सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
संग्रह पर लौटें

बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)

Brihan Naradiya Purana with Sanskrit & Hindi Commentary

महर्षि व्यास द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,008 पृष्ठ

५७२ नारदीयपुराणम् पांशांकुशाभयवरान्दधानं कंजहस्तया । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं गणपं भजेत् ॥१३६॥ एवं ध्यात्वा न्यसेत्स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शांतिस्तथेंधिका ॥१४०॥ दीपिका रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा । सूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ॥१४१॥ व्यापिनी व्योमरूपा चानंता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कांतिर्लक्ष्मीर्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥१४२॥ सिद्धिर्जरा पालिनी च क्षांतिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदा वाथा ह्लादिनी प्रीतिसंयुता ॥१४३॥ दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तंद्रिका । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी स्मृत्युका ॥१४४॥ पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानंतया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥१४५॥ कलायुक्तमातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥१४६॥ ह्रस्वदीर्घान्तरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडंगकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥१४७॥ पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्डेन्तकलान्विताम् ॥१४८॥ ततश्च मूलमन्त्रस्य षडंगानि समाचरेत् । हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीः संयोज्य विन्यसेत् ॥१४६॥ नमः स्वाहा वषट् हुं वो षट् फट् जातय ईरिताः । ततो ध्यात्वेष्टदेवं तं भूषायुधसमन्वितम् ॥१५०॥

है तथा उनके तीन नेत्र हैं, ऐसे गणपति का मैं भजन करता हूँ । इस प्रकार ध्यान करके स्वकीय बीज को पूर्वाक्षर के रूप में रखकर उक्त मातृका न्यास करना चाहिए । ॥१३६-१३९॥ निवृत्ति, प्रतिष्ठा, विद्या, शान्ति, इन्धिका, दीपिका, रोचिका, मोचिका, सूक्ष्मा, असूक्ष्मा, अमृता, ज्ञाना- मृता, आप्यायिनी, व्यापिनी, व्योमरूपा, अनन्ता, सृष्टि, समृद्धिका, स्मृति, मेधा, कान्ति, लक्ष्मी, धृति, स्थिरा, स्थिति, सिद्धि, जरा, पालिनी, क्षान्ति, ईश्वरी, रति, कामिका, वरदा, ह्लादिनी, प्रीति, दीर्घा, तीक्ष्णा, रौद्रा, निद्रा, तन्द्रा, क्षुधा, क्रोधिनी, क्रियाकरी, मृत्यु, पीता, श्वेता, अरुणा, असिता और अनन्ता--इस प्रकार कला मातृका कही गई है। भक्त पुरुष उन-उन मातृकाओं का न्यास करे ॥१४०-१४५॥ इस कलामातृका के प्रजापति ऋषि कहे गये हैं। इसका छन्द गायत्री और देवता शारदा हैं। ह्रस्व और दीर्घस्वर के बीच में प्रणव रखकर उसी के द्वारा षडंगन्यास करे। यथा--अं ओम् आं हृदयाय नमः, इं ओम् ईं शिरसे स्वाहा, उं ओम् ऊँ शिखायै वषट्, एं ओम् ऐं कवचाय हुम्, ओ ओम् औं नेत्रत्रयाय वौषट्, अं ओम् अः अस्त्राय फट्) । विद्वान् पुरुष मोतियों के आभूषणों से विभूषित पञ्चमुखी शारदा देवी का भजन (ध्यान) करे। उनके तीन नेत्र हैं तथा वे अपने हाथों में पद्म, चक्र, गुण (त्रिशूल अथवा पाश) तथा एण (मृगचर्म) धारण करती हैं। इस प्रकार ध्यान करके ओम् पूर्वक चतुर्थ्यन्त कलायुक्त मातृका का न्यास करे (यथा--ओम् अं निवृत्यै नमः ललाटे, ओम् आं प्रतिष्ठायै नमः मुखवृत्ते इत्यादि)। तदनन्तर मूलमन्त्र के छहों अंगों का न्यास करना चाहिए। 'हृदय' आदि चतुर्थ्यन्त पद में अंगन्यास-सम्बन्धी जातियों का संयोग करके न्यास करे। नमः, स्वाहा, वषट्, हुम्, वौषट् और फट्-ये छह जातियाँ कही गई हैं (अर्थात् हृदयाय नमः, शिरसे स्वाहा, शिखायै वषट् कवचाय हुम्, नेत्रत्रयाय वौषट्, अस्त्राय

षट्षष्टितमोऽध्यायः ५७३ ॥१५१॥ न्यस्यांगषट्कं तन्मूर्त्तौ ततः पूजनमारभेत् इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे संध्यादिनिरूपणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥६६॥ सप्तषष्टितमोऽध्यायः सनत्कुमार उवाच अथ वक्ष्ये देवपूजां साधकाभीष्टसिद्धिदाम् । त्रिकोणं चतुरस्रं वा वामभागे प्रकल्प्य च ॥१॥ सम्पूज्यास्त्रेण संक्षाल्य हृदाधारं निधाय च । तत्राग्निसण्डलं चेद्वा पात्रं संक्षाल्य चास्त्रतः ॥२॥ आधारे नमसं स्थाप्य तत्र चेद्रविमंडलम् । विलोममातृका मूलमुच्चरन्पूरयेज्जलैः ॥३॥ तवैंदुमंडलं प्रार्च्य तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् । गोमुद्रयाऽमृतीकृत्य कवचेनावगुंठयेत् ॥४॥ संक्षाल्यास्त्रेण प्रणवं तदुपर्यष्टधा जपेत् । सामान्यार्घमिदं प्रोक्तं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ॥५॥ तज्जलं किंचिदुद्धृत्य प्रोक्षण्या साधकोत्तमः । आत्मानं यागवस्तूनि तेन संप्रोक्षयेत्पृथक् ॥६॥ आत्मवामाग्रतः कुर्यात्षट्कोणांतस्त्रिकोणकम् । चतुरस्रेण संवेष्ट्य संक्षाल्यार्घोदकेन च ॥७॥ ततस्तु साधकश्रेष्ठः स्तंभयेच्छंखमुद्रया । आग्नेयादिषु कोणेषु हृदाद्यंगचतुष्टयम् ॥८॥ फट्--इस प्रकार संयोजना करे) । तत्पश्चात् आयुध और आभूषणों सहित इष्टदेव का ध्यान करके उनकी मूर्ति में छह अंगों का न्यास करने के पश्चात् पूजन प्रारंभ करे । ॥१४६-१५१॥ श्री नारदीय पुराण के पूर्वार्ध में संध्यादि-निरूपण नामक छाठवां अध्याय समाप्त ॥६६॥ अध्याय ६७ देव पूजन की विधि सनत्कुमार बोले-इसके अनन्तर साधकों को अभीष्ट सिद्धि देने वाले देवपूजन की विधि बतला रहा हूँ। सब से पहले बायें भाग में चौकोर या तिकोना मण्डल स्थापित कर उसको अस्त्र (मन्त्र) से सींच कर उसमें हृदाधार बनाये ॥१॥ यदि अग्नि स्थापना करनी हो तो अग्नि मण्डल बनाये और पात्र को अस्त्र से धोकर आधार स्थान में चमस रखकर सूर्य मण्डल की भावना करे। विलोम-मातृकामूल का उच्चारण करते हुए उस पात्र को जल से भरे । फिर उसमें चन्द्र-मण्डल की पूजा करके पूर्व वत् उसमें तीर्थों का आवाहन करे। उसको गोमुद्रा से अमृतमय बनाकर कवच से उसको ढक दे ॥२-४॥ अस्त्र (मन्त्र) से उस पर जल छिड़क कर, प्रणव का आठ बार जप करे। यह मनुष्यों को सब प्रकार की सिद्धियां देने वाला सामान्य अर्घ कहा गया है। उत्तम साधक प्रोक्षणी में से थोड़ा सा जल लेकर अपने और यज्ञिय वस्तुओं पर छिड़के। अपनी बाईं ओर उससे आगे षट् कोणान्त त्रिभुज बनावे । उसको चतुर्भुज से घेर कर अर्घ-जल से सींचे ॥५-७॥ इतनी क्रिया के अनन्तर वह श्रेष्ठ साधक शंख मुद्रा से स्तम्भन करे। आग्नेय आदि कोणों में हृदय आदि अंगों की स्थापना करे। सब दिशाओं के

५७४ नारदीयपुराणम् नेत्रं मध्ये दिक्षु चास्त्रं त्रिकोणे पूजयेत्ततः । मूलखंडत्रयेणाथा धारशक्तिं तु मध्यगाम् ॥८॥ एवं सम्पूज्य विधिनाऽस्त्रसंक्षालितं हृदा । प्रतिष्ठाप्य त्रिपदिकां पूजयेन्मनुनामुना ॥९॥ मं वह्निमण्डलायेति ततो दशकलालने । अमुकार्घ्येति पात्रांते सनापहृदयोँतिमे ॥११॥ चतुर्विंशतिवर्णोऽयमाधारस्यार्चने मनुः । स्वमंत्रक्षालितं शंखं संस्थाप्याथ समर्पयेत् ॥१२॥ तारः काम्मर्महांस्ते तु ततो जलचराय च । वर्म फट् हृदयं पांचजन्याय हृदयं मनुः ॥१३॥ तवार्कमण्डलायेति द्वादशांते कलात्मने । अमुकार्घ्येति पात्रांते नमोन्तस्त्वक्षिवर्णवान् ॥१४॥ सम्पूज्य तेन तत्राचेद्द्वादशार्ककलाः क्रमात् । ततः शुद्धजलैर्मलं विलोममातृकां पठन् ॥१५॥ शङ्खमापूरयेत्तस्मिन्पूजयेन्मनुनामुना । ओं सोममण्डलायेति षोडशांते कलात्मने ॥१६॥ अमुकार्घ्यामृतायेति हृन्मनुश्चार्घ्यपूजने । तत्र षोडशसंख्याका यजेच्चंद्रमसः कलाः ॥१७॥ ततस्तु तीर्थान्यावाह्य गङ्गे चेत्यादिपूर्वकत् । गोमुद्रयाऽमृतीकृत्याच्छादयेन्मत्स्यमुद्रया ॥१८॥ कवचेनावगुंठ्याथ रक्षेद्रस्त्रेण तत्पुनः । चिंतयित्वाष्टदेवं च ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् ॥१९॥ शङ्ख मौशलचक्राख्याः परमीकरणं ततः । महामुद्रां योनिमुद्रां दर्शयेत्क्रमतः सुधीः ॥२०॥ गारुडी गालिनी चैव मुख्ये मुद्रे प्रकीर्तिते । गन्धपुष्पादिभिस्तत्र पूजयेद्देवतां स्मरन् ॥२१॥ अष्टकृत्वो जपेन्मूलं प्रणवं चाष्टधा तथा । शंखाद्दक्षिणदिग्भागे प्रोक्षणीपात्रनादिशेत् ॥२२॥ प्रोक्षण्यां तज्जलं किंचित्कृत्वात्मानं त्रिधा ततः । आत्मतत्त्वात्मने हृच्च विद्यातत्त्वात्मने नमः ॥२३॥ शिवतत्त्वात्मने हृच्च इत्येतैर्मनुभिस्त्रिभिः । प्रोक्षेत्पुष्पाक्षतैश्चापि मण्डलं विधिवत्सुधीः ॥२४॥ मध्य में नेत्र की और त्रिकोण में अस्त्र की पूजा करे । मूल के तीन खण्डों से मध्य-गामिनी आधार शक्ति की पूजा करे ॥८-९॥ इस प्रकार भली-भांति पूजा करके अस्त्र से उसको सींचकर हृदय से त्रिपदिका (तीन पैर वालो) की स्थापना कर 'मं वह्निमण्डलाय' मन्त्र से उसकी पूजा करे । तत्पश्चात् दश कलात्मा को 'अमुक कार्घ्येति पात्रान्ते सनाप हृदयान्तिमे, इस मन्त्र से पूजे । यह चौबीस अक्षरों का मन्त्र है जिसका प्रयोग आधार के पूजन में किया जाता है। अपने मन्त्र से क्षालित (धोये हुए) शंख को स्थापित कर उस शंख की पूजा करे । शंख पूजन मन्त्र 'तारःकार्म्म महांस्तेतु ततो जलचराय च वर्म फट् हृदयं पांचजन्याय हृदयम्' । उस चक्र में अर्कमण्डल के निमित्त बारह कलावाले सूर्य की पूजा करे । मन्त्र - अमुकार्घ्येति पात्रान्ते नमोऽन्तस्त्वक्षिवर्णवान्' इस मन्त्र से सूर्य को पूजा कर उसी मण्डल में बारह कलाओं की क्रमशः पूजा करे ॥१०-१४६॥ सूर्य पूजन के अनन्तर विलोम मातृका का उच्चार नकरते हुए शुद्ध जल से शंख को भर दे । 'ओं सोममण्डलायषोडशान्त कलात्मने अमुकार्थ्या- मृताय' इस मन्त्र से अर्घ्य पूजन करे । उस सोम मण्डल में चन्द्रमा को सोलह कलाओं की पूजा करे ॥१५-१६॥ गंगे च यमुने.....'इस मन्त्र से तीर्थों का आवाहन कर गोमुद्रा से अमृतीकरण करे, मत्स्य मुद्रा से उसको आच्छादित कर कवच से उसको पुनः ढक दे । अस्त्र से उसकी रक्षा कर इष्ट देव का चिन्तन कर मुद्रा दिखलावे । चतुर साधक शंख, मौशल, चक्र, परमीकरण, महामुद्रा और योनि मुद्रा का प्रदर्शन करे । गारुडी और गालिनी को मुख्य मुद्रा कहते हैं । उस स्थान पर देवता का स्मरण करते हुए गन्ध-पुष्प आदि से पूजा करे ॥१७-२१॥ उस समय आठ बार मूल मन्त्र को और आठ बार प्रणव का जप करे । शंख के दक्षिण भाग में प्रोक्षणी पात्र को रखे । प्रोक्षणी में थोड़ा सा जल रख कर उसको अपने ऊपर तीन बार छिड़के । तदनन्तर 'आत्मतत्त्वात्मने हृच्च विद्यातत्त्वात्मने नमः शिवतत्त्वात्मने हृच्च शिवतत्त्वात्मने नमः इन तीन मन्त्रों से पुष्प अक्षत से विधिवूवर्क मण्डल

सप्तषष्टितमोऽध्यायः ५७५ अथवा मूलगायत्र्या पूजाद्रव्याणि प्रोक्षयेत् । पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं मधुपर्कार्थमप्युत ॥२५॥ पात्राण्याधारयुक्तानि स्थापयेद्विधिना पुनः । पाद्यं श्यामाकदूर्वाब्जविष्णुक्रांतजलैः स्मृतम् ॥२६॥ अर्घ्यं पुष्पाक्षतयवैः कुशाग्रतिलसर्षपैः । गंधदूर्वादलैः प्रोक्तं ततश्चाचमनीयकम् ॥२७॥ जातीफलं च कंकोलं लवंगं च जलान्वितम् । क्षौद्राज्यदधिसंमिश्रं मधुपर्कत्समीरितम् ॥२८॥ एकस्मिन्नथवापात्रे पाद्यादीनि प्रकल्पयेत् । शंकराकार्चने शंखमयैर्नैव प्रशस्यते ॥२९॥ श्वेताकृष्णाऽरुणापीताश्यामारक्तासितासिताः । रक्तांबराञ्जयकरा ध्येयास्स्युः पीठशक्तयः ॥३०॥ स्वर्णादिलिखिते यंत्रे शालग्रामे मणौ तथा । विधिना स्थापितायां वा प्रतिमायां प्रपूजयेत् ॥३१॥ अंगुष्ठादिवितस्त्यंतमाना स्वर्णादिधातुभिः । निर्मिता शुभदा गेहे पूजनाय दिने दिने ॥३२॥ वक्रां दग्धां खंडितां च भिन्नमूर्द्धवदृशं पुनः । स्पृष्टां वाध्यन्त्यजाद्यैश्च प्रतिमां नैव पूजयेत् ॥३३॥ बाणादिलिंगे वाप्यर्च्यत्सर्वलक्षणलक्ष्तेि । मूलेन मूर्तिसंकल्प्य ध्यात्वा देवं यथोदितम् ॥३४॥ आवाह्य पूजयेत्तस्यां परिवारगणैः सह । शालग्रामे स्थापिताया नावाहनविसर्जने ॥३५॥ पुष्पांजलिं समादाय ध्यात्वा मंत्रमुदरियेत् । ॥३६॥ आत्मसंस्थमजं शुद्धं त्वामहं परमेश्वर । अरण्यामिव हव्याशं मूर्तावावाहयाम्यहम् ॥३७॥ तवेयं हि महामूर्तितस्तस्यां त्वां सर्वगं प्रभो । भक्तितस्नेहसमाकृष्टं दीपवत्स्थापयाम्यहम् ॥३८॥ सर्वान्तर्यामिणे देवं सर्वबीजमयं शुभम् । स्वात्मस्थाय परं शुद्धमासनं कल्पयाम्यहम् ॥३६॥ को सींचे । अथवा मूल गायत्री से पूजा सामग्री पर विधिपूर्वक जल छिड़के। पहले अपने आगे कुछ आधार रख कर उस पर पुष्प, अक्षत, यव, कुश, तिल, सरसों, गन्ध, और दूर्वा आदि से भरा पात्र रखे : पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय और मधुपर्क के लिये पात्र रखे । सांवा, दूब, कमल और विष्णुक्रान्ता से मिले जल से पाद्य दिया जाता है ॥२२-२६॥ फूल, अक्षत, यव, कुशाग्र, तिल, सरसों, गन्ध और दूर्वादल से युक्त जल का अर्घ्य दिया जाता है। पाद्य और अर्घ्य के अनन्तर आचमनीय जल देना चाहिये । जाती फल, कंकोल, लवंग, मधु, घी, दही मिलाकर मधुपर्क बनाया जाता है । अथवा पाद्य अर्घ्य के लिये पृथक्-पृथक् पात्र न रखकर एक ही में पाद्य आदि दे । शंकर और सूर्य की पूजा में शंख ही श्रेष्ठ पात्र है । ॥२७-२९॥ श्वेत, नील, अरुण, पीत, श्याम, कुछ रक्त वर्ण की, काली, और धवल वर्ण की पीठ शक्तियों का स्मरण करना चाहिये । सोना आदि धातुओं से लिखे हुए यन्त्र में शालग्राम पर मणि या विधिपूर्वक स्थापित प्रतिमा की पूजा प्रशस्त है । अंगूठे से लेकर एक वित्ते परिमाण की सुवर्ण आदि धातु की बनी प्रतिमा प्रति दिन घर में पूजने के लिये शुभ मानी गई है । टेढ़ी, जली, टूटी-फूटी, नेत्र हीन, शिर जिसका टूट गया हो अथवा चाण्डालों से छू गई हो ऐसी प्रतिमा की पूजा नहीं करनी चाहिये । सब लक्षणों से युक्त वाण आदि शिवलिंगों की भी पूजा शुभ मानी गई है ॥३०-३३३॥ मूल मन्त्र से मूर्तिपूजन का संकल्प कर इष्ट देवता का ध्यान कर परिवार के सहित आवाहन कर उस मूर्ति में पूजन करना चाहिये । शालग्राम में स्थापित मूर्ति का आवाहन और विसर्जन नहीं होता है । सब से पहले पुष्पांजलि हाथ में लेकर ध्यानपूर्वक आगे के मन्त्र का उच्चारण करना चाहिये । परमेश्वर, आत्म- स्थ, अज, शुद्ध, तुमको मैं अरणी में प्रतिष्ठित अग्नि के समान इस मूर्ति में स्थापित करता हूँ । यह तुम्हारी महिमा मूर्ति है । प्रभो, सर्व व्यापक, भक्ति और स्नेह से आकृष्ट होने वाले सर्वान्तर्यामी, शुभ, सर्वबीजमयं तुमको इसमें दीपक की भाँति स्थापित करता हूँ । प्रभो, देवेश, आत्माराम तुमको इस शुद्ध आसन को अर्पित

५७६ नारदीयपुराणम् अनन्या तव देवेश मूर्त्तिशक्तिरियं प्रभो। सांनिध्यं कुरु तस्यां त्वं भक्तानुग्रहकारक ॥४०॥ अज्ञानादुत मत्तत्वाद्वैकल्यात्साधनस्य च। यद्यपूर्णं भवेत्कल्पं तथाप्याभिमुखो भव ॥४१॥ दृशा पीयूषवर्षिण्या पूरयन्‌यज्ञविष्टरे। मूर्त्तौ वा यज्ञसंपूर्त्यै स्थितो भव महेश्वर ॥४२॥ अभक्तवाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रदूरायितद्यते। स्वतेजः पंजरेणाशु वेष्टितो भव सर्वतः ॥४३॥ यस्य दर्शनमिच्छन्ति देवाः स्वाभीष्टसिद्धये। तस्मै ते परमेशाय स्वागतं स्वागतं च मे ॥४४॥ कृतार्थोऽनुगृहीतोऽस्मि सफलं जीवितं मम। आगतो देवदेवेशः सुस्वागतमिदं पुनः ॥४५॥ यद्भक्तिलेशसंस्पर्शात्परमानंदसंभवः। तस्मै ते चरणाम्बजाय पाद्यं शुद्धाय कल्पते ॥४६॥ वेदानामति वेद्याय देवानां देवतात्मने। आचामं कल्पयामीश शुद्धानां शुद्धिहेतवे ॥४७॥ तापत्रयहरं दिव्यं परमानन्दलक्षणम्। तापत्रयविनिर्मुक्त्यै तवार्घ्यं कल्पयाम्यहम् ॥४८॥ सर्वकालुष्यहीनाय परिपूर्णसुखात्मने। मधुपर्कमिदं देव कल्पयामि प्रसीद मे ॥४९॥ उच्छिष्टोऽप्यशुचिर्वापि यस्य स्मरणमात्रतः। शुद्धिमाप्नोति तस्मै ते पुनराचमनीयकम् ॥५०॥ स्नेहं गृहाण स्नेहेन लोकनाथ महाशय। सर्वलोकेषु शुद्धात्मन्ददामि स्नेहमुत्तमम् ॥५१॥ परमानंदबोधाब्धिनिमग्ननिजमूर्तये। सांगोपांगमिदं स्नानं कल्पयाम्यहमोश ते ॥ सहस्रं वा शतं वापि यथाशक्त्यादरेण च ॥५२॥ गन्धपुष्पादिकैरीश मनुना चामिषिञ्चयेत् ॥५३॥ मायाचित्रपटच्छन्ननिजगुह्योद्यत्तेजसे । निरावरणविज्ञान वासस्ते कल्पयाम्यहम् ॥५४॥

कर रहा हूँ ॥३४-३९॥ यह तुम्हारी अनुपम मूर्ति है। भक्तों पर अनुग्रह करने वाले, उस मूर्ति में तुम सर्वदा विराजमान रहो। अज्ञानवश, प्रमादवश अथवा साधक के विकल्प से यदि कोई त्रुटि हो गई हो अथवा हो जाय तो भी तुम सर्वदा इसमें सुशोभित रहना। महेश्वर, अपनी अमृत बरसाने वाली दृष्टि से इस यज्ञ भूमि या मूर्ति में यज्ञ को सफल बनाने के लिये सर्वदा स्थित रहें ॥४०-४२॥ अभक्त जनों की वाणी, मन, चक्षु और श्रोत्र से अपने प्रकाश को दूर हो रखने वाले, आप अपने तेज पुंज से चारों ओर शीघ्र विस्तृत हो जायं। अपने मनोरथ को सिद्ध करने के लिये देवता भी जिसका दर्शन चाहते हैं उस परमेश को मेरा स्वागत है! स्वागत है! मैं कृतार्थ हो गया, अनुगृहीत हो गया है, मेरा जीवन सफल जिस की थोड़ी भक्ति करने से भी परम आनन्द प्राप्त होता है ऐसे देवदेवेश आ गये, आपका स्वागत है ॥४४-४५॥ उन आपके शुद्ध चरण कमल के लिये अर्घ्य प्रदान कर रहा हूँ जो वेदों के वेद्य और देवताओं के भी देवता है। ईश, शुद्ध को भी शुद्ध करने के लिये तीनों तापों को हरने वाले, दिव्य और परमानन्द रूप आचमन प्रदान कर रहा हूँ। सब प्रकार के पापों से रहित, परिपूर्ण सुख रूप आपके लिये तीनों तापों से मुक्त होने के लिये अर्घ्य प्रदान कर रहा हूँ। देव, आप मेरे ऊपर प्रसन्न हों। आपके लिये यह मधुपर्क अर्पित कर रहा हूँ ॥४६-४९॥ अपवित्र और उच्छिष्ट भी जिसके स्मरण मात्र से पवित्र हो जाते हैं उस भगवान् के लिये पुनःआचमन दे रहा हूँ। लोकनाथ, महाशय, यह जल स्नेहपूर्वक ग्रहण करें। सब लोकों में शुद्धात्मा, परमानन्द ज्ञान रूपी समुद्र में सदा निमग्न रहने वाले आपको यह उत्तम स्नेह (जल) दे रहा हूँ। ईश, तुम्हारे सांगोपांग स्नान के लिये शक्त्यनुसार हजार या सौ बार स्नान जल प्रदान कर रहा हूँ। ॥५०-५२॥ इस मन्त्र से गन्ध और फूल मिश्रित जल से भगवान् को स्नान कराना चाहिये। निरावरण विज्ञान, माया रूपी चित्र पट से अपने गुह्य विपुल तेज को छिपा रखने वाले आपके लिये वास (वस्त्र) प्रदान कर रहा हूँ।

सप्तषष्टितमोऽध्यायः ५७७ यमाश्रित्य महामाया जगत्संमोहिनी सदा । तस्मै ते परमेशाय कल्पयाम्युत्तरीयकम् ॥५५॥ रक्तं शक्त्यर्कविघ्नेषु पीतं विष्णौ सितं शिवे । तैलादिदूषितं जीर्णं सच्छिद्रं मलिनं त्यजेत् ॥५६॥ यस्य शक्तित्रयेणेदं संप्रीतमखिलं जगत् । यज्ञसूत्राय तस्मै ते यज्ञसूत्रं प्रकल्पये ॥५७॥ स्वभावसुंदरांगाय नानाशक्त्याश्रयाय ते । भूषणानि विचित्राणि कल्पयाम्यमराचित ॥५८॥ परमानन्दसौरभ्यपरिपूर्णदिगंतरम । गृहाण परमं गंधं कृपया परमेश्वर ॥५६॥ तुरीयवनसंभूतं नानागुणमनोहरम् । अमंदसौरभं पुष्पं गृह्यतामिदमुत्तमम् । जपाक्षतार्कधत्त्रान्विष्णौ नैवार्पयेत्क्वचित् ॥६०॥ केतकी कुटजं कुंदं बंधूकं केसरं जपाम् । मालतीपुष्पकं चैव नार्पयेत्तु महेश्वरे ॥६१॥ मातुलिंगं च तगरं रवौ नैवार्पयेत्क्वचित् । शक्तौ दूर्वार्कमंदारान् गणेशेतुलसीं त्यजेत् ॥६२॥ सरोजिनीदमनकौ तथा मरुबकः कुशः । विष्णुकान्ता नागवल्ली दूर्वापामार्गदाडिमो ॥६३॥ धात्री मुनियुतानां च पत्रैर्देवार्चनं चरेत् । कदली बदरी धात्री तितिणी बीजपुरकम् ॥६४॥ आम्रदाडिमजंबोरजंबूवनसन्नूहाः । एतेषां तु फलैः कुर्याद्देवतापूजनं बुधः ॥६५॥ शुष्कैस्तु नार्चयेद्देवं पत्रैः पुष्पैः फलैरपि ॥६६॥ धात्रीखदिरबिल्वानां तमालस्य दलानि च । छिन्नभिन्नान्यपि मुने न दूष्याणि जगुर्बुधाः ॥६७'। पद्ममामलकं तिष्ठेच्छुद्धं चैव दिनत्रयम् । सर्वदा तुलसी शुद्धा बिल्वपत्राणि वै तथा ॥६८॥ पलाशकाशकुसुमैस्तमालतुलसीदलैः । धात्रोदलैश्च दूर्वाभिर्नार्चयेज्जगदंबिकाम् ॥६६॥

जिस मायेश के आश्रय में रहकर महामाया सदा संसार को विमुग्ध रखती है उस परमेश के लिये उत्तरीय वस्त्र प्रदान कर रहा हूँ ॥५३-५५॥ शक्ति, सूर्य और गणेश को रक्त वर्ण का, विष्णु को पीले वर्ण का और शिव को श्वेत वर्ण का वस्त्र प्रदान करना चाहिये । तेल आदि से मलिन, पुराना, फटा और गन्दा वस्त्र नहीं देना चाहिये । जिसकी तीनों शक्ति से सारा संसार प्रसन्न रहता है उस यज्ञ के आधार आप के लिये यज्ञोपवीत प्रदान कर रहा हूँ ॥५६-५७॥ देव पूजित, सहज सुन्दर और नाना प्रकार की शक्तियों के आधार आपको विचित्र भूषण प्रदान कर रहा हूँ । परमेश्वर ! अपने परम आनन्ददायक सुगन्ध से दिग्-दिगन्तर को सुगन्धित करने वाले इस परम उत्कृष्ट गन्ध को स्वीकार कीजिये ॥५८-५९॥ नन्दन वन में उत्पन्न अपनी विशेषता से मनोहर और उत्कृष्ट सुगन्ध वाले इस पुष्प को स्वीकार करें । जपाकुसुम (अड़उल), अक्षत, अर्क और धतूरे के फूल को विष्णु प्रतिमा पर नहीं चढ़ाना चाहिये । केतकी, कुटज, कुंद, बन्धूक, केसर, जपा और मालती पुष्प को महेश्वर पर नहीं चढ़ाना चाहिये । मातुलिंग और तगर का उपयोग सूर्य पूजन में नहीं करना चाहिये । शक्ति पर दूर्वा, अर्क और मन्दार पुष्प और गणेश पर तुलसी पत्र नहीं चढ़ाना चाहिये । सरोजिनी, दमनक, मरुबक, कुश, विष्णुक्रान्ता, नागवल्ली, दूर्वा, अपामार्ग (चिचड़ा), अनार, आंवला और मुनियुत की पत्तियों से देवार्चन करना चाहिये ॥६०-६३३॥ विद्वान् व्यक्ति केला, बेर, आँवला, इमली, बीजपूरक, आम, अनार, जंबीर नीबू, जामुन, कटहल आदि के फलों से देवता पूजन करें । सूखे पत्र, पुष्प या फल से देव पूजन नहीं करना चाहिये । मुने, पंडितों ने आंवला, खैर, विल्व और तमाल की पत्तियां को यदि कटी हुई या टूटी हुई भी हों तो भी पूजा के लिये प्रशस्त माना है । कमल और आँवला तीन दिन तक शुद्ध रहते हैं । विल्व पत्र और तुलसीदल सर्वदा शुद्ध रहते हैं ॥६४-६९॥ पलाश, राड़ो के फूल, ७३ ना० पु०

५७८ नारदीयपुराणम् नार्पयेत्कुसुमं पत्रं फलं देवे ह्यधोमुखम् । पुष्पपत्रादिकं विप्र यथोत्पन्नं तथापयेत् ॥७०॥ वनस्पतिरसं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् । आत्रेयं देवदेवेश धूपं भक्त्या गृहाण मे ॥७१॥ सप्रकाशं महादीपं सर्वदा तिमिरापहम् । घृतवर्तिसमायुक्तं गृहाण मम सत्कृतम् ॥७२॥ अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समन्वितम् । भक्त्या गृहाण मे देव नैवेद्यं तुष्टिदं सदा ॥७३॥ नागवल्लीदलं श्रेष्ठं पूगखदिरचूर्णयुक् । कर्पूरादिसुगंधाढ्यं यद्दत्तं तद्गृहाण मे ॥७४॥ दद्यात्पुष्पाञ्जलिं पश्चात्कुर्यादावरणार्चनम् ॥७५॥ यदाशाभिमुखो भूत्वा पूजनं तु समाचरेत् । सैव प्राची तु विज्ञेया ततोऽन्या विदिशो दश ॥७६॥ केशरेष्वग्निकोणादिहृदयादीनि पूजयेत् । नेत्रमग्ने दिक्षु चास्त्रं अंगमंत्रैर्यथाक्रमम् ॥७७॥ शुक्लश्वेतसितश्यामकृष्णरक्तार्चिषः क्रमात् । वराभयकरा ध्येयाः स्वस्वदिक्ष्वंगशक्तयः ॥७८॥ अमुकावरणांते तु देवता इति संवदेत् । सालंकारास्ततः पश्चात्सान्गाः सपरिवारिकाः ॥७९॥ सवाहनाः सायुधाश्च ततः सर्वोपचारकैः । संपूजितास्तर्पिताश्च वरदाः संत्विदं पठेत् ॥८०॥ मूलांते च समुच्चार्य देवतायै निवेदयेत् । अभीष्टसिद्धि मे देहि शरणागतवत्सल ॥८१॥ भक्त्या समर्पये तुभ्यममुकावरणार्चनम् । इत्युच्चार्य क्षिपेत्पुष्पाञ्जलिं देवस्य मस्तके ॥८२॥ ततस्त्वभ्यर्चनीयाःस्युः कल्पोक्ताश्चावृतोः क्रमात् । सायुधांस्तत इंद्राद्यान्स्वस्वदिक्षु प्रपूजयेत् ॥८३॥

तमाल और तुलसीदल, आंवले की पत्तियों और दूब से जगदम्बा का पूजन नहीं करना चाहिये । किसी देवता पर फूल-पत्तियां और फल को उलटा करके नहीं चढ़ाना चाहिये । विप्र ! वे जिस प्रकार उत्पन्न होते हैं उनको उसी प्रकार चढ़ाना चाहिये । देवदेवेश, सुमनोहर, दिव्य, अत्यन्त सुगन्धित वनस्पति रूप सूँघने योग्य धूप को ग्रहण करें, इस मन्त्र से धूप देना चाहिये। सुप्रकाश, सदा अन्धकार को नष्ट करने वाले, घी की वृत्तियों से युक्त इस महादीप को मैं आदरपूर्वक अर्पित करता हूँ, आप ग्रहण करें ॥६९-७२॥ देव, स्वादिष्ट, षड्रस से युक्त चार प्रकार के भोज्य पदार्थ और तुष्टि प्रदान करने वाले नैवेद्य को मैं अर्पित कर रहा हूँ, आप ग्रहण करें। 'सुपारी और खैर से युक्त श्रेष्ठ ताम्बूल पत्र जिसमें सुगन्धित द्रव्य केसर आदि पड़े हुए हैं, इसको मैं अर्पित कर रहा हूँ स्वीकार करें, इस मन्त्र से ताम्बूल अर्पित करे। ताम्बूल अर्पण के अनन्तर पुष्पांजलि दे और आवरण पूजा करे ॥७३-७५॥ जिस दिशा की ओर मुख करके पूजन किया जाता है उसको पूर्व दिशा कहते हैं। अन्य दश दिशायें विदिशा हैं। अग्नि कोण में केशरों के ऊपर हृदय आदि का पूजन करे। इसी प्रकार अन्य कोणों में क्रमशः नेत्र और अस्त्र आदि का अंग मन्त्र से पूजन करे ॥७६॥ इसके अनन्तर शुक्ल, श्वेत, कृष्ण, श्याम, असित (नील) और रक्त वर्ण की प्रभा से पूर्ण, वर और अभय प्रदान करने वाली अंग शक्तियों को क्रमशः उनकी दिशाओं में ध्यान करना चाहिये । अमुक देव का वरण करता हूँ इस कथन के अन्त में देवता का नाम अवश्य रखना चाहिये । तत्पश्चात् उन देवताओं को अलंकार, अंग, उनके सेवक, वाहन और अस्त्रों के सहित षोडशोपचार से पूजे । भली-भांति उनका पूजन और तर्पण करने के अन्त में 'वरदाः सन्तु' अवश्य कहे। पूजा के अन्त में ऊँचे स्वर से देवता से निवेदन करे ॥७७-८०३॥ शरणागत वत्सल, मेरे मनोरथों को पूर्ण करें, भक्तिपूर्वक मैं तुमको आवरणार्चन अर्पित कर रहा हूँ, इस मन्त्र का उच्चारण कर देवता के मस्तक पर पुष्पांजलि छोड़ दे ॥८१-८२॥ तत्पश्चात् कल्पोक्त देवताओं का क्रमशः पूजन करना चाहिये। आयुधों के सहित इन्द्र आदि देवताओं को उनकी दिशाओं में पूजे। इन्द्र, अग्नि, यम, कुबेर, वरुण, पवन, चन्द्रमा,

सप्तषष्टितमोऽध्यायः ५७६

इंद्रो वह्निर्यमो रक्षो वरुणः पवनो विधः । ईशानोऽथ विधिश्चैवमधस्तात्पन्नगाधिपः ॥८४॥ ऐरावतस्तथा मेषो महिषः प्रेतस्तिमिरमृगः । वाजी वृषो हंसकूर्मौ वाहनानि विदुर्बुधाः ॥८५॥ वज्रं शक्तिं दण्डखङ्गौ पाशांकुशगदा अपि । त्रिशूलं शंखचक्रे च क्रमाद्विद्रादिहेतयः ॥८६॥ समाप्यावरणार्चां तु देवतारातिकं चरेत् । शंखतोयं परिक्षिप्योद्वाहून्नृत्यन् पतेत्क्षितौ ॥८७॥ दंडवच्चाप्यथोत्थाय प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् । दक्षिणे स्थंडिलं कृत्वा तत्र संस्कारमाचरेत् ॥८८॥ मूलेनेक्षणमस्त्रेण प्रोक्षणं ताडनं पुनः । कुशैस्तद्दर्भमाभ्युक्ष्य पूज्य तत्र न्यसेदसूम् ॥८९॥ प्रदाप्य तत्र जुहुयाद्ध्यात्वा चैवेष्टदेवताम् । महाव्याहृतिभिर्यस्तुसमस्ताभिश्चतुष्टयम् ॥९०॥ जुहुयात्सर्पिषा भक्तैस्तिलैर्वा पायसेन वा । सघृतैः साधकश्रेष्ठः पंचविंशतिसंख्यया ॥९१॥ पुनर्ब्याहृतिभिर्हुत्वा गंधाद्यैः पुनरर्चयेत् । देवं संयोजयेन्मूर्ती ततो वह्निं विसर्जयेत् ॥९२॥ भो भो वह्ने महाशक्ते सर्वमंत्रप्रसाधक । कर्मांतरेऽपि संप्राप्ते सान्निध्यं कुरु सादरम् ॥९३॥ विसृज्याग्निदेवतायै दद्यादाचमनीयकम् । अवशिष्टेन हविषा गंधपुष्पाक्षतान्वितम् ॥९४॥ देवताषार्षदेभ्योऽपि पूर्वोक्तेभ्योर्बलिं ददेत् । ये रौद्रा रौद्रकर्माणो रौद्रस्थाननिवासिनः ॥९५॥ योगिन्यो ह्यनुरूपाश्च गणानामधिपाश्च ये । विघ्नभूतास्तथा चान्ये दिग्विdictसुसमाश्रिताः ॥९६॥ सर्वे ते प्रीतम नसः प्रतिगृह्णन्त्विमं बलिम् । इत्यष्टदिक्षु दत्त्वा च पुनर्भूतबलिं चरेत् ॥९७॥ पानीयममृतीकृत्य मुद्रया धेनुसंज्ञया । देवतायाः करे दद्यात्पुनश्चाचमनीयकम् ॥९८॥

ईशान और विधि तथा पाताल के स्वामी शेषनाग क्रमशः दिशाओं के स्वामी हैं। ऐरावत, मेष, भैंसा, प्रेत, तिमि (मछली), मृग, अश्व, बैल, हंस और कछुआ उपर्युक्त देवों के वाहन हैं यह पंडित लोग जानते हैं । ।।८३-८५।। वज्र, शक्ति, दंड, खड्ग, पाश, कुश, गदा, त्रिशूल और यज्ञ तथा चक्र इनके अस्त्र हैं। आवरणार्चन समाप्त करने के अनन्तर आरती करनी चाहिये। शंख जल को पृथ्वी पर गिरा कर दोनों हाथों को ऊपर उठाकर नाचते हुए पृथ्वी पर गिर पड़े । इस प्रकार दण्डवत् प्रणाम करने के उपरान्त उठ कर अपने इष्ट देव की प्रार्थना कर दक्षिण भाग में एक वेदी बनाकर उस पर संस्कार कर्म प्रारम्भ करे । मूल मन्त्र से उस वेदी का निरीक्षण कर अस्त्र से जल छिड़के और हाथ से पीट कर उसको बराबर करे, कुश से उसको झाड़ कर उस वेदी पर जल छिड़के, पूजा करे और उस पर अग्नि की स्थापना करे । अग्नि को प्रदीप्तकर अपने इष्ट देवता का ध्यान कर हवन करे ।।८६-८६।। साधक पहले समस्त महाव्याहृतियों से चार बार घी का हवन करे । पच्चीस बार घी मिले हुए भात, तिल अथवा पायस की आहुतियां दे । फिर व्याहृतियों से हवन कर गन्ध आदि से अग्नि की पूजा करे । प्रतिष्ठापित प्रतिमा में देव को प्रतिष्ठित कर अग्नि देव का विसर्जन कर दे । हे हे महाशक्ति, सब कार्यों को सम्पन्न करने वाले वह्निदेव, इस हवन कर्म के अतिरिक्त कर्मों में भी आप प्रेमपूर्वक सहायता करें, इस मन्त्र से अग्नि का विसर्जन करे । इस कर्म के अनन्तर उनको आचमन करा दे । बची हुई हवन सामग्री से गन्ध, पुष्प, अक्षत के सहित पूर्वोक्त देव पार्षदों को बलि दे । ।।६०-६४½।। बलि मन्त्र :- 'जो रौद्र' रौद्र कर्म करने वाले, रौद्र स्थान में निवास करने वाले, भयङ्कर रूप वाले, योगिनियाँ, गणों के अधिपति और विभिन्न दिशाओं और दिगन्तरों में रहने वाले विघ्नकारक पार्षद हैं प्रसन्नता पूर्वक इस बलि को ग्रहण करें । इस मन्त्र से आठों दिशाओं में बलि देकर भूत बलि दे ।।९५-९७।। तत्पश्चात् धेनुमुद्रा द्वारा जल का अमृतीकरण करके इष्ट देवता के हाथ में पुनः आचमनीय के लिए जल दे। फिर मूर्ति में स्थित देवता का विसर्जन करके पुनः उस मूर्ति में ही उनको प्रतिष्ठित करे। तत्पश्चात् भगवत्प्रसादभोजी पार्षद को नैवेद्य दे । महादेव जी

५८० नारदीयपुराणम् देवमुद्वास्य मूर्तिस्थं पुनस्तत्रैव योजयेत् । नैवेद्यं च ततो दद्यात्तदुच्छिष्टभोजिने ॥९८॥ महेश्वरस्य चंडेशो विष्वक्सेनस्तथा हरेः । चंडांशुस्तरर्णोर्वक्रतुंडश्चापि गणेशितुः ॥ शक्तेरुच्छिष्टचांडाली प्रोक्ता उच्छिष्टभोजिनः ॥१००॥ ततो ऋष्यादिकं स्मृत्वा कृत्वा मूलषडंगकम् । जप्त्वा मंत्रं यथाशक्ति देवतायै निवेदयेत् ॥१०१॥ गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादात्त्वयि स्थिता ॥१०२॥ ततः पराङ्मुखं चार्घं कृत्वां पुष्पैः प्रपूजयेत् । दोर्भ्यां पद्भ्यां च जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा । मनसा वचसा चेति प्रणामोऽष्टांग ईरितः ॥१०३॥ बाहुभ्यां च सजानुभ्यां शिरसा वचसापि वा । पंचांगकः प्रणामः स्यात्पूजायां प्रवरावुभौ ॥१०४॥ नत्वा च दंडवन्मंत्री ततः कुर्यात्प्रदक्षिणाः । विष्णुसोमार्कविघ्नानां वेदार्द्धेद्रिवह्निभिः ॥१०५॥ ततः स्तोत्रादिकं मंत्री प्रपठेद्भक्तिपूर्वकम् । इतः पूर्णं प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतः ॥१०६॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यंतेऽवस्थासु मनसा वदेत् । वाचा हस्ताभ्यां च पद्भ्यामुदरेण ततः परम् ॥१०७॥ शिष्णांते यत्स्मृतं पश्चाद्यदुक्तं यत्कृतं ततः । तत्सर्वं च ततो बह्मार्पणं भवतु ठद्वयम् ॥१०८॥ मां मदीयं च सकलं विष्णवे च समर्पये । तारं तत्सदतो ब्रह्मार्पणमस्तु मनुर्मतः ॥१०८॥ प्रणवाद्योऽष्टवस्वर्णो ह्यनेनात्मानमर्पयेत् । अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा वैकल्यात्साधनस्य च ॥११०॥ यन्न्यूनमतिरिक्तं वा तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि । द्रव्यहीनं क्रियाहीनं मन्त्रहीनं मयान्यथा ॥१११॥

के 'चण्डेश' भगवान् विष्णु के विष्वक्सेन, सूर्य के चण्डांशु, गणेशजी के वक्रतुण्ड और भगवती दुर्गा को उच्छिष्ट चाण्डाली - ये सब उच्छिष्टभोजी कहे गये हैं ॥९८-९९३॥ तदनन्तर मूलमन्त्र के ऋषि आदि का स्मरण करके मूल से ही षडङ्गन्यास करे और यथाशक्ति मन्त्र का जप करके देवता को अर्पित करे—'देव ! आप गुह्य से अतिगुह्य वस्तु की भो रक्षा करने वाले हैं। आप मेरे द्वारा किये गये इस जप को ग्रहण करें । आपके प्रसाद से आपके भीतर रहने वाली सिद्धि मुझे प्राप्त हो ॥१००-१०२॥ इसके बाद पराङ्मुख अर्घ्य देकर फूलों से पूजा करे। पूजन के पश्चात् प्रणाम करना चाहिए। दोनों हाथों से, दोनों पैरों से, दोनों घुटनों से, छाती से, मस्तक से, नेत्रों से, मन से और वाणी से जो नमस्कार किया जाता है, उसे अष्टांग प्रणाम कहा गया है। दोनों बाहुओं से, घुटनों से, छाती से मस्तक और वाणी से जो प्रणाम किया जाता है, वह पञ्चाङ्ग प्रणाम है। पूजा में ये दोनों अष्टाङ्ग और पञ्चाङ्ग प्रणाम श्रेष्ठ माने गये हैं। मन्त्र का साधक दण्डवत् प्रणाम करके भगवान् की परिक्रमा करे ॥१०३-१०४३॥ भगवान् विष्णु की चार बार, भगवान् शंकर को आधो बार, भगवती दुर्गा को एक बार, सूर्य को सात बार और गणेश को तीन बार परिक्रमा करनी चाहिए। तत्पश्चात् मन्त्रोपासक भक्तिपूर्वक स्तोत्र-पाठ करे। इसके बाद इस प्रकार कहे—'ओं इतः पूर्वं प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थासु मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिश्नेन यत् स्मृतं यदुक्तं यत्कृतं तत्सर्वं ब्रह्मार्पणं भवतु स्वाहा । मां मदीयं च सकलं विष्णवे ते समर्पये ओं तत्सत् ।' इसे विद्वानों ने 'ब्रह्मार्पण मन्त्र' कहा है ॥१०५-१०६॥ इसके आदि में प्रणव है, उसके बाद बयासी अक्षरों का यह मन्त्र है, इसी से भगवान् को आत्मसमर्पण करना चाहिए। इसके बाद नीचे लिखे अनुसार क्षमा-प्रार्थना करे-- 'भगवन् ! अज्ञान से, प्रमाद से तथा साधन की कमी से मेरे द्वारा जो न्यूनता या अधिकता का दोष बन

५८१ सप्तषष्टितमोऽध्यायः कृतं यत्तत्क्षमस्वेश कृपया त्वं दयानिधे । यन्मया क्रियते कर्म जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ॥११२॥ तत्सर्वं तावकी पूजा भूयाद्भूतये च मे प्रभो । भूमौ स्खलितपादानां भूमरेवावलंबनम् ॥११३॥ त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ॥११४॥ तस्मात्कारुण्यभावेन क्षमस्व परमेश्वर । अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया ॥११५॥ दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व जगतां पते । आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ॥११६॥ पूजां चैव न जानामि त्वं गतिः परमेश्वर । संप्रार्थ्यैवं ततो मन्त्री मूलांते श्लोकमुच्चरेत् ॥११७॥ गच्छ गच्छ परं स्थानं जगदीश जगन्मय । यत्र ब्रह्मादयो देवा जानंति त्वं सदाशिवः ॥११८॥ इति पुष्पांजलिं दत्त्वा ततः संहारमुद्रया । निधाय देवं सांगं च स्वीयं हृत्सरसीरुहे ॥११९॥ सुषुम्णावर्त्मना पुष्पमाघ्राथोद्वासयेद् बुधः । शंखचक्रशिलार्सिलगविघ्नसूर्यद्वयं तथा ॥१२०॥ शक्तित्रयं न चैकत्र पूजयेद्दुःखकारणम् । अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥१२१॥ सर्वपापक्षयकरं विष्णुपादोदकं शुभम् ॥१२२॥ तत्तद्भक्तैर्ग्रहीतव्यं तत्तद्देयनिवेदितम् । अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ॥१२३॥ शालग्रामशिलास्पर्शात्सर्वं याति पवित्रताम् । पूजा पंचविधा तत्र कथिता नारदाखिलैः ॥१२४॥ गया हो, उसे आप कृपा पूर्वक क्षमा करें । प्रभो ! मैंने जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति-अवस्थाओं में जो कर्म किया है, वह सब आपकी पूजा रूप हो जाय और मेरे लिए कल्याणकारी हो । धरती पर जो लड़खड़ा कर गिरते हैं, उनको सहारा देने वाली भी धरती ही है, उसी प्रकार आपके प्रति अपराध करने वाले मनुष्यों के लिए भी आप ही शरणदाता हैं । परमेश्वर ! आपके सिवा दूसरा कोई शरण नहीं है । आप ही मेरे शरणदाता हैं ॥११०-११४॥ अतः करुणापूर्वक मेरी त्रुटियों को क्षमा करें । जगत्पते ! मेरे द्वारा रात-दिन सहस्रों अपराध बनते हैं । अतः 'यह मेरा दास है' ऐसा समझकर क्षमा करें । परमेश्वर ! मैं आवाहन करना नहीं जानता, विसर्जन भी नहीं जानता और पूजा करना भी अच्छी तरह नहीं जानता, अब आप ही मेरी गति हैं-सहारे हैं।' ॥११५-११६॥ इस प्रकार प्रार्थना करके मन्त्र का साधक मूलमन्त्र पढ़कर विसर्जन के लिए नीचे लिखे श्लोक का पाठ करे और पुष्पाञ्जलि दे- 'जगदीश ! जगन्मय ! आप अपने उस परम धाम को पधारिये, जिसे ब्रह्मा आदि देवता तथा भगवान् शिव भी नहीं जानते हैं।' ॥११७-११८॥ इस प्रकार पुष्पाञ्जलि देकर संहार-मुद्रा के द्वारा भगवान् को उनके अंगभूत पार्षदों सहित सुषुम्णा नाडी के मार्ग से अपने हृदय कमल में स्थापित करके पुष्प सूंघकर विद्वान् पुरुष भगवान् का विसर्जन करे ॥११९॥ दो शंख, दो चक्रशिला (गोमती चक्र), दो शिवलिंग, दो गणेशमूर्ति, दो सूर्य प्रतिमा और दुर्गाजी की तीन प्रतिमाओ का पूजन एक घर में नहीं करना चाहिए; अन्यथा दुःख की प्राप्ति होती है । इसके बाद निम्नांकित मन्त्र पढ़कर भगवान् का चरणामृत पान करे- 'भगवान् विष्णु का शुभ चरणामृत अकालमृत्यु का अपहरण, सम्पूर्ण व्याधियों का नाश तथा समस्त पापों का संहार करने वाला है' ॥१२०-१२२॥ भिन्न-भिन्न देवताओं के भक्तों को चाहिए कि वे अपने आराध्य देव को निवेदित किये हुए नैवेद्य-प्रसाद को ग्रहण करें । भगवान् शिव को निवेदित निर्माल्य-पत्र, पुष्प, फल और जल ग्रहण करने योग्य नहीं है, किन्तु शालग्राम-शिला का स्पर्श होने से वह सब पवित्र (ग्राह्य) हो जाता है ॥१२३॥ नारद ! सब ने पाँच प्रकार को पूजा बताया है--आतुरी, सौतिको, त्रासी, साधनाभाविनी तथा दौर्बाधी ।

५८२ नारदीयपुराणम् आतुरी सौतिकी त्रासी साधना भाविनी तथा । दौर्बोधी च क्रमादासां लक्षणानि शृणुष्व मे ॥१२५॥ रोगादियुक्तो न स्नायान्न जपेन्न च पूजयेत् । विलोक्य पूजां देवस्य मूर्ति वा सूर्यमण्डलम् ॥१२६॥ प्रणम्यथ स्मरन्मन्त्रमर्पयेत्कुसुमांजलिम् । रोगे निवृत्ते स्नात्वाथ नत्वा संपूजयेद्गुरुम् ॥१२७॥ त्वत्प्रसादाज्जगन्नाथ जगत्पूज्य दयानिधे । पूजाविच्छेददोषो मे मास्त्विति प्रार्थयेच्च तम् ॥१२८॥ द्विजानपि च संपूज्य यथाशक्त्या प्रतोष्य च । तेभ्यश्चाशिषमादाय देवं प्राग्वत्ततोऽर्चयेत् ॥१२६॥ आतुरी कथिता ह्येषा सौतिक्यथ निगद्यते । सूतकं द्विविधं प्रोक्तं जाताख्यं मृतसंज्ञकम् ॥१३०॥ तत्र स्नात्वा मानसीं तु कृत्वा संध्यां समाहितः । मनसैव यजेद्देवं मनसैव जपेन्मनुम् ॥१३१॥ निवृत्ते सूतके प्राग्वत्सम्पूज्य च गुरुं द्विजान् । तेभ्यश्चाशिषमादाय ततो नित्यक्रमं चरेत् ॥१३२॥ एषा तु सौतिकी प्रोक्ता त्रासी चाथ निगद्यते । दुष्टेभ्यस्त्रासमापन्नो यथालब्धोपचारकैः ॥१३३॥ मानसेर्वाप्यजेद्देवं त्रासी सा परिकीर्तिता । पूजासाधनवस्तनामसामर्थ्ये तु सर्वतः ॥१३४॥ पुष्पैः पत्रैः फलैर्वापि मनसा वा यजेद्विभुम् । साधनाभाविनी ह्येषा दौर्बोधीं शृणु नारद ॥१३५॥ स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला मूर्खास्तेस्तु यथाक्रमम् । यथाज्ञानकृता सा तु दौर्बोधीति प्रकीर्तिता ॥१३६॥ एवं यथाकथंचित्तु पूजां कुर्याद्धि साधकः । देवपूजाविहीनो यः स गच्छेन्नरकं ध्रुवम् ॥१३७॥ वैश्वदेवाधिकं कृत्वा भोजयेद्विजसत्तमान् । देवे निवेदितं पश्चाद्भुञ्जीत स्वगणैः स्वयम् ॥१३८॥ आचम्य ननशुद्धिं च कृत्वा तिष्ठेत् कियत्क्षणम् । पुराणमितिहासं च शृणुयात्स्वजनैः सह ॥१३६॥

इनके लक्षणों का मुझसे क्रमशः वर्णन सुनो--रोग आदि से युक्त मनुष्य न स्नान करे, न जप करे और न पूजन ही करे । आराध्य देव की पूजा, प्रतिमा अथवा सूर्यमण्डल का दर्शन एवं प्रणाम करके मन्त्र-स्मरणपूर्वक उनके लिए पुष्पाञ्जलि दे । फिर जब रोग-निवृत्त हो जाय, तो स्नान और नमस्कार करके गुरु की पूजा करे और उनसे प्रार्थना करे--'जगन्नाथ ! जगत्पूज्य ! दयानिधे ! आपके प्रसाद से मुझे पूजा छोड़ने का दोष न लगे।' तत्पश्चात् यथाशक्ति ब्राह्मणों का भी पूजन करके उन्हें दक्षिणा आदि से सन्तुष्ट करे और उनसे आशीर्वाद लेकर पूर्ववत् भगवान् की पूजा करे। यह आतुरी पूजा कही गई है। अब सौतिकी पूजा बतायी जाती है ॥१२४-१२९॥ सूतक दो प्रकार का कहा गया है-जातसूतक और मृतसूतक । दोनों ही सूतकों में एकाग्रचित्त हो मानसी संध्या करके मन से ही भगवान् का पूजन और मन से ही मन्त्र का जप करे । फिर सूतक बीत जाने पर पूर्ववत् गुरु और ब्राह्मणों का पूजन करके उनसे आशीर्वाद लेकर सदा की भाँति पूजा का क्रम प्रारंभ कर दे। यह 'सौतिकी पूजा' कही गई है। अब त्रासी पूजा बतायी जाती है ॥१३०-१३३३॥ दुष्टों से त्रास को प्राप्त हुआ मनुष्य यथाप्राप्त उपचारों से अथवा मानसिक उपचारों से भगवान् की पूजा करे। यह 'त्रासी पूजा' कही गई है। पूजा साधनसामग्री जुटाने की शक्ति न होने पर यथाप्राप्त पत्र, पुष्प और फल का संग्रह करके उन्हीं के द्वारा या मानसोपचार से भगवान् का पूजन करे । यह 'साधना-भाविनी पूजा कही गई है। नारद ! अब 'दौर्बोधी' पूजा का परिचय सुनो--स्त्री, वृद्ध, बालक और मूर्ख मनुष्य अपने स्वल्पज्ञान के अनुसार जिस किसी क्रम से जो भी पूजा करते हैं, उसे 'दौर्बोधी' पूजा कहते हैं ॥१३४-१३६॥ इस प्रकार साधक को जिस-किसी तरह भी संभव हो, देव-पूजा करनी चाहिए । देव-पूजा के बाद बलिवैश्वदेव आदि करके श्रेष्ठ ब्राह्मणों को भोजन कराये । तत्पश्चात् भगवान् को अर्पित किया हुआ प्रसाद स्वयं स्वजनों के साथ भोजन करे । फिर आचमन एवं मुख-शुद्धि करके कुछ देर विश्राम करे। फिर स्वजनों के साथ बैठकर पुराण तथा इतिहास सुने । जो सब कल्पों (सम्पूर्ण पूजा-विधियों) के सम्पादन में समर्थ

अष्टषष्टितमोऽध्यायः ५८३ समर्थः सर्वकल्पेषु योऽनुकल्पं समाचरेत् । न सांगशयिकं तस्य दुर्मतेर्जायते फलम् ॥१४०॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे देवपूजानिरूपणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥६७॥ अथाष्टषष्टितमोऽध्यायः सनत्कुमार उवाच अथ वक्ष्ये गणेशस्य मंत्रान्सर्वेष्टदायकान् । यान्समाराध्य विप्रेंद्र साधको भुक्तिमुक्तिमान् ॥१॥ अव्ययो विष्णुवनिता शंभुस्त्री मीनकेतनः । स्मृतिर्मासेंदुमन्वाढ्या सा पुनश्चंद्रशेखरा ॥२॥ ङेन्तो गणपतिस्तोयं भुजंगो वरदेति च । सर्वान्ते जनमुच्चार्य ततो मे वशमानय ॥३॥ वह्निःप्रियांतो मंत्रोऽयमष्टाविंशतिवर्णवान् । गणकोऽस्य मुनिश्चंदो गायत्री निव्यादादिका ॥४॥ गणेशो देवता बीजं षष्ठशक्तिस्तदादिका । श्रीमन्महागणपतिप्रीतये विनियोगकः ॥५॥ ऋषि शिरसि वक्त्रे तु छन्दश्च हृदि देवताम् । गुह्ये बीजं पदोः शक्तिं न्यसेत्साधकत्तमः ॥६॥ षड्दीर्घाढ्येन बीजेन यं च बीजादिना पुनः । षडंगानि न्यसेदस्य जातियुक्तानि मंत्रवित् ॥७॥ शैवी षडंगमुद्रात्र न्यस्तव्या हि षडंगके । गामाद्यं चैव भूर्लोकं नाभ्यंतं पादयोर्न्यसेत् ॥८॥ होकर भी अनुकल्प (पीछे बताये हुए अपूर्ण विधान) का अनुष्ठान करता है, उस उपासक को सम्पूर्ण फल की प्राप्ति नहीं होती है । ॥१३७-१४०॥ श्री नारदीय पुराण के पूर्वभाग में देव-पूजा-निरूपण नामक सड़सठवां अध्याय समाप्त ॥६७॥ अध्याय ६८ श्री सनत्कुमार बोले-अब मैं गणेश के सकल कामनादायक मन्त्रों को बताऊँगा, जिनकी समाराधना करके साधक भोग-मोक्ष को प्राप्त करता है । अव्यय, लक्ष्मी, पार्वती, कामदेव, स्मृति, मांस तथा इन्द्र रूप मन्त्र से युक्त दुर्गा, चतुर्थी विभक्ति, गणपति, तोय, भुजंग और वरद पद को जोड़ने से जो मन्त्र बनता है, उसका उच्चारण करके अंत में 'अमुकं जनं मे वशम् आनय' कहना चाहिए । इसके बाद 'स्वाहा ।' भी उसमें जोड़ना चाहिए । इस प्रकार यह गणेश-मन्त्र अट्ठाईस अक्षरों का होता है । इस मन्त्र का मुनि गणक है, छंद निवृत-आदिक गायत्री है, देवता गणेश है और इसका बीज गणेशादिक छठो शक्ति है । श्रीमान् महागणपति की प्रीति के लिए इस मन्त्र का विनियोग किया जाता है ॥१-५॥ उत्तम साधक ऋषि का मस्तक पर, छंद का मुख में, देवता का हृदय में, बीज का गुह्य स्थान में और शक्ति का दोनों चरणों में न्यास करे । छह दीर्घ मात्राओं से युक्त बीज मन्त्र से सामान्य न्यास करके मन्त्रवेत्ता जाति (स्वर) युक्त षडंगों का बीज-मन्त्र से ही न्यास करे । फिर छह अंगों में शैवी षडंग मुद्रा का न्यास करना चाहिए । आदि में 'गां' जोड़कर भूर्लोक का दोनों चरणों से नाभि तक, आदि में 'गीं' जोड़कर भुवर्लोक का नाभि से कंठ तक

५८४ नारदीयपुराणम् गोमाद्यं च भुवर्लोकं कंठांतं नाभितो न्यसेत् । स्वर्लोकं चैव गूमाद्यं कंठादिमस्तकावधि ॥६॥ व्यापकं मूलमन्त्रेण न्यासोऽयं भुवनाभिधः । मूलमंत्रं समुच्चार्य मातृकावर्णमीरयेत् ॥१०॥ तदंतेऽपि च मूलं स्यान्नमोऽतं मातृकास्थले । क्षान्तं विन्यस्य मूलेन व्यापकं रचयेत्सुधीः ॥११॥ वर्णन्यासोऽयमाख्यातः पदन्यासस्तथोच्यते । पञ्चत्रिबाणवह्नींदुचंद्राक्षिणिगमैः क्रमात् ॥१२॥ विभक्तेर्मूलगायत्र्या हृदंतैरष्टभिः पदैः । भालदेशे मुखे कण्ठे हृदि नाभ्यूरुजानुषु ॥१३॥ पादयोश्चैव विन्यस्य मूलेन व्यापकं चरेत् । वदेत्तत्पुरुषायति विद्महेति पदं ततः ॥१४॥ वक्रतुंडाय शब्दांते धीमहीति समीरयेत् । तन्नो दंतिः प्रचोदयाँ दयादिति वदेत्पुनः ॥१५॥ एषोक्ता मूलगायत्री सर्वसिद्धिप्रदायिनी । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेद्देवं हृदंबुजे ॥१६॥ उद्यन्मार्तण्डसदृशं लोकस्थित्यंतकारणम् । सशक्तिकं मूषितांगं दंतचक्राद्युदायुधम् ॥१७॥ एवं ध्यात्वा चतुश्चत्वारिंशल्लक्षह्वसंयुतम् । चर्तुलक्षं जपेन्मंत्रं अष्टद्रव्यैर्यदांशतः ॥१८॥ जुहुयाद्विधिवन्मंत्वी संस्कृते हव्यवाहने । इक्षवः सक्तवो मोचाफलानि चिपिटास्तिलाः ॥१९॥ मोदका नारिकेलानि लाजा द्रव्याष्टकं स्मृतम् । पीठमाधारशक्त्यादिपरतत्वांतमर्चयेत् ॥२०॥ षट्कोणांतरित्रकोणं च बहिरष्टदलं लिखेत् । भूपुरं तद्विहः कृत्वा गणेशं तत्र पूजयेत् ॥२१॥ तीव्राख्या ज्वालिनी नंदा भोगदा कामरूपिणी । उग्रा तेजोवती सत्या नवमी विघ्ननाशिनी ॥२२॥ सर्वाशक्तिकमलासनाय हृदयांतिकः । पीठमंत्रोऽयमेतेन दद्यादासनमुत्तमम् ॥२३॥ तत्रावाह्य गणाधीशं मध्ये सम्पूज्य यत्नतः । त्रिकोणबाह्ये पूर्वादिचतुर्दिक्ष्वर्चयेत्क्रमात् ॥२४॥

ओर आदि में 'भू'' जोड़कर स्वर्लोक का कंठ से मस्तक तक मूल मन्त्र से व्यापक न्यास करना चाहिए । इस न्यास की संज्ञा भुवन है । इसके बाद मूल मन्त्र का उच्चारण करके मातृकाक्षरों का उच्चारण करना चाहिए । उसके अन्त में भी मूल मन्त्र का उच्चारण करके मन्त्र के अन्त में 'नमः' पद जोड़कर उससे मातृकाक्षरों के आदि से लेकर 'क्ष' तक व्यापक न्यास करना विद्वान् का कर्तव्य है । इसको वर्णन्यास कहते हैं । अब पदन्यास बताता हूँ ॥६-११॥ पाँच, तीन, पाँच, तीन, एक, एक, दो और चार (२४) अक्षरों में विभक्त आठ पदों एवं अन्त में 'नमः' से युक्त मूल गायत्री से ललाट, मुख, कंठ, हृदय, नाभि, जंघे, घुटने तथा पैरों में मूलतः व्यापक न्यास करे । अंत में 'तत्पुरुषाय,' उसके बाद 'विद्महे,' उसके पश्चात् 'वक्रतुण्डाय' और उसके अनन्तर 'धीमहि' पद का उच्चारण करे । फिर 'तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्' बोले । यही मूलगायत्री है, जो सकल सिद्धियाँ देने वाली हैं । ॥१२-१८॥ इस प्रकार ध्यान करके साधक चार लाख चौवालीस हजार की संख्या में मन्त्र-जप करे और उसका दशांश अष्टद्रव्यों से संस्कृत अग्नि में विधिपूर्वक हवन करे । यहाँ अष्टद्रव्य ये हैं-१ ईख, २ सत्तू, ३ केला, ४ चिउरा, ५ तिल, ६ लड्डू, ७ नारियल और ८ लावा । इसके बाद आधारशक्ति से लेकर परमतत्त्व तक पीठ की अर्चना करे । षट्कोण के भीतर त्रिकोण तथा उसके बाहर अष्टदल कमल लिखे । उसके बाहर भूपुर की रचना करके उसमें गणेश का पूजन करे ॥१९-२१॥ तीव्राख्या ज्वालिनी नंदा भोगदा कामरूपिणी । उग्रा तेजोवती सत्या नवमी विघ्ननाशिनी । सर्वाशक्तिकमलासनाय नमः'-यह पीठ मन्त्र है । इस मन्त्र से उत्तम आसन प्रदान कर उस पर गणपति का आवाहन करके मध्य में यत्नपूर्वक उनका पूजन करे । अनन्तर त्रिकोण के बाहर पूर्व आदि चारों दिशाओं में क्रमशः श्री तथा श्रीपति, गौरी तथा गौरीपति, रति तथा रतिपति और पश्चात् पृथ्वी

अष्टषष्टितमोऽध्यायः ५८५ श्रियं श्रियः पतिं चैव गौरीं गौरीपति तथा । रतिं रतिपतिं पश्चान्महीपूर्वं च पोत्रिणम् ॥२५॥ क्रमाद्विल्ववटाश्वत्थप्रियंगूनामधोऽर्चयेत् । रमा पद्मद्वयकरा शंखचक्रधरो हरिः ॥२६॥ गौरीपाशांकुशधरा टंकशूलधरो हरः । रतिः पद्मकरा पुष्पबाणचापधरः स्मरः ॥२७॥ शूकव्रीह्यग्रहस्ता भूः पोत्री चक्रगदाधरः । देवाग्रे पूजयेल्लक्ष्मीसहितं तु विनायकम् ॥२८॥ पूजयेत्षट्सु कोणेषु ह्यामोदाद्यान्प्रियायुतान् । आमोदं सिद्धिसंयुक्तमग्रतः परिपूजयेत् ॥२९॥ प्रमोदं चाग्निकोणे तु समृद्धिसहितं यजेत् । ईशकोणे यजेत्कीर्तिसंयुतं सुमुखं तथा ॥३०॥ वारुणे मदनावत्या संयुतं दुर्मुखं यजेत् । यजेन्नैर्ऋत्यकोणे तु विघ्नं मदद्रवायुतम् ॥३१॥ द्राविण्या विघ्नकर्तारं वायुकोणे समर्चयेत् । पाशांकुशाभयकरांस्तरुणाकंसमप्रभान् ॥३२॥ कपोलविगलद्दानगंधलुब्धालिशोभितान् । षट्कोणोभयपार्श्वे तु शंखपद्मनिधी क्रमात् ॥३३॥ सहितौ निजशक्तिभ्यां ध्यात्वा पूर्ववदर्चयेत् । केशरेषु षडंगानि पत्रेष्वष्टौ तु मातरः ॥३४॥ इन्द्राद्यानपि वज्रादीन्पूजयेद्धरणीगृहे । एवमाराध्य विघ्नेशं साधयेत्स्वमनोरथान् ॥३५॥ चतुश्चत्वारिंशताढ्यं चतुःशतमर्तन्द्रितः । तर्पयेदंबुभिः शुद्धैर्गजास्यं दिनशः सुधीः ॥३६॥ पद्मस्तु वशयेद्भूपांस्तत्पत्नीश्चोत्पलैस्तथा । कुमुदैर्मन्त्रिणोऽश्वत्थसमिद्भिर्वाडवाञ्शुभैः ॥३७॥ उदुम्बरोत्थैर्नृपतीन्वेश्यान्प्लक्षसमुद्भवैः । वटोद्भवैः समिद्भिश्च वशयेदंतिमान्बुधः ॥३८॥ आज्येन श्रियमाप्नोति स्वर्णाप्तिर्मधुना भवेत् । गोदुग्धेन गवां लाभो दध्ना सर्वसमृद्धिमान् ॥३६॥ के साथ वराहावतार की पूजा करे । नीचे बिल्व, वट, अश्वत्थ तथा प्रियंगु वृक्षों की पूजा करे ॥२२-२५१/२॥ (उस समय वहाँ के देवों का इस प्रकार ध्यान करे कि) लक्ष्मी के दोनों हाथों में कमल है । विष्णु शंख और चक्र धारण किये हुए हैं । गौरी के हाथों में पाश और अंकुश हैं । शंकर के हाथों में टंक एवं त्रिशूल हैं । रति के हाथ में कमल है । कामदेव के हाथ में पुष्प बाण तथा धनुष है । पृथ्वी के हाथ के अग्रभाग में अनाज की बाल है और वराहावतार के हाथों में चक्र एवं गदा हैं । देवों के आगे लक्ष्मी सहित गणेश का पूजन करे ॥२६-२८॥ फिर छह कोणों में प्रियासहित आमोद आदि दिग्गजों की पूजा करनी चाहिए । सिद्धि के साथ आमोद की पूजा आगे करे । अग्निकोण में समृद्धि के साथ प्रमोद का पूजन करे । ईशान कोण में कीर्ति के साथ सुमुख का, वायव्यकोण में मद- नावती के साथ दुर्मुख का, नैऋत्यकोण में मदद्रवा के साथ विघ्न का और वायुकोण में द्राविणी के साथ विघ्नकर्ता का पूजन करे ॥२९-३११/२॥ पूजन के समय ऐसा ध्यान करे कि इनके करों में पाश, अंकुश तथा अभय नामक अस्त्र हैं । इनकी कान्ति मध्याह्नकालीन सूर्य के समान है । और इनके गंडस्थल झरते हुए मद की गंध के लोभी भौरों से सुशोभित हैं । षट्कोणके दोनों बगल अपनी शक्तियों सहित शंख तथा पद्म का क्रमशः ध्यान करके पूर्ववत् उनकी अर्चना करे ॥३२-३३१/२॥ केसरो पर छहों अंगों, पत्तों पर आठ माताओं, इन्द्र आदि देवों और वज्र आदि आयुधों को भू-गृह में पूजा करे । इस प्रकार विघ्नराज की आराधना करके साधक अपनी कामनाओं को पूर्ण करे । सुधी साधक निरालस्य होकर चार सौ चौवालीस बार शुद्ध जल से गणेश-तर्पण करे । अनन्तर गणेश-मन्त्र की सिद्धि हो जाने पर मनुष्य कमलों से (हवनकर) राजा को, नीलकमलों से (हवन कर) राज-पत्नियों को, कुमुदों से (हवनकर) मंत्रियों को, पवित्र अश्वत्थ को समिधाओं से (हवनकर) ब्राह्मणों को, गूलर की लकड़ियों से (हवनकर) क्षत्रियों को, पाकड़ की लकड़ियों से (हवनकर) वैश्यों को और वट की लकड़ियों से (हवनकर) शूद्रों को वश में ला सकता है ॥३४-३८॥ वह घो से हवनकर लक्ष्मी, मधु से हवनकर सुवर्ण, गोदुग्ध से हवनकर गो और ७४ ना० पु०

५८६ नारदीयपुराणम् अन्नाप्तिरन्नहोमेन समिद्भिर्भवैतसां जलम् । वासांसि लभते हुत्वा कुसुंभकुसुमैः शुभैः ॥४०॥ अथ सर्वेष्टदं वक्ष्ये चतुरावृत्तितर्पणम् । मूलेनादौ चतुर्वारं प्रत्येकं च प्रतर्पयेत् ॥४१॥ पूर्वमंत्राक्षरैमंत्रैः स्वाहांतैश्च चतुश्चतुः । मूलमंत्रैश्चतुर्वारपूर्वकं संप्रतर्प्य च ॥४२॥ मिथुनादींस्ततः पश्चात्पूर्ववत्संप्लतर्पयेत् । देवेन सहितां शक्तिं शक्त्या च सहितं तु तम् ॥४३॥ एवं च षड्विंशतिधा मिथुनानि भवंति हि । स्वनामाद्यर्णबीजानि तानि सन्तर्पयेत्क्रमात् ॥४४॥ भवेत्संभूय सचतुश्चत्वारिंशच्चतुःशतम् । एवं संतप्य तत्पश्चात्पूर्ववत्सोपचारकैः ॥४५॥ सर्वाभीष्टं च संप्राथ्र्यं प्रणम्योद्वासयेत्सुधीः । भाद्रकृष्णचतुर्थ्यादिप्रतिमासमतंद्रितः ॥४६॥ आरभ्यार्कोदयं मंत्री यावच्चंद्रोदयो भवेत् । तावन्नोपविशेद्भूभौ जितवाक्स्थिरमानसः ॥४७॥ ततश्चंद्रोदये मन्त्री पूजयेद्गणनायकम् । पूर्वोक्तविधिना सम्यङ्नानापुष्पोपहारकैः ॥४८॥ एकविंशतिसंख्याकान्मोदकांश्च निवेदयेत् । तदग्रे प्रजपेन्मन्त्रमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥४९॥ ततः कर्पूरकाश्मीररक्तपुष्पैः सचन्दनैः । अर्घ्यं दद्यात्तु मूलांते ङेतेगणपति ततः ॥५०॥ इदमर्घ्यं कल्पयामि हृदंतोऽर्घ्यमनुर्मतः । स्तुत्वा नत्वा विसृज्याथ यजेच्चंद्रमसं पुनः ॥५१॥ अर्घ्यं दद्याच्चतुर्वारं पूजयित्वा गुरुं ततः । निवेदितेषु विप्राय दद्यादर्घांश्च मोदकान् ॥५२॥ स्वयमर्द्धान्प्रभुंजीत ब्रह्मचारी जितेंद्रियः । एवं व्रतं यः कुरुते सम्यक्संवत्सरावधि ॥५३॥ पुत्रान्पौत्रान्सुखं वित्तमारोग्यं लभते नरः । सूर्योदयादशक्तश्चेदस्तमारभ्य मंत्रवित् ॥५४॥

दही से हवनकर सकल समृद्धियों को प्राप्त करता है । अन्न से हवन करने पर अन्न, समिधा से हवन करने पर वन और कुसुंभ के फूलों से हवन करने पर उसे वस्त्रों की प्राप्ति होती है । ।३९-४०।। इसके बाद मैं सकलकामनादायक चतुर्गुण तर्पण का वर्णन करूँगा । मूलमन्त्र से पहले चार बार प्रत्येक का तर्पण करे । फिर पूर्वमन्त्र के अक्षरों के बराबर मन्त्रों से, जिनके अंत में स्वाहा शब्द जुड़ा हो, चार-चार बार हवन करे । अनन्तर मूल-मन्त्रों से चार बार तर्पण करके मिथुनों (स्त्री-पुरुषों के जोड़ो) के लिए तर्पण करे । देवता सहित शक्ति और शक्ति सहित देवता को तर्पण करना यही मिथुनों का तर्पण कहलाता है । इसके बाद अपने नाम के आद्य अक्षर से युक्त बीजाक्षरों का उच्चारण करके क्रमशः तर्पण करे । इस प्रकार सब मिलाकर चार सौ चोवालीस बार पूर्ववत् उपचार के साथ तर्पण करके सकल कामनाओं के लिए प्रार्थना करे । फिर प्रणाम करके विद्वान् साधक पूजा का विसर्जन करे । ।४१-४५॥ भाद्र-कृष्ण-चतुर्थी से लेकर प्रत्येक मास निरालस्यपूर्वक इस व्रत को करना चाहिए । मंत्रसाधक व्यक्ति सूर्योदय से लेकर चन्द्रोदय तक भूमि पर न बैठे और वाणी तथा मन पर नियन्त्रण रखे । तदनन्तर चन्द्रोदय होने पर वह पूर्वोक्त विधि से भली-भाँति अनेक पुष्पों एवं उपहारों से गणनायक का पूजन करे । उन्हें इक्कीस लड्डू चढ़ाये । उनके आगे एक हजार आठ बार मन्त्रजप करे ।।४६-४९।। तत्पश्चात् 'गणपतये इदमर्घ्यं कल्पयामि, इदं गणपतये नमः' यह कहकर कपूर, केसर, रक्तपुष्प तथा चंदन सहित अर्घ्य प्रदान करे । अनन्तर उनकी स्तुति नमस्कार तथा विसर्जन करके चन्द्रमा का पूजन करे । चन्द्रमा को चार बार अर्घ्य देकर गुरु की पूजा करे। फिर ब्राह्मण को आधे लड्डू देकर स्वयं आधे लड्डुओं को खाये और ब्रह्मचर्य तथा इन्द्रियों को वश में रखे । इस प्रकार जो एक वर्ष तक भली-भाँति यह व्रत करता है, वह मनुष्य पुत्रों, पौत्रों, सुख, वित्त तथा आरोग्य लाभ करता है ।।५०-५३॥ यदि मन्त्रवेत्ता जन सूर्योदय से व्रत करने में असमर्थ हो तो सूर्यास्त से लेकर चन्द्रोदय तक

५८७ अष्टषष्टितमोऽध्यायः

चन्द्रोदयांतं पूर्वोक्तविधिना व्रतमाचरेत् । एवं कृतेऽपि पूर्वोक्तं फलमाप्नोति निश्चितम् ॥५५॥ गणेशप्रतिमां दंतिदंतेन कपिनापि वा । गजभग्नेन निम्बेन सितार्केणाथवा पुनः ॥५६॥ कृत्वा तस्यां समावाह्य प्राणस्थापनपूर्वकम् । अभ्यर्च्य विधिवन्मन्त्रो राहुग्रस्ते निशाकरे ॥५७॥ स्पृष्ट्वा चैव निराहारस्तां शिखायां समुद्वहन् । द्यूते विवादे संमरे व्यवहारे जयं लभेत् ॥५८॥ बीजं वराहो बिंढ्राढ्यौ मन्वित्द्वान्नौ कलौ ततः । स्मृतिर्मा सेंदुमन्वाप्ता कर्णोच्छिष्टगणे वदेत् ॥५९॥ बकः सदीर्घपवनो महायक्षाय यं बलिः । बलिमंत्रोऽयमाख्यातो न चेद्वर्णोऽखिलेष्टदः ॥६०॥ प्रणवो भुवनेश्वानीस्वबीजांते नवार्णकः । हस्तीति च पिशाचीति लिखेच्चैवाग्निसुंदरी ॥६१॥ नवार्णोऽयं समुद्दिष्टो भजतां सर्वसिद्धिदः । पदैः सर्वेण मंत्रेण पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् ॥६२॥ अन्यत्सर्वं समानं स्यात्पूर्वमंत्रेण नारद । अथाभिधास्ये विधिवद्वक्रतुंडमनुत्तमम् ॥६३॥ तोयं विधिवन्हियुक्तकर्णेढ्राढचो हरिस्तथा । सदीर्घो दारको वायुर्वर्मा तोड्यं रसाणंकः ॥६४॥ भार्गवोऽस्य मुनिश्चन्दोऽनुष्टुब्दवो गणाधिपः । वक्रतुण्डाभिधो बीजं वं शक्तिः कवचं पुनः ॥६५॥ तारहृन्मध्यगेमंत्रवर्णैश्चंद्रविभूषितैः । कृत्वा षडंगमन्त्राणान्भ्रू मध्ये च गले हृदि ॥६६॥ नाभौ लिंगे पदे न्यस्याखिलेन व्यापकं चरेत् । उद्यदर्कद्युति हस्तैः पाशांकुशवराभयान् ॥६७॥ दधतं गजवक्त्रं च रक्तभूषांबरं भजेत् । ध्यात्वैवं प्रजपेत्तर्कलक्षं द्रव्यैर्दशांशतः ॥६८॥ अष्टभिर्जुहुयात्पीठे तीव्रादिसहितेऽर्चयेत् । मूर्ति मूर्तेन संकल्प्य तस्यामावाह्य पूजयेत् ॥६९॥ षट्कोणेषु षडंगानि पत्रेष्वष्टौ तु शक्तयः । यजेद्विद्यां विधात्रीं च भोगदां विप्रघातिनीम् ॥७०॥

पूर्वोक्त विधि से व्रत का अनुष्ठान करे । ऐसा करने पर भी वह निश्चित रूप से पूर्वोक्त फल को प्राप्त करता है । हाथी के दांत या वानर के दांत, हाथो द्वारा तोड़ी गई नीम की लकड़ी या सफेद आक की लकड़ी की गणेशमूर्ति बनाकर चन्द्र-ग्रहण के समय उसमें आवाहन तथा प्राण-प्रतिष्ठा करके साधक उस (मूर्ति) का पूजन करे । फिर निराहार रहते हुए उसका स्पर्श करके शिखा में बांध ले । ऐसा करने से द्यूत (जुआ), विवाद, युद्ध और मुकदमे में उसकी विजय होती है ॥५४-५९॥ 'बीज......बलिः, यह अखिलकामनादायक बलिमन्त्र है। भुवनेशानी को अपने बीज के अन्त में प्रणव के साथ जोड़कर नवार्ण मन्त्र बनाया जाता है। 'ओं हस्तिने पिशाच्यै स्वाहा' यह भी नवार्ण मन्त्र है, जो साधकों के लिए सर्वसिद्धिदायक है। नारद ! पदों द्वारा संपूर्ण मन्त्र से पंचांगों की कल्पना करे ॥५९-६२॥ अन्य सभी बातें पूर्व मन्त्र के समान हो होंगी। अब अत्युत्तम वक्रतुण्ड मन्त्र की वर्णना करूँगा । 'तोयं विधि......' यह छह अक्षरों का मन्त्र है । इसके मुनि भार्गव, छंद अनुष्टुप् और देवता वक्रतुण्ड नामक गणपति हैं। इसका बीज वं और शक्ति कवच है ॥६३-६५॥ ओम् तथा नमः के मध्य में स्थित और अनुस्वार से विभूषित मन्त्र-वर्णों से षडंग मन्त्र के अक्षरों को युक्त करके भौंह के मध्य, कंठ, हृदय, नाभि, लिंग तथा चरण में न्यास करके सम्पूर्ण मन्त्र से व्यापक न्यास करे । अनन्तर उदित होते हुए सूर्य की कान्ति जैसी कान्ति वाले, हाथों में पाश, अंकुश, वर तथा अभय अस्त्रों को धारण करने वाले, हाथी का मुख और रक्त आभूषण तथा वस्त्र धारण करने वाले गणेश का ध्यान करे ॥६६-७२॥ इस प्रकार ध्यान करके छह लाख मन्त्रजप करे और उसका दशांश अष्ट द्रव्यों से तीव्रा आदि सहित पीठ पर उनकी अर्चना करे। फिर गणेश की मूर्ति की रचना करके उसमें उनका आवाहन तथा पूजन करे । षट्कोणों में षडंगों की पूजा करने के उपरान्त पत्तों पर आठ शक्तियों की पूजा करें । वे आठ शक्तियाँ ये हैं--विद्या, विधात्री, भोगदा, विप्रघातिनी, निधिप्रदीपा, पापघ्नी, पुण्या और शशिप्रभा ।

५८८ नारदीयपुराणम् निधिप्रदीपां पापघ्नीं पुण्यां पश्चाच्छशिप्रभाम्। दलाग्रेषु वक्रतुंड एकदंष्ट्रमहोदरौ ॥७१॥ गजास्यलंबोदरकौ विकटौ विघ्नराट् तथा। धूम्रवर्णस्ततो बाह्ये लोकेशान्‌हेतिसंयुतान् ॥७२॥ एवमावरणैरिष्ट्वा पञ्चभिर्गणनायकम्। साधयेदखिलान्कामान्वक्रतुंडप्रसादतः ॥७३॥ लब्ध्वा गुरुमुखान्मंत्रं दीक्षासंस्कारपूर्वकम्। ब्रह्मचारी हविष्याशी सत्यवाक् च जितेंद्रियः ॥७४॥ जपेदर्कसहस्रं तु षण्मासं होमसंयुतम् । दारिद्र्यं तु पराभूय जायते धनदोपमः ॥७५॥ चतुर्थ्यादि चतुर्थ्यन्तं जपेदयुतमादरात् । अष्टोत्तरशतं नित्यं हुत्वा प्राग्वत्फलं लभेत् ॥७६॥ पक्षयोरुभयोर्मंत्री चतुर्थ्यां जुहुयाच्छतम्। अपूपैर्वत्सरे स स्यात्समृद्धेः परमं पदम् ॥७७॥ अङ्गारकचतुर्थ्यां तु देवमिष्ट्वा विधानतः। हविषा पायसान्नेन नैवेद्यं परिकल्पयेत् ॥७८॥ ततो गुरुं समभ्यर्च्य भोजयेद्विधिवत्सुधीः। निवेदितेन जुहुयात्सहस्रं विधिवदसौ ॥७९॥ एवं संवत्सरं कृत्वा महतीं श्रियमाप्नुयात्। अथान्यत्साधनं वक्ष्ये लोकानां हितकाम्यया ॥८०॥ इष्ट्वा गणेशं पृथुकैः पायसापूपमोदकैः। नानाफलैस्ततोमंत्री हरिद्रामथ सैन्धवम् ॥८१॥ वचां निष्कार्द्धभागं च तदर्द्धं वा मनुं जपेत्। विशोध्य चूर्णं प्रसृतौ गवां मूत्रे विनिक्षिपेत् ॥८२॥ सहस्रकृत्वो मनुना मंत्रयित्वा प्रयत्नतः। स्नातामृतुदिने शुद्धां शुक्लांबरधरां शुभाम् ॥८३॥ देवस्य पुरतः स्थाप्य पाययेदौषधं सुधीः। सर्वलक्षणसंपन्नं वंध्यापि लभते सुतम् ॥८४॥ अथान्यत्सं प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम्। गोचमंमात्रां धरणीमुपलिप्य प्रयत्नतः ॥८५॥ पत्रों के अग्रभाग में वक्रतुण्ड, एकदंष्ट्र, महोदर, गजास्य, लंबोदर, विकट, विघ्नराट् तथा धूम्रवर्ण को पूजा करके बाह्यभाग में आयुध सहित लोकपालों का पूजन करे। इस प्रकार पाँच आवरणों से गणेश की आराधना करके मनुष्य उनकी कृपा से अखिल कामनाओं की सिद्धि प्राप्त करता है ॥६८-७३॥ दीक्षा-संस्कार के साथ गुरुमुख से मन्त्र प्राप्त करके ब्रह्मचारी, हविष्यभोजी, सत्यवक्ता तथा जितेन्द्रिय हो कर (यदि कोई) छह मास तक बारह हजार मन्त्र-जप तथा हवन करे तो वह दरिद्रता को जीत कर कुबेर के समान (धनवान्) हो जाय। जो (एक पक्ष की) चतुर्थी (तिथि) से लेकर (दूसरे पक्ष की) चतुर्थी (तिथि) तक नित्य एक सौ आठ बार गणेश-मन्त्र का जप तथा हवन करता है, उसे भी उक्त फल का लाभ होता है। दोनों पक्षों की चतुर्थी (तिथि) में जो एक वर्ष तक सौ बार (उक्त-मन्त्र से) पूओं से हवन करता है, वह परम समृद्धि को प्राप्त करता है। जब मङ्गल दिन चतुर्थी तिथि पड़े तब विधिपूर्वक गणेश का पूजन करके घी और खीर का नैवेद्य चढ़ाये। तदनन्तर सुधी जन गुरु की अर्चना करके उन्हें विधिपूर्वक भोजन कराये। फिर नैवेद्य-सामग्री से एक हजार बार विधिवत् हवन करे। इस प्रकार एक वर्ष तक करने से महती श्री की प्राप्ति होती है ॥७४-७९ १/२॥ लोगों के कल्याण के लिए मैं और भी साधना-विधि बताता हूँ। चिउरा, पूआ तथा अनेक प्रकार के फलों से गणेश का पूजन करके साधक मन्त्र-जप करे और फिर हलदी, नमक तथा आधा निष्क (माशे के बराबर) बच के चूर्ण को गौ के मूत्र में डालकर उसे हजार बार मन्त्र से अभिमन्त्रित करके उसे देवता (गणेश) के आगे रखे। फिर विद्वान् व्यक्ति वह ओषधि ऋतुस्नान करके शुद्ध होकर शुभ वस्त्र धारण किये हुई स्त्री को पिला दे। ऐसा करने से वंध्या स्त्री भी सभी शुभ लक्षणों से सम्पन्न पुत्र को उत्पन्न करती है ॥८०-८४॥ अब मैं परम अद्भुत रहस्य का वर्णन करता हूँ। गोचर्म (एक चरसे की नाप की) भूमि को अच्छी तरह,

५८६ अष्टषष्टितमोऽध्यायः विकीर्य धान्यप्रकरैस्तत्र संस्थापयेद्घटम्। शुद्धोदकेन संपूर्यं तस्योपरि निधापयेत् ॥८६॥ कपिलाज्येन संपूर्णं शरावं नूतनं शुभम्। षडष्टाक्षरमंत्राभ्यां दीपमारोपयेच्छुभम् ॥८७॥ दीपे देवं समावाह्य गंधपुष्पादिभिर्यजेत्। स्नातां कुमारीमथवा कुमारं पूजयेत्सुधीः ॥८८॥ दीपस्य पुरतः स्थाप्य ध्यात्वा देवं जपेन्मनुम्। प्रदीपे स्थापिते पश्येद्विजरूपं गणेश्वरम् ॥८९॥ पृष्टस्ततः संपदि वा नष्टं चैवाप्यनागतम्। सकलं प्रवदेद्देवं कुमारी वा कुमारकः ॥९०॥ षडक्षरो हृदंतश्चेद्भवेदष्टाक्षरो मनुः। अन्येऽपि संता देवर्षे सन्ति तंत्रे गणेशितुः ॥९१॥ किंत्वत्र यन्न साध्यं स्यात्त्रिषु लोकेषु साधकैः। अष्टाविंशरसागर्भाभ्यां तन्न पश्येदपि क्वचित् ॥९२॥ एतद्गणेशमंत्राणां विधानं ते मयोदितम्। शठेभ्यः परशिष्येभ्यो वंचकेभ्योऽपि मा वद ॥९३॥ एवं यो भजते देवं गणेशं सर्वसिद्धिदम्। प्राप्येह सकलान्भोगानंते मुक्तिपदं व्रजेत् ॥९४॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे गणेशमन्त्रविधाननिरूपणं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥६८॥ लीपकर वहाँ धान छींटकर उस पर घट-स्थापन करे। उस घट को शुद्ध जल से भर कर उस पर रख दे। कपिला गौ के घी से एक नये पवित्र मृत्पात्र को भरकर उसमें दीपक जलाकर षडक्षर तथा अष्टाक्षर मन्त्रों से उसको घट पर रख दे। उस दीप में (गणपति) देव का आवाहन करके गंध, पुष्प आदि से उनका पूजन करे ॥५८-८७॥ अनन्तर विद्वान् व्यक्ति स्नान किये हुई कुमारी या कुमार का पूजन करे। फिर उस दीप को सामने रखकर गणेश का ध्यान करके मंत्र-जप करे। दीपक की स्थापना करने के बाद गणपति को ब्राह्मण के रूप में देखे। ऐसा करने के बाद उस कुमार या कुमारी से किसी के बारे में जो कुछ भी पूछा जाएगा-कि वह बहुत विलंब से आएगा या शीघ्र आएगा या नष्ट हो गया या नहीं आएगा-वह सब वे बता देंगे। षडक्षर मंत्र में 'नमः' जोड़ देने पर वह अष्टाक्षर मंत्र बन जाता है। देवर्षि ! तंत्र में गणेश के दूसरे मंत्र भी विद्यमान हैं ॥८८-९१॥ किन्तु तीनों लोक में जिस मंत्र की साधना नहीं की जा सकती, ऐसे अट्ठाईस और छह अक्षर वाले मंत्रों को कहीं भी न देखे (अर्थात् उनको सिद्ध करने का प्रयत्न न करे)। यह गणेश-मंत्रों का विधान मैंने तुमसे बता दिया। यह दुष्टों, दूसरे के शिष्यों तथा वंचकों को कभी नहीं बताना चाहिए। इस प्रकार जो सकल-सिद्धिदायक भगवान् गणेश की आराधना करता है, वह यहाँ सकल भोगों को प्राप्त करता है ॥६२-९४॥ श्री नारदीय पुराण के पूर्वभाग में गणेश-मन्त्र विधि-निरूपण नामक अड़सठवाँ अध्याय समाप्त ॥६८॥

एकोनसप्ततितमोऽध्यायः

सनत्कुमार उवाच

अथ वक्ष्ये त्रयीमूर्तेर्विधानं त्वब्जिनोपतेः । मन्त्राणां यत्समाराध्य सर्वेष्टं प्राप्नुयाद्भुवि ॥१॥ तारो रेचिकया युक्तो मेधानेत्रयुता रतिः । ससर्गा वामकर्णढिचो भृगुर्वढचासनो मरुत् ॥२॥ शेषोदित्य इति प्रोक्तो वस्वर्णो भुक्तिमुक्तिदः । देवभागो मुनिश्चन्दो गायत्री देवता रविः ॥३॥ माया बीजं रमा शक्तिदृष्टादृष्टे नियोगकः । सत्याय हृदयं पश्चाद्ब्रह्मणे शिर ईरितम् ॥४॥ विष्णवे तु शिखावर्मं रुद्राय परिकीर्तितम् । नेत्रं स्यादग्नये पश्चाच्छर्वायास्वमुदाहृतम् ॥५॥ नेत्रो ज्वाला मनो हूं फट् स्वाहांता मनवो गणाः । पुनः षडंगैर्ह्रीं लक्ष्म्याः कृत्वांतःस्थैः षडंगकम् ॥६॥ शिष्टारौजठरे पृष्ठे तयोर्डेन्ताख्यया न्यसेत् । आदित्यं च रविं पश्चाद्भानुं भास्करमेव च ॥७॥ सूर्य च मूर्ध्नि वदने हृदि गुह्ये च पादयोः । सद्यादिपञ्च ह्रस्वाद्यान् न्यसेन्ङे हृदयोंऽतिमान् ॥८॥ ह्रीं रमामध्यगामष्टौ वर्णांस्तारादिकान्न्यसेत् । मूर्द्धास्यकंठहृत्कुक्षिनाभिलिंगगुदेषु च ॥९॥ सचंद्रस्वरपूर्वं तु ङेतं शीतांशुमण्डलम् । मूर्द्धादिकंठपर्यंतं न्यसेच्चांद्रिमनुस्मरन् ॥१०॥ स्पर्शान्सेंदून्समुच्चार्य ङेतं भास्करमण्डलम् । न्यसेत्कंठादिनाभ्यंतं ध्यायन्प्रद्योतनं हृदि ॥११॥ यादोन्सचंद्रानुच्चार्य ङेतं च वह्निमण्डलम् । नाभ्यादिपादपर्यन्तं न्यसेद्वह्निमनुस्मरन् ॥१२॥ प्रोक्तोऽयं मण्डलन्यासो महातेजोविधायकः । आदिठांतार्णपूर्वं ङेनमोंतं सोममण्डलम् ॥१३॥


सनत्कुमार बोले—अब मैं वेदमूर्ति अब्जिनीपति (सूर्य) के पूजन का विधान बताऊंगा, जिनके मन्त्रों की आराधना करके मनुष्य पृथ्वी पर सकल कामनाओं को प्राप्त करता है । तारोरेचिकया......यह सूर्य का मन्त्र है । इसका मुनि देवभाग, छंद गायत्री और देवता सूर्य है, मायाबीज है (ह्रीं), रमा शक्ति (श्रीं) और दृष्ट तथा अदृष्ट फल में इसका नियोग किया जाता है । (मन्त्र बनेगा—ह्रीं श्रीं सत्याय नमः, ब्रह्मणे स्वाहा, विष्णवे वषट्, रुद्राय हुं, अग्नये वौषट्, शर्वाय फट्) । नेत्र (इ), ज्वाला, (रं) मनु (औ), हुँ फट् स्वाहा-इनको जोड़कर मन्त्र बनाये जाते हैं । पुनः अन्तःस्थ छह वर्णों के साथ ह्रीं और श्रीं को जोड़कर षडंग मन्त्र की रचना करनी चाहिए । शिष्ट और अरि में नमः जोड़कर पेट और पीठ पर उनका न्यास करना चाहिए ॥१-६॥ पश्चात् आदित्य, रवि, भानु, भास्कर तथा सूर्य का मस्तक, मुख, हृदय, गुह्य स्थान तथा दोनों चरणों में न्यास करे । सद्य (ओ) आदि पांच वर्णों से पहले एक ह्रस्व वर्ण हो, अन्त में नमः हो अथवा श्रीं के बाद ह्रीं को रखकर उक्त आठ वर्णों का मस्तक, मुख, कंठ, पेट, नाभि, लिंग तथा गुदा में न्यास करे । पूर्व में चन्द्रस्वर और अंत में चतुर्थी विभक्ति से युक्त चन्द्र-मण्डल का मस्तक से कंठ तक न्यास करे और चन्द्रमा के मन्त्र का स्मरण करे ॥७-१०॥ अनुस्वार युक्त स्पर्श वर्णों का उच्चारण करके अन्त में चतुर्थी विभक्ति से युक्त सूर्यमण्डल का कंठ से नाभि तक न्यास करे और हृदय में सूर्य का ध्यान करे । फिर आदि में य से युक्त तथा अनुस्वार सहित वर्णों का उच्चारण करके अन्त में चतुर्थी विभक्ति से युक्त अग्निमण्डल का नाभि से पैर तक न्यास करे और अग्नि-मन्त्र का स्मरण करे ॥११-१२॥ यह महातेज बढ़ाने वाला मण्डलन्यास मैंने बता दिया । उत्तम साधक आदि में ठ ओर त वर्णों से युक्त

एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ५६१ मूर्द्धादिहृदयांतं तु विन्यसेत्साधकोत्तमः । डकारादिक्षकारांतवर्णायं वह्निमण्डलम् ॥१४॥ ङंतं हृदादिपादांतं विन्यसेत्सुसमाहितः । अग्नीषोमात्मको न्यासः कथितः सर्वसिद्धिदः ॥१५॥ न्यसेत्सेन्दून्मातृकार्णाञ्जयांतपुरुषामने । नमोऽन्तेव्यापकं मंत्री हंसन्यासोऽयमीरितः ॥१६॥ अष्टावष्टौ स्वराञ्शेषांन्पंचपंच मितान्पुनः । उक्तादित्यमुखानेतान्विन्यसेच्च नवग्रहान् ॥१७॥ आधारलिंगयोर्नाभौ हृदि कण्ठे मुखांतरे । भ्रूमध्ये च तथा भाले ब्रह्मरंध्रे न्यसेत्क्रमात् ॥१८॥ हंसाख्यमग्नीषोमाख्यं मंडलत्रयमेव च । पुनर्न्यासत्रयं कुर्यान्मूलेन व्यापकं चरेत् ॥१९॥ एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेत्सूर्यं हृदंबुजे । दानाभयाब्जयुगलं धारयंतं करै रविम् ॥२०॥ कुंडलांगदकेयूरहारिणं च त्रयोतनुम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रौ वसुलक्षं दशांशतः ॥२१॥ रक्तांभोजैस्तिलैर्वापि जुहुयाद्विधिवद्वसौ । प्रथमं पीठयजने धर्मादीनां स्थले यजेत् ॥२२॥ प्रभूतं विमलं शारं समाराध्यमनंतरम् । परमादिमुखं मध्ये खर्बिवातं प्रपूजयेत् ॥२३॥ सोमाग्निमंडलं पूज्य रविमंडलमर्चयेत् । दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा ॥२४॥ अमोघा विद्युता सर्वतोमुखी पीठशक्तयः । ह्रस्वत्रयोक्तिजाः क्लीवहीना वह्नींदुसंयुताः ॥२५॥ स्वरा बीजानि शक्तीनां तदाद्या पूजयेत्तु ताः । ब्रह्माविष्णुशिवात्मा ते सृष्टिः शेषान्विताप्यसौ ॥२६॥ एवं चान्ते योगपीठात्मने हृदयमोरयेत् । ताराद्योऽयं पीठमंत्रस्त्वनेनासनमादिशेत् ॥२७॥ ध्रुवो विर्याद्बिन्दुयुतं खं खखोल्काय हृन्मनुः । नवार्णाय च मनवे मूर्ति संकल्ययेत्सुधीः ॥२८॥ तथा अन्त में नमः शब्द से समन्वित चन्द्रमण्डल का मस्तक से लेकर हृदय तक न्यास करे । अग्निमण्डल से पहले डकार से लेकर क्षकार तक वर्णों को जोड़कर और अन्त में चतुर्थी विभक्ति लगाकर हृदय से पैर तक सावधानी से उसका विन्यास करे । अग्नि और चन्द्रमा के मन्त्रों का न्यास सकल सिद्धिदायक है ॥१३-१५॥ अनुस्वार सहित मातृक वर्णों का न्यास करके अन्त में 'जपान्तपुरुषात्मने नमः' कहकर मन्त्रसाधक व्यापक न्यास करे, यही हंस न्यास कहा गया है ॥१६॥ आठ-आठ स्वर वर्णों तथा शेष पाँच-पाँच अन्य वर्णों के साथ सूर्य आदि नवग्रहों का आधार लिंग, नाभि, हृदय, कंठ, मुख के भीतर, भौंहों के बीच, ललाट तथा ब्रह्मरंध्र (मस्तक के मध्य में माना जाने वाला एक छेद) में क्रमशः न्यास करे । हंस, अग्नि तथा चन्द्र नामक तीन मण्डल को रचना करके पुनः तीन न्यास करे, और फिर मूल मन्त्र से व्यापक न्यास करे ॥१७-१९॥ इस प्रकार न्यास को विधि सम्पन्न करके हृदयार- विन्द में सूर्य का ध्यान करे कि वे हाथों में दान तथा अभय की मुद्रा और दो कमल धारण किये हुए हैं; कुंडल, अंगद तथा केयूर से उनका वेद रूप शरीर विभूषित है। ऐसा ध्यान करके साधक आठ लाख मन्त्र-जप करे । और उसका दशांश लालकमल या तिल से विधिवत् हवन करे । पहले पीठस्थल पर पश्चात् धर्म आदि के स्थान पर प्रभूत, विमल, शार तथा समाराध्य का पूजन करे । अनन्तर मध्य में परमादिमुख तथा अंत में खर्बिब की पूजा करे ॥२०-२३॥ फिर चन्द्र-मण्डल तथा अग्नि-मण्डल की पूजा करके सूर्यमण्डल की अर्चना करे। दीप्ता, सूक्ष्मा, जया, भद्रा, विभूति, विमला, अमोघा, विद्युता तथा सर्वतोमुखी--ये पीठ-शक्तियाँ हैं। इनमें तीन ह्रस्व- मात्रा तथा वह्नि (र्) और इन्दु (अनुस्वार) लगाकर नपुंसकता से रहित करे । फिर शत्रुओं के नाश के लिए उक्त मन्त्र से पीठशक्तियों का पूजन करे । वे शक्तियां ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव रूप हैं और यह सृष्टि भी शेष से युक्त है ॥२४-२६॥ इनके पूजन के अन्त में 'योगपीठात्मने नमः' का उच्चारण करना चाहिए । इस मन्त्र के आदि में ओम् जोड़ देना चाहिए । इससे यह पीठ मंत्र बनता है । इससे देवता को आसन समर्पित करना चाहिए । 'गं हं स्वं स्वं स्योल्काय नमः' यह नो अक्षरों का मंत्र है । विद्वान् इसके लिए प्रतिमा बनवाये । उस प्रतिमा में संसार