बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

प्रथमे पृथ्वनीकपार्श्वखण्डे पूर्वकृतचिह्नाभ्यामारभ्यार्जवेनापरतिर्यङ्मान्या सह त्रेधा लिखेत् । एवञ्चास्मिन् खण्डे दक्षिणपार्श्वे एका अध्यर्धप्रउगाकारेष्टका तत उत्तरपार्श्वे प्राक्प्रत्यग्दीर्घे चतुररश्रेष्टके मध्यखण्डे दक्षिणे एका अर्ध- प्रउगेष्टका पार्श्वे एका दीर्घचतुरश्रेष्टका तृतीयखण्डे चुबुकप्रदेशे एका अर्धप्रउगाकारेष्टका आहत्यास्मिन् खण्डे षट्, एव मुत्तरखण्डेऽपि षडिष्टकाः कुर्यादिति । यद्यपि सूत्रे पञ्च प्रउगाणि कृत्वा तेष्वेकामनूचीनां द्वेधा विभज्य तयोरुपधानमिति न प्रतीयते तथापि प्रउगखण्डयोः पार्श्वयोरुपधान मुक्त्वा मध्यक्षेत्रे चतुरश्रस्य बृहतोभिर्दीर्घचतुरश्राभिस्तदर्धाभिश्चोपधान- विधानाद् दीर्घचतुरश्रत्वं गम्यते । तच्च पञ्च प्रउगकरणे उपपद्यते, नान्य- थेति । ते द्व इति। ते षडिष्टकाः। ते द्वे खण्डे प्रत्यगग्रे पार्श्वयोः दक्षिणोत्तर- पार्श्वयोरुपदध्यादित्यर्थः । एवञ्च भागद्वयव्यासं षड्भागायामं दीर्घचतुरश्रं- मध्ये संपद्यते । तत्रोपधानार्थमिष्टकाकरणमाह—आगतृतीयायामा इति । भागृतीयायामाः तिलतृतीयांशसहिताष्टाविंशत्यङ्गुलायामाः, चतुर्थव्यासाः सप्ततिलाधिकैकविंशत्यङ्गुलव्यासाः दीर्घचतुरश्रा इष्टकाः कारयेत् । तासामिति । तासां बृहतीनामर्ध्यास्तिर्यग्भेदाः आसामर्धे भिन्नाः सप्ततिलाधिकैकविंशत्यङ्गुलदीर्घाः । (सार्धचतुस्तिलदीर्घाः सार्धचतु- स्तिलचतुर्दशाङ्गुलदीर्घाः) सार्धचतुस्तिलचतुर्दशाङ्गुलव्यासाः अर्धेष्टकाः कार्या इत्यर्थः । ता अन्तयोरिति । ता अर्धेष्टकाः अन्तयोः पूर्वापराग्र- प्रदेशयोः दक्षिणोत्तरदीर्घा अष्टावष्टावुपधाय शेषमग्निं बृहतीभिः प्रच्छाद- येत् । उपहितेष्टकानां मध्ये क्षेत्रं षट्त्रिंशच्छतेष्टकाभिः प्रागायताभिः प्रच्छादयेदित्यर्थः । आहत्य चतुःषष्टिशतेष्टकाः सम्पन्नाः । तत्र द्विशतसंख्या- पूरणार्थमाह--अर्धेष्टकाभिरिति । श्रोण्यंसेषु नव नव बृहतीश्चतुरश्रकृता उद्धृत्याष्टादशाष्टादशार्ध्या उपदध्यात् । एष द्विशतः प्रस्तारः ॥१२६॥ अपरस्मिन्निति । विधिवक्ष्यते । अग्निक्षेत्रे भागप्रमाणव्यासानि षड्भागप्रमा- णायतानि पञ्च महाप्रउगाणि शेरते । तत्र प्रत्यगग्राणि त्रीणि । प्रागग्रे द्वे । तेषां महा- प्रउगाणां प्रउगद्वयमिह विवक्षितम् । अनूचानमिति प्रउगविशेषणम् । षड्भागायत-

मित्यर्थः । दक्षिणतः प्रत्यगग्रस्थितप्रउगमध्ये भागप्रमाणपृथ्वनीकमध्याद् आरभ्य आपश्चिमसूक्ष्माग्राद् आलिखेत् । एवं उत्तरस्मिन्नपि पार्श्वे स्थितं विभजेत् । ते द्वे पार्श्वयोरुपधायेति वक्ष्यमाणत्वात् । प्रउगमिति च तस्येति च जात्येकवचनम् । तस्येति । तस्य प्रउगावयवस्य । षड्धा पोढा । अनूचीनं विभागः कार्यः । तत्र प्रकारः । प्रत्यगग्रं षड्भागायतं महाप्रउगार्धं तिर्यक् त्रिधा विभजेत् । तत्र पूर्वखण्डस्य पूर्वतिर्यङ्मान्यां समान्तराले द्वे चिह्ने कृत्वा प्रथमचिह्नादारभ्य आर्जवेन अपरतिर्यङ्मानीं प्रत्यालिखेत् । एवं द्वितीयचिह्नाद् आरभ्य । एवं मध्यखण्डस्य पूर्वान्तन्मध्याद् आरभ्य आर्जवेन अपरान्तात् लिखेत् । एवं विभक्ते प्रथमे खण्डे बाह्यपार्श्वतः अर्धप्रउगाकारा एकेष्टका । मध्यतो द्वे दीर्घचतुरस्रे । मध्यमखण्डस्य बाह्यत एका प्रउगार्धा । अन्तरत एका दीर्घचतुरस्रा । अपरोभागः प्रउगार्धरूप एव । एवं षड्धा विभागः । एवं उत्तरतः । ता द्वाद- शेष्टकाः । तासु प्रउगार्धाकाराः षट् । दीर्धेष्टकाकाराः षट् । ते द्वे इति । ते षड्धा विभक्ते । द्वे प्रउगार्धे । पार्श्वयोः षड्भागायामप्रमाणस्य द्विभागप्रमाणतिर्यङ्मानी- कस्य चतुरस्रस्य पार्श्वयोर्दक्षिणोत्तरयोः प्रत्यगग्रे बहिर्भूतकर्णपार्श्वं उपदध्यात् । एवं द्वादशेष्टका उपहिता भवन्ति । एवं उपहितयोः प्रउगार्धयोर्मध्यभूतचतुरस्रस्योप- धानविधिः । भागत्तृतीयेति । इष्टका इति शेषः । भागस्य षट्तिलोनपञ्चाशीत्यङ्गुल- प्रमाणस्य तृतीयो नवतिलाष्टविंशत्यङ्गुलायामः । चतुर्थव्यासाः सप्ततिलैकविंशत्य- ङ्गुलव्यासाः कारयेत् = ता बृहतीसंज्ञिताः । तासामिति । आयामस्य मध्ये भिन्नाः सप्ततिलैकविंशत्यङ्गुलदीर्घाः सार्धचतु- स्तिलचतुर्दशाङ्गुलव्यासा अर्धेष्टकाः कार्या इत्यर्थः । ता अन्तयोरिति । ता अर्धेष्टका दक्षिणोत्तरायतः । अन्तयोः पूर्वापरयोः । इष्टका अष्टावष्टावुपधाय शेषमग्निं बृहती- भिरित्यादि तुल्यम् । अर्धेष्टकाभिरिति । पार्श्वयोरुपहितप्रउगार्धयोर्द्वादशेष्टकाः । मध्य- भूतचतुरस्रपूर्वापरान्तयोः षोडशार्धेष्टकाः । मध्ये षट्त्रिंशच्छतं बृहत्यः प्रागायताः । एवं चतुःषष्टिशतमिष्टकाः । षट्त्रिंशन्न्यूना भवन्ति । श्रोण्यंसेषु नव नव बृहतीः चतुरस्रकृता उद्धृत्य अष्टादशाष्टादशार्ध्या निधेयाः । एवं द्विशतः प्रस्तारः । द्वितीय प्रस्तारे चत्वारि करणानि । प्रउगार्धानामेकं करणम् । तस्य तिर्यङ्मानी सपञ्चतिलचतुर्दशाङ्गुला । साष्टतिलसप्ततिशताङ्गुला कर्णरूपा बाह्यपार्श्वमानी । सद्वा- विंशतितिला नवषष्टिशताङ्गुला अभ्यन्तरऋजुपार्श्वमानी । अनेन षडिष्टकाः । दीर्घचतुरस्राणां द्वितीयम् । तस्य प्रउगार्धतिर्यङ्मान्येव तिर्यङ्मानी । तस्यैव अभ्यन्तर- पार्श्वमान्येव पार्श्वमानी । अनेनापि षडिष्टिकाः । बृहतीनां तृतीयम् । सनवतिलाष्ट- विंशत्यङ्गुला पार्श्वमानो । ससप्ततिलैकविंशत्यङ्गुला तिर्यङ्मानी । अनेन शत- मिष्टकाः । अर्धेष्टकानां चतुर्थम् । सार्धचतुस्तिलचतुर्दशाङ्गुला तिर्यङ्मानी । सप्त- तिलैकविंशत्यङ्गुला पार्श्वमानी । अनेन करणेन अष्टाशीतिरिष्टकाः ।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ध्यायः ] बौधायनीयं १४९ उपधाने पूर्वस्मिन् अनीके पार्श्वयोर्द्वे प्रत्यगग्रे बाह्यकर्णपार्श्वप्रउगार्धे। तयोरभ्यन्तरतः प्रागायते द्वे द्वे दीर्घचतुरस्रे। तासां पश्चात् पूर्ववद् द्वे प्रउगार्धे। तयोरन्तरत एकैका दीर्घचतुरस्रा। तयोर्युगलयोः पश्चाद् द्वे प्रत्यगग्रे प्रउगार्धे। एवं द्वादशेष्टकाः। मध्यचतुरश्रस्य पूर्वापरयोरनीकयोरुदगायता अष्टावष्टावर्धेष्टकाः। तयोरन्तरत अष्टाभिरष्टाभिः प्रागायताभिः बृहतीभिरुदीच्यः सप्तदश रीतयः। तत्र श्रोण्यंसेषु बृहतीनां नवचतुष्कमुद्धृत्य द्वा सप्ततिरर्ध्या निधेयाः। एवं द्विशतः प्रस्तारः। अत्र कल्पोक्तो विधिरनुसन्धातव्यः। तत्रैवमुक्तम्। तस्य मात्रा यदि ग्रीवदध्नं पुरस्तान्नाभिदध्नं पश्चात्। यदि नाभिदध्नं पुरस्ताज्जानुदध्नं पश्चात्। यदि जानुदध्नं पुरस्ताद् गुल्फदध्नं पश्चात्। यदि गुल्फदध्नं पुरस्तात् समं भूमेः पश्चात्। स एष श्मशानचित् पितृलोककामस्येति (बौ० श्रौ० सू० १७।३० पृ० ३०९)। हस्तिपृष्ठवत् चिन्वीतेति तस्यार्थः॥ १२६॥ ऊर्ध्वप्रमाणमग्नेः पञ्चमेन वर्धयेत्। तत्सर्वं त्रेधा विभज्य द्वयोर्भागयोश्चतुर्थेन नवमेन वा चतुर्दशेनवेष्टकाः कारयेत्। ताभिश्चतस्रो वा नव वा चतुर्दश वा चितोरुपधाय शेषमवाञ्च- मदणयापच्छिन्द्यादर्धमुद्धरेत्॥ १२७॥ सर्वचयनापेक्षया श्मशानचयनोर्ध्वप्रमाणे विशेषोऽस्ति। तत्करणी- भूतेष्टकाकरणाद्युपायप्रकारमाह- ऊर्ध्वप्रमाणमिति। अग्नेर्जानुदध्नस्य नाभिदध्नस्य ग्रीवदध्नस्योर्ध्वप्रमाणं जानुप्रमाणं नाभिप्रमाणं ग्रीवप्रमाणं वा पञ्चमेनैकोर्ध्वप्रमाणेनेष्टकाद्वयोर्ध्वप्रमाणेने वा वर्धयेद् योजयेत्। अयमर्थः-प्रकृताग्न्यूर्ध्वप्रमाणं पञ्चधा विभज्य तादृशमेकं भागं योजयेत्। तत्सर्वमिति। तत्सर्वं भागषट्कं त्रेधा विभज्य त्रेधा कृत्वा द्वयोर्भागयोश्चतुर्थेन चतुर्थभागप्रमाणेन जानुदध्ने, द्वयोर्भागयोः नवमेन नवप्रमाणेने नाभिदध्ने द्वयोर्भागयोश्चतुर्दशेन चतुर्दशप्रमाणेन ग्रीवदध्ने इष्टकाः कारयेत्। अयमर्थः-षष्ठभागसहितं त्रेधा विभज्यैकं निधाया- वशिष्टभागद्वयं चतुर्थे नाभिदध्ने नव जानुदध्ने चतुर्दशधा ग्रीवदध्ने विभज्ये- ष्टकाः कुर्यादिति। ताभिरिति। ताभिरेवं कृतेष्टकाभिश्चतस्रश्चितिः प्रस्तारान् जानुदध्ने उपधाय, नवचितिर्नाभिदध्ने उपधाय, चतुर्दशचितीः ग्रीवदध्ने उपधाय, शेषमवशिष्टं तृतीयेन भागेन पञ्चमं दशमं Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

१५० शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- पञ्चदश वा प्रस्तार उपधायाऽवाञ्चं प्रत्यक्प्रवणं अक्ष्णया प्रागुपरितनदेश- मारभ्य प्रत्यगधोदेशपर्यन्तमपच्छिन्द्यात् उद्धरेत् । अपच्छिन्नयोरुपरितनभाग- मुद्धरेत् विसृजेत् ॥ १२७ ॥ तदेवाह—ऊर्ध्वेति । उच्छ्रायप्रमाणमग्नेः श्मशानचितः । ऊर्ध्वप्रमाणां रज्जुं मीत्वा पञ्चधा संभज्य षष्ठं भागं प्रक्षिपेत् । श्मशानचितो द्विपाहस्रत्रिपाहस्रावपि भवतः । यदि ग्रीवदघ्नमित्यादि ( बौ० श्रौ० सू० १७।३० पृः ३०९ ) दर्शनात् । साहस्र एकष्टकोच्छ्रायप्रमाणम् । द्विपाहस्र इष्टकाद्वयोच्छ्रायप्रमाणम् । त्रिपाहस्र इष्टकात्रयोच्छ्रायप्रमाणम् । तत्सर्वमिति । प्रक्षिप्तेन सह त्रेधा संभुज्यैकभवशिष्य शिष्टयोश्चतुर्थेन भागेनोर्ध्वप्रमाणभूतेन पञ्चमीं, नवमेन दशमीं, चतुर्दशेन पञ्चदशीञ्च कारयेत् । वा शब्दश्च शब्दार्थे । उत्तरस्मिन्नपि वाक्ये तथा । ताभिरिति । ताभिश्चतुर्थेन नवमेन चतुर्दशेनेत्युक्ताभिश्चतस्रः साहस्त्रे, नव द्विपाहस्रे, चतुर्दश त्रिपाहस्रे चितीः प्रस्तारान् उपधाय शेषं तृतीयं भागमवाञ्चं पश्चात्प्रवणं अक्ष्णयापच्छिन्द्यात् । अर्धं तस्य भागस्योद्धरेत् । एवं प्रक्षेप उद्धृतो भवति । तत्र प्रयोगः । इदमुपधानमार्गेण कचित् प्रस्तार्य पूर्वस्मिन् अन्ते ऊर्ध्वप्रमाणान्ते स्पन्द्यां नियम्य प्रस्तारस्य पश्चिमान्त अधस्तात् स्पन्द्याया इतरान्तं स्पन्द्यायाः पार्श्वे निधाय अनुस्पन्द्यं प्रस्तारं अक्ष्णया अपच्छिन्द्यात् । इष्टकानामेव लक्षणमुक्तम् । उच्छ्रायप्रमाणौ द्वौ दण्डौ प्रस्तारायामप्रमाणयोरधरोत्तरयोरूर्ध्वौ स्थापयित्वा पूर्वस्य दण्डस्य शिरसि पाशं प्रतिमुच्य पश्चिमस्य दण्डस्य अपरमन्तं निधाय पश्चिमदण्डा- भावेऽपि समायां भूम्यां प्रस्तारायामान्तं निधाय तेनेदृशं कृत्वा इष्टकारूपाणि वितर्क्य कारयेत् । गणितनिपुणानामेतत् सुकरम् । इतरेषामशक्यमेव ॥ १२७ ॥ तस्य नित्यो विभागः । यथायोगमिष्टकानां ह्रासवृद्धी ॥ १२८ ॥ एवं कृतेऽपच्छेदे नित्यः यथायोगमिष्टकानां ह्रासवृद्धी ! अयमर्थः—प्राक् कृताभिरिष्टकाभिश्चतुरो नव चतुर्दश वा प्रस्तारा- नुपधायाऽवशिष्टतृतीयभागपरिमितां तदुपरि निक्षिप्य प्राक् उपरितनदेश- मारभ्य प्रत्यगधोदेशपर्यन्तं स्पन्द्यां नियम्य प्राक्प्रवणमक्ष्णयाऽपच्छिन्नं भागमुपरितनमुद्धरेत् । प्रस्तारान्तरेष्टकापेक्षया पञ्चम-दश-पञ्चदशप्रस्तारेष्टकाकरणे विशेष- माह—यथायोगमिति । यथायोगं यथासंभवमिष्टकानां ह्रासः, निम्नता प्रत्यग्देशे, उच्छ्रयो वृद्धिः प्राग्देशे यथा भवति तथा कुर्यादित्यर्थः ॥ १२८ ॥

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १५१ यथायोगमिति । भवत इति शेषः । यथा युज्यते तथा इष्टकानां ह्रासवृद्धी । अन्यथा वक्तुमशक्यत्वाद् एवमुक्तम् । महतः प्रस्तारस्य ऊर्ध्वप्रमाण एव विशेषः । इतरेषां प्रस्ताराणां यथापूर्वमेव । अत्र केचिद् वदन्ति इष्टकानां सम्पादयितुमशक्यत्वाद् इष्टकानां रूपेण मृदमेव प्रक्षिपन्ति । तदपि युक्तमयुक्तमिति विचारणीयं सूरिभिः ॥ १२८ ॥ [ इति श्मशानचिदुपधानप्रकारः । ] कूर्मचितं चिन्वीत यः कामयेत ब्रह्मलोकमभिजयेयमिति विज्ञायते ॥ १२९ ॥ कूर्मचयनप्रतिपादकं शाखान्तरीयं ब्राह्मणमाह--कूर्मचित मिति ।। १२९ ।। कूर्मचितमिति । छन्दश्विदध्याये तथैव कूर्मचिदिति ब्राह्मण इत्युक्तमिह विज्ञायत इति शाखान्तरब्राह्मणं दर्शितम् । एतस्मादेव गम्यते स्वशाखायां ब्राह्मणा- भावोऽन्य ब्राह्मण इत्युक्तं भवति । ब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भलोकम् ।। १२९ ।। द्वयाः खलु कूर्मा भवन्ति वक्राङ्गाश्च परिमण्डलाश्च । अवि- शेषात्ते मन्यामहेऽन्यतरस्याकृतिरिति ॥ १३० ॥ द्वेधाः खल्विति । लोके वक्राकाराः कूर्माः संभवन्ति परिमण्डला- काराः कूर्माश्च संभवन्तीति । अविशेषादिति । श्रुतावविशेषात् ते वयं बोधायनाचार्याः कूर्मस्याकृतिरिति मन्यामहे ॥ १३० ॥ द्वया इति । वक्राङ्गानि कुटिलाङ्गानि येषां ते वक्राङ्गाः । एवं परिमण्डलाङ्गाः । अविशेषादिति । व्याख्यातमेतद् रथचक्रचितौ ॥ १३० ॥ अथाग्निं विमिमीते । चतुरस्र आत्मा भवति । तस्य दश- प्रक्रमाः पार्श्वमानी भवति । तस्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां प्रक्रमाभ्यां सक्तीनामपच्छेदः । पूर्वस्मिन्ननीके प्रक्रमप्रमाणानि चत्वारि चतुर- स्राणि कृत्वा तेषां येऽन्त्ये ते अक्ष्णयापच्छिन्द्यात् । एवं दक्षिणतः एवं पश्चादेवमुत्तरतः । स आत्मा ॥ १३१ ॥ अथेति । अथाग्निमग्निक्षेत्रं विमिमीते । चतुरस्र इति । कूर्मस्य चतुरश्रात्मा भवति । चतुरश्रश्चासावात्मा स चतुरश्रात्मा । आत्मा समचतुरश्रो भवतीत्यर्थः । तस्येति । तस्यात्मनः दशप्रक्रमाः पार्श्वमानी

१५० शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- पञ्चदश वा प्रस्तार उपधायाऽवाञ्चं प्रत्यक्प्रवणं अक्ष्णया प्रागुपरितनदेश- मारभ्य प्रत्यगधोदेशपर्यन्तमपच्छिन्द्यात् उद्धरेत् । अपच्छिन्नयोरुपरितनभाग- मुद्धरेत् विसृजेत् ॥ १२७ ॥ तदेवाह—ऊर्ध्वति । उच्छ्रायप्रमाणमग्नेः श्मशानचितः । ऊर्ध्वप्रमाणां रज्जुं मीत्वा पञ्चधा संभुज्य षष्ठं भागं प्रक्षिपेत् । श्मशानचितो द्विपादस्त्रिपादश्चापि भवतः । यदि ग्रीवदघ्नमित्यादि ( बौ० श्रौ० सू० १७।३० पृ० ३०९ ) दर्शनात् । पाद एकैष्टकोच्छ्रायप्रमाणम् । द्विपाद इष्टकाद्वयोच्छ्रायप्रमाणम् । त्रिपाद इष्टकात्रयोच्छ्रायप्रमाणम् । तत्सर्वमिति । प्रक्षिप्तेन सह त्रेधा संभुज्यैकमवशिष्य शिष्टयोश्चतुर्थेन भागेनोर्ध्वप्रमाणभूतेन पञ्चमीं, नवमेन दशमीं, चतुर्दशेन पञ्चदशीञ्च कारयेत् । वा शब्दश्च शब्दार्थे । उत्तरस्मिन्नपि वाक्ये तथा । ताभिरिति । ताभिश्चतुर्थेन नवमेन चतुर्दशेनेत्युक्ताभिश्चतस्रः पादे, नव द्विपादे, चतुर्दश त्रिपादे चितीः

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ऽध्यायः ] बौधायनीयं १५१ यथायोगमिति । भवत इति शेषः । यथा युज्यते तथा इष्टकानां ह्रासवृद्धी । अन्यथा वक्तुमशक्यत्वाद् एवमुक्तम् । महतः प्रस्तारस्य ऊर्ध्वप्रमाण एव विशेषः । इतरेषां प्रस्ताराणां यथापूर्वमेव । अत्र केचिद् वदन्ति इष्टकानां सम्पादयितुमशक्यत्वाद् इष्टकानां रूपेण मृदमेव प्रक्षिपन्ति । तदपि युक्तमयुक्तमिति विचारणीयं सूरिभिः ॥ १२८ ॥ [ इति श्मशानचिदुपधानप्रकारः । ] कूर्मचितं चिन्वीत यः कामयेत ब्रह्मलोकमभिजययेयमिति विज्ञायते ॥ १२९ ॥ कूर्मचयनप्रतिपादकं शाखान्तरीयं ब्राह्मणमाह--कूर्मचित मिति ॥१२९॥ कूर्मचितमिति । छन्दश्चिदध्याये तथैव कूर्मचिदिति ब्राह्मण इत्युक्तमिह विज्ञायत इति शाखान्तरब्राह्मणं दर्शितम् । एतस्मादेव गम्यते स्वशाखायां ब्राह्मणा- भावोऽन्य ब्राह्मण इत्युक्तं भवति । ब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भलोकम् ॥ १२९ ॥ द्वयाः खलु कूर्मा भवन्ति वक्राङ्गाश्च परिसण्डलाश्च । अवि- शेषात्ते मन्यामहेऽन्यतरस्याकृतिरिति ॥ १३० ॥ द्वेधाः खल्विति । लोके वक्राकाराः कूर्माः संभवन्ति परिमण्डला- काराः कूर्माश्च संभवन्तीति । अविशेषादिति । श्रुतावविशेषात् ते वयं बोधायनाचार्याः कूर्मस्याकृतिरिति मन्यामहे ॥१३०॥ द्वया इति । वक्राङ्गानि कुटिलाङ्गानि येषां ते वक्राङ्गाः । एवं परिमण्डलाङ्गाः । अविशेषादिति । व्याख्यातमेतद् रथचक्रचितौ ॥ १३० ॥ अथाग्निं विमिमीते । चतुरस्र आत्मा भवति । तस्य दश- प्रक्रमाः पार्श्वमानी भवति । तस्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां प्रक्रमाभ्यां सक्तीनामपच्छेदः । पूर्वस्मिन्ननीके प्रक्रमप्रमाणानि चत्वारि चतुर- स्राणि कृत्वा तेषां येऽन्त्ये ते अक्षणयापच्छिन्द्यात् । एवं दक्षिणतः एवं पश्चादेवमुत्तरतः । स आत्मा ॥ १३१ ॥ अथेति । अथाग्निमग्निक्षेत्रं विमिमीते । चतुरस्र इति । कूर्मस्य चतुरश्रात्मा भवति । चतुरश्रश्चासावात्मा स चतुरश्रात्मा । आत्मा समचतुरश्रो भवतीत्यर्थः । तस्येति । तस्यात्मनः दशप्रक्रमाः पार्श्वमानी

१५२ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो-

भवति। दशप्रक्रमप्रमाणा रज्जुः सर्वतः पार्श्वमानी भवति। पार्श्वो मीयते अनयेति पार्श्वमानी। सर्वतो दशप्रक्रमप्रमाणेन समचतुरश्रमात्मानं कुर्यादित्यर्थः। तस्येति। तस्य समचतुरश्रीकृतात्मानः द्वाभ्यां द्वाभ्यां प्रक्रमाभ्यां स्रक्तीनां कोणप्रदेशानामपच्छेदः। आत्मनि प्राक् ( दक्षिण ?) कोणप्रदेशादारभ्य अपरपार्श्वे (प्रक्रम ?) (त्वरत्नी) द्वयं मित्वा तत्र शङ्कुं निहन्यात्। एवमुत्तरप्रदेशेऽपि अरत्नी (प्रक्रम?) द्वयं मीत्वा तत्र शङ्कुं निहत्य शङ्कोरुपरि स्पन्द्यां नियम्य बहिःस्पन्द्यमपच्छिन्द्यात्। एवमितरासु स्रक्तिषु अपच्छेदः कर्त्तव्यः। पूर्वस्मिन्निति। पूर्वस्मिन् आत्मसमीपे आत्मनः प्रागग्रा- दुपरि प्राक्प्रदेशे अव्यवहिततया सर्वतः प्रक्रमप्रमाणानि चत्वारि समचतु- रश्राणि दक्षिणोत्तराणि कृत्वा तेषां चतुर्णां चतुरश्राणां ये अन्त्ये दक्षिणो- दक्पार्श्वस्थिते चतुरश्रे ते अक्षण्यापच्छिन्द्यात्। दक्षिणोत्तरयोरैशाननैऋ॑- तार्धेऽक्षण्या वर्जयेदित्यर्थः ॥१३१॥ अथाग्निमिति। पार्श्वमानी भवतीति। दशप्रक्रमप्रमाणेन चतुरस्रं कुर्यादित्यर्थः। तस्येति। तस्य आत्मनः। श्रोण्यंसानां द्वाभ्यां द्वाभ्यां स्रक्तीनामपच्छेदः कर्त्तव्यः। एवं श्रोण्यंसेभ्योऽष्टौ चतुर्थ्यो निरस्ता भवन्ति। पूर्वस्मिन्निति। पूर्वस्मिन् पार्श्वे पार्श्वयोः प्रक्रमद्वयमवशिष्य मध्ये आत्मनो बहिस्तिर्यञ्चि प्रक्रमप्रमाणानि चत्वारि चतुरस्राणि अनीकसंस्पृष्टानि कृत्वा तेषां ये अन्त्ये चतुरस्रे ते अक्षण्या अपच्छि- न्द्यात्। अग्नीशानदले त्यजेत्। एवमिति। चतुरस्रकरणादि-अपच्छेदान्तो विधिः सर्वत्रेत्यर्थः। स आत्मेति। एवमात्मनि चतुरधिकं शतं चतुर्थ्यः ॥ १३१॥ शिरः पञ्चपदायाममर्धपुरुषव्यासम्। तस्यांसौ प्रक्रमेणा- पच्छिन्द्यात्। स्रक्त्यपच्छेदे पादानुन्नयेत्। तस्य द्विपदाक्ष्णया तिरश्ची तद्द्विगुणायाममनूची। तस्य द्विपदाक्ष्णया पूर्वमंसम- पच्छिन्द्यात्। एतेनेतरेषां पादानामपच्छेदा व्याख्याताः। अपरयोः पादयोरपरावंसावपच्छिन्द्यात्। एवं सारत्निः प्रादेशः सप्तविधः संपद्यते ॥ १३२ ॥ शिर इति। शिरः पञ्चपदायाममर्धपुरुषव्यासं प्राक्प्रत्यक् पञ्च दीर्घं दक्षिणोदक् पदचतुष्टयविस्तारं दीर्घचतुरश्रम्। तस्येति। आत्मन

ध्यायः ] बौधायनीयं १५३ उपरि प्राक्प्रदेशे आत्मना संयुक्ततया तत् कृत्वा तस्य दीर्घचतुरश्रस्य त्वंसौ प्राक्कोणप्रदेशौ प्रक्रमेणापच्छिन्द्यात् । प्राक्कोणप्रदेशाभ्यामारभ्य प्रत्येकं प्रक्रमप्रमाणं प्रत्यङ् मीत्वा दक्षिणोत्तरयोः पार्श्वयोः शङ्कुद्वयं निहत्य प्राक्पार्श्वमान्यां मध्ये शङ्कुं निहत्य शङ्कूनामुपरि स्पन्द्यां नियम्य बहिः स्पन्द्यमपच्छिन्द्यात् । एवं कृतं शिर इत्यर्थः । स्त्रक्त्यपच्छेद इति । स्त्रक्त्य- पच्छेदेष्विति जात्येकवचनम् । आत्मनश्चतसृषु स्त्रक्तिषु प्रत्यपच्छेदमेकैकं पादं उन्नयेदित्यर्थः । पादपरिमाणमाह—तस्येति । जात्येकवचनम् । तेषां पादानां द्विपदाक्ष्णया चतुर्थ्यीप्रक्रमप्रमाणेन समचतुरश्रीकृतस्याक्ष्णया- रज्जुस्तिरश्ची भवति । प्रतिपादद्विगुणायाममनूची तिर्यङ्मान्यपेक्षया द्विगु- णा रज्जुः अनूची प्रक्रमद्वयप्रमाणे समचतुरश्रीकृतस्याक्ष्णयारज्जुः अनूची भवति । अयमर्थः—प्रक्रमद्वयप्रमाणचतुरश्राक्ष्णयाप्रमाणे प्राग्दक्षिणापच्छेदे मध्ये द्विपदाक्ष्णयाप्रमाणं मीत्वा तस्योपरितनपार्श्वयोस्तद्विगुणप्रमाणं प्रत्येकं मीत्वोपरि द्विपदाक्ष्णयाप्रमाणं मीत्वा एवं दीर्घचतुरश्रं कुर्यादिति । तस्य द्विपदाक्ष्णयेति । तस्यैवं कृतस्य दीर्घचतुरश्रस्य द्विपदाक्ष्णया प्रक्रमप्रमाणचतुरश्राक्ष्णयाप्रमाणेन पूर्वमंसमपच्छिन्द्यात् । प्राक् स्थित- स्त्रक्तिमारभ्याक्ष्णयापच्छिन्नं कुर्यादित्यर्थः । एतेनेति । अवशिष्टानां त्रयाणां पादानां पूर्वोक्तन्यायेनापच्छेदाः कर्त्तव्या इत्यर्थः । पूर्ववदपरयोः पादयोः पूर्वांसमारभ्यापच्छेदे प्राप्ते अन्यथैवापच्छेदप्रकारमाह—अपरयोरिति । अपरस्त्रक्तिमारभ्यापच्छेदं कुर्यादित्यर्थः ॥१३२॥ शिर इति । एवं पञ्च चतुर्थ्यः । तत्र—तस्यांसाविति । एवमपच्छिन्ने परिशिष्टा- श्चतस्रश्चतुर्थ्यो भवन्ति । स्त्रक्त्यपच्छेद इति । स्त्रक्तीनामपच्छेदे आत्मस्त्रक्तीनामपच्छेदे । जातावेकवचनम् । अपच्छेदेषु पादान् उन्नयेत् । बहिः कुर्यात् । अवान्तरदिक्षु पादान् कुर्यादित्यर्थः । तस्येति । तस्य पादस्य द्विपदाक्ष्णया चतुर्थ्यक्ष्णया । सार्धचतुर्दशतिल- सहितद्विचत्वारिंशदङ्गुला तिरश्ची । तद्विगुणं पञ्चतिलोनपञ्चाशीत्यङ्गलमनूची आयामः । दक्षिण पूर्वस्त्रक्त्यपच्छेदमध्यतश्चतुर्थ्यक्ष्णयामात्रं तिर्यङ्मानं परिगृह्य कोणदिशं प्रति तद्विगुणायामं पादार्थं दीर्घचतुरस्रं कुर्यादित्यर्थः। एवं चतस्रश्चतुर्थ्यः । तत्र—तस्येति । पूर्वपार्श्वस्य मध्ये चिह्नं कृत्वा अपरांसात् लिखेत् । एवमेका चतुर्थी २०

१५४ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- निरस्ता भवन्ति तिस्रोऽवशिष्यन्ते । एतेनेति । अपच्छेदशब्देन करणमपि विवक्षितम् । अन्यथा अपच्छेदासम्भवात् । अपरयोरिति । अपरपार्श्वस्य मध्ये लक्षणं कृत्वा पूर्वांसात् लिखेत् । एवं पादेषु द्वादश चतुर्थ्यः । एवमिति । आत्मनि चतुःशतं चतुर्थ्यः । शिरसि चतस्रश्चतुर्थ्यः । पादेषु द्वादश । एवं विशतं चतुर्थ्यः ॥ १३२ ॥ तस्येष्टकाः कारयेत् पुरुषस्य चतुर्थ्यः । तासामर्ध्याः पाद्याश्च । अध्यर्धपाद्यां चतुर्भिः परिगृह्णीयात् प्रक्रमेण द्वाभ्यां पदाभ्यां पदसविशेषेनेति । ते यथा दीर्घसंश्लिष्टे स्यातां तथैकां कारयेत् । द्विपदाक्ष्णयार्धेन समचतुरस्रामेकाम् ॥ १३३ ॥ तस्येष्टका इति । कूर्मस्येष्टकाः कुर्यादित्यर्थः । पुरुषस्येति । सर्वतस्त्रिं- शदङ्गुलप्रमाणकाः । तासामिति । चतुर्थीनामर्ध्याः पाद्याश्चाक्ष्णयापच्छेदकृताः कुर्यादित्यर्थः । अध्यर्धचतुरश्रपाद्येष्टकाकरणप्रकारमाह--अध्यर्धपाद्यामि- ति । प्रक्रमप्रमाणफलकमेकम् एकपदप्रमाणफलके द्वे, पदसविशेषफलकमेकम् एवंभूतैः फलकैः कृता इष्टका अध्यर्धपाद्या इत्युच्यन्ते । हंसमुखीकरण- माह--ते द्वे इति । प्रक्रमप्रमाणपार्श्वाभ्यां यथा संश्लिष्टे भवतस्तथा कुर्यादित्यर्थः । सा हंसमुखीत्युच्यते । चतुरश्रेष्टकाकरणमाह--द्विपदाक्ष्ण- यार्धेनेति । तिलोनैकविंशत्यङ्गुलेन चतुरश्रेष्टकां कुर्यादित्यर्थः ॥१३३॥ तस्येष्टका इति । नित्यमक्ष्णयापच्छेदनमनादेश ( ३।५९ ) इति ह्युक्तम् । अध्यर्धपाद्यामिति । अर्धाधिकां पादेष्टकां चतर्भिः फलकैः कुर्यात् । प्रक्रमेणोत्तरं फलकम् । द्वाभ्यां पदाभ्यां पश्चिमदक्षिणफलके पदप्रमाणे इत्यर्थः । पदसविशेषेण तिलोनैक- विशत्यङ्गुलेन । पूर्वं कर्णरूपमित्यर्थः । ते यथेति । व्याख्यातमिदम् । एकां अपरा- मित्यर्थः । द्विपदेति । तिलाधिकैकविंशत्यङ्गुलेन समचतुरस्रामेकाम् । एवं षट् करणानि । तत्र अष्टाचत्वारिंशच्छतद्वयं चतुर्थ्यः । पञ्चशतं षट्सप्ततिश्च अर्ध्याः । शतं पाद्याः । अष्टौ अध्यर्धपाद्याः । तथा हंसमुख्यः । षष्टिः समचतुरस्राः साध्याः । चोडानाकसदौ द्वे पाद्ये, अर्ध्याद्वयं, षट् चतुर्थ्यः । एवञ्च सहस्रमिष्टकाः ॥ १३३ ॥ उपधाने शिरसोऽग्रे चतुरश्रामुपदध्यात् । हंसमुख्याव- वस्तात् । पञ्च पञ्च चतुरस्रा द्वे द्वे पादेष्टके इति पादेषूपदध्यात् । यद्यदपच्छिन्नं तस्मिन्नर्धेष्टकाश्चोपदध्यात् । शेषमग्निं चतुर्भागी- याभिः प्रच्छादयेत् ! अर्धेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥१३४॥

उपधान इति । शिरसः प्रागग्रे यथा महादिक्षु स्रक्तयो भवन्ति तथा सूक्ष्मचतुरश्रामुपदध्यादित्यर्थः । हंसमुख्याविति । उपहितेष्टकायाः पश्चाद्व्यवहिततया प्रागग्रे हंसमुख्यौ उपदध्यादित्यर्थः । पञ्च पञ्चेति । पादे(ष्टके) (षु ?) सर्वत्राष्टौ पाद्याः, विंशतिः न्यूनचतुरश्रा आहत्याष्टाविंश- तिरिष्टका उपदध्यादित्यर्थः । यद्यदपच्छिन्नमिति । आत्मसक्तिषु प्रत्यपच्छिन्नं द्वे द्वे अर्धेष्टके एवं क्रमेणाष्टावर्ध्या आत्मान्तिकबहिः प्रदेशेषु चतुर्षु प्रतिपार्श्वं द्वे द्वे अर्धेष्टके एवं क्रमेणाष्टावर्ध्या आहत्य षोड- शार्ध्या अपच्छिन्नदेशेषु उपदध्यादित्यर्थः । शेषमग्निमिति । आत्मनि चतुर्थीनां प्राक्प्रत्यक् दश रीतयः । दक्षिणोत्तरं षट् रीतयः । आसां दक्षिण- पार्श्वे प्राक्प्रत्यगष्टौ रीतयस्ततोऽपि दक्षिणपार्श्वे प्राक्प्रत्यगष्टौ रीतयः । एवमुत्तरपार्श्वेऽपि रीतिद्वयम् । आत्मबहिर्भूतप्रागाद्यन्तिकदेशेषु प्रतिपार्श्वं द्वे द्वे एवं क्रमेणाष्टौ चतुर्थ्यः । शिरसः पश्चिमदेशे द्वे चतुर्थ्यो । आहत्याष्टाधिकनवतिः चतुर्थ्यः । षोडशार्ध्याः । अष्टौ पाद्याः । एकविंशतिः न्यूनचतुरश्रेष्टकाः । द्वे हंसमुख्यौ । आहत्य पञ्चचत्वारिंशदधिकशतमिष्टकाः संपन्नाः । तत्र द्विशतसंख्यापूरणार्थमाह-अर्धेष्टकाभिरिति । आत्मनि पञ्च- पञ्चाशच्चतुर्थीः उद्धृत्य तत्र दशोत्तरशतं अर्ध्या उपदध्यादित्यर्थः । एष द्विशतः प्रस्तारः ।।१३४।। उपधान इति । यथा महादिक्षु चतुरस्रेष्टकास्रक्तयो भवन्ति तथोपदध्यात् । हंसमुख्याविति । पश्चात् प्रागग्रे हंसमुख्यौ उपदध्यात् । शिरसि पश्चाद्भागे प्रक्रम- प्रमाणमवशिष्य परिशिष्टक्षेत्रे प्रागग्रे हंसमुख्यावित्यर्थः । पञ्चेति । पाद्याग्रापच्छे- दाक्षण्यात्सङ्गतदीर्घपार्श्वे द्वे द्वे पादेष्टके । शिष्टपादक्षेत्रेषु त्रिभिस्त्रिभिश्चतुरस्राभिः एकैका रीतिः । द्वाभ्यां द्वाभ्यामपरा । एवं पादेषु अष्टौ पाद्याः । विंशतिश्चतुरस्राः । यद्यदिति । चोऽवधारणे । यदपच्छिन्नं क्षेत्रमनीकपार्श्वेषु आत्मापच्छेदेषु च अर्धेष्टका एवोपद्ध्यात् । एवमनीकपार्श्वेषु अष्टावर्ध्याः । आत्मापच्छेदेषु चाष्टौ । शेषमिति । एवं प्रच्छादिते पञ्चपञ्चाशदिष्टका न्यूना भवन्ति । तत्र - अर्धेष्टका- भिरिति । तत्र अग्निधर्माविरोधेन पूरणस्येष्टत्वात् दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः सप्तविंशतिः सप्तविंशतिश्चतुर्थ्य अर्धेष्टकारूपेण भेद्याः । तत्र दक्षिणपार्श्वस्थाः प्रागुत्तरसविशेषाः । विपरीता उत्तरपार्श्वस्थाः । शिरसि सूत्रोक्तां चतुरस्रेष्टकामुद्धृत्य अन्तर्दीर्घपार्श्वे पादेष्टके निदध्यात् । एवं सूत्रभङ्गेनापि अग्निधर्माविरोध आपाद्यः सर्वत्र ।

१५६ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- तत्रैवमुपधानम्। पादवर्जं शिरसा सह द्वादश रीतयः। दक्षिणमनीकम्। मध्ये द्वे चतुर्थ्यौ। अभितो द्वेऽर्ध्ये। द्वितीयायां मध्ये षट् चतुर्थ्यः। पार्श्वयोर्द्वे अर्ध्ये। तृतीयायामादितोऽर्ध्या। ततश्चतर्थी। ततो द्वादशार्ध्याः। तत एका चतुर्थी। ततोऽर्ध्या च। चतुर्थ्यामादितो द्वे चतर्थ्यौ। ततश्चतुर्दशार्ध्याः। तत एका चतुर्थी। पञ्चम्यामाद्यन्तयोर्ध्ये। मध्ये चतुर्थ्यरीतिवत्। षष्ठ्यामादितस्तिस्रश्चतुर्थ्यः। ततश्चतु- र्दशार्ध्याः। ततस्तिस्रश्चतुर्थ्यः। तत एका हंसमुखी प्रागग्रा। तत उत्तरपूर्वकोट्या सह दक्षिणाग्रान्ता एका पाद्या। एवमुत्तरं पार्श्वम्। दक्षिणपार्श्वस्था अर्ध्याः प्रागुदक्सं- विशेषाः। विपरीता इतराः। पादेषु चतुरस्रभूतांशेषु चतस्रश्चतुरस्राः। छेदांशेषु मध्यत एकैका चतुरस्रा। शेषेषु पादेष्टके। एवं पादेषु अष्टाविंशतिः। शिरसि पञ्च। आत्मनि सप्तषष्टिशतम्। अस्मिन् प्रस्तारे चतुश्चत्वारिंशच्चतुर्थ्यः। चतुर्विंशतिशतं अर्ध्याः। दश पाद्याः। द्वे हंसमुख्यौ। विंशतिश्चतुरस्रार्ध्याः ॥ १३४ ॥ अपरस्मिन् प्रस्तारे शिरसोऽग्रे हंसमुखीमुपदध्यात् पादेष्टकेऽ- भितः। तयोरवस्तादभितो द्वे द्वे अध्यर्धपाद्ये विषूची। तयोरव- स्तादभितश्छेदसंहिते द्वे पादेष्टके। द्वे द्वे द्विपदे तिस्रस्तिस्रोऽर्धेष्टका इति पादेषूपदध्यात्। यदपच्छिन्नं तस्मिन्नर्धेष्टकाः पादेष्टकाश्चो- पदध्यात्। शेषमग्निं चतुर्भागीयाभिः प्रच्छादयेत्। अर्धेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥ १३५ ॥ अपरस्मिन्निति। शिरसः प्रागग्रे प्रागग्रां हंसमुखीमुपदध्यादित्यर्थः। पादेष्टक इति। द्वे पादेष्टके सविशेषपार्श्वाभ्यां हंसमुखीश्लिष्टे दक्षिणोत्तर- पार्श्वयोरुपदध्यादित्यर्थः। तयोरवस्तादिति। व्यस्ताग्रे उपदध्यात्। अयमर्थः—पादेष्टका सहिता प्रागुदश्रिणाग्रा एका ततः पश्चात्पश्चि- मोत्तराग्रा एका अध्यर्धपाद्या उत्तरपार्श्वेऽप्युत्तरपूर्वाग्रा पाद्यासंश्लिष्टा एका। ततः पश्चात् पश्चिमदक्षिणाग्रा एकेति। तयोरवस्तादिति। तयोः पश्चिमभागोपहिताध्यर्धपाद्ययो- रवस्तात् पश्चिमभागे छेदसंहिते प्रागग्रे द्वे पाद्ये उपदध्यादित्यर्थः। द्वे द्वे द्विपद इति। चतुर्षु पादेषु अग्रे एका अर्ध्या। ततः अवस्ताद् द्वे द्वे चतुर्थ्यौ संश्लिष्टस्रक्ती उपदध्यात्। तयोरधस्तना चतुर्थी आत्मप्रविष्टा

भवति । स्रक्तिसंश्लिष्टमभितः द्वे अध्येष्टके बहिर्दीर्घपार्श्वे उपदध्या- दित्यर्थः । यदपच्छिन्नमिति । अंसयोरुपरिच्छिन्नप्रदेशयोः पूर्वोपहितपाद्य- योरवस्ताद्दक्षिणोत्तरपार्श्वयोर्द्वे अध्ये । बहिर्भेदयोर्दक्षिणोत्तरभागयोः द्वे द्वे पाद्ये । तयोः पूर्वोपहिताध्यर्धासंश्लिष्टा पूर्ववत्संश्लिष्टामपरां पश्चाद्भागां पार्श्वयोरुपदध्यात् । पूर्वपादयोरवस्ताद् द्वे द्वे पाद्ये अन्तर्भागां पूर्वी पूर्वी बहिर्भागां पश्चिमामुपदध्यात् । ततः पश्चाद् बहिर्भागां एकैकामध्यां ततो ऽवस्तादपच्छिन्नप्रदेशयोर्दक्षिणोत्तरयोरन्तरभागं पाद्यात्रयं बहिर्भागं च पाद्याद्वयं ततोऽवस्तादपच्छिन्नप्रदेशयोरेकैकामध्यां बहिर्भागमुपदध्यात् । ततः दक्षिणोत्तरयोरेकैकामध्यां बहिर्भागमुपदध्यात् । ततः दक्षिणयोरवस्ताद- पच्छिन्नदेशान्तर्भागां पाद्यात्रयं बहिःपाद्याद्वयं चोपद्ध्यादित्यर्थः । इतः पूर्वस्यां रीतौ तिस्रश्चतुर्थी, ततः पूर्वस्यां सप्त चतुर्थीः पश्चात्पादद्वयप्रविष्टार्ध्य- चतुर्थीद्वयं मध्ये उपदध्यात् । ततः पूर्वस्मिन् रीतिद्वये नव नव चतुर्थी ततः पूर्वस्मिन् रीतित्रये एकादशैकादश चतुर्थीः, ततः पूर्वस्मिन् रीतिद्वये नव नव चतुर्थी ततः पूर्वस्यां रीतौ पूर्वपादद्वयप्रविष्टार्धचतुर्थीद्वयमध्ये सप्त- चतुर्थीः ततः पूर्वस्यां रीतौ तिस्रश्चतुर्थी इत्येकादश रीतय उदीचीरुपधाय शिर आत्मसन्धौ एकां चतुर्थी ततः पूर्वामेकामुपदध्यात् । अर्धेष्टकाभिरिति । एतासु चतुर्थीषु एकचत्वारिंशच्चतुर्थी अर्धेष्टकां कृत्वा द्विशतसंख्यां पूरयेत् । एष द्विशतः प्रस्तारः ॥ १३५ ॥ अपरस्मिन्निति । दक्षिणतो दक्षिणाग्रान्तर्भा । विपरीता उत्तरा । तयोरिति । तयोः पादेष्टकयोः । पश्चात् द्वे द्वे अध्यर्धापाद्ये । विषूची विपरीताग्रे । द्वन्द्वयोः पूर्वे प्रागग्रे बहिर्दीर्घपार्श्वे । पश्चिमे प्रत्यगग्रे अन्तर्दीर्घपार्श्वे । तयोरिति । तयोः अध्यर्धापाद्याद्विकयोः पश्चात् । छेदसन्धानार्थे प्रागग्रे प्रत्यग्भे द्वे पादेष्टके । द्वे द्व इति । द्विपदाद्वन्द्वस्य एकैकस्मिन् पादे उपधानासम्भवात् सामर्थ्याद् द्विकानामभ्यन्तराः पादात्मनोः सन्धिषु भवन्ति । अवान्तरदिक्षु यथा चतुर्थीनां स्रक्तयो भवन्ति तथा अभ्यन्तराः सन्धावुपधेयाः। बहिर्भूता अपि पूर्वोपहितस्रक्तिभिः संस्पृष्टा एवोपधेयाः । द्विकानां मध्येषु स्रक्तिसंस्पृष्टाग्रे बहिर्दीर्घपार्श्वे द्वे द्वे अर्धेष्टके । पादानां मध्येषु एकैका अर्धेष्टका । एवं पादेषु अष्टौ चतुर्थ्यः । द्वाद- शार्ध्याः । एवं विंशतिः । यदपच्छिन्नमिति । यत्र यत्र अर्धेष्टकाः सम्भवन्ति तत्र तत्र

in line 10: Yes, अध्यर्ध्या.

Line 11: "अभ्यन्तरप्रत्यग्दक्षिणाग्रा एका अध्यर्ध्या। तस्याः पुरस्ताद् बहिर्दीर्घा उदगग्रा"

Line 12: "एका पाद्या। तस्याः पुरस्ताद् दक्षिणाग्रा अन्तर्दीर्घपार्श्वा एका पाद्या। एवं नवेष्टका"

Line 13: "द्वितीया।"

Line 14: "तृतीयस्यामादितः पादमूले बाह्यकर्णे एका अध्यर्ध्या। तस्याः पुरस्तात् पादात्मसन्धौ"

Line 15: "एका चतुर्थी। तस्याः पुरस्तात् सप्त चतुर्थ्यः। पूर्वसन्धौ एका चतुर्थी। तस्याः पुरस्ताद्"

Line 16: "बाह्यकर्णे एका अध्यर्ध्या। चतुर्थ्यामादितः प्रत्यगग्रा पाद्या। तस्या उत्तरतः प्रागग्रा"

Line 17: "बहिर्दीर्घा। तयोः पुरस्तात् नव चतुर्थ्यः। ततः प्रागग्रा पाद्या। तस्या उत्तरतः प्रत्यगग्रा" Wait! Look at "बहिर्दीर्घा" vs "बहिर्भा" in line 17: Wait, look at line 17 first word: "बहिर्भा।" or "बहिर्दीर्घा।"? Wait! Let me look REALLY closely at line 17, first word:

[५ अध्यायः ] बौधायनीयं १५९

अथापरः ॥१३६॥ वक्रकूर्मचयनप्रकारमुक्त्वा परिमण्डलकूर्मचयनप्रकारमाह-अथापर इति । अपरः कूर्मचयनप्रकार उच्यत इति शेषः ॥१३६॥ अथेति । अपरः कूर्मचिदुच्यत इति शेषः ॥ १३६ ॥ पुरुषस्य षोडशीभिर्विंशशतं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । तासां पञ्च षोडशीरपोद्धृत्य शेषाः परिमण्डलं करोति । तदुत्तरेण द्रोणचिता व्याख्यातम् । अथ याः पञ्च षोडश्यस्ताभि- रवान्तरदिक्षु पादानुन्नयेत् । पञ्चम्या शिरः पुरस्तात् । तासां परि- कर्षणं व्याख्यातम् ॥ १३७ ॥ पुरुषस्येति । पुरुष (विध) षोडशीभिः सर्वतस्त्रिंशदङ्गुलेष्टकाभिः पुरुषषोडशभागीयाभिः विंशशतं विंशतिशतं विंशत्युत्तरशतेष्टकाक्षेत्रम्, एवं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । तासामिति । तासां षोडशीनां पञ्च षोडश्यः षोडशभागीयाः अपोद्धृत्य शेषाः पञ्चदशशतषोडश्यः परिमण्डलं करोति । तदिति । तत् परिमण्डलकरणादिकमुत्तरेण परिमण्डलेन द्रोणचिता व्याख्यातम् । तद्वत् कर्तव्यमित्यर्थः । अयमत्र प्रकारः—सार्धसप्तपुरुषप्रमाणमग्निक्षेत्रं लक्षमष्टौसहस्रा- ण्यङ्गुलयस्ततः पञ्चानां षोडशीनां क्षेत्रं चत्वारि सहस्राणि पञ्चशतानि चाङ्गुलीः पृथक्कृत्य लक्षं सहस्रत्रयं पञ्चशतानि चाङ्गुलयः क्षेत्रं लभ्यते, तस्य मूलं त्रीणि शतानि एकविंशतिश्चाङ्गुलयः पञ्चविंशतितिलाश्च । सा चतुरश्रक- रणी । तया सह चतुरश्रं कृत्वा चतुरश्रं मण्डलमित्यादिना सार्धैकाशीतिशता- ङ्गुलेन विष्कम्भार्धेन परिमण्डलं कर्तव्यमिति । उद्धृतानां पञ्च षोडशीना- मुपयोगमाह — अथ या इति । पञ्च षोडश्यो निहितास्तासु चतसृभिः षोड- शीभिरवान्तरदिक्षु चतुरः पादान् एकया पुरस्तान्मध्यदेशे शिरश्चोन्नये दित्यर्थः । तासामिति । तासां पादानां शिरसश्च परिकर्षणमुत्तरेण द्रोण- चिता व्याख्यातमित्यर्थः । अयमत्र प्रकारः—पूर्वोक्तन्यायेन चतुरश्रं कृत्वा चतसृषु स्रक्तिषु चतस्रः षोडशीश्चतुरश्राकारतयोपधाय चतुरश्रस्य पुरस्तान्मध्ये एकामुपधाय पूर्वो-

१६० शुल्बसूत्रम् [ तृतीयोऽध्यायः ] क्तप्रमाणेण मण्डलं भ्रामयित्वा मण्डलान्तर्गतान् षोडशभागान् प्रत्येकमुपर्युपद- ध्यात् । मध्ये परिमण्डले यावत्संभवति तावत् चतुरश्रं कृत्वा तस्याः करण्या द्वादशेनेष्टकां कृत्वा ताभिश्चत्वारिंशच्छतेष्टकाभिर्मण्डलमध्यगतचतुरश्रे उप- धानं कृत्वा ताभिरेव चतुर्षु प्रधिषु षड्भिः षड्भिः (रुपधानं कृत्वा) उपधानं कुर्यात् । एवं चाष्टषष्टिशतेष्टकाः संपन्नाः ॥१३७॥ पुरुषस्येति । व्याख्यातमेतन्मण्डलद्रोणचयने । तासामिति । तासां षोडशीनां पञ्च षोडशीरपोद्धृत्य शेषाः षोडशीः परिमण्डलं करोति । तत्र समस्तमग्निक्षेत्रं लक्षं अष्टौ सहस्राण्यङ्गुलयः । तस्मात् पञ्चानां षोडशीनां क्षेत्रं चत्वारि सहस्राणि पञ्चशतानि च अङ्गुलानि पृथक्कृत्य लब्धं लक्षं सहस्रत्रयं पञ्चशतानि । तस्य मूलं त्रीणि शतानि एकविंशतिश्चाङ्गुलयः पञ्चविंशतितिलाश्च । सा चतुरस्रकरणी । तया समचतुरस्रं कृत्वा चतुरस्रं मण्डल ( १७७) मित्यादिना सार्धैकाशीतिशताङ्गुलेन विष्कम्भार्धेन परि- मण्डलं करोति । तदिति । तत् कूर्मचिदुपधानं उत्तरेण परिमण्डलद्रोणचिता व्याख्या- तम् । तत्र विशेषमाह—अथ या इति । उद्धृतानां षोडशीनां चतसृभिरवान्तरदिक्षु पादान् उन्नयेत् । पञ्चम्या इति । उन्नयेदित्येव । तासामिति । तासां षोडशीनाम् । परिकर्षणं सर्वतो लेखनं व्याख्यातम् षोडशीं पुरस्ताद् विशये उपधाय ( ३।११६) इत्यादिनोक्तमित्यर्थः ॥ १३७ ॥ प्रधीनां सप्तधा विभागः । प्रधिमध्यमाः प्रक्रमन्यासा भवन्ति । यदतिरिक्तं संपद्यते तच्चतुरश्राणामध्यर्धाभिर्योज्यते ॥१३८॥ यद्यपि प्रधीनां सप्तधा विभागः प्रधिमध्यप्रक्रमन्यासत्वं परिमण्डल- द्रोणवदित्युक्त्या लभ्यते तथापि पादानां शिरसश्च ओष्ठप्रदेशेषु प्रधिमध्येष्ट- कोपधानसिद्ध्यर्थं पूर्वोक्तमेव स्मारयति—प्रधीनामिति । सप्तधा विभागः। प्रधिमध्यमा इति । प्रधिषु प्रधिमूलोपहितेष्टकासहितक्षेत्राणि प्रत्येकं सप्त- धा विभज्य मध्येष्टकाश्चतस्रो यथा प्रक्रमविस्तारा भवन्ति तथा कुर्यादित्यर्थः। चतुर्षु पादेषु परिमण्डलद्रोणवत् कर्षणे क्रियमाणे तेनैव प्रत्येकमिष्टकाद्वयं संपद्यते । शिरसि तु प्रक्रमविस्तारा(स्मिन्)प्रधिवत् आहत्य षडधिकद्विशते- ष्टकाः संपन्नाः । तत्र द्विशतसंख्यापर्यवसानार्थमाह—यदतिरिक्त मिति । यद्द्विशतसंख्यापेक्षया अतिरिक्तमधिकं सम्पद्यते, तत्संख्या (जल...) चतुरश्राणामध्यर्धाभिरेकेन पार्श्वेनार्धाधिकाभिः दीर्घचतुरश्राभिः योज्येत द्विशतसङ्ख्यां पूरयेदित्यर्थः ।

अध्यायः ] बौधायनीयं १६१ अयमत्र प्रकारः—चतुरश्रस्य पूर्वस्यां रीत्यामुपहिता द्वादशेष्टका उद्धृत्य तत्राप्यध्यर्धाः प्रागायता उपदध्यात् । एवं चतस्र इष्टका अपनीता भवन्ति । तदनन्तररीत्यां चा(या)विष्टका उद्धृत्य तत्र चतस्रोध्यर्धेष्टका उप- दध्यात् । एवं च द्वे द्वे इष्टके अपनीते भवतः । आहत्य षडधिका भवन्ति । एष द्विशतः प्रस्तारः ॥ १३८ ॥ प्रधीनामिति । तदुत्तरेण द्रोणचिता व्याख्यातमित्यस्यैव प्रपञ्चः । यदतिरिक्त- मिति । मण्डलमध्यचतुरस्रे चतुश्चत्वारिंशच्छतमिष्टकाः शेरते । प्रधिमूलेषु चतुर्विं- शतिश्चतुरस्राः । प्रधीष्टका अष्टाविंशतिः । प्रथमे प्रस्तारे शिरसोऽवस्तात् प्रधिमध्यमस्थाने एकविंशतिरिष्टकाः । शिरसि एका प्रधिमध्यमा । अष्टौ पादेषु । एवमुपहिते यदतिरिक्तं संपद्यते तच्चतुरस्राणां अध्यर्धाभिः योज्युज्यते युज्यत इत्यर्थः । यत्तदिति सामान्यनिर्देशः । अध्यर्धेष्टकानां अर्धांशस्य अक्ष्णयापच्छेदः । नित्यमक्ष्णयापच्छेदनम इत्युक्तेः ॥ १३८ ॥ अपरस्मिन् प्रस्तारे पादानां शिरोवद्विभागः शिरसः पादवत् ॥ १३९ ॥ अपरस्मिन्निति । अपरप्रस्तारे अग्निक्षेत्रमण्डले यथा प्रधान- दिक्षु चतस्रः स्रक्तयो भवन्ति तथा चतुरस्रं कृत्वा तत्र पूर्ववत् चतुरश्रेष्ट- काभिरुपधानं कृत्वा प्रधिमूलेष्वपि तथैवोपधानं कृत्वा (प्रधिमूलेष्वपि) शिरसि यावदिष्टकाद्वयं चतुर्षु पादेषु प्रधिमध्यमाः प्रक्रमविस्ताराः चतस्र इष्टका यथा आत्मान्तरगता भवन्ति तथोपदध्यात् । प्रक्रमविस्तारपादेष्टका- सहितप्रधिक्षेत्रे पूर्ववदिष्टकाद्वयं उपधेयम् । तयोरुभयतो द्वे द्वे पूर्ववत्, तयोः पार्श्वयोः द्वे द्वे पूर्ववदाहृत्य एकस्मिन् प्रधावष्टावेव अवशिष्टेषु त्रिषु प्रधिषु अष्टाविष्टका उपधेयाः, एवं च षडधिकद्विशतेष्टकाः सम्पन्नाः । तत्र द्विशतसङ्ख्यापूरणार्थमष्टादशेष्टका उद्धृत्य तत्र द्वादशाध्यर्धा उपधेयाः । एष द्विशतः प्रस्तारः ॥ १३९-१४० ॥ अपरस्मिन्निति । अपरस्मिन् प्रस्तारे विशेषो वक्ष्यत इति शेषः । द्रोणचितो- द्वितीयप्रस्तारे प्रधिमध्यमामोष्ठ उपधायावस्तात्तद् द्वेधा विभजेद् ( ३।११७ ) इति यदुक्तं तदिह मण्डलकूर्मचितौ द्वितीयप्रस्तारे पादानां भवति । शिरसः पादवत् । द्वेधा विभाग इत्यर्थः । प्रथमे प्रस्तारे विपरीतमपधानमित्युक्तं भवति । प्रधिमध्यमा- २१

१६२ शुलवसूत्रम् [तृतीयो- मोष्ठ उपधाय ( ३।११७ ) इत्यस्य प्रथमे प्रस्तारे विनियोगात् । मण्डलमध्य- चतुरस्रस्य प्रस्तारद्वयेऽपि रथचक्रचिद्वत् स्रक्तयो भवन्ति । अयमत्र प्रकारः । अग्निम मध्ये शङ्कं निहत्य पञ्चदशाधिकशतषोडशीनां करण्या सप्तविंशतितिलैकविंशत्यधिकशतत्रयाङ्कुलया चतुरस्रं विहृत्य चतुरस्रं मण्डलं चिकीर्षन् (१।७७) इति न्यायेन सार्धैकाशीतिशताङ्गुलेन विष्कम्भार्धेन मण्डलं परिलिख्य मण्डलशङ्कोः पुरस्तात् त्रिंशदङ्गुलेन शङ्कु निहत्य मण्डलपूर्वान्ते परिधेः पश्चाद् एकोनचत्वारिंशत्तिले विष्कम्भान्ते शङ्कं निहत्य तं शिरसः पश्चान्मध्यशङ्क परिगृह्य प्रक्रमप्रमाणेण शिरसश्चतुरस्रं कुर्यात् । एवं मण्डलप्रकृतिभूतचतुरस्रे उभयतोऽक्ष्णयारज्जुं नियम्य चतुरस्रमध्यशङ्कं परिगृह्य चतसृषु कोणदिक्षु प्रक्रमे प्रक्रमे अतीते शङ्कवः । परिधेरभ्यन्तरतः कोणदिक्षु एकोनचत्वारिंशत्तिले शिरोवत् शङ्कवः । ततः प्रभृति विदिक्षु पदार्धानि प्रक्रमप्रमा- णानि चत्वारि चतुरस्राणि कृत्वा विष्कम्भार्धशङ्कोरन्तरशङ्कुषु प्रतिमुच्य शिरः पदा- र्धानां चतुरस्राणामेकमंसमारभ्य इतरादंसाद् आलिखेत् । मण्डलमध्ये एकोनविंश- तितिलसहितेन पञ्चपञ्चाशच्छतद्वयाङ्गुलेन विदिक्षु यथा स्रक्तयः प्रथमे प्रस्तारे तथा चतुरस्रं कृत्वा तस्य करण्या द्वादशेन त्रयोदशतिलसहितैकविंशत्यङ्गुलेन इष्टकाः कुर्यात् । प्रधीनां चत्वारि करणानि । त्रिकोणमाद्यम् । तस्य पश्चिमफलकं द्वाविंशदङ्गुलं सतिलत्रयम् । उत्तरं पार्श्व पञ्चविंशत्यङ्गुलं साष्टादशतिलम् । एकचत्वारिंशदङ्गुलं तृतीयं कर्णरूपं धनुरिव तक्षेत् यथा चत्वारिंशत्तिलाः शरः । उपान्त्यस्य पूर्ववत् पश्चिमं फलकम् । प्रध्यन्तस्य उत्तरवद् दक्षिणं फलकम् । एकचत्वारिंशदङ्गुलं सप्तञ्चतिलमुत्तरं फलकम् । साष्टविंशतितिलपञ्चत्रिंशदङ्गुलं कर्णरूपं तद्धनुरिव तक्षेत् । त्रिंशत्तिलाः शरः । तृतीयस्य पश्चिमं फलकं षट्तिलं नवचत्वारिंशदङ्गुलम् । दक्षिणं सतित- द्वयविंशत्यङ्गुलम् । सप्तञ्चतिलमेकत्रिंशदङ्गुलमुत्तरम् । सचतुर्दशतिलं पञ्चाशदङ्गुलं चतुर्थं कर्णरूपं तद्धनुरिव तक्षेत् यथा अष्टपञ्चाशत्तिलाः शरः । प्रधिमध्यमायाः पूर्वपश्चिमे प्रक्रमप्रमाणे । दक्षिणोत्तरे सप्तञ्चतिले एक- त्रिंशदङ्गुले तद्धनुरिव तक्षेत् । त्रिंशत्तिलाः शरः । पादशिरसामुपधानार्थानि त्रीणि करणानि । तेषां मण्डलसन्धावुपधेयस्य सप्ततिले अष्टाङ्गुले दक्षिणोत्तरफलके । त्रिंशदङ्गुले पूर्वपश्चिमे । पश्चिमं मण्डल- सन्धिगतपार्श्वं धनुराकारं तक्षेत् । अन्तर्वक्रं भवति यथा नवत्रिंशत्तिलाः शरः। तस्याः पुरस्तादुपधेयस्य षोडशतिलहीनैर्काविंशत्यङ्गुले दक्षिणोत्तरफलके । पूर्वपश्चिमे प्रक्रमप्रमाणे । पूर्वफलकं धनुरिव तक्षेत् । नवत्रिंशत्तिलाः शरः । पादशिरसामग्रे उपधेयाया उद्धृतायाः प्रधिमध्यमायाः स्थाने उपधेययोरेकं करणम् । त्रिंशदङ्गुल

द्वे फलके । इतरे पञ्चदशाङ्गुले पूर्वपश्चिमे । संख्यापूरणार्थं चतुरस्राध्यर्धेष्टके पूर्वापरे समस्य तयोः पूर्वा प्रागुदक्सविशेषां अक्ष्णयापच्छिन्द्यात् । एवं नव करणानि । उपधाने प्रथमे प्रस्तारे चतुरस्रस्य अवान्तरदिक्षु स्रक्तयः । चतुरस्रमध्ये चतुश्चत्वारिंशच्छतमिष्टकाः । प्रधिमूलमध्येषु चतुर्विंशतिश्चतुरस्राः । प्रधिषु अष्टाविंशतिः । पूर्वस्मिन् प्रधौ प्रधिमध्यमां शिरस्युपधाय तस्या अवस्ताद् द्वे चतुर्थ्यर्ध्ये उपदध्यात् । चतुर्षु पादेषु मण्डलसन्धावेकैकां अन्तर्वक्रां ह्रस्वेष्टकाम् । पुरस्ताद् बहिर्वक्रां बृहतीम् । एवं षडिष्टका अतिरिच्यन्ते । चतुरस्रस्रक्तिषु अग्नि- धर्मानुरोधेन अष्टादश चतुरस्रा उद्धृत्य द्वादशाध्यर्धेष्टका उपदध्यात् । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अपरस्मिन् प्रस्तारे मण्डलमध्यचतुरस्रस्य महादिक्षु स्रक्तयः । पादेषु प्रधि- मध्यमानामुपधानम् । तेषामभ्यन्तराइचतर्थ्यर्धाः । शिरसि ह्रस्वबृहत्योरुपधानम् । अत्रापि षडतिरिच्यन्ते । मण्डलमध्यचतुरस्रं पूर्ववदष्टादश चतुरस्रेष्टका उद्धृत्य अग्निधर्मानुरोधेन द्वादशाध्यर्धा उपदध्यात् । एवं द्विशतः प्रस्तारः ॥ १३९ ॥ व्यत्यासं चिनुयाद् यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेत् ॥ १४० ॥ व्यत्यासमिति । सर्वशेषार्थमन्ते वचनम् ॥ १४० ॥ कूर्मस्यान्ते तनुपुरीषमुपदध्यात् । मध्ये बहुलम् । एतदेव द्रोणे विपरीत्तम् ॥१४१॥ कल्पसूत्रे मध्य उत्पृष्ठ इति कूर्मस्योन्नतपृष्ठत्वमुक्तम्, तत्संपादनार्थ- माह—कूर्मस्यान्त इति । ( अन्ते ? ) पर्यन्ते तनु अल्पं पुरीषमुपदध्या- न्मध्ये प्रभूतमपदध्यात् , लोके कूर्मस्य पृष्ठं यादृशं भवति तादृशमुपदध्यात् । द्रोणचितं मध्ये निम्नमिव करोतीति कल्पसूत्रोक्तविकृतिसम्पादनमाह— एतदेवेति । मध्येऽल्पं पर्यन्ते बहुलं यथा अन्नपात्रद्रोणाकृतिर्भवति तथोप- दध्यात् ॥१४१॥ कूर्मस्येति । अन्ते पर्यन्ते । तनु अल्पम् । पुरीषमुपदध्यात् । मध्य इति । प्रभूतं मध्ये । उत्पृष्ठ इति कल्पे उक्तमेतत् । पुरीषेणैव संपाद्यमिति भावः । एतदिति । मध्ये तनु पुरीपम् । अन्ते बहुलमिति । मध्ये निम्नमिव करोतीति (बौ० श्रौ० सू० १७।२९) द्रोणचित्युक्तम् । एवं संपाद्यमिति भावः । अत्र कल्पोक्तो विशेषोऽनुसन्धेयः ( बौ० श्रौ० सू० १७।३० पृ० ३०९) । तत्रैवमुक्तम् । अथ हैष द्रोणचिद् ब्राह्मणो मध्य उत्पृष्ठः परितस्तनुः । तस्यैवं सतोऽरत्नि-

१६४ शुल्बसूत्रम् [तृतीयो- मात्रेण प्राक्शिर इव निरूहतोति । तस्यावान्तरदिशः पादानि वेष्टका आयातयति। स एष कूर्मचिद् ब्राह्मणो मध्ये उत्पृष्ठः परिकृष्यत इति ॥ १४१ ॥ [ इति परिमण्डलकूर्मचिदुपधानप्रकारः । ] अथ हैक एकविधप्रभृतीन् प्रउगादीन् ब्रुवते ॥ १४२ ॥ अथ हैक इति । एकविधप्रभृतीन् षड्विधपर्यन्तान् ॥१४२॥ अथ केचित् पठन्ति अथ ह इति । अथहैकविधप्रभृतीन् अपक्षपुच्छांश्चिन्वन्त (बौ० शु० २।१५ ) इत्यारभ्य एकविधादीनां अकरणं प्रतिपाद्य, तस्मात् सप्तविध एव प्रथमोऽग्नि (बौ० शु० २।२१ ) रिति सप्तविधस्याग्नेः प्रथमाग्नित्वं प्रतिज्ञातं, तत् सप्तविधप्रशंसापरमिति मन्वानाः केचिदाचार्याः प्रउगादीन् पक्षपुच्छरहितान् अग्नीं- श्चेतव्यान् ब्रुवते । तत्र एकविधाग्नौ पुरुषप्रमाणेण वेणुना समचतुरस्रं कृत्वा प्रउगादिकरणम्। द्विपुरुषविधाग्नौ पुरुषाङ्गुष्ठोर्द्वाभ्यां हत्वा तस्य मूलमानीय चतुरस्रं कृत्वा प्रउगादि- करणम् । एवं त्रिविधादिषु द्रष्टव्यम् । तत्र एकविधादिषु प्रउगादीनां पक्ष- पुच्छादिरहितानां आकृतिविकाराभावात् सप्तविधे यदुक्तमिष्टकाकरणञ्च तदेवात्र प्रत्येत्यव्यम् ॥ १४२ ॥ समचतुरश्रानेक आचार्याः ॥ १४३ ॥ समचतुरश्रानिति । समचतुरस्राकारान् ब्रुवते ॥१४३॥ समचतुरश्रानिति । एके आचार्या एकविधप्रभृतीन् अग्नीन् समचतुरस्राकारां- श्चेतव्यान् इति ब्रुवते । न प्रउगादीन् गुणविकारानित्यर्थः ॥ १४३ ॥ तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत् । तासामर्ध्याः पाद्याश्च ॥ १४४ ॥ समचतुरश्रपक्षे करणाण्याह--तस्येति । तस्याग्नेः करण्या द्वाद- शेनेष्टकाः कारयेत्। तासां द्वादशानामर्ध्याः तिर्यग्भेदाः । पाद्याः अर्ध्यायास्ति- र्यग्भेदाः समचतुरश्राः कार्याः । एवं त्रिप्रकाराभिरिष्टकाभिर्भेदपरिहारे- णोपधानं कर्तव्यम् ॥१४४॥ अस्मिन् पक्षे करणाद्याह-तस्येति । तस्याग्नेः करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत्। तासामिति । तासां द्वादशकरणीनां अर्ध्यास्तिर्यग्भेदाः पाद्याश्च । अर्ध्यायास्तिर्यग्भेदे समचतुरस्राश्च कार्या इत्यर्थः । एवं त्रिप्रकाराभिरिष्टकाभिर्भेदपरिहारेण उपधानं कर्त्तव्यम् ।