बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

भेदाभावः। यदवस्ताद् (तद् ?) द्वेधा विभजेत्। प्रधिमध्यमायाः पश्चात् चतुरस्राणां पुरस्तात् यत् क्षेत्रं प्रक्रमपरिमितं तद् द्वेधा अविशेषात् समं विभजेत्। अत्रापि चतुरस्राः चतुश्चत्वारिंशच्छतम्। प्रधिमूलेषु चतुर्विंशतिः। प्रधिषु अष्टाविंशति। ओष्ठे एका। तामभितः पश्चाद् द्वेधा भेदेन संगता एका। एवं द्व्यूनशतद्वयम्। दक्षिणोत्तरस्रक्तिगतयोः चतुरस्रेष्टकयोः पूर्ववद् भेदः। एवं द्विशतसम्पत्तिः। अयमत्र प्रकारः। अग्निक्षेत्रमध्ये शङ्कं निहत्य द्वाविंशतितिलसहितचतुरशीति- शताङ्गुलया रज्ज्वा मण्डलं परिलिख्य मण्डलमध्यशङ्कोः पुरस्तात् त्रिंशदङ्गुले विंशतितिलो नचतुरशीतिशताङ्गुले शङ्कु निहत्य द्वयोः पौरस्त्यशङ्कोः पुरस्तात् प्रक्रमप्रमाणं चतुरस्रं ओष्ठार्थं विहृत्य नाभेः पौरस्त्यमध्यमे शङ्कौ पाशं नियम्य विष्कम्भार्धेन ओष्ठचतुरस्रस्य उत्तरांसमारभ्य आ दक्षिणांसात् परिलिखेत्। मण्डलमध्ये चतुस्तिलो नैकषष्टिशतद्वयाङ्गुलप्रमाणेन महादिक्षु यथा स्रक्तयस्तथा चतुरस्रं कृत्वा तस्य करण्या द्वादशेन षड्विंशतितिलसहितेनैकविंशत्यङ्गुलेन प्रमाणे- नेष्टकाः कुर्यात्। प्रधीष्टकानां चत्वारि करणानि। आद्यं प्रध्यन्तं त्रिकोणम्। तस्य मण्डलमध्यचतुरस्रसंहितं पार्श्वं द्वादशतिलोनं त्रयस्त्रिंशदङ्गुलम्। षड्विंशत्यङ्गुलं अन्य- त्पार्श्वम्। सपञ्चविंशतितिलमेकचत्वारिंशदङ्गुलं तृतीयं कर्णरूपं धनुरिव तक्षेत्। षड्- तिलयुक्ताङ्गुलिः शरः। द्वितीयस्यापि पार्श्वद्वयं पूर्ववदेव। द्विचत्वारिंशदङ्गुलं साष्टतिलं तृतीयम्। षट्त्रिंशत् सषोडशतिलं पार्श्वान्तरं कर्णरूपं धनुरिव तक्षेत्। त्रिंशत्तिलाः शरः। तृतीयस्य प्रधिसंगतं पार्श्वं सदशतिलं पञ्चाशदङ्गुलम्। सार्धविंशत्यङ्गुलमेकं पार्श्वम्। सपञ्चविंशतितिलमेकत्रिंशदङ्गुलं पार्श्वान्तरम्। अष्टादशतिलमेकपञ्चा- शदङ्गुलं चतुर्थं कर्णरूपं धनुरिव तक्षेत्। सप्ततिलोनमङ्गुलिद्वयं शरः। प्रधिमध्यमाया व्यासो द्वात्रिंशदङ्गुलम्। सप्तपञ्चविंशतितिलमेकत्रिंशदङ्गुलं पार्श्वद्वयम्। बाह्यफलकं धनुराकारम्। द्विचत्वारिंशत्तिलाः शरः। ओष्ठेष्टकयोः प्रथमप्रस्तारार्थं करणद्वयम्। तयोः प्रथमस्य तिलहीननवाङ्गुलं पार्श्वद्वयम्। त्रिंशदङ्गुलमितरत् पार्श्वद्वयम्। तयोः पश्चिमफलकं अन्तर्वक्रम्। द्विच- त्वारिंशत्तिलाः शरः। यथैवमिष्टकारूपं सौष्ठमण्डलसन्धौ उपधेया (?)। ओष्ठेष्टकयो- र्द्वितीयास्याः सैकतिलमेकविंशत्यङ्गुलं पार्श्वद्वयम्। इतरद्वयं त्रिंशदङ्गुलम्। तस्य बाह्य- फलकं धनुरिव तक्षेत्। द्विचत्वारिंशत्तिलाः शरः। यथैवमिष्टकारूपं सौष्ठामे उपधेया। द्वितीयप्रस्तारे प्रधिमध्यमस्थानेष्टकयोः एकैकं करणम्। त्रिंशदङ्गुलं पार्श्व- द्वयम्। पञ्चदशाङ्गुलं पार्श्वद्वयम्। ते ओष्ठे उपहितप्रधिमध्यमायाः पश्चादुपधेये। संख्यापूरणार्थमक्षणया भेदेन चतुरस्रार्धेष्टकार्थमेकं करणम्। तस्या द्वे पार्श्वे चतुर- स्रवत् पञ्चदशतिलं त्रिंशदङ्गुलम्। तृतीयं कर्णरूपम्। एवं नव करणानि।

१४० शुल्वसूत्रम् [ तृतीयो- प्रथमे प्रस्तारे चतुरस्रगताः चतुश्चत्वारिंशच्छतम् । प्रधिमूलगताः चतुर्विं- शतिः । प्रधिगता अष्टाविंशतिः । ओष्ठाथंकयोरिष्टकयोः ह्रस्वेष्टकां मण्डलसन्धावुपद- ध्यात् । बृहतीं तस्याः पुरस्तात् । पश्चात् पुरस्ताच्च चतुरस्रसक्तिगते उद्धृत्य द्वे द्वे अर्धेष्टके । एवं द्विशतः प्रस्तारः । द्वितीयेऽपि प्रस्तारे पूर्ववत् प्रधिवर्जमेव उपधानम् । अत्र अवान्तरदिक्षु सक्तयः । पूर्वस्मिन् प्रधौ मध्यसामुद्धृत्य ओष्ठे प्राग् धनुर्वक्रामुपदध्यात् । तस्याः पश्चात् प्रधिमध्यस्थाने द्वितीयप्रस्तारार्थकपणेष्टके उपधेये । मण्डलमध्य- चतुरस्रसक्त्योर्दक्षिणत उत्तरतश्च द्वे चतुरस्रे उद्धृत्य द्वे द्वे अर्धेष्टके । एवमपरः प्रस्तारः । स एष इति । स्पष्टार्थं वचनम् । कूर्मस्यान्ते तनुपुरीषमुपदध्यात्, मध्ये बहुलं, एतदेव द्रोणे विपरोत (३।१४१) मिति वक्ष्यमाणं स्मर्त्तव्यम् । अत्र कल्पोक्तो विधिरनुसन्धेयः । तत्रैवमुक्तम् । द्रोणचितं चिन्वीत अन्नकाम इत्येतस्यैव सतो त्रिमात्रेण प्रागोष्ठमिव निरूहति । अथ मध्ये निम्नमिवेष्टकाया आयातयति । स एष द्रोणचिदन्नकामस्य परिकृष्यते ( बौ० श्रौ० सू० १७।२९ पृ० ३०८) इति ॥ ११८ ॥ [ इति परिमण्डलद्रोणचित्उपधानप्रकारः । ] समूद्यपरिचाय्यौ पूर्वेण रथचक्रचिता व्याख्यातौ ॥ ११८ ॥ परिमण्डलद्रोणचयनप्रकारमुक्त्वा समुह्यपरिचाय्यचयनप्रकारमाह- समूद्यपरिचाय्याविति । समूह्ये परिचाय्ये च प्रधियुक्तरथचक्र- चयनधर्माः परिमण्डलकरणधर्माः चतुरश्रकरणेष्टकानिर्माणोपधानादयः सर्वेऽपि प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ११८ ॥ समूह्येति । यावानग्नि ( ३।९१ ) रित्यादि परिमण्डलान्तं कुर्यात् ॥ ११८ ॥ समूह्यस्य दिक्षु चात्वालान् खानयित्वा तेभ्यः पुरीषं समूद्यो- पदध्यात् ॥ ११९ ॥ ननूक्तरीत्या समूह्ये सर्वधर्मप्राप्तौ को विशेषस्तमाह-समूह्यस्येति । समूह्यस्य वाग्नेर्महादिक्षु चात्वालान् खानयित्वा तेषु च नामातिदेशतः सर्वधर्मान् (?) चात्वालेभ्यः पुरीषं समूह्य गृहीत्वा अग्निक्षेत्रे मन्त्रैः क्रमाद यथा पञ्चप्रस्तारा भवन्ति तथोपद्ध्यादित्यर्थः । अयमत्र प्रकारः-प्रधियुक्तरथचक्रचयनवत् सार्धसप्तपुरुषप्रमाणं चतु- रस्रं विहृत्य "चतुरश्रं परिमण्डल" (१।४७) मिति न्यायेन परिमण्डलं कर्त्तव्यम् । तस्मिन् परिमण्डलमध्ये यावत्समचतुरश्रं कर्तुं शक्यते तावत्

अध्यायः ] बौधानीयं १४१ कृत्वा तस्योत्तरतः यथास्थाने चात्वालं कृत्वा दक्षिणतः एकं तथा यूपस्य पुरस्तादेकं शालामुखीयवेद्योर्मध्ये एकम् एषु चात्वालेषु लोकाग्न्याहरणादीनां धर्माणां नामातिदेशतः कर्त्तव्यत्वम् । एभ्यश्चात्वालेभ्यः पुरीषं गृहीत्वा तैः पुरीषैरसिक्षेत्रे सर्वतः प्रचिनुयात् । एतदुपरि प्रधियुक्तरथचक्रचयनवत्सर्वा इष्टका लिखित्वा आसु लिखितासु इष्टकासु मन्त्रोपधानं कर्तव्यम् । अपरस्मिन् प्रस्तारे पुनरपि पुरीषैरग्निक्षेत्रे सर्वतः परिचिनुयात्। अस्मिन् मण्डले यथा स्रक्तय अवान्तरदिक्षु भवन्ति तथा चतुरश्रं कृत्वा तस्मिन् पूर्ववदिष्टका लेखनीयाः । अवान्तरदिक्षु विद्यमानेषु प्रधिषु अपीष्टका लेखनीयाः । आस्विष्टकासु मन्त्रैरुपधानं कर्त्तव्यम् । एवं क्रमेण पुरीषैर्जानु- दघ्नं यथा भवति तथा पञ्चप्रस्ताराः कर्त्तव्याः ॥ ११९ ॥ समूह्यस्य विशेषः । नान्या सर्वचात्वालेषु धर्मप्राप्तिः । शालामुखीयमहावेद्यो- रन्तरा पश्चिमचात्वालः । एवं चात्वालेभ्यः पुरीषं समूह्य गृहीत्वा इष्टकास्थानेषु उप- दध्यात् । यावत् सम्भवेत् तावत् चतुरस्रमित्यादि (३।९१) शुल्बेष्टकान्यायेन अग्नि- क्षेत्रे तत्रैवोपधेया । इष्टकाः सर्वा लिखित्वा उपधानकाले तैस्तैर्मन्त्रैस्तेषु तेषु स्थानेषु पुरीषमुपदध्यात् । अपरस्मिन् प्रस्तारे प्रध्यनीकेष्वि ( ३।९३ ) त्यादि तुल्यम् । जानुदघ्नं पञ्चचि- तीकमिति च । तत्र कल्पोक्तो विधिरप्यनुसन्धातव्यः । तत्रैवमुक्तम् । समूह्यं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते । पुष्करपर्णं कूर्मं हिरण्मयं पुरुषं स्रुचावित्येतल्लक्ष्माणीत्याचक्षते । कुरुत एवैतदपो पुरीष्यस्यैवेष्टका आयातयति । आ स्वयमातृण्णायाः। अथाभितः स्वयमातृष्णा इष्टकाः परिचिनोति स एष समूह्यः पशुकामस्य परिकृष्यत इति ( बौ० श्रौ० सू० १७।२९ पृ० ३०८) पुष्करपर्णादीनामुपधानस्थानेषु तत्तद्रूपेण चिह्नानि कुर्यादि- त्यर्थः ॥ ११९ ॥ परिचाय्य इष्टकानां देशभेदः ॥ १२० ॥ समूह्यपरिचाय्यौ प्रधियुक्तरथचक्रचयनवत् कर्त्तव्यावित्युक्त्या सर्व- धर्माणामुभयत्रापि प्राप्तौ समूह्येषु पुरीषैरुपधानविधानादिष्टकोपधान- बाधः । परिचाय्ये तु तथा विशेषविधानाभावात् तथैवेष्टकोपधाने प्राप्ते

१४२ शुल्बसूत्रम् [तृतीयो- देशादिभेदमाह - परिचाय्येति । परिचाय्यचयने इष्टकानां देशभेदः देशभेदेनोपधानमित्यर्थः ॥ १२० ॥ परिचाय्य इति । इष्टकानां स्थानभेदो न रथचक्रचिद्वत् । तस्मिन् यावत् सम्भवेद् (३।९१) इत्यादि कर्त्तव्यमित्यर्थः ॥ १२० ॥ तं सर्वाभिः प्रदक्षिणं परिचिनुयात् ॥ १२१ ॥ अमुमर्थं स्वयमेव विवृणोति - तं सर्वाभिरिति । तं सार्धसप्तपुरुष- प्रमाणमण्डलरूपमग्निं सर्वाभिर्द्विशतेष्टकाभिः प्रदक्षिणं यथा भवति तथा परिचिनुयादुपधानं कुर्यादित्यर्थः । अपरस्मिन् प्रस्तारे यथा सन्धिपिधानं भवति तथैव परिचिनुयात् । एवं क्रमेण पञ्चप्रस्ताराः कर्त्तव्याः ॥ १२१ ॥ देशभेदं स्वयमेवाह - तमिति । तं अग्निम् । सर्वाभिरिष्टकाभिः । प्रदक्षिणं सर्वतः चिनुयात् । छन्दश्विदध्यायेऽप्युक्तम् । परिचाय्यचितं चिन्वीत ग्रामकाम इति । अनु- शर्करमन्तःशर्करमिष्टकाः परिचिनोति । अथानन्तरतोऽथान्तरत एवमेव करोति । स एष परिचाय्यो ग्रामकामस्य परिकृष्यत इति (बौ० श्रौ० सू० १७।२६ पृ० ३०८) । तत्र अनुशर्करमिति सावित्राग्निवत् परिमण्डलाकारं अग्निक्षेत्रं विहृत्योपदध्या- दित्यर्थः । परिकृष्यत इति । द्वादशसीताः परिमण्डलाः कर्षणीया इत्यर्थः । अयमत्र प्रकारः । अग्निक्षेत्रे समान्तरालानि षण्मण्डलानि कृत्वा नाभिमष्टधा विभजेत् । नाभिमण्डलादारभ्य द्वितीयतृतीयमण्डले प्रत्येकं षोडशधा विभजेत् । चतुर्थं द्वात्रिंशधा विभजेत् । पञ्चमषष्ठमण्डले प्रत्येकं चतुःषष्टिमिष्टकाः कुर्यात् । एवं द्विशतपूर्तिः । प्रतिमण्डलं करणभेदः । एवं षट् करणानि । अपरस्मिन् प्रस्तारे पूर्वोक्तमण्डलमध्येषु मध्यवर्जितेषु परिलिखेत् । एवं अत्रापि षण्मण्डलानि संपद्यन्ते । पूर्वप्रस्तारवदेव यथा भेदो न भवति तथा विभागः । मध्यम- मष्टधा पूर्वलेखान्तरालेषु विभजेत् । द्वितीयतृतीयमण्डले षोडशके । द्वात्रिंशकं चतुर्थम् । पञ्चमषष्ठे चतुःषष्टिद्वयम् । सर्वत्र भेदपरिहारेण लेखनीयाः । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अत्रापि षट् करणानि । स एष द्वादशकरणः परिमण्डलः परिचाय्यचित् ॥ १२१ ॥ स एष द्वादशकरणः परिमण्डलः परिचाय्यचिदिति ॥१२२॥ स एष इति । अयं परिचाय्यचिद् द्वादशकरण इत्युक्त इत्यर्थः । प्रधि- युक्तरथचक्रचयनवदिदं कर्त्तव्यमित्युक्तत्वाद अग्नेर्मण्डलाकारत्वं सिद्धमिति

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १४३ परितो मण्डलानि यस्येति व्युत्पत्त्या मण्डलान्तराणि कर्तव्यानीति सूचयति । तानि च द्वादशकरणानि इत्युक्त्या प्रतिप्रस्तारं षण्मण्डलानि इति विज्ञायते । अयमत्र प्रकारः—सार्धसप्तपुरुषप्रमाणं चतुरश्रं विहृत्य तत्र “चतुरश्रं परिमण्डल”(१।४७)मिति न्यायेन परिमण्डलं कृत्वा तस्मिन् परिमण्डले षट् परिमण्डलानि कृत्वा मध्यपरिमण्डलमष्टधा विभजेत् । द्वितीयञ्च तृतीयञ्च प्रत्येकं षोडशधा विभजेत् । चतुर्थं द्वात्रिंशद्धा विभजेत् । पञ्चमं षष्ठञ्च प्रत्येकं चतुःषष्टिधा विभजेत् । आहत्य द्विशतेष्टकाः । अस्मिन् प्रस्तारे एकमेकं करणम् । आहत्य षट् करणानि । अपरस्मिन् प्रस्तारे मध्यमध्येषु षण्मण्ड- लानि कृत्वा पूर्ववद्विभजेत् ॥ १२२ ॥ १२२ संख्यकं सूत्रं द्वारकानाथेन न पठितम् । [ इति समूह्यपरिचाय्यचितोरुपधानप्रकारः । ] श्मशानचितं चिन्वीतेति विज्ञायते ॥ १२३ ॥ समूह्यपरिचाय्यचयनप्रकारमुक्त्वा श्मशानचयनप्रकारमाह— श्मशानचितमिति ॥ १२३ ॥ सर्वमग्निं चतुरश्रान् पञ्चदशभागान् कृत्वा तेषामाख्यातमु- पधानम् ॥ १२४ ॥ सर्वमग्निमिति । सार्धसप्तविधपुरुषप्रमाणं चतुरश्रान् समानपञ्चद- शभागान् कुर्यादित्यर्थः । सार्धसप्तविधपुरुषप्रमाणं क्षेत्रं तावल्लक्षमष्टौसह- स्राण्यङ्गुलयः । एकैकस्य पञ्चदशभागस्य क्षेत्रं सप्तसहस्राणि द्वे शते अङ्गु- लयः । एवंभूतैः पञ्चदशभागैः अग्निक्षेत्रं कुर्यादिति यावत् । नन्वेतत्सू- त्रानुसारेण क्षेत्रनिर्माणं कथं स्यादित्याशङ्क्याह—तेषामिति । तेषां पञ्चदशधा विभक्तानां भागानामेकतोऽणिमद्दीर्घचतुरश्राकारतयोपधानं क्षेत्रनिर्माणमाख्यातमुक्तमित्यर्थः । तदुक्तं कल्पसूत्रे—श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत पितृलोकमा-

१४४ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- प्नुयामिति । षट् प्राञ्चः पुरुषाख्यः पुरस्तात्तिर्यञ्चौ द्वौ पश्चात्तिर्यञ्चौ स आत्मेति । अस्यायमर्थः—पुरुषशब्देन पञ्चदशभागा एवोच्यन्ते, षट् पञ्चदशभागायामं प्राक् प्रत्यग् भागत्रयव्यासं पुरस्ताद्, भागद्वयव्यासं पश्चा- देकतोऽणिमद्दीर्घचतुरश्रं कुर्यात् । स इदृग्रूपविशिष्टः आत्मेत्यर्थः ॥ १२४ ॥ सर्वमग्निमिति । सर्वमग्निक्षेत्रं पञ्चदशधा विभज्य समचतुरस्रान् कृत्वा । किम् ? कल्पे छन्दश्चिदध्याये तेषां चतुरस्रीकृतानां पञ्चदशधा विभक्तानां भागानां उपधान- विनियोगः तैः क्षेत्रक्रियेत्यर्थः । आख्यातमुक्तम् । तत् तत्रैवानुसन्धेयम् इत्यर्थः । श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत पितृलोक ऋध्नुयामिति ( बौ० श्रौ० सू० १७।३० पृ० ३०९ षट् प्राञ्चः पुरुषाख्यः पुरस्तात् तिर्यञ्चौ तौ ( ? ) द्वौ । स आत्मेति । तत्र पुरुषशब्देन पञ्चदशधा विभक्ता भागा एवोच्यन्ते । अस्यायमर्थः । अग्निक्षेत्रं सर्वं लक्षमष्टौसहस्राण्यङ्गुलयः । ताः पञ्चदशधा विभज्य लब्धं सप्त- सहस्राणि द्वे शते चाङ्गुलयः । तस्य भागस्य समचतुरस्रकरणी षट्तिलोनपञ्चा- शीत्यङ्गुला । एवं पुरुषशब्दितैर्भागैः षट् प्राञ्चः पुरुषाः । षड्भागप्रमाणायामा इत्यर्थः । स च षट्त्रिंशतितिलोनदशाधिकपञ्चशताङ्गुलयः । त्रयः पुरस्तात् पार्श्वे तिर्यञ्चो दक्षिणोत्तराः । सार्धपञ्चाशच्छतद्वयाङ्गुलयः पुरस्तात् तिर्यगित्यर्थः । द्वौ पश्चात् तिर्यञ्चौ द्वादशतिलोनसप्ततिशताङ्गुलयः पश्चात् तिर्यगित्यर्थः । स आत्मा ! ईदृग् विशिष्टरूप आत्मा । नान्यदङ्गमस्तीत्यर्थः । एवं कल्पोक्तप्रकारेण क्षेत्रकरणमुक्तम् ॥ १२३-१२४॥ त्रिभिर्भागैर्भागार्धव्यासं दीर्घचतुरस्रं विहृत्य पूर्वस्याः कर- ण्या मध्याच्छ्रोणी प्रत्यालिख्यान्तावुद्धरेत् । तस्य दशधा विभागः। तानि विंशतिः सर्वोऽग्निः संपद्यते ॥ १२५ ॥ क्षेत्रकरणमुक्त्वा इष्टकाकरणमाह—त्रिभिर्भागैरिति । भाग- त्रयायामं एकतिलोनसार्धचतुःपञ्चाशच्छतद्वयाङ्गुलायामं भागार्धव्यासं चतुर्दशतिलाधिकद्विचत्वारिंशदङ्गुलव्यासम्, एवं दीर्घचतुरश्रं विहृत्य पूर्वस्याः करण्यास्तिर्यङ्मान्या मध्यदेशादारभ्य द्वे श्रोणी प्रत्यालिख्यान्ता- वुद्धरेत् । बहिःस्पन्द्यमपच्छिन्द्यात् । एवञ्च प्रउगः संपद्यते । तस्य दशधेति । तस्य प्रउगस्य दशधा विभागः प्रकारः । अस्मिन् प्रउगे चुबुके एकमुभयतः प्रउगम्, ततो द्वे उभयतः प्रउगे तत्संयुक्ते, ततश्रोणि उभयतः प्रउगानि,

अध्यायः ] बौधायनीयं १४५ पृथ्वनीके चत्वारि प्रउगानि, षडुभयतःप्रउगानि आहत्य दश संपद्यन्ते । तानि विंशतिरिति । हंसमुखीश्चतस्रश्चतसृभिः पादेष्टकाभिः संयोजयेत्त- तिर्यक् स्वयमातृण्णावकाश उपदध्यादितीति (?) । तानि दशधा विभक्तानि प्रउगान्यङ्गक्षेत्रे विंशतिः संपद्यन्ते । एवञ्च द्विशतेष्टकाः संपन्नाः । उभयतः प्रउगाकारेष्टका विंशतिशतं, प्रउगेष्टका अशीतिः । तत्र प्रउगेष्टकाप्रमाणं सार्धविंशतितिलाधिकदशाङ्गुलं पृथ्वनीकमुभयपार्श्वे सार्धविंशतितिलाधिक- त्रिषष्ट्यङ्गुले । ते द्वे पृथ्वनीकदेशाभ्यां सङ्गते उभयतः प्रउगम् । अत्रैवमुपधानप्रकारः । पूर्वस्मिन्ननीके चतुर्विंशतिः प्रउगेष्टकाः प्रत्यगग्राः, ततः पश्चादुभयतःप्रउगास्त्रयोविंशतिः, ततः पश्चात् द्वाविंशतिः, तत एकविंशतिः, ततः पश्चात् प्रागग्रा विंशतिः प्रउगाः, ततः पश्चात् प्रत्यगग्रा विंशतिः प्रउगाः, ततः पश्चात् उभयतःप्रउगा एकोनविंशतिः, ततः पश्चात् अष्टादश, ततः सप्तदश, ततोऽपरस्मिन् अनीके प्रत्यगग्राः षोडश प्रउगाकाराः । एवमुदीच्यो दश रीतयः । एवं द्विशतः प्रस्तारः ॥१२५॥ इदानीं इष्टकोपधानविधिरुच्यते—त्रिभिर्भागैरिति । त्रिभिर्भागैरायामभूतैः । भागार्धंव्यासं सार्धचतुःपञ्चाशच्छतद्वयाङ्गुलायामं सचतुर्दशतिलद्विचत्वारिंशदङ्गुल- व्यासम् दीर्घचतुरस्रं विहृत्य पूर्वस्यास्तिर्यङ्मान्या मध्यादारभ्य श्रोणी प्रत्यालिख्य प्रउगाकारं कृत्वा अन्तावुद्धरेत् । तस्येति । कर्त्तव्य इति शेषः । तस्य प्रउगस्य । प्रउगा- कारा उभयतःप्रउगाकारा इष्टका यथा भवन्ति तथा दशधा विभागः । अन्यथा- विभागे करणबहुत्वं स्यात् । तत्रैवं विभागः । प्रउगपृथ्वनीके समान्तराणि त्रीणि चिह्नानि कृत्वा चतुरो विभागान् कृत्वा प्रउगपार्श्वयोरपि तथा कृत्वा पृथ्वनीकप्रथमचिह्नादारभ्य इतरपार्श्व- प्रथमचिह्नं प्रत्यालिखेत् । एवं द्वितीयचिह्नादारभ्य पार्श्वद्वितीयम् । एवं तृतीयचिह्नादा- रभ्य तथा तृतीयम् । तथा तृतीयचिह्नादारभ्य इतरपार्श्वप्रथमचिह्नं प्रत्यालिखेत् । एवमितरयोः । एवं विभक्ते पृथ्वनीकस्थाः प्रउगाकाराश्चतस्र इष्टकाः । ततः तिस्र उभयतःप्रउगाकृतयः । ततो द्वे । तत एका चुबुकान्ता । एवं षड् उभयतःप्रउगाः । चतस्रः प्रउगाः । एवं दशेष्टका एकस्मिन् प्रउगे भवन्ति । हंसमुखीश्चतस्रश्चतसृभिः पादेष्टकाभिः संयोजयेत् । तत् तिर्यक् स्वयमातृण्णा- वकाशे उपदध्यादिति । तथा बहिर्देशेष्टकं प्रउगमापाय अग्निक्षेत्रे उपहितानि विंशतिः १९

प्रउगाणि सर्वोऽग्निः संगृह्यीयादिति । अत्र आत्मनि मध्ये दक्षिणोत्तरां लेखामलिख्य पूर्वार्धे प्रत्यगग्राणि षट् प्रागग्राणि पञ्च । पश्चिमार्धे प्रत्यगग्राणि पञ्च प्रागग्राणि चत्वारि एवं विंशतिः । एवं शतद्वयसम्पत्तिः । अयम्प्रकारः । अग्निक्षेत्रं तिलद्वयोननवपञ्चशताङ्गुलायां सार्धचतुः पञ्चाशच्छतद्वयाङ्गुलं पुरस्ताद् व्यासं द्वादशतिलोनसप्ततिशताङ्गुलपश्चिमतिर्यङ्मानीकं एकतोऽणिमदीर्घचतुरस्रं विहृत्य इष्टकाः कुर्यात् । तत्र द्वे करणे प्रउगमुभयतः प्रउग- मिति । प्रउगस्य पृथ्वनीकं दशाङ्गुलं सार्धविंशतितिलम् । उभे पार्श्वे सार्धविंशतितिले त्रिषष्ट्यङ्गुले । ते द्वे पृथ्वनीकप्रदेशाभ्यां सङ्गते उभयतः प्रउगम् । प्रथमेन करणेन अशीतिरिष्टकाः । द्वितीयेन विंशशतम् । उपधाने पूर्वस्मिन् अनीके चतुर्विंशतिः प्रउगेष्टकाः प्रत्यगग्राः । ततः पश्चाद् उभयतःप्रउगाः त्रयोविंशतिः। ततः पश्चाद् द्वाविंशतिः । तत एकविंशतिः । ततः पश्चात् प्रागग्रा विंशतिः प्रउगाः । ततः पश्चाच्च विंशतिः प्रत्यगग्राः । ततः उभयतःप्रउगा एकोनविंशतिः । ततः पश्चादष्टादश । ततः सप्तदश । ततः अपरस्मिन् अनीके प्रागग्राः षोडश प्रउगाः । एवं उदीच्यो दश रीतयः । एष द्विशतः प्रस्तारः ॥ १२५ ॥ अपरस्मिन् प्रस्तारे प्रउगं मध्येऽनूचीनं विभजेत् । तस्य षड्धा विभागः । ते द्वे पार्श्वयोरुपदध्यात् । भागतृतीयायामा- श्चतुर्थन्यासाः कारयेत् । तासामर्ध्यास्तिर्यग्भेदाः । ता अन्तयो- रुपधाय शेषमग्निं बृहतीभिः प्राचीभिः प्रच्छादयेत् । अर्धैष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥ १२६ ॥ अपरस्मिन् प्रस्तार इति । अग्निक्षेत्रे प्रागग्रे द्वे प्रउगे प्रत्यग्- ग्राणि त्रीणि प्रउगाणि । एवं पञ्च समानि कृत्वा तत्रैकं प्रत्यगग्रं प्रउगं मध्येऽनूचीनं प्राक्प्रत्यग्दीर्घं यथा भवति तथा द्वेधा विभजेत् । अयमर्थः—पञ्चानां प्रउगाणां मध्ये एकस्य प्रउगस्य पृथ्वनीकमध्यादारभ्य प्रउगाग्रपर्यन्तमार्जवेन लिखेदिति । तस्येति । तस्य दलद्वयात्मकस्य द्वेधा विभक्तस्य एकस्य प्रउगस्य षड्धा षोढा विभागः प्रत्येकं कर्त्तव्यः । विभागप्रकारः । अत्राप्यनूचीनमित्यस्यानुवर्तमानत्वाद द्वयोः खण्डयोः पृथ्वनीकमध्यादारभ्य खण्डद्वयाग्रपर्यन्तं पूर्ववदार्जवम् । अयमत्र विभागप्रकारः—एकस्मिन् खण्डेऽर्धप्रउगे पृथ्वनीके समान्तराले द्वे चिह्ने कृत्वा पश्चादर्धप्रउगं समं तिर्यक् त्रेधा विभजेत् । तत्र

प्रथमे पृथ्वनीकपार्श्वखण्डे पूर्वकृतचिह्नाभ्यामारभ्यार्जवेनापरतिर्यङ्मान्या सह त्रेधा लिखेत् । एवञ्चास्मिन् खण्डे दक्षिणपार्श्वे एका अध्यर्धप्रउगाकारेष्टका तत उत्तरपार्श्वे प्राक्प्रत्यग्दीर्घे चतुररश्रेष्टके मध्यखण्डे दक्षिणे एका अर्ध- प्रउगेष्टका पार्श्वे एका दीर्घचतुरश्रेष्टका तृतीयखण्डे चुबुकप्रदेशे एका अर्धप्रउगाकारेष्टका आहत्यास्मिन् खण्डे षट्, एव मुत्तरखण्डेऽपि षडिष्टकाः कुर्यादिति । यद्यपि सूत्रे पञ्च प्रउगाणि कृत्वा तेष्वेकामनूचीनां द्वेधा विभज्य तयोरुपधानमिति न प्रतीयते तथापि प्रउगखण्डयोः पार्श्वयोरुपधान मुक्त्वा मध्यक्षेत्रे चतुरश्रस्य बृहतोभिर्दीर्घचतुरश्राभिस्तदर्धाभिश्चोपधान- विधानाद् दीर्घचतुरश्रत्वं गम्यते । तच्च पञ्च प्रउगकरणे उपपद्यते, नान्य- थेति । ते द्व इति। ते षडिष्टकाः। ते द्वे खण्डे प्रत्यगग्रे पार्श्वयोः दक्षिणोत्तर- पार्श्वयोरुपदध्यादित्यर्थः । एवञ्च भागद्वयव्यासं षड्भागायामं दीर्घचतुरश्रं- मध्ये संपद्यते । तत्रोपधानार्थमिष्टकाकरणमाह—आगतृतीयायामा इति । भागृतीयायामाः तिलतृतीयांशसहिताष्टाविंशत्यङ्गुलायामाः, चतुर्थव्यासाः सप्ततिलाधिकैकविंशत्यङ्गुलव्यासाः दीर्घचतुरश्रा इष्टकाः कारयेत् । तासामिति । तासां बृहतीनामर्ध्यास्तिर्यग्भेदाः आसामर्धे भिन्नाः सप्ततिलाधिकैकविंशत्यङ्गुलदीर्घाः । (सार्धचतुस्तिलदीर्घाः सार्धचतु- स्तिलचतुर्दशाङ्गुलदीर्घाः) सार्धचतुस्तिलचतुर्दशाङ्गुलव्यासाः अर्धेष्टकाः कार्या इत्यर्थः । ता अन्तयोरिति । ता अर्धेष्टकाः अन्तयोः पूर्वापराग्र- प्रदेशयोः दक्षिणोत्तरदीर्घा अष्टावष्टावुपधाय शेषमग्निं बृहतीभिः प्रच्छाद- येत् । उपहितेष्टकानां मध्ये क्षेत्रं षट्त्रिंशच्छतेष्टकाभिः प्रागायताभिः प्रच्छादयेदित्यर्थः । आहत्य चतुःषष्टिशतेष्टकाः सम्पन्नाः । तत्र द्विशतसंख्या- पूरणार्थमाह--अर्धेष्टकाभिरिति । श्रोण्यंसेषु नव नव बृहतीश्चतुरश्रकृता उद्धृत्याष्टादशाष्टादशार्ध्या उपदध्यात् । एष द्विशतः प्रस्तारः ॥१२६॥ अपरस्मिन्निति । विधिवक्ष्यते । अग्निक्षेत्रे भागप्रमाणव्यासानि षड्भागप्रमा- णायतानि पञ्च महाप्रउगाणि शेरते । तत्र प्रत्यगग्राणि त्रीणि । प्रागग्रे द्वे । तेषां महा- प्रउगाणां प्रउगद्वयमिह विवक्षितम् । अनूचानमिति प्रउगविशेषणम् । षड्भागायत-

मित्यर्थः । दक्षिणतः प्रत्यगग्रस्थितप्रउगमध्ये भागप्रमाणपृथ्वनीकमध्याद् आरभ्य आपश्चिमसूक्ष्माग्राद् आलिखेत् । एवं उत्तरस्मिन्नपि पार्श्वे स्थितं विभजेत् । ते द्वे पार्श्वयोरुपधायेति वक्ष्यमाणत्वात् । प्रउगमिति च तस्येति च जात्येकवचनम् । तस्येति । तस्य प्रउगावयवस्य । षड्धा पोढा । अनूचीनं विभागः कार्यः । तत्र प्रकारः । प्रत्यगग्रं षड्भागायतं महाप्रउगार्धं तिर्यक् त्रिधा विभजेत् । तत्र पूर्वखण्डस्य पूर्वतिर्यङ्मान्यां समान्तराले द्वे चिह्ने कृत्वा प्रथमचिह्नादारभ्य आर्जवेन अपरतिर्यङ्मानीं प्रत्यालिखेत् । एवं द्वितीयचिह्नाद् आरभ्य । एवं मध्यखण्डस्य पूर्वान्तन्मध्याद् आरभ्य आर्जवेन अपरान्तात् लिखेत् । एवं विभक्ते प्रथमे खण्डे बाह्यपार्श्वतः अर्धप्रउगाकारा एकेष्टका । मध्यतो द्वे दीर्घचतुरस्रे । मध्यमखण्डस्य बाह्यत एका प्रउगार्धा । अन्तरत एका दीर्घचतुरस्रा । अपरोभागः प्रउगार्धरूप एव । एवं षड्धा विभागः । एवं उत्तरतः । ता द्वाद- शेष्टकाः । तासु प्रउगार्धाकाराः षट् । दीर्धेष्टकाकाराः षट् । ते द्वे इति । ते षड्धा विभक्ते । द्वे प्रउगार्धे । पार्श्वयोः षड्भागायामप्रमाणस्य द्विभागप्रमाणतिर्यङ्मानी- कस्य चतुरस्रस्य पार्श्वयोर्दक्षिणोत्तरयोः प्रत्यगग्रे बहिर्भूतकर्णपार्श्वं उपदध्यात् । एवं द्वादशेष्टका उपहिता भवन्ति । एवं उपहितयोः प्रउगार्धयोर्मध्यभूतचतुरस्रस्योप- धानविधिः । भागत्तृतीयेति । इष्टका इति शेषः । भागस्य षट्तिलोनपञ्चाशीत्यङ्गुल- प्रमाणस्य तृतीयो नवतिलाष्टविंशत्यङ्गुलायामः । चतुर्थव्यासाः सप्ततिलैकविंशत्य- ङ्गुलव्यासाः कारयेत् = ता बृहतीसंज्ञिताः । तासामिति । आयामस्य मध्ये भिन्नाः सप्ततिलैकविंशत्यङ्गुलदीर्घाः सार्धचतु- स्तिलचतुर्दशाङ्गुलव्यासा अर्धेष्टकाः कार्या इत्यर्थः । ता अन्तयोरिति । ता अर्धेष्टका दक्षिणोत्तरायतः । अन्तयोः पूर्वापरयोः । इष्टका अष्टावष्टावुपधाय शेषमग्निं बृहती- भिरित्यादि तुल्यम् । अर्धेष्टकाभिरिति । पार्श्वयोरुपहितप्रउगार्धयोर्द्वादशेष्टकाः । मध्य- भूतचतुरस्रपूर्वापरान्तयोः षोडशार्धेष्टकाः । मध्ये षट्त्रिंशच्छतं बृहत्यः प्रागायताः । एवं चतुःषष्टिशतमिष्टकाः । षट्त्रिंशन्न्यूना भवन्ति । श्रोण्यंसेषु नव नव बृहतीः चतुरस्रकृता उद्धृत्य अष्टादशाष्टादशार्ध्या निधेयाः । एवं द्विशतः प्रस्तारः । द्वितीय प्रस्तारे चत्वारि करणानि । प्रउगार्धानामेकं करणम् । तस्य तिर्यङ्मानी सपञ्चतिलचतुर्दशाङ्गुला । साष्टतिलसप्ततिशताङ्गुला कर्णरूपा बाह्यपार्श्वमानी । सद्वा- विंशतितिला नवषष्टिशताङ्गुला अभ्यन्तरऋजुपार्श्वमानी । अनेन षडिष्टकाः । दीर्घचतुरस्राणां द्वितीयम् । तस्य प्रउगार्धतिर्यङ्मान्येव तिर्यङ्मानी । तस्यैव अभ्यन्तर- पार्श्वमान्येव पार्श्वमानी । अनेनापि षडिष्टिकाः । बृहतीनां तृतीयम् । सनवतिलाष्ट- विंशत्यङ्गुला पार्श्वमानो । ससप्ततिलैकविंशत्यङ्गुला तिर्यङ्मानी । अनेन शत- मिष्टकाः । अर्धेष्टकानां चतुर्थम् । सार्धचतुस्तिलचतुर्दशाङ्गुला तिर्यङ्मानी । सप्त- तिलैकविंशत्यङ्गुला पार्श्वमानी । अनेन करणेन अष्टाशीतिरिष्टकाः ।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ध्यायः ] बौधायनीयं १४९ उपधाने पूर्वस्मिन् अनीके पार्श्वयोर्द्वे प्रत्यगग्रे बाह्यकर्णपार्श्वप्रउगार्धे। तयोरभ्यन्तरतः प्रागायते द्वे द्वे दीर्घचतुरस्रे। तासां पश्चात् पूर्ववद् द्वे प्रउगार्धे। तयोरन्तरत एकैका दीर्घचतुरस्रा। तयोर्युगलयोः पश्चाद् द्वे प्रत्यगग्रे प्रउगार्धे। एवं द्वादशेष्टकाः। मध्यचतुरश्रस्य पूर्वापरयोरनीकयोरुदगायता अष्टावष्टावर्धेष्टकाः। तयोरन्तरत अष्टाभिरष्टाभिः प्रागायताभिः बृहतीभिरुदीच्यः सप्तदश रीतयः। तत्र श्रोण्यंसेषु बृहतीनां नवचतुष्कमुद्धृत्य द्वा सप्ततिरर्ध्या निधेयाः। एवं द्विशतः प्रस्तारः। अत्र कल्पोक्तो विधिरनुसन्धातव्यः। तत्रैवमुक्तम्। तस्य मात्रा यदि ग्रीवदध्नं पुरस्तान्नाभिदध्नं पश्चात्। यदि नाभिदध्नं पुरस्ताज्जानुदध्नं पश्चात्। यदि जानुदध्नं पुरस्ताद् गुल्फदध्नं पश्चात्। यदि गुल्फदध्नं पुरस्तात् समं भूमेः पश्चात्। स एष श्मशानचित् पितृलोककामस्येति (बौ० श्रौ० सू० १७।३० पृ० ३०९)। हस्तिपृष्ठवत् चिन्वीतेति तस्यार्थः॥ १२६॥ ऊर्ध्वप्रमाणमग्नेः पञ्चमेन वर्धयेत्। तत्सर्वं त्रेधा विभज्य द्वयोर्भागयोश्चतुर्थेन नवमेन वा चतुर्दशेनवेष्टकाः कारयेत्। ताभिश्चतस्रो वा नव वा चतुर्दश वा चितोरुपधाय शेषमवाञ्च- मदणयापच्छिन्द्यादर्धमुद्धरेत्॥ १२७॥ सर्वचयनापेक्षया श्मशानचयनोर्ध्वप्रमाणे विशेषोऽस्ति। तत्करणी- भूतेष्टकाकरणाद्युपायप्रकारमाह- ऊर्ध्वप्रमाणमिति। अग्नेर्जानुदध्नस्य नाभिदध्नस्य ग्रीवदध्नस्योर्ध्वप्रमाणं जानुप्रमाणं नाभिप्रमाणं ग्रीवप्रमाणं वा पञ्चमेनैकोर्ध्वप्रमाणेनेष्टकाद्वयोर्ध्वप्रमाणेने वा वर्धयेद् योजयेत्। अयमर्थः-प्रकृताग्न्यूर्ध्वप्रमाणं पञ्चधा विभज्य तादृशमेकं भागं योजयेत्। तत्सर्वमिति। तत्सर्वं भागषट्कं त्रेधा विभज्य त्रेधा कृत्वा द्वयोर्भागयोश्चतुर्थेन चतुर्थभागप्रमाणेन जानुदध्ने, द्वयोर्भागयोः नवमेन नवप्रमाणेने नाभिदध्ने द्वयोर्भागयोश्चतुर्दशेन चतुर्दशप्रमाणेन ग्रीवदध्ने इष्टकाः कारयेत्। अयमर्थः-षष्ठभागसहितं त्रेधा विभज्यैकं निधाया- वशिष्टभागद्वयं चतुर्थे नाभिदध्ने नव जानुदध्ने चतुर्दशधा ग्रीवदध्ने विभज्ये- ष्टकाः कुर्यादिति। ताभिरिति। ताभिरेवं कृतेष्टकाभिश्चतस्रश्चितिः प्रस्तारान् जानुदध्ने उपधाय, नवचितिर्नाभिदध्ने उपधाय, चतुर्दशचितीः ग्रीवदध्ने उपधाय, शेषमवशिष्टं तृतीयेन भागेन पञ्चमं दशमं Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

१५० शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- पञ्चदश वा प्रस्तार उपधायाऽवाञ्चं प्रत्यक्प्रवणं अक्ष्णया प्रागुपरितनदेश- मारभ्य प्रत्यगधोदेशपर्यन्तमपच्छिन्द्यात् उद्धरेत् । अपच्छिन्नयोरुपरितनभाग- मुद्धरेत् विसृजेत् ॥ १२७ ॥ तदेवाह—ऊर्ध्वेति । उच्छ्रायप्रमाणमग्नेः श्मशानचितः । ऊर्ध्वप्रमाणां रज्जुं मीत्वा पञ्चधा संभज्य षष्ठं भागं प्रक्षिपेत् । श्मशानचितो द्विपाहस्रत्रिपाहस्रावपि भवतः । यदि ग्रीवदघ्नमित्यादि ( बौ० श्रौ० सू० १७।३० पृः ३०९ ) दर्शनात् । साहस्र एकष्टकोच्छ्रायप्रमाणम् । द्विपाहस्र इष्टकाद्वयोच्छ्रायप्रमाणम् । त्रिपाहस्र इष्टकात्रयोच्छ्रायप्रमाणम् । तत्सर्वमिति । प्रक्षिप्तेन सह त्रेधा संभुज्यैकभवशिष्य शिष्टयोश्चतुर्थेन भागेनोर्ध्वप्रमाणभूतेन पञ्चमीं, नवमेन दशमीं, चतुर्दशेन पञ्चदशीञ्च कारयेत् । वा शब्दश्च शब्दार्थे । उत्तरस्मिन्नपि वाक्ये तथा । ताभिरिति । ताभिश्चतुर्थेन नवमेन चतुर्दशेनेत्युक्ताभिश्चतस्रः साहस्त्रे, नव द्विपाहस्रे, चतुर्दश त्रिपाहस्रे चितीः प्रस्तारान् उपधाय शेषं तृतीयं भागमवाञ्चं पश्चात्प्रवणं अक्ष्णयापच्छिन्द्यात् । अर्धं तस्य भागस्योद्धरेत् । एवं प्रक्षेप उद्धृतो भवति । तत्र प्रयोगः । इदमुपधानमार्गेण कचित् प्रस्तार्य पूर्वस्मिन् अन्ते ऊर्ध्वप्रमाणान्ते स्पन्द्यां नियम्य प्रस्तारस्य पश्चिमान्त अधस्तात् स्पन्द्याया इतरान्तं स्पन्द्यायाः पार्श्वे निधाय अनुस्पन्द्यं प्रस्तारं अक्ष्णया अपच्छिन्द्यात् । इष्टकानामेव लक्षणमुक्तम् । उच्छ्रायप्रमाणौ द्वौ दण्डौ प्रस्तारायामप्रमाणयोरधरोत्तरयोरूर्ध्वौ स्थापयित्वा पूर्वस्य दण्डस्य शिरसि पाशं प्रतिमुच्य पश्चिमस्य दण्डस्य अपरमन्तं निधाय पश्चिमदण्डा- भावेऽपि समायां भूम्यां प्रस्तारायामान्तं निधाय तेनेदृशं कृत्वा इष्टकारूपाणि वितर्क्य कारयेत् । गणितनिपुणानामेतत् सुकरम् । इतरेषामशक्यमेव ॥ १२७ ॥ तस्य नित्यो विभागः । यथायोगमिष्टकानां ह्रासवृद्धी ॥ १२८ ॥ एवं कृतेऽपच्छेदे नित्यः यथायोगमिष्टकानां ह्रासवृद्धी ! अयमर्थः—प्राक् कृताभिरिष्टकाभिश्चतुरो नव चतुर्दश वा प्रस्तारा- नुपधायाऽवशिष्टतृतीयभागपरिमितां तदुपरि निक्षिप्य प्राक् उपरितनदेश- मारभ्य प्रत्यगधोदेशपर्यन्तं स्पन्द्यां नियम्य प्राक्प्रवणमक्ष्णयाऽपच्छिन्नं भागमुपरितनमुद्धरेत् । प्रस्तारान्तरेष्टकापेक्षया पञ्चम-दश-पञ्चदशप्रस्तारेष्टकाकरणे विशेष- माह—यथायोगमिति । यथायोगं यथासंभवमिष्टकानां ह्रासः, निम्नता प्रत्यग्देशे, उच्छ्रयो वृद्धिः प्राग्देशे यथा भवति तथा कुर्यादित्यर्थः ॥ १२८ ॥

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १५१ यथायोगमिति । भवत इति शेषः । यथा युज्यते तथा इष्टकानां ह्रासवृद्धी । अन्यथा वक्तुमशक्यत्वाद् एवमुक्तम् । महतः प्रस्तारस्य ऊर्ध्वप्रमाण एव विशेषः । इतरेषां प्रस्ताराणां यथापूर्वमेव । अत्र केचिद् वदन्ति इष्टकानां सम्पादयितुमशक्यत्वाद् इष्टकानां रूपेण मृदमेव प्रक्षिपन्ति । तदपि युक्तमयुक्तमिति विचारणीयं सूरिभिः ॥ १२८ ॥ [ इति श्मशानचिदुपधानप्रकारः । ] कूर्मचितं चिन्वीत यः कामयेत ब्रह्मलोकमभिजयेयमिति विज्ञायते ॥ १२९ ॥ कूर्मचयनप्रतिपादकं शाखान्तरीयं ब्राह्मणमाह--कूर्मचित मिति ।। १२९ ।। कूर्मचितमिति । छन्दश्विदध्याये तथैव कूर्मचिदिति ब्राह्मण इत्युक्तमिह विज्ञायत इति शाखान्तरब्राह्मणं दर्शितम् । एतस्मादेव गम्यते स्वशाखायां ब्राह्मणा- भावोऽन्य ब्राह्मण इत्युक्तं भवति । ब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भलोकम् ।। १२९ ।। द्वयाः खलु कूर्मा भवन्ति वक्राङ्गाश्च परिमण्डलाश्च । अवि- शेषात्ते मन्यामहेऽन्यतरस्याकृतिरिति ॥ १३० ॥ द्वेधाः खल्विति । लोके वक्राकाराः कूर्माः संभवन्ति परिमण्डला- काराः कूर्माश्च संभवन्तीति । अविशेषादिति । श्रुतावविशेषात् ते वयं बोधायनाचार्याः कूर्मस्याकृतिरिति मन्यामहे ॥ १३० ॥ द्वया इति । वक्राङ्गानि कुटिलाङ्गानि येषां ते वक्राङ्गाः । एवं परिमण्डलाङ्गाः । अविशेषादिति । व्याख्यातमेतद् रथचक्रचितौ ॥ १३० ॥ अथाग्निं विमिमीते । चतुरस्र आत्मा भवति । तस्य दश- प्रक्रमाः पार्श्वमानी भवति । तस्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां प्रक्रमाभ्यां सक्तीनामपच्छेदः । पूर्वस्मिन्ननीके प्रक्रमप्रमाणानि चत्वारि चतुर- स्राणि कृत्वा तेषां येऽन्त्ये ते अक्ष्णयापच्छिन्द्यात् । एवं दक्षिणतः एवं पश्चादेवमुत्तरतः । स आत्मा ॥ १३१ ॥ अथेति । अथाग्निमग्निक्षेत्रं विमिमीते । चतुरस्र इति । कूर्मस्य चतुरश्रात्मा भवति । चतुरश्रश्चासावात्मा स चतुरश्रात्मा । आत्मा समचतुरश्रो भवतीत्यर्थः । तस्येति । तस्यात्मनः दशप्रक्रमाः पार्श्वमानी

१५० शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- पञ्चदश वा प्रस्तार उपधायाऽवाञ्चं प्रत्यक्प्रवणं अक्ष्णया प्रागुपरितनदेश- मारभ्य प्रत्यगधोदेशपर्यन्तमपच्छिन्द्यात् उद्धरेत् । अपच्छिन्नयोरुपरितनभाग- मुद्धरेत् विसृजेत् ॥ १२७ ॥ तदेवाह—ऊर्ध्वति । उच्छ्रायप्रमाणमग्नेः श्मशानचितः । ऊर्ध्वप्रमाणां रज्जुं मीत्वा पञ्चधा संभुज्य षष्ठं भागं प्रक्षिपेत् । श्मशानचितो द्विपादस्त्रिपादश्चापि भवतः । यदि ग्रीवदघ्नमित्यादि ( बौ० श्रौ० सू० १७।३० पृ० ३०९ ) दर्शनात् । पाद एकैष्टकोच्छ्रायप्रमाणम् । द्विपाद इष्टकाद्वयोच्छ्रायप्रमाणम् । त्रिपाद इष्टकात्रयोच्छ्रायप्रमाणम् । तत्सर्वमिति । प्रक्षिप्तेन सह त्रेधा संभुज्यैकमवशिष्य शिष्टयोश्चतुर्थेन भागेनोर्ध्वप्रमाणभूतेन पञ्चमीं, नवमेन दशमीं, चतुर्दशेन पञ्चदशीञ्च कारयेत् । वा शब्दश्च शब्दार्थे । उत्तरस्मिन्नपि वाक्ये तथा । ताभिरिति । ताभिश्चतुर्थेन नवमेन चतुर्दशेनेत्युक्ताभिश्चतस्रः पादे, नव द्विपादे, चतुर्दश त्रिपादे चितीः

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ऽध्यायः ] बौधायनीयं १५१ यथायोगमिति । भवत इति शेषः । यथा युज्यते तथा इष्टकानां ह्रासवृद्धी । अन्यथा वक्तुमशक्यत्वाद् एवमुक्तम् । महतः प्रस्तारस्य ऊर्ध्वप्रमाण एव विशेषः । इतरेषां प्रस्ताराणां यथापूर्वमेव । अत्र केचिद् वदन्ति इष्टकानां सम्पादयितुमशक्यत्वाद् इष्टकानां रूपेण मृदमेव प्रक्षिपन्ति । तदपि युक्तमयुक्तमिति विचारणीयं सूरिभिः ॥ १२८ ॥ [ इति श्मशानचिदुपधानप्रकारः । ] कूर्मचितं चिन्वीत यः कामयेत ब्रह्मलोकमभिजययेयमिति विज्ञायते ॥ १२९ ॥ कूर्मचयनप्रतिपादकं शाखान्तरीयं ब्राह्मणमाह--कूर्मचित मिति ॥१२९॥ कूर्मचितमिति । छन्दश्चिदध्याये तथैव कूर्मचिदिति ब्राह्मण इत्युक्तमिह विज्ञायत इति शाखान्तरब्राह्मणं दर्शितम् । एतस्मादेव गम्यते स्वशाखायां ब्राह्मणा- भावोऽन्य ब्राह्मण इत्युक्तं भवति । ब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भलोकम् ॥ १२९ ॥ द्वयाः खलु कूर्मा भवन्ति वक्राङ्गाश्च परिसण्डलाश्च । अवि- शेषात्ते मन्यामहेऽन्यतरस्याकृतिरिति ॥ १३० ॥ द्वेधाः खल्विति । लोके वक्राकाराः कूर्माः संभवन्ति परिमण्डला- काराः कूर्माश्च संभवन्तीति । अविशेषादिति । श्रुतावविशेषात् ते वयं बोधायनाचार्याः कूर्मस्याकृतिरिति मन्यामहे ॥१३०॥ द्वया इति । वक्राङ्गानि कुटिलाङ्गानि येषां ते वक्राङ्गाः । एवं परिमण्डलाङ्गाः । अविशेषादिति । व्याख्यातमेतद् रथचक्रचितौ ॥ १३० ॥ अथाग्निं विमिमीते । चतुरस्र आत्मा भवति । तस्य दश- प्रक्रमाः पार्श्वमानी भवति । तस्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां प्रक्रमाभ्यां सक्तीनामपच्छेदः । पूर्वस्मिन्ननीके प्रक्रमप्रमाणानि चत्वारि चतुर- स्राणि कृत्वा तेषां येऽन्त्ये ते अक्षणयापच्छिन्द्यात् । एवं दक्षिणतः एवं पश्चादेवमुत्तरतः । स आत्मा ॥ १३१ ॥ अथेति । अथाग्निमग्निक्षेत्रं विमिमीते । चतुरस्र इति । कूर्मस्य चतुरश्रात्मा भवति । चतुरश्रश्चासावात्मा स चतुरश्रात्मा । आत्मा समचतुरश्रो भवतीत्यर्थः । तस्येति । तस्यात्मनः दशप्रक्रमाः पार्श्वमानी

१५२ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो-

भवति। दशप्रक्रमप्रमाणा रज्जुः सर्वतः पार्श्वमानी भवति। पार्श्वो मीयते अनयेति पार्श्वमानी। सर्वतो दशप्रक्रमप्रमाणेन समचतुरश्रमात्मानं कुर्यादित्यर्थः। तस्येति। तस्य समचतुरश्रीकृतात्मानः द्वाभ्यां द्वाभ्यां प्रक्रमाभ्यां स्रक्तीनां कोणप्रदेशानामपच्छेदः। आत्मनि प्राक् ( दक्षिण ?) कोणप्रदेशादारभ्य अपरपार्श्वे (प्रक्रम ?) (त्वरत्नी) द्वयं मित्वा तत्र शङ्कुं निहन्यात्। एवमुत्तरप्रदेशेऽपि अरत्नी (प्रक्रम?) द्वयं मीत्वा तत्र शङ्कुं निहत्य शङ्कोरुपरि स्पन्द्यां नियम्य बहिःस्पन्द्यमपच्छिन्द्यात्। एवमितरासु स्रक्तिषु अपच्छेदः कर्त्तव्यः। पूर्वस्मिन्निति। पूर्वस्मिन् आत्मसमीपे आत्मनः प्रागग्रा- दुपरि प्राक्प्रदेशे अव्यवहिततया सर्वतः प्रक्रमप्रमाणानि चत्वारि समचतु- रश्राणि दक्षिणोत्तराणि कृत्वा तेषां चतुर्णां चतुरश्राणां ये अन्त्ये दक्षिणो- दक्पार्श्वस्थिते चतुरश्रे ते अक्षण्यापच्छिन्द्यात्। दक्षिणोत्तरयोरैशाननैऋ॑- तार्धेऽक्षण्या वर्जयेदित्यर्थः ॥१३१॥ अथाग्निमिति। पार्श्वमानी भवतीति। दशप्रक्रमप्रमाणेन चतुरस्रं कुर्यादित्यर्थः। तस्येति। तस्य आत्मनः। श्रोण्यंसानां द्वाभ्यां द्वाभ्यां स्रक्तीनामपच्छेदः कर्त्तव्यः। एवं श्रोण्यंसेभ्योऽष्टौ चतुर्थ्यो निरस्ता भवन्ति। पूर्वस्मिन्निति। पूर्वस्मिन् पार्श्वे पार्श्वयोः प्रक्रमद्वयमवशिष्य मध्ये आत्मनो बहिस्तिर्यञ्चि प्रक्रमप्रमाणानि चत्वारि चतुरस्राणि अनीकसंस्पृष्टानि कृत्वा तेषां ये अन्त्ये चतुरस्रे ते अक्षण्या अपच्छि- न्द्यात्। अग्नीशानदले त्यजेत्। एवमिति। चतुरस्रकरणादि-अपच्छेदान्तो विधिः सर्वत्रेत्यर्थः। स आत्मेति। एवमात्मनि चतुरधिकं शतं चतुर्थ्यः ॥ १३१॥ शिरः पञ्चपदायाममर्धपुरुषव्यासम्। तस्यांसौ प्रक्रमेणा- पच्छिन्द्यात्। स्रक्त्यपच्छेदे पादानुन्नयेत्। तस्य द्विपदाक्ष्णया तिरश्ची तद्द्विगुणायाममनूची। तस्य द्विपदाक्ष्णया पूर्वमंसम- पच्छिन्द्यात्। एतेनेतरेषां पादानामपच्छेदा व्याख्याताः। अपरयोः पादयोरपरावंसावपच्छिन्द्यात्। एवं सारत्निः प्रादेशः सप्तविधः संपद्यते ॥ १३२ ॥ शिर इति। शिरः पञ्चपदायाममर्धपुरुषव्यासं प्राक्प्रत्यक् पञ्च दीर्घं दक्षिणोदक् पदचतुष्टयविस्तारं दीर्घचतुरश्रम्। तस्येति। आत्मन

ध्यायः ] बौधायनीयं १५३ उपरि प्राक्प्रदेशे आत्मना संयुक्ततया तत् कृत्वा तस्य दीर्घचतुरश्रस्य त्वंसौ प्राक्कोणप्रदेशौ प्रक्रमेणापच्छिन्द्यात् । प्राक्कोणप्रदेशाभ्यामारभ्य प्रत्येकं प्रक्रमप्रमाणं प्रत्यङ् मीत्वा दक्षिणोत्तरयोः पार्श्वयोः शङ्कुद्वयं निहत्य प्राक्पार्श्वमान्यां मध्ये शङ्कुं निहत्य शङ्कूनामुपरि स्पन्द्यां नियम्य बहिः स्पन्द्यमपच्छिन्द्यात् । एवं कृतं शिर इत्यर्थः । स्त्रक्त्यपच्छेद इति । स्त्रक्त्य- पच्छेदेष्विति जात्येकवचनम् । आत्मनश्चतसृषु स्त्रक्तिषु प्रत्यपच्छेदमेकैकं पादं उन्नयेदित्यर्थः । पादपरिमाणमाह—तस्येति । जात्येकवचनम् । तेषां पादानां द्विपदाक्ष्णया चतुर्थ्यीप्रक्रमप्रमाणेन समचतुरश्रीकृतस्याक्ष्णया- रज्जुस्तिरश्ची भवति । प्रतिपादद्विगुणायाममनूची तिर्यङ्मान्यपेक्षया द्विगु- णा रज्जुः अनूची प्रक्रमद्वयप्रमाणे समचतुरश्रीकृतस्याक्ष्णयारज्जुः अनूची भवति । अयमर्थः—प्रक्रमद्वयप्रमाणचतुरश्राक्ष्णयाप्रमाणे प्राग्दक्षिणापच्छेदे मध्ये द्विपदाक्ष्णयाप्रमाणं मीत्वा तस्योपरितनपार्श्वयोस्तद्विगुणप्रमाणं प्रत्येकं मीत्वोपरि द्विपदाक्ष्णयाप्रमाणं मीत्वा एवं दीर्घचतुरश्रं कुर्यादिति । तस्य द्विपदाक्ष्णयेति । तस्यैवं कृतस्य दीर्घचतुरश्रस्य द्विपदाक्ष्णया प्रक्रमप्रमाणचतुरश्राक्ष्णयाप्रमाणेन पूर्वमंसमपच्छिन्द्यात् । प्राक् स्थित- स्त्रक्तिमारभ्याक्ष्णयापच्छिन्नं कुर्यादित्यर्थः । एतेनेति । अवशिष्टानां त्रयाणां पादानां पूर्वोक्तन्यायेनापच्छेदाः कर्त्तव्या इत्यर्थः । पूर्ववदपरयोः पादयोः पूर्वांसमारभ्यापच्छेदे प्राप्ते अन्यथैवापच्छेदप्रकारमाह—अपरयोरिति । अपरस्त्रक्तिमारभ्यापच्छेदं कुर्यादित्यर्थः ॥१३२॥ शिर इति । एवं पञ्च चतुर्थ्यः । तत्र—तस्यांसाविति । एवमपच्छिन्ने परिशिष्टा- श्चतस्रश्चतुर्थ्यो भवन्ति । स्त्रक्त्यपच्छेद इति । स्त्रक्तीनामपच्छेदे आत्मस्त्रक्तीनामपच्छेदे । जातावेकवचनम् । अपच्छेदेषु पादान् उन्नयेत् । बहिः कुर्यात् । अवान्तरदिक्षु पादान् कुर्यादित्यर्थः । तस्येति । तस्य पादस्य द्विपदाक्ष्णया चतुर्थ्यक्ष्णया । सार्धचतुर्दशतिल- सहितद्विचत्वारिंशदङ्गुला तिरश्ची । तद्विगुणं पञ्चतिलोनपञ्चाशीत्यङ्गलमनूची आयामः । दक्षिण पूर्वस्त्रक्त्यपच्छेदमध्यतश्चतुर्थ्यक्ष्णयामात्रं तिर्यङ्मानं परिगृह्य कोणदिशं प्रति तद्विगुणायामं पादार्थं दीर्घचतुरस्रं कुर्यादित्यर्थः। एवं चतस्रश्चतुर्थ्यः । तत्र—तस्येति । पूर्वपार्श्वस्य मध्ये चिह्नं कृत्वा अपरांसात् लिखेत् । एवमेका चतुर्थी २०

१५४ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- निरस्ता भवन्ति तिस्रोऽवशिष्यन्ते । एतेनेति । अपच्छेदशब्देन करणमपि विवक्षितम् । अन्यथा अपच्छेदासम्भवात् । अपरयोरिति । अपरपार्श्वस्य मध्ये लक्षणं कृत्वा पूर्वांसात् लिखेत् । एवं पादेषु द्वादश चतुर्थ्यः । एवमिति । आत्मनि चतुःशतं चतुर्थ्यः । शिरसि चतस्रश्चतुर्थ्यः । पादेषु द्वादश । एवं विशतं चतुर्थ्यः ॥ १३२ ॥ तस्येष्टकाः कारयेत् पुरुषस्य चतुर्थ्यः । तासामर्ध्याः पाद्याश्च । अध्यर्धपाद्यां चतुर्भिः परिगृह्णीयात् प्रक्रमेण द्वाभ्यां पदाभ्यां पदसविशेषेनेति । ते यथा दीर्घसंश्लिष्टे स्यातां तथैकां कारयेत् । द्विपदाक्ष्णयार्धेन समचतुरस्रामेकाम् ॥ १३३ ॥ तस्येष्टका इति । कूर्मस्येष्टकाः कुर्यादित्यर्थः । पुरुषस्येति । सर्वतस्त्रिं- शदङ्गुलप्रमाणकाः । तासामिति । चतुर्थीनामर्ध्याः पाद्याश्चाक्ष्णयापच्छेदकृताः कुर्यादित्यर्थः । अध्यर्धचतुरश्रपाद्येष्टकाकरणप्रकारमाह--अध्यर्धपाद्यामि- ति । प्रक्रमप्रमाणफलकमेकम् एकपदप्रमाणफलके द्वे, पदसविशेषफलकमेकम् एवंभूतैः फलकैः कृता इष्टका अध्यर्धपाद्या इत्युच्यन्ते । हंसमुखीकरण- माह--ते द्वे इति । प्रक्रमप्रमाणपार्श्वाभ्यां यथा संश्लिष्टे भवतस्तथा कुर्यादित्यर्थः । सा हंसमुखीत्युच्यते । चतुरश्रेष्टकाकरणमाह--द्विपदाक्ष्ण- यार्धेनेति । तिलोनैकविंशत्यङ्गुलेन चतुरश्रेष्टकां कुर्यादित्यर्थः ॥१३३॥ तस्येष्टका इति । नित्यमक्ष्णयापच्छेदनमनादेश ( ३।५९ ) इति ह्युक्तम् । अध्यर्धपाद्यामिति । अर्धाधिकां पादेष्टकां चतर्भिः फलकैः कुर्यात् । प्रक्रमेणोत्तरं फलकम् । द्वाभ्यां पदाभ्यां पश्चिमदक्षिणफलके पदप्रमाणे इत्यर्थः । पदसविशेषेण तिलोनैक- विशत्यङ्गुलेन । पूर्वं कर्णरूपमित्यर्थः । ते यथेति । व्याख्यातमिदम् । एकां अपरा- मित्यर्थः । द्विपदेति । तिलाधिकैकविंशत्यङ्गुलेन समचतुरस्रामेकाम् । एवं षट् करणानि । तत्र अष्टाचत्वारिंशच्छतद्वयं चतुर्थ्यः । पञ्चशतं षट्सप्ततिश्च अर्ध्याः । शतं पाद्याः । अष्टौ अध्यर्धपाद्याः । तथा हंसमुख्यः । षष्टिः समचतुरस्राः साध्याः । चोडानाकसदौ द्वे पाद्ये, अर्ध्याद्वयं, षट् चतुर्थ्यः । एवञ्च सहस्रमिष्टकाः ॥ १३३ ॥ उपधाने शिरसोऽग्रे चतुरश्रामुपदध्यात् । हंसमुख्याव- वस्तात् । पञ्च पञ्च चतुरस्रा द्वे द्वे पादेष्टके इति पादेषूपदध्यात् । यद्यदपच्छिन्नं तस्मिन्नर्धेष्टकाश्चोपदध्यात् । शेषमग्निं चतुर्भागी- याभिः प्रच्छादयेत् ! अर्धेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥१३४॥

उपधान इति । शिरसः प्रागग्रे यथा महादिक्षु स्रक्तयो भवन्ति तथा सूक्ष्मचतुरश्रामुपदध्यादित्यर्थः । हंसमुख्याविति । उपहितेष्टकायाः पश्चाद्व्यवहिततया प्रागग्रे हंसमुख्यौ उपदध्यादित्यर्थः । पञ्च पञ्चेति । पादे(ष्टके) (षु ?) सर्वत्राष्टौ पाद्याः, विंशतिः न्यूनचतुरश्रा आहत्याष्टाविंश- तिरिष्टका उपदध्यादित्यर्थः । यद्यदपच्छिन्नमिति । आत्मसक्तिषु प्रत्यपच्छिन्नं द्वे द्वे अर्धेष्टके एवं क्रमेणाष्टावर्ध्या आत्मान्तिकबहिः प्रदेशेषु चतुर्षु प्रतिपार्श्वं द्वे द्वे अर्धेष्टके एवं क्रमेणाष्टावर्ध्या आहत्य षोड- शार्ध्या अपच्छिन्नदेशेषु उपदध्यादित्यर्थः । शेषमग्निमिति । आत्मनि चतुर्थीनां प्राक्प्रत्यक् दश रीतयः । दक्षिणोत्तरं षट् रीतयः । आसां दक्षिण- पार्श्वे प्राक्प्रत्यगष्टौ रीतयस्ततोऽपि दक्षिणपार्श्वे प्राक्प्रत्यगष्टौ रीतयः । एवमुत्तरपार्श्वेऽपि रीतिद्वयम् । आत्मबहिर्भूतप्रागाद्यन्तिकदेशेषु प्रतिपार्श्वं द्वे द्वे एवं क्रमेणाष्टौ चतुर्थ्यः । शिरसः पश्चिमदेशे द्वे चतुर्थ्यो । आहत्याष्टाधिकनवतिः चतुर्थ्यः । षोडशार्ध्याः । अष्टौ पाद्याः । एकविंशतिः न्यूनचतुरश्रेष्टकाः । द्वे हंसमुख्यौ । आहत्य पञ्चचत्वारिंशदधिकशतमिष्टकाः संपन्नाः । तत्र द्विशतसंख्यापूरणार्थमाह-अर्धेष्टकाभिरिति । आत्मनि पञ्च- पञ्चाशच्चतुर्थीः उद्धृत्य तत्र दशोत्तरशतं अर्ध्या उपदध्यादित्यर्थः । एष द्विशतः प्रस्तारः ।।१३४।। उपधान इति । यथा महादिक्षु चतुरस्रेष्टकास्रक्तयो भवन्ति तथोपदध्यात् । हंसमुख्याविति । पश्चात् प्रागग्रे हंसमुख्यौ उपदध्यात् । शिरसि पश्चाद्भागे प्रक्रम- प्रमाणमवशिष्य परिशिष्टक्षेत्रे प्रागग्रे हंसमुख्यावित्यर्थः । पञ्चेति । पाद्याग्रापच्छे- दाक्षण्यात्सङ्गतदीर्घपार्श्वे द्वे द्वे पादेष्टके । शिष्टपादक्षेत्रेषु त्रिभिस्त्रिभिश्चतुरस्राभिः एकैका रीतिः । द्वाभ्यां द्वाभ्यामपरा । एवं पादेषु अष्टौ पाद्याः । विंशतिश्चतुरस्राः । यद्यदिति । चोऽवधारणे । यदपच्छिन्नं क्षेत्रमनीकपार्श्वेषु आत्मापच्छेदेषु च अर्धेष्टका एवोपद्ध्यात् । एवमनीकपार्श्वेषु अष्टावर्ध्याः । आत्मापच्छेदेषु चाष्टौ । शेषमिति । एवं प्रच्छादिते पञ्चपञ्चाशदिष्टका न्यूना भवन्ति । तत्र - अर्धेष्टका- भिरिति । तत्र अग्निधर्माविरोधेन पूरणस्येष्टत्वात् दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः सप्तविंशतिः सप्तविंशतिश्चतुर्थ्य अर्धेष्टकारूपेण भेद्याः । तत्र दक्षिणपार्श्वस्थाः प्रागुत्तरसविशेषाः । विपरीता उत्तरपार्श्वस्थाः । शिरसि सूत्रोक्तां चतुरस्रेष्टकामुद्धृत्य अन्तर्दीर्घपार्श्वे पादेष्टके निदध्यात् । एवं सूत्रभङ्गेनापि अग्निधर्माविरोध आपाद्यः सर्वत्र ।

१५६ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- तत्रैवमुपधानम्। पादवर्जं शिरसा सह द्वादश रीतयः। दक्षिणमनीकम्। मध्ये द्वे चतुर्थ्यौ। अभितो द्वेऽर्ध्ये। द्वितीयायां मध्ये षट् चतुर्थ्यः। पार्श्वयोर्द्वे अर्ध्ये। तृतीयायामादितोऽर्ध्या। ततश्चतर्थी। ततो द्वादशार्ध्याः। तत एका चतुर्थी। ततोऽर्ध्या च। चतुर्थ्यामादितो द्वे चतर्थ्यौ। ततश्चतुर्दशार्ध्याः। तत एका चतुर्थी। पञ्चम्यामाद्यन्तयोर्ध्ये। मध्ये चतुर्थ्यरीतिवत्। षष्ठ्यामादितस्तिस्रश्चतुर्थ्यः। ततश्चतु- र्दशार्ध्याः। ततस्तिस्रश्चतुर्थ्यः। तत एका हंसमुखी प्रागग्रा। तत उत्तरपूर्वकोट्या सह दक्षिणाग्रान्ता एका पाद्या। एवमुत्तरं पार्श्वम्। दक्षिणपार्श्वस्था अर्ध्याः प्रागुदक्सं- विशेषाः। विपरीता इतराः। पादेषु चतुरस्रभूतांशेषु चतस्रश्चतुरस्राः। छेदांशेषु मध्यत एकैका चतुरस्रा। शेषेषु पादेष्टके। एवं पादेषु अष्टाविंशतिः। शिरसि पञ्च। आत्मनि सप्तषष्टिशतम्। अस्मिन् प्रस्तारे चतुश्चत्वारिंशच्चतुर्थ्यः। चतुर्विंशतिशतं अर्ध्याः। दश पाद्याः। द्वे हंसमुख्यौ। विंशतिश्चतुरस्रार्ध्याः ॥ १३४ ॥ अपरस्मिन् प्रस्तारे शिरसोऽग्रे हंसमुखीमुपदध्यात् पादेष्टकेऽ- भितः। तयोरवस्तादभितो द्वे द्वे अध्यर्धपाद्ये विषूची। तयोरव- स्तादभितश्छेदसंहिते द्वे पादेष्टके। द्वे द्वे द्विपदे तिस्रस्तिस्रोऽर्धेष्टका इति पादेषूपदध्यात्। यदपच्छिन्नं तस्मिन्नर्धेष्टकाः पादेष्टकाश्चो- पदध्यात्। शेषमग्निं चतुर्भागीयाभिः प्रच्छादयेत्। अर्धेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥ १३५ ॥ अपरस्मिन्निति। शिरसः प्रागग्रे प्रागग्रां हंसमुखीमुपदध्यादित्यर्थः। पादेष्टक इति। द्वे पादेष्टके सविशेषपार्श्वाभ्यां हंसमुखीश्लिष्टे दक्षिणोत्तर- पार्श्वयोरुपदध्यादित्यर्थः। तयोरवस्तादिति। व्यस्ताग्रे उपदध्यात्। अयमर्थः—पादेष्टका सहिता प्रागुदश्रिणाग्रा एका ततः पश्चात्पश्चि- मोत्तराग्रा एका अध्यर्धपाद्या उत्तरपार्श्वेऽप्युत्तरपूर्वाग्रा पाद्यासंश्लिष्टा एका। ततः पश्चात् पश्चिमदक्षिणाग्रा एकेति। तयोरवस्तादिति। तयोः पश्चिमभागोपहिताध्यर्धपाद्ययो- रवस्तात् पश्चिमभागे छेदसंहिते प्रागग्रे द्वे पाद्ये उपदध्यादित्यर्थः। द्वे द्वे द्विपद इति। चतुर्षु पादेषु अग्रे एका अर्ध्या। ततः अवस्ताद् द्वे द्वे चतुर्थ्यौ संश्लिष्टस्रक्ती उपदध्यात्। तयोरधस्तना चतुर्थी आत्मप्रविष्टा