म- ण्डल, में सूर्य जब दीख पड़ता है उस समय दिन और रात्रि का ह्रास और वृद्धि होती है ॥ १९ ॥ पूर्वापरदिग्रेखाधश्चोधर्वा दक्षिणोत्तरस्था च । एतासां संपातो द्रष्टा यस्मिन् भवेद्देशे ॥ २० ॥ पूर्वापरदिग्गता या रेखा या चाधऊर्ध्वदिग्गता दक्षिणोत्तरदिग्गता च या तासां संयोगो द्रष्टृस्थाने भवति ॥ दृङ्मण्डलं दृक्क्षेपमण्डलञ्चाह । भा०:-पूर्वापर दिग्गत रेखा जो नीचे ऊपर को गई है, दक्षिणोत्तर दि- ग्गत है, उस का संयोग स्थान द्रष्टा का स्थान होता है ॥ २० ॥ ऊर्ध्वमधस्ताद्द्रष्टुर्ज्ञेयं दृङ्मण्डलं ग्रहाभिमुखम् । दृक्क्षेपमण्डलमपि प्राग्लग्नं स्यात्त्रिराश्यूनम् ॥२१ ॥ ऊर्ध्वाधोगतं द्रष्टृमध्यमिष्टग्रहाभिमुखं दृङ्मण्डलं भवति। पूर्वोक्तमण्डलानि भूमध्यमध्यानि । इदन्तु भूपृष्ठस्थितद्रष्टृमध्यं भवति । त्रिराश्यूनं प्राग्लग्नं दृ- क्क्षेपमण्डलं भवति । इत्यर्थः । दृङ्मण्डलदृक्क्षेपमण्डलयोर्लम्बनविधावुपयोगः गोलं यन्त्रेण भ्रामयन्ति केचित् । तत्रोपायं प्रदर्शयति । भा०:-ऊपर नीचे को गया हुआ द्रष्टा का मध्य इष्टग्रहाभि मुख दृङ्मण्डल होगा । पूर्वोक्त मण्डल सब भूमध्य मध्य है। यह तो भू पृष्ठस्थित द्रष्टा मध्य हुआ । अर्थात् तीन राशि ऊन प्राग् लग्न दृक्क्षेप मण्डल होता है ॥२१॥ काष्ठमयं समवृत्तं समन्ततस्समगुरुं लघुं गोलम् । पारत्तैलजलैस्तं भ्रमयेत्स्वधिया च कालसमम् ॥२२॥ काष्ठमयं वंशादिकाष्ठे निर्मितं न समवृत्तं सर्वतोवृत्तं समन्ततस्समगुरुं स- र्वावयवेषु समं गुरुत्वं यथा भवति तथा कृतम्। लघुमगुरुम् । एवंभूतं गोलं कृत्वा पारतादिभिस्तं स्वधिया च कालसमं भ्रमयेत् । अयमर्थः । भूमिष्ठदक्षिणोत्तरस्त- म्भयोरुपरि गोलप्रोतायश्शलाकाया अग्रे स्थापयेत् । गोलदक्षिणोत्तरच्छिद्रे च तैलेन सिञ्चेत् यथा निस्सङ्गो गोलो भ्रमति । गोलस्यापरतो गोलपरिधिसंमि- तदैर्घ्यं सार्धश्छिद्रं जलपूर्णां नलकां निदध्यात् ततो गोलस्यापरस्वस्तिके कीलकं निधाय तस्मिन्सूत्रस्यैकमग्रं बध्ध्वाथो विषुवन्मण्डलपृष्ठेन प्राङ्मुखं नीत्वा

आर्यभटीये- ८१ तत उपर्याकृष्य प्रत्यङ्मुखं तेनैव नीत्वा तदग्रबद्धं पारतपूर्णमलावु जलपूर्णे न- लके निदध्यात् ततो नलकस्याधश्छिद्रं विवृतं कुर्यात् तेन जलं निस्स्रवति। न- लकस्थजलमधो गच्छति। तद्दशाच्च तत्रस्थमलाबु पारतपूर्त्या गुरुत्वाज्जलेन स- हार्धो गच्छद् गोलं प्रत्यङ्मुखमाकर्षति। एवं त्रिंशद्घटिकाभिरर्धसम्मितं यथा जलं भवति गोलस्य चार्थे भ्रमति तथा स्वबुद्धया जलनिस्स्रावो योज्यः । इति । गोलोऽयं घटिकायन्त्रात् कालपरिच्छेदसाधनमेव नतु (ज्योतिश्चक्रभ्रमणसाधनम्) ज्योतिश्चक्रे हि समोदितौ गुरुचन्द्रौ प्रतिमुहूर्त्तं स्थानान्तरितौ दृश्येते । अस्मिन्न तन्ना दृश्येते । अतो घटिकायन्त्रसमोऽयं गोलः। नतु ज्यतिश्चक्रसमः । क्रान्ति भूज्यार्काग्राशङ्कुशङ्क्वग्रसमशङ्कादीनामुपपत्तिज्ञानं हि गोलप्रयोजनम् ॥ अथ ज्योतिश्चक्रस्थैर्ज्याधैः क्षेत्रविशेषान् प्रदर्शयिष्यन् क्षेत्रकल्पनाप्रकारमक्षावल- म्बकौ चाह । भा०:-वंश आदि काष्ठ का बन्द् डुंग्रा सब ओर से बराबर एवं सम गुरु ( भारी ) वृत्त (हल्का और बहुत भारी नहीं ) इस प्रकार काष्ठगोल बनाकर पारे से या अपनी बुद्धि से विचार कर किसी अन्य उपयुक्त वस्तु से काल के बराबर भ्रमण करावे । इस का अभिप्राय यह है कि-भूपृष्ठ के दक्षिण उत्तर स्तम्भ के ऊपर गोल प्रोत लोहे के शलाके के आगे में स्थिर करे । गोल के द- क्षिणोत्तर छिद्र में तैल से इस प्रकार सींचे जिस से निस्सङ्ग होकर भ्रमण करे । गोल के दूसरी ओर से परिधि सम्मित दीर्घ छिद्र के साथ जल से भरा नलक ( नल ) रक्खे, तदनन्तर गोल के अपर स्वस्तिक पर कीलक गाड़े,-एवं उस सूत्र के एक अग्रभाग को बांध कर, विषवन्मण्डल पृष्ठ द्वारा प्राङ्मुख लाकर ऊपर को खींच कर उसी से प्रत्यङ्मुख लाकर उस को अग्रभाग को बांधकर, पारे से भरी तुम्बी जल भरे हुए नलक में रक्खे, तब नलक के नीचे के छिद्र को फैलावे-उस से जल गिरता है । और नलक में जल नीचे जाता है, इस कारण वहां की तुम्बी पारे से भरे होने से भारीपन से जल के साथ नीचे जाती हुई गोल को पूर्व की ओर खींचती है । एवं ३० घटिका में आधे भाग गोल जितने जल में से गिरे उतना जल गिरने योग्य अपनी बुद्धि से रक्खे ॥२२॥ दृग्गोलार्धकपाले ज्यार्धेन विकल्पयेद्गोलार्धम् । विषुवज्जीवाक्षभुजा तस्यास्त्ववलम्बकः कोटिः ॥२३॥ दृग्गोलार्धकपाले दृश्ये गोलार्धभागे ज्यार्धेन तत्र गोलपादनिष्पन्नेन ज्या- र्थेनाक्षादिभुजात्मनावलम्बकादिकोट्यात्मना च स्थितेन भगोलार्धं विकल्पये- ११

८२ गीतिकापादः ॥ ज्यौतिश्चक्रार्धं विविधं कल्पयेत् । अक्षज्याशङ्कुभूज्याद्याश्रितैर्विविधैः क्षेत्रैर्युक्तं दृश्यं भगोलार्धं कल्पयेदित्यर्थः । सा वक्ष्यमाणाक्षादिषु क्षेत्रकल्पनयोपपत्तिर्ज्ञे- येत्युक्तं भवति । विषुवज्जीवाक्षभुजा । विषुवद्दिनमध्यान्हेऽर्कखमध्ययोरन्तरां- लज्या विषुवज्जीवा भवति । विषुवच्छा येत्यर्थः । साक्षभुजा भवति । अक्षज्येत्यर्थः अवलम्बकस्तस्याः कोटिः । अक्षज्यावर्गहीनत्रिज्यावर्गस्य पदमवलम्बक इत्यर्थः। विषुवन्मध्यान्हेऽर्कुरवलम्बकस्स्यात् । स्वाहोत्रार्धमाह । भा०:—दृश्य गोलार्द्ध भाग में, वहां गोल पाद से उत्पन्न ज्यार्द्ध द्वारा अक्षादि भुजात्मा व लम्बाकादि और कोट्यात्मा द्वारा विकल्प से ज्योति- श्चक्रार्द्ध को विविध प्रकार से कल्पना करे। अर्थात् अक्षज्या शङ्कु भूज्यादि आ- श्रित अनेक क्षेत्र द्वारा 'दृश्य भगोलार्द्ध की रचना करे । आशय यह है कि विषुवद् दिन के मध्याह्न में सूर्य्य और आकाश के बीच की ज्या को विषु- वज् जीवा (विषुवच्छाया) कहते हैं । वही अक्षभुजा होती है अर्थात् अ- क्षज्या होती है। उसकी अवलम्बक कोटि होती है । अर्थात् अक्षज्या वर्ग हीन त्रिज्यावर्ग का पद अवलम्बक होती है ॥ २३ ॥ इष्टापक्रमवर्गं व्यासार्धकृतेर्विशोध्य यन्मूलम् । विषुवदुदग्दक्षिणतस्तदहोरात्रार्धविष्कम्भः ॥२४ ॥ इष्टापक्रमज्यावर्गं व्यासार्धवगीद्विशोध्य शिष्टस्य मूलं विषुवन्मण्डलस्य घ- टिकाख्यास्योदग्दक्षिणगतयोस्स्वाहोरात्रमण्डलयोरर्धविष्कम्भो भवति । विष्क- म्भार्धमित्यर्थः । क्रान्तिभुजायास्स्वाहोरात्रार्धं कोटिः। व्यासार्धं कर्णः। गोलान्तर्ग- तमक्षभुजादिकं क्षेत्रं महाभास्करीयव्याख्यायां विस्तरेण प्रदर्शितम् । अतोऽत्र न व्याख्यास्यामः । निरक्षदेशे राश्युदयप्रमाणमाह । भा०:--इष्ट अपक्रमज्या वर्ग को व्यासार्द्ध वर्ग से घटाकर अवशिष्ट के मूल को घटिकानामक विषुवंन्मण्डल के उत्तर दक्षिण गत स्वाहोरात्रार्द्ध म- ण्डल का अर्द्ध विष्कम्भ होता है । क्रान्ति भुजा के स्वाहोरात्रार्द्ध कोटि होती है, व्यासार्द्ध कर्ण होता है ॥ २४ ॥ इष्टज्यागुणितमहोरात्रव्यासार्धमेव काष्ठान्त्यम् । स्वाहोरात्रार्धहृतफलमजालङ्कोदयप्राग्ज्या ॥ २५ ॥ स्वाहोरात्रव्यासार्धं स्वाहोरात्रार्धं, काष्ठान्त्यमपक्रमकाष्ठान्तगतम् । परमाप- .क्रम साधितस्वाहोरात्रार्धम् । सर्वरात्रिविक्षेपेऽपि परमापक्रमसिद्धस्वाहोरात्रार्धमेव निहन्यते । इत्येवशब्देनोक्तं परमापमसिद्धाहीरात्रार्ध शशिकृतशशिरामलूंख्वमि-

[PageHeader] आर्यभटीये ८३ [/PageHeader]

ष्टज्ययेष्ट भुजज्यया निहत्य तद्भुजज्यासाधितेनेष्टस्वाहोरात्रार्धेन हरेत्। तत्र लब्ध- मज्ञाङ्कलोदयप्राग्ज्या भवति। लङ्कायां तद्भुजाभागगतराश्युदयकालजाता प्राग्ज्या प्रागपरमण्डलज्या । घटिकामण्डलज्येत्यर्थः । सा चापितोदयास्तूमितिर्भवति । एवं भुजाभागस्योदयप्रमाणांनयनम् । प्रतिराशिमानन्तु। इष्टराशेराद्यान्त्यभुजा- ज्याभ्यां पृथग्राशिमानद्वयमानीय तयोरन्तरं कुर्यात् । तदिष्टराशेर्लङ्कोदयमानं भवति । मेषादितस्तूलादितश्च क्रमेण भुजायाः प्रवृत्तिः । अतस्तत्र राश्युदयाश्च क्रमेण भवन्ति। कन्यान्तान्मीनान्तच्चोत्क्रमेण भुजायाः प्रवृत्तिः । अतस्तत्र राश्युदया- श्चोत्क्रमेण भवन्ति। अत्रैवं त्रैराशिकम् । यदि त्रिज्यया परमापसिद्धस्वाहोरात्रार्ध- तुल्या कोटिर्लभ्यते तदेष्टज्यया कियतीतीष्टस्वाहोरात्रार्धगतेष्टकोटिर्लब्धिः । य- दीष्टस्वाहोरात्रार्धे इयती कोटिस्तदा व्यासार्धे कियतीति व्यटिकामण्डलगतरा- श्युदयज्यालब्धिः । अत्र प्रथमत्रैराशिके व्यासार्धं भागहारः । द्वितीये सगुणकारः तयोर्गुणकारहारयोस्तुल्यत्वात्तदुदयं विना कर्म क्रियते । दिननिशोः क्षयवृद्ध्या- नयनमाह। भा०:--परमापक्रम साधित स्वाहोरात्रार्द्ध को इष्ट भुजज्या से गुणन कर, उस भुजज्या से साधित इष्ट स्वाहोरात्रार्द्ध द्वारा भाग देवे भाग फल मेष राशि से लङ्कोदय प्राग्ज्या होता है ॥ २५ ॥ इष्टापक्रमगुणितामक्षज्यां लम्बकेन हृत्वा या। स्वाहोरात्रे क्षितिजा क्षयवृद्धिर्ज्या दिननिशोस्सा ॥२६॥ इष्टापक्रमज्ययाक्षज्या निहत्य लम्बके हृत्वा यल्लश्यते सा स्वाहोरात्रे स्वा- होरात्रमण्डलनिष्पन्ना दिननिशोः क्षयवृद्धिर्ज्या क्षितिजा क्षितिजमण्डलादुत्प- न्ना । क्षितिज्येत्यर्थः । अत्रैवं त्रैराशिकम् । यद्यवलम्बककोट्याक्षज्या भुजा तदा- पक्रमकोट्या का भुजेति ज्यालब्धिः । सा स्वाहोरात्रनिषण्णा । अतस्तां त्रिज्यया निहत्य स्वाहोरात्रेण विभजेत् । तत्र लब्धा चरदलज्या भवति । अत्रैवं त्रैराशि- कम् । यदा स्वाहोरात्र इयती ज्या तदा व्यासार्धमण्डले कियतीतिव्यासार्धमण्ड- ल्ज्यालब्धिः । चरदलाच्चापिताश्चरदलासवो भवन्ति । स्वदेशराश्युदयमाह । भा०:--इष्टापक्रमज्या से अक्षज्या को गुणनकर लम्बक से भाग दे, भाग फल को, स्वाहोरात्रार्द्ध में स्वाहोरात्रमण्डल निष्पन्न दिन रात्र के क्षय वृद्धि ज्याक्षितिजा, क्षितिज मण्डल से उत्पन्न क्षितिज होता है ॥ २६ ॥ उदयंति हि. चक्रपादश्चरदलहीनेन दिवसपादेन । प्रथमो ऽन्त्यश्चाथान्त्यौ तत्सहितेन क्रमोत्क्रमतः॥२७॥

८४ गीतिकापादः ॥ प्रथमश्चक्रपादो मेषवृषमिथुनाख्यश्चरदलहीनेन दिवसपादेन । चरदलहीना- भिः पञ्चदशघटीभिः । उदयति । अन्त्यश्च मीनघटमृगाख्यस्तथा चरदलहीनाभिः पञ्चदशघटिकाभिरुदयति । अतो मृगादिमिथुनान्तानां षण्णां लङ्कोदयास्तद्राशि- भवचरदलासुभिर्हीनास्स्वदेशोदया भवन्ति । अथान्त्यौ तत्सहितेन । कर्कसिंहक- न्याख्यस्तुलालिचापाख्यश्च चक्रपादौ चरदलसहितेन दिवसपादेनोदयतः । अतः कर्यादिचापान्तानां षण्णां राशीनां लङ्कोदयास्तत्तच्चरदलयुतास्स्वदेशोदया भव- न्ति । क्रमोत्क्रमतः । प्रथमपादे प्रथमराशेर्मेषस्य लङ्कोदये प्रथमराशिभवं चरद्- लं शोध्यम् । वृषस्य द्वितीयस्य लङ्कोदये द्वितीयराशिभवं चरदलं शोध्यम् । तृ- तीयस्य मिथुनस्य लङ्कोदये तृतीयराशिभवं चरदलं शोध्यम् । द्वितीयपादे तूत्क्र- मेण देयम् । कर्कटस्य तृतीयराशिचरदलं देयम् । सिंहस्य द्वितीयराशिचरदलं दे- यम् । कन्यायाः प्रथमराशिचरदलं देयम् । तृतीयपादे क्रमेण देयम् । चतुर्थपाद उत्क्रमेण शोध्यम् । इत्युक्तं भवति । गोलस्योत्तरोन्नतत्वान्मीनादयश्शीघ्रमुद्य- न्ति । अतस्तेषु चरदलं शोध्यम् । तस्मादेव कर्कटादयश्शनैरुद्यन्ति । अतस्तेषु चरदलं देयम् ॥ इष्टकाले शङ्कानयनमाह । भा०:—प्रथम चक्र पाद अर्थात् मेष, वृष, मिथुन नामक है । चरदल हीन द्वारा दिवसपाद से अर्थात् १५ घटिका करके उदय होता है । और अन्त्य अर्थात् मीन, कुम्भ, मकर, नामक पाद है, सो १५ घटिका करके उदय होता है , इसलिये मकर, कुम्भ, मीन, मेष, वृष, मिथुन, इन छः राशियों का उदयास्त १५ प्राण हीघटा करके स्वदेशोदय होता है ॥ और कर्क, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, धनु, क्रम से प्रथम तीन राशि द्वितीय पाद और दूसरा तीन राशि तृतीय पाद है । १५ घटिका जोड़ने से उदय होता है । अतएव कर्कादि धनु पर्य्यन्त छः राशियों का लङ्कोदय उस उस १५ प्राण के जोड़ने से स्वदेशोदय होता है । प्रथम पाद में प्रथम राशि मेष राशि के लङ्कोदय में प्रथम राशि से उत्पन्न चरदल घटावे । वृष राशि अर्थात् द्वितीय राशि के लङ्कोदय में द्वितीय राशि भव चरदल घटावे । तृतीय मिथुन राशि के लङ्कोदय में तृतीय राशि भव चरदल घटावे । और द्वितीय पाद में कर्कट राशि का तृतीय चरदल जोड़े । सिंह राशि के तृतीय राशि के चरदल जोड़े । चतुर्थ पाद में उत्क्रम करके घटावे । गोल के उत्तर उन्नत होने से मीन आदि राशि शीघ्र उदय होती है, अतएव उन में चरदल घटायी जाता है । और कर्कट आदि राशि धीरे २ उदय होती है इस लिये उन में चरदल जोड़ा जाता है ॥२१॥

आर्यभटीये- ८५ स्वाहोरात्रेष्टज्यां क्षितिजादवलम्बकाहतांकृत्वा । विष्कम्भार्धविभक्ते दिनस्य गतशेषयोश्शसङ्कुः ॥२८ ॥ क्षितिजात् क्षितिजमण्डलादुत्पन्नां स्वाहोरात्रेष्टज्यां पूर्वाह्ने दिनस्य गत- घटिकाभिरानीतामपराह्ने दिनस्य शेषघटिकाभिरानीतामवलम्बकेनाहतां कृत्वा पुनस्तस्मिन् राशौ विष्कम्भार्धेन विभक्ते सति शङ्कुर्भवति । इष्टकाले म- हाशङ्कुर्भवति । दिनस्य गतशेषयोश्शङ्कुः । अभीष्टदिनगतकालेऽभीष्टदिनैष्य- काले च शङ्कुर्भवति । दिनस्य गतशेषयोस्स्वाहोरात्रेष्टज्यामिति वा सम्बन्धः । अत्रैवं त्रैराशिकम् । यदि त्रिज्यामुल्यस्वाहोरात्रेष्टज्यया लम्बकतुल्यश्शङ्कुर्लभ्यते तदेष्टस्वाहोरात्रेष्टज्यया कश्शङ्कुरितीष्टशङ्कुलब्धिः । विषुवद्दिनमध्याह्ने हि त्रिज्या स्वाहोरात्रेष्टज्या । अवलम्बकशङ्कुः । स्वाहोरात्रेष्टज्यानयनन्तु । उत्तर गोले गतगन्तव्यासुभ्यश्चरदलादूनविशोध्य जीवामादाय स्वाहोरात्रार्धेन निहत्य त्रिज्यया विभज्य लब्धे भूज्यां प्रक्षिपेत् । सा क्षितिजादुत्पन्ना स्वाहोरात्रेष्टज्या भवति । दक्षिणगोले तु चरदलं प्रक्षेपभूज्यायाश्शोधनम् । इत्येवं विशेषः । शङ्- कुवर्गं त्रिज्यावर्गाद्विशोध्य शिष्टस्य मूलं त्स्य शङ्कोश्छाया भवति । शङ्कुच्छा- ययोर्भुजाकोटित्वादाभ्यां त्रैराशिकादिष्टच्छाया साध्या । छायाया नाडिकाकर- णन्तु । द्वादशाङ्गुलशङ्कुना त्रिज्यां निहत्येष्टच्छायाकर्णेन विभज्य लब्धं महा- शङ्कुर्भवति । तस्माच्छङ्कुविधिव्यत्ययकर्मणा गतगन्तव्यनाडिका भवन्ति ॥ शङ्कग्रानयनमाह । भा०:-क्षितिज मण्डल उत्पन्न स्वाहोरात्रेष्टज्या को पूर्वाह्न में दिन के गत घटिका द्वारा लाये अवलम्बक से गुणन कर, पुनः उस राशि में व्या- सार्द्ध से भाग देने पर दिन के गत और गम्य का शङ्कु होगा । अभीष्ट दिन के गत काल में और अभीष्ट दिन के गम्य काल में शङ्कु होता है ॥ २८ ॥ विषुवज्जीवागुंणितस्स्वेष्टश्शङ्कुस्स्वलम्बकेन हृतः । अस्तमयोदयसूत्राद् दक्षिणतस्सूर्यशङ्कग्रम् ॥ २९॥ स्वेष्टं महाशङ्कं स्वदेशविषुवज्जया निहत्य स्वदेशलम्बकेन विभजेत् । तत्र लब्धमस्तोद्यसूत्राद्दक्षिणतस्सूर्यस्य शङ्कग्रं भवति । नित्यदक्षिण शङ्कग्रं भवति गोलस्योत्तरन्नतत्वात् । सूर्यग्रहणं चन्द्रस्याप्युपलक्षणम् । अत्रैवं त्रैरा- शिकम् । यद्यवलम्बककोट्याक्षज्या भुजा तदा शङ्कुकोट्या का भुजेति । उभयत्र क्षेत्रस्याक्षनिमित्तत्वात्त्रैराशिकं घटते । अथवा। लम्बकशङ्कोरक्षज्या भुजा तदेष्ट- शङ्कोः का भुजेति त्रैराशिकम् ॥ अथार्काग्रानयनमाह ।