चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

200 చక్రదత్త—౧౭. మూర్ఛాధికారము.

దోషముల ననుసరించియే జ్వరనాశము లగు కషాయముల నుపయోగింపవలయును. రక్తమువలనఁ బుట్టెడి మూర్చ్ఛలయందు శీతక్రియలను చేయుట హితకరము. మద్యపానమువలనఁ గలిగెడి మూర్చ్ఛలకు మద్యమును గ్రక్కింపవలయును. విషభక్షణములచేత గలుగుమూర్చ్ఛలకు విషనాశకము లగు నౌషధముల నుపయోగింపవలయును. శోగు మిరియములు వట్టివేళ్లు నాగకేసరములు వీటితో చేయఁబడిన కషాయము ద్రాగినను గాని, పిప్పళ్లు చూర్ణమును తేనెలో కలిపికొని భక్షించినను గాని, మూర్ఛలు నశించును. శొంఠి తిప్పతీగ నేలములక పుష్కరమూలము పిప్పలమూలము వీటితో చేయఁబడిన కషాయములో పిప్పలిచూర్ణమును కలిపికొని త్రాగవలయును. మూర్ఛ లన్నిఁటియందును మదమునందును పిల్లిపిచ్చర ముత్తునపులగము ద్రాక్ష వీటితో నగు కషాయమున చక్కెరను వైచికొని త్రాగవలయును.

లేనిచో చిట్టాముదపుగింజలనునూరి చక్కెరతో కలిపికొని త్రాగవలయును. దూలగొండి కషాయములో నేతిని వైచికొని త్రాగిన భ్రమలు శాంతించును. లేనియెడల త్రిఫలముల నుపయోగింపవలయును. అధవా పాలను ద్రాగించిన భ్రమనశించును. రసాయనములను గాని నూరేండ్లనాటి ఘృతమును గాని సేవించిన హితకర మగును.

భ్రమలయందు త్రిఫలముల ప్రయోగము.

శ్లో. మధునా హం త్వుపయుక్తా త్రిఫలా రాత్రౌ గుడార్ద్రకం
ప్రాతః, సప్తాహ త్పథ్యభోజీ మదమూర్చ్ఛాకాస కామలోన్మాదాన్. 9.
అంజనా న్యవపీడాశ్చ ధూమః ప్రధమనాని చ, సూచీభి స్తోదనం
శస్త్రం దాహః పీడా నఖాంతగే. 10. లంఛనం కేశరోమాం చ దంశై
ర్దశన మేవ చ, ఆత్మగుప్తావఘర్ష శ్చ హితా స్త స్యావబోధనే. 11.

రాత్రులయందు తేనె కలిపిన త్రిఫలములను, ప్రాతఃకాలములయందు బెల్లమును, అల్లమును, ఏడుదినములు పథ్యముగా భుజించినవాడు మదమూర్చ్ఛలను దగ్గులను కామెరలను పిచ్చిని జయింపగలుగును. మూర్చ్ఛల నడ్డుపెట్టి నశింపజేయుటలో అంజనములను అవపీడలను పొగ వేయఁటయును కొట్టుటయును సూదులతో పొడుచుటయును గోళ్లలోపల కాల్చుటయును వెంట్రుకలను త్రెంచుటయును పండ్లతోటి కొఱుకుటయును దురదగొండితో నలఁచుటయును మిక్కిలి హితకరము లగు నౌషధములు.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు మూర్ఛాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

१९. मदात्ययाधिकारमु.

---

त्रिदोषमुनन्दु खर्जूरादिमन्थमु.

श्लो. मन्थः खर्जूर मृद्वीका वृक्षाम्लाम्लीक दाडिमैः,
परूषकै स्सामलकै र्युक्तो मद्यविकारनुत्. १.
जले चतुष्पले शीते क्षुण्णाद्द्रव्यपलं क्षिपेत्,
मृत्पात्रे मर्दये त्सम्यक् तस्माच्च द्विपलं पिबेत्. २.
सतीनमुद्गमित्रान् वा दाडिमामलकान्वितान्,
द्राक्षामलकखर्जूर परूषकरसेन वा, ३.
कल्पये त्तर्पणा न्याषान् रसां श्च विविधात्मकान्.

खर्जूरपुपण्ड्लु द्राक्ष चिन्तपण्डु चिट्टितपण्डु दानिम्मफलमुलु वीटितो चेसिन मन्थमु मदमु వలన नगु विकारमुलनु पोఁగొट्टुनु. नालुगुपलमुल नीटिलो पोडि चेसिन यौषधद्रव्यमुलनु पलमु वेयवलयुनु. दीनिनि मट्टिपात्रलो चक्कఁगा नलఁचि २ पलमुलु त्रागवलयुनु. गुण्ड्र पेसलु लेक दानिम्म उसिरिकुलु खर्जूरफलमुलु उसिरिककायलु वीटिरसमुनु तीसि तर्पणमुलु गानु, यूषमुनु गानु अनेकविधमुलगु रसमुलुगानु चेसि उपयोगिंपवलयुनु.

---

वातमुवलननु त्रागुडुवलननु कलिगिन मददोषमुलकु चिकित्सलु.

श्लो. मद्यं सौवर्चलव्योषयुक्तं किञ्चि ज्जलान्वितम्. ४.
जीर्णमद्याय दातव्यं वातपानात्ययापहं,
मुद्गयूष स्सतायुक्तः स्वादु र्वा क्रैशितोरसः. ५.
पित्तपानात्ययेयोज्याः सर्वत श्च क्रिया हिमाः,
पानात्यये कफोद्भूते लङ्घनं च यथाबलम्. ६.
दीपनीयाऽमशोपोपेतं पिबे न्मद्यं समाहितः,
सर्वजे सर्व मेवेदं प्रयोक्तव्यं चिकित्सितम्. ७.
आभिः क्रियाभिरिश्राभिः शान्तिं याति मदात्ययः.

सौवर्चलवणमु शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु कोंचेमुगा नीळ्लु वीटितो चेयఁबडिन मद्यमु जीर्णमद्यमु गलरोगमुलकु इव्ववलयुनु. इय्यदि वातपु त्रागुडुदोषमुनु पोఁగొट्टुनु. चक्केरवेसिन पेसलगंजिनि कानि चक्केरकलिपिन मांसरसमु गानि पित्तपानदोषमुनन्दु इव्ववलयुनु. कानि यन्निविधमुलगु शैत्योपचारमुलनु चेयुट मंचिदि. कफपानात्ययमुनन्दु बलानुसारमुगा लङ्घनमु चेयुट हितमु. सावधानमुगा बोडसरपु वित्तनमुलतो चेयఁबडिन

---

२६

202 చక్రదత్త — ౧౮. మదాత్యయాధికారము.

మద్యమును త్రాగవలయును. సన్నిపాతపు మదాత్యయరోగమునందు ఈచికిత్స నంతయును చేయవలయును. ఈ క్రియలను చేసిననే మదాత్యయము శాంతించును.

దుగ్ధాది ప్రయోగములు.

శ్లో. న చేన్మద్యక్రమ ముక్త్వా క్షీర మస్యప్రయోజయేత్. 8.
లంఘనాద్యైః కఫే క్షీణే జాతదౌర్బల్యలాఘవే, ఓజ స్తుల్యగుణం క్షీరం విపరీతం చ మద్యతః. 9. క్షీర ప్రయోగం మద్య వా క్రమేణాల్పాల్ప మాచరేత్.

మదాత్యయరోగికి మద్యక్రమమునువదలి పెట్టి పాలను ప్రయోగింపరాదు. లంఘనము మున్నగువాని వలన కఫము క్షీణింపఁగా దౌర్బలము చులకదనముకలుగ నప్పుడు మద్యము నిచ్చుటకు బదులుగా ఓజస్సునకు (అనగా బలమునకు) తగినట్లు క్షీరము నీయవలయును. క్షీరము నిచ్చుట గాని, మద్యమును గాని కొద్దికొద్దిగా క్రమానుసారము ప్రయోగింపవలయును.

పునర్నవాదిఘృతము.

శ్లో. పయః పునర్నవాక్వాథ యష్టీకల్కప్రసాధితమ్. 10.
ఘృతం పుష్టికర పానాత్ మద్యపానహతే జనే.

పాలు తెల్లగల్లేరు రసము యష్టిమధుకపుకల్కము వీటితో సిద్ధము చేయఁబడిన నేయి మద్యపానము చేత నశించిన బలము గలవానికి గూడను పుష్టిని గలుగఁ జేయును.

అష్టాంగలవణము.

శ్లో. సౌవర్చల మజాజ్యం చ వృక్షామ్రం సామ్లవేతసమ్. 11.
త్వగేలామరిచార్ధాంశం శర్కరాభాగయోజితమ్, హితం లవణ మష్టాంగం అగ్నిసందీపనం పరమ్. 12.
మదాత్యయే కఫప్రాయే దద్యా త్స్రోతోవిశోధనమ్.

సౌవర్చలవణము తెల్ల జీలకఱ్ఱ చింతపండు ఆమ్లవేతసము తవక్షీరి లేక లవంగపు పట్టఏలకులు మిరియములు వీటినన్నిటిని కలకండతోగూడ ఏడేడు భాగములును, ఉప్పు ఎనిమిదవ భాగమును కలిపి చూర్ణముచేసి సేవింపవలయును. ఇయ్యది జఠరాగ్నిని వృద్ధినొందించును. దీనిని కఫజమగు మదాత్యయమునం దియ్యవలయును. ఇయ్యది రక్తనాదులను పరిశోధించును. దీనినే అష్టాంగలవణ మందురు.

చవ్యాదులగు నుపాయములు.

శ్లో. చవ్యం సౌవర్చలం హింగు పూరకం విశ్వదీప్యకమ్. 13.
చూర్ణం మద్యేన దాతవ్యం పానాత్యయరుజాపహమ్. జలాప్లుత శ్చందన

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. २०३

भूषिताङ्ग स्रग्वी सभक्तां पिशितोपदेशां, पिब न्सुरा न्नैव लभेत रोगान् मनोमतिघ्नं च मदं न याति. द्राक्षाकपित्थ फलदाडिमपानकंच तृष्णानविभ्रमहरं मधुशर्कराढ्यम्. पथ्याक्वाथेन संसिद्धं घृतं धात्रीरसेनवा, सर्पिः कल्याणकं वापि मदमूर्छाहरं पिबेत्. १५. सच्छर्दिमूर्छातिसारं मदं पूगफलोद्भवम्, सद्यःप्रशमये त्पीतं अतृप्ते र्वारि शीतलम्. १६. वश्यकरीषघ्राणा ज्जलपाना ल्लवणभक्षणा द्वापि, शाम्यति पूगफलमदः चूर्ण रुजाशर्कराकबलात्. शंखचूर्णजोघ्राणं स्वल्पं मद महोहति कूष्माण्डकरस स्सगुडः, शमयति मदनकोद्भवजम् धौत्तूरं च समर्थं सशर्करं पानयोगेन. १८.

चेव्वुनु सौवर्चलवणमु पोंगिञ्चिन इंगुव मादीफलमु शोंठि अजामोद वित्तनमुलु वीटिचूर्णमुनु मद्यमुतो चेर्चि ईयवलयुनु. इय्यदि मद्यपानमुचेतनगु मदमुलनु पोगोट्टुनु. मनुजुఁडु चक्कఁगा स्नानमु चेसिनवाఁडै मंचि गंधमु नलदिकोनि पूलकालिकल धरिञ्चि मांसरसमु गल यन्नमुनु तिनुचुन्न वाఁडै, तगुपाटिगा मद्यमुनु त्रागेनेनि अद्दान रोगमुलुनु पोंदఁडु. मति पोఁगोट्टगल मदमुनु कूड नोंदఁडु. द्राक्ष वेलगपंड्लु दानिम्म वीटितो चेसिन पानकमुलो तेनेनु चक्केरनु मिक्कुटमुगा वैचिकोनि सेविञ्चिनयेडल मद्यपानमुचे नगु मदमुल नणंचुनु. करक काय कषायमुचेतఁगानि उसिरिक रसमुचेतఁ गानि सिद्धमुचेयఁबडिन घृतमु, लेक कल्याणघृतमु गानि मदमुनु मूर्छलनु पोఁगोट्टुनु. शंखचूर्णमुगानि विरुपिडकल चूर्णमुगानि पील्चुटचेतनुन्नु चालिनंतवఱकु त्रागिनचो चल्लनीरुसयितमु त्रागुटचेतनु, छर्दि मूर्छ अतिसारमु पोकचेक्क वीटिवलनఁ बुट्टिन मदमुनु शीघ्रमुगा शांतिंपఁजेयुनु. अडविदानिम्म नस्यमुनु जलमुनु पील्चिनयेडलकानि, उप्पु तिनुट चेतఁ गानि, वक्कलु नमुलुटचे नगु सोक्कु (मदमु) अणगुनु. सुन्नमुनु चक्केरलो माटि भक्षिंचुटवलन, कोद्दिपाटि मदात्ययमु लणगुनु. बूडिद गुम्मडिरसमुलो बेल्लमुఁ जेर्चि द्रागिन, युम्मेत्तदिनटवलन नगु मदमुलु नशिंचुनु. चक्केर वेसिकोनि पालनु त्रागिन युम्मेत्तवलनि मदमु नशिंचुनु.

इट्लु चक्रदत्तयंदु मदात्ययाधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.

౧౯. దాహాధికారము.

దాహశమనోపాయములు.

శ్లో. శతధౌతఘృతాభ్యక్తం లిహ్యా ద్వా యవసక్తుభిః, కోలామలకయుక్తై ర్వా ధాన్యామ్లై రపి బుద్ధిమాన్. ౧.

చ్ఛాదయే త్తస్య సర్వాంగ మారణాలార్ద్రవాససా, లామజ్జే నాథ శుక్తేన చందనేనానులేపయేత్. ౨.

చందనాంబుకణాస్యంది తాలవృంతోపవీజితః, సుప్యా ద్దాహార్దితో ఽంభోజకదలీదలసంభవే. ౩.

పరిషేకావగాహేషు వ్యజనానాం చ సేవనే, శస్యతే శిశిరం తోయం తృష్ణాదాహోపశాంతయే. ౪.

క్షీరైః క్షీరికషాయై శ్చ సుశీతై శ్చందనాన్వితైః, అంతర్దాహం ప్రశమయే దేతై శ్చాన్యైశ్చ శీతలః. ౫.

నూరుమారులు వడియకట్టబడిన నేతితో మాటినరసమును నాకవలయును. యవల సత్తుపిండిచేతఁగాని, రేగు ఉసిరికలు కలిపిచేసిన గంజించేతగాని బుద్ధిమంతుఁడగువాఁడు పిపాసాపీడుతుని సర్వాంగములను రుద్దవలయును. లేక తడిబట్టతో కప్పవలయును. కురువేరు రసముతోగాని శుక్తమను గంజివిశేషముతోగాని మంచిగంధముతోగాని లేపనమును చేయవలయును. కమలములు అరఁటియాకులు దొరకినయెడల వాటిపై పరుండవలయును. చందనోదకమును చిలికిన విసనకఱ్ఱతో వీచుకొనవలయును. మీద చల్లుటలో గాని స్నానమునందు గాని వీసనలతో విసరించుకోనుటప్పుడు గాని చల్లనినీటి నుపయోగించిన దప్పి గొంతెండి పోవుటలు నిల్చిపోవును. పాలు పాలచెట్లతోబెట్టిన కషాయమును మంచిగంధముతో చేర్చిగాని ఇతరశీతల క్రియలనుచేసినగాని లోపలిదాహమును పోఁగొట్టవలయును.

కుశాది తైలమును; ఘృతమును.

శ్లో. కుశాదిశాలపర్ణీభి ర్జీవకాద్యేన సాధితం,
తైలం ఘృతం వా దాహఘ్నం వాతపిత్తవినాశనమ్. ౬.

కుశాది గణపతితము లగు నౌషధములును అనగా తృణపంచమూలములు, ముయ్యాకుపొన్న కొలపొన్న కారుమినుము కారుపెసర జీవకాదిగణము వీటితో

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 205

విధము చేయఁబడిన తైలముగాని నేయిగాని దాహమును పోఁగొట్టును. వాతపిత్తములను గూడ నశింపఁజేయును.

❧ ఫలిన్యాదిలేపము. ❧

శ్లో. ఫలినీలోధ్ర సేవ్యాంబు హేమపత్రం కుటన్నటం, కాలీయకరసోపేతం దాహేశస్తం ప్రలేపనమ్. 7. హ్రీబేర పద్మకోశీరం చందనక్షోదవారిణా, సంపూర్ణా మవగాహేత ద్రోణీం దాహార్దితో నరః. 8.

ప్రేంకణపుటాకులు లొద్దుగ వట్టివేరు కురువేరు నాగకేసరములు వీటితో నాన్చిన యుదకమును దుండిగపుచెట్టు పద్మకము తుంగముస్తలు వీటిని చందనపురసముతో జేర్చి లేపము చేయుట దాహములయందు శ్రేష్ఠము. కురువేరు పద్మకము వట్టివేళ్లు చందనము వీటిచూర్ణము కలిపిన నీటితో పూర్తిగా గొంతువఱకు మునిగినటైన దాహము శమించును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు దాహాధికారప్రకరణము ముగిసెను.

२०. उन्मादाधिकारमु

वातमु వలననగు పిచ్చికి उपायमुलु

श्लो. उन्मादे वातिके पूर्वं स्नेहपानं विरेचनम्, पित्तजे
कफजे वान्तिः परे वस्त्यादिकः क्रमः ॥ १ ॥

यच्चोपदिश्यते किञ्चिदप-
स्मारचिकित्सिते, उन्मादे तच्च कर्तव्यं समाना दोषदूष्ययोः ॥ २ ॥

सब्राह्मी कूष्माण्डी षड्ग्रन्था शङ्खपुष्पीकास्वरसाः, उन्मादहृतो
दृष्टाः पृथक्तैः कुष्ठमधुमिश्राः ॥ ३ ॥

दशमूलाम्बुसम्भृतं यु-
क्तं मांसरसेन वा, ससिद्धार्थकचूर्णं वा पुराणं त्रैकटं घृतम् ॥ ४ ॥

उग्रगन्धं पुराणं स्याद्दशवर्षस्थितं घृतम्, लाक्षारसनिभं
शीतं प्रपुराणमतःपरम् ॥ ५ ॥

श्वेतोत्तरोत्तरदिङ्मूलसिद्धस्तु पायसः,
गुडाज्यसंयुतो हन्ति सर्वोन्मादांस्तु दोषजान् ॥ ६ ॥

---

वातमुवलन गलिगिन पिच्चियन्दु मोदट तैलमुनु त्रागुटयुनु पित्तजमगुनुन्मादमुन विरेचनमुलनु तीसिकोनुटयुनु कफज मगु नुन्मादमुन वान्ति चेयिञ्चुटयुनु, तक्किन युन्मादमुलयन्दु वस्तिकर्म मुन्नगुनवी चेयुटयुनु मञ्चिदि. अपस्मारव्याधुललो चिकित्स नेय्यदि चेप्पఁबडियेनो पिच्चियन्दुकूडदानिने चेयवलयुनु. एलयनगा दोषमुनु दूष्यमुनु ईरेण्टियन्दु तुल्यमुलु.

मण्डूकब्राह्मी गुम्मडि शङ्खपुष्पिक वस वीटिरसमुनु वेर्वेरुगातीसि चेङ्गल्वकोष्ठु यष्टिमधुकमु तेनेयुनुचेर्चिकॉनि सेविञ्चिनचो उन्मादमुलनुहरिञ्चुनु. दशमूलमुलक्वाथमुनु नेतितो कलिपि कानि मांसरसमुतो चेर्चिकॉनि गानि आवालु पोडि चेसि चेर्चिगानि पुराणपु नेतिनि गानि सेपिञ्चिन युन्मादमुलु नशिञ्चुनु. पुराणपु नेयि यनगा — घाटगु वासन कलदियुनु, पदिवर्षमुलु मागिनदियुनु, लत्तुकवण्टि रङ्गु कलदियुनु, चल्लगा नुन्नदियुनगु नेयि यनि यन्दुरु. तेल्लयाजम्मेत्त यॉक्युत्तरपु दिक्कु वेरुवेसि पायसमुचेसि बेल्लमु नेतिनि चेर्चि सेविञ्चिन समस्तमुलगु नुन्माददोषमुलुनु नशिञ्चुनु.

---

सर्षपतैलादुलु

श्लो. उन्मादे समधुः पेयः शुद्धो वा तालशाखजः ॥ ७ ॥

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु | २०७

रसो नस्येऽभ्यञ्जने च सार्षपं तैलमिष्यते ।
अपक्वचटकीक्षीरपीतोन्मादविनाशिनी ॥ ८ ॥

बद्धं सार्षपतैलाक्तमुत्तानं चातपे न्यसेत् ।
सिद्धार्थको हिङ्गुवचा करञ्जो देवदारु च ॥ ९ ॥

मञ्जिष्ठा त्रिफला श्वेता कटभीत्वक्कटुत्रिकम् ।
समांशनि प्रियङ्गुश्च शिरीषो रजनीद्वयम् ॥ १० ॥

बस्तमूत्रेण पिष्टोऽयमगदः पानमञ्जनम् ।
नस्यमालेपनं चैव स्नानमुद्वर्तनं तथा ॥ ११ ॥

अपस्मारविषोन्मादकृत्यालक्ष्मीज्वरापहः ।
भूतेभ्यश्च भयं हन्ति राजद्वारे च शस्यते ॥ १२ ॥

सर्पिरेतेन सिद्धं वा सगोमूत्रं तदर्थकृत् ।

तात्पर्यमु:
उन्मादमुनन्दु ताटिचेट्टुनुण्डि गीयఁबडिन कल्लुलो तेनेनु चेर्चिकोनि त्रागुट मंचिदि. नस्यक्रियलयन्दुनु तलंटुकोनुटयन्दुनु आवनूने मिक्किली मंचिदि. चक्कगा पण्डनि चिरिसेनगलఁ, पालनु त्रागिन युन्मादमुलु नशिंचुनु.

उन्मादमुगलरोगिनी कट्टिवैचि आवनूनेतो तलनंटि येंडलो वेल्लिकल बरुण्डबेट्टिन युन्मादमु नशिंचुनु.

तेल्लआवालु, इंगुव, वस, कानुगुपट्ट, देवदारु, मंजिष्ठमु, त्रिफलमुलु, देल्लदिंटेन, मद्दिपट्ट, शोंति, पिप्पलि, मिरियमुलु, प्रेंकणमु, दिरिसेन, पसपु, म्रानिपसपु वीटिनि समानभागमुलनु चेर्चि मेकमूत्रमुतो नूरि दीनिनि त्रागिननु, अंजनमुगा नुपयोगिंचिननु नश्यमुगनु, आलेपनमुगनु, स्नानसमयमुन नलुगुपिंडिगा सम्प्रदायमुगा नुपयोगिंचिननु अपस्मारमुलनु विषमुलनु पोఁगोट्टि अलक्ष्मिनी (बीदतनमुनु) ज्वरमुनु नशिंपఁजेयुनु. मऱियुनु भूतप्रेतादुल नगु भयमुलनु पोఁगोट्टुनु, राजद्वारमुलयन्दु शुभदमु अगुनु.

ईयौषधमे गोमूत्रमुचे सिद्धमु चेसिन, नेयितो सिद्धमुचेसिननु पैचेप्पఁबडिन फलमुल नन्निटि निच्चुनु.

---

त्र्यूषणमुलवर्त्तुलु

श्लो. त्र्यूषणं हिङ्गुलवणं वचा कटुकरोहिणी ॥ १३ ॥
शिरीषनक्तमालानां बीजं श्वेताश्च सर्पिषा ।
गोमूत्रपिष्टैरेतैर्वा वर्तिर्नेत्राञ्जने हिता ॥ १४ ॥
चातुर्थकमपस्मारमुन्मादं च नियच्छति ।

तात्पर्यमु:
शोंति, मिरियमुलु, पिप्पळ्लु, इंगुव, सैंधवलवणमु, वस, कटुकरोहिणी, दिरिसेनवित्तुलु, कानुगचेक्क, तेल्लयावालु वीटिनि गोमूत्रमुतो नूरि वत्तिचेसि...

208
చక్రదత్త—౨౦. ఉన్మాదాధికారము.

నేత్రములకు కాటుకగా నుపయోగించినచో హితము కలిగించును. చాతుర్థికజ్వరములను అపస్మారములను పిచ్చిని నశింపఁజేయును.

అంజనతాడనాదులగు నుపాయములు.

శ్లో. శుద్ధస్యాచారవిభ్రంశే తీక్ష్ణం నావన మంజనమ్. 15.
తాడనం చ మనోబుద్ధిస్మృతిసంవేదనం పరం,
తర్జనం త్రాసనం దానం సాంత్వానం హర్షణం భయమ్. 16.
విస్మయో విస్మృతేర్హేతో ర్నయంతి ప్రకృతిం మనః,
కామశోకభయక్రోధహర్షేర్ష్యాలోభసంభవాన్. 17.
పరస్పరప్రతిద్వంద్వై రేభిరేవ శమం నయేత్,
ఇష్టద్రవ్యవినాశాత్తు మనో యస్యోపహన్యతే. 18.
తస్య తత్సదృశప్రాప్త్యా శాంత్యాశ్వాసైశ్చ తాం జయేత్.

పరిశుద్ధుఁ డగువా డున్మాదమున ఆచారమునుండి భ్రష్టుఁడైనచో తీక్ష్ణములగు నస్యక్రియలను అంజనములను తాడనములను మనస్సు బుద్ధి పూర్వవిషయముల సంస్మరణము మున్నగువానిఁ దెలుపు నుపాయములును హితకరములు. బెదిరించుట, భయపెట్టుట, అడిగినదాని నిచ్చుట, ఊరడించుట, సంతసపెట్టుట, భయము, ఆశ్చర్యము ఇయ్యది విస్మృతిజనకము లగుటచేత మనస్సును పూర్వమువలె నుంచును. కామము దుఃఖము భయము కోపము సంతసము పిసినిగొట్టుతనము వీటిచేత బుట్టిన యున్మాదములను ఒకదానికొక్కటి విరుద్ధములగు పనులవలన శాంతించును. ప్రియవస్తువినాశనమువలన గలుగు మనోవిభ్రమములయంద ఆవస్తువుతో సమానము లగు వస్తువుల నిచ్చుటచేతను ఊరడింపు మున్నగువానిచేతను స్వస్థత కలుగును.

లేపనము ఘృతపానము.

శ్లో. ప్రలేపోత్సర్దనాభ్యంగ ధూమాః పానం చ సర్పిషః. 19.
ప్రయోక్తవ్యం మనోబుద్ధిస్మృతిసంజ్ఞా ప్రబోధనం,
కల్యాణకం మహాద్వాపి దద్యాద్వా చైతసం ఘృతం. 20.
తైలం నారాయణం చాపి మహానారాయణం తథా.

నేతితో లేపనము నలుగు అంటికొనుట పొగవేసికొనుట త్రాగుట మున్నగు వానిని చేయవలయును. మనస్సు బుద్ధి జ్ఞాపకము తెలివి వీటిని గలిగించు క్రియలను చేయవలయును. కల్యాణఘృతమునైననూ మహత్కల్యాణఘృతమునైనను చైతసఘృతమునైనను ఉపయోగింపగావలయును,

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 209
కల్యాణఘృతము – క్షీరకల్యాణఘృతము

---

संस्कृत श्लोकाः (Devanagari)

श्लो. विशाला त्रिफला कान्ती देवदार्वेल्ववालुकम् । २१ ।
स्थिरा नतं रजन्यौ द्वे शारिवे द्वे प्रियङ्गुकाः ।
नीलोत्पलैलामञ्जिष्ठा दन्तीदाडिमकेसरम् ॥ २२ ॥
तालीशपत्रं बृहती मालत्याः कुसुमं नवम् ।
विडङ्गं पृश्निपर्णी च कुष्ठं चन्दनपद्मके ॥ २३ ॥
अष्टाविंशतिभिः कल्कैरेतै रक्तसमन्वितैः ।
चतुर्गुणं जलं दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २४ ॥
अपस्मारे ज्वरे कासे शोषे मन्दानिले क्षये ।
वातरक्ते प्रतिश्याये तृतीयकचतुर्थके ॥ २५ ॥
वम्यर्शोमूत्रकृच्छ्रे च विसर्पोपहतेषु च ।
कण्डूपाण्ड्वामयोन्मादे विषमेहगरेषु च ॥ २६ ॥
भूतोपहतचित्तानां गद्गदानामरेतसाम् ।
शस्तं स्त्रीणां च वन्ध्यानां धन्यमायुर्बलप्रदम् ॥ २७ ॥
अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं सर्वग्रहनिवारणम् ।
कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च ॥ २८ ॥
द्विजलं सचतुःक्षीरं क्षीरकल्याणकं त्विदम् ।

---

ఆంధ్ర తాత్పర్యము (Telugu Commentary)

పాపరబుడమ, త్రిఫలములు, రేణుకలు, దేవదారువు, కూతురుబుడమ, వాలుకము, తగరము, పసుపు, మ్రానిపసుపు, ప్రేంకణపుచెక్క, నల్లకల్వలు, ఏలకులు, మంజిష్ఠము, దానిమ్మ, నాగకేసరములు, తాడిశపత్రి, పెద్దవాకుడు, సంపెంగపూవులు (క్రొత్తవి), వాయువిడంగములు, కొలపొన్న, చెంగల్వకోష్టు, చందనము, పద్మాక్షము — వీటిని 28 మిది యౌషధములను ఒక్కొక్క కర్షముచొప్పున తీసికొని కల్కముచేసి, ఒక ద్రోణము నీళ్లలో 16 పలముల నేతిని పోసి దీనిని పక్వముచేయవలయును.

అపస్మారములు, జ్వరములు, శ్వాసకాసములు, శోష, అగ్నిమాంద్యము, క్షయ, వాతరక్తములు, పీనస, మూడునాళ్లు రోజులకు వచ్చు వరుసజ్వరములు, ఛర్ది, మూలరోగము, మూత్రకృచ్ఛ్రము, చలిది, జిల, పాండురోగము, పిచ్చి, విషము, మేహరోగము వీటియందును; భూతములవలన భయపడినవారికిని, డగ్గుతుక, వీర్యనష్టములందును, గొడ్డుబోతులగు స్త్రీలకును శ్రేష్ఠము. ఇయ్యది ఆయుర్బలములను పెంపొందించును. దారిద్ర్యమును, పాపమును పోగొట్టును. గ్రహబాధల నశింపఁజేయును. ఇయ్యది కల్యాణఘృతము. పురుషుల కత్యంతోపకారి యగునది.

మరియు నిందు నాల్గురెట్లు పాలను, రెండురెట్లు నీటిని పోసి పక్వముచేసిన నిదియే క్షీరకల్యాణకఘృత మనఁబడును.

---

27

210 చక్రదత్త — ౨౦. ఉన్మాదాధికారము.

❧ మహాకల్యాణకఘృతము. ❧

శ్లో. ఏభ్య ఏవ స్థిరాదీని జలే పక్త్వైకవింశతిమ్, రసే తస్మిన్పచేత్సర్పిః గృష్టిక్షీరచతుర్గుణమ్. 29. వీరాద్విమాషకాకోలీ స్వయంగుప్తర్షభర్ద్ధిభిః, మేదయా చ సమైః కల్కైః తత్స్యాన్మహాకల్యాణకం మహత్. 30. బృంహణీయం విశేషేణ సన్నిపాతహరం పరమ్.

వెనుకచెప్పఁబడిన యౌషధముల భాగములప్రకారమే పాపర మొదలగు నిరువదియొక్క ఔషధములను నీటిలో పక్వముచేసి ఆరసములో తొలుచూరి యీనిన ఆవుపాలను నాలుగురెట్లును, పిల్లిపీచ్చర మినుము అడవిమినుము కాకోలి దూలగొండి విత్తనములు ఋషభమను గంధద్రవ్యము ఋద్ధి మేద ఈయౌషధముల నన్నిఁటిని సమానభాగములుగా తీసికొని కల్కమును చేసి కలిపి సేవింపవలయును. ఇయ్యది మహాకల్యాణఘృత మనఁబడును. విశేషముగా వీర్యమును వృద్ధి నొందించును. సన్నిపాతజ్వరములను పోఁగొట్టును.

❧ చేతస ఘృతము. ❧

శ్లో. పంచమూల్యేక కాశ్మర్య రాస్నైరండత్రివృద్బలా. 31. మూర్వాశతావరీ చేతి క్వాథ్యైర్ద్విపలకై రిమైః, కల్యాణకస్య చాంగేన తద్ఘృతం చేతసం ఘృతమ్. 32. సర్వచేతోవికారాణాం శమనం పరమం మతం, ఘృతప్రస్థోఽత్ర పక్తవ్యః క్వాథో ద్రోణామ్భసా ఘృతాత్. 33. చతుర్గుణోఽత్ర సంపాద్యః కల్కః కల్యాణ కేరితః.

పంచమూలములు గుమ్ముడు సన్నరాస్న ఆముదపువేరు తెల్లతెగడ ముత్తువపులగము చాగ పిల్లిపీచర వీటి నన్నిటిని రెండేసిపలముల చొ॥ తీసికొని కషాయమును చేసిన కల్యాణఘృతమున కంగముగా చైతసఘృత మనఁబడును. ఇయ్యది అన్నివిధములగు చిత్తవికారములను పోఁగొట్టును. దీనియందు (అనగా దీనిని సిద్ధముచేయుటలో) 16 పలముల నెయ్యి ద్రోణమునీళ్లతో కాచిన 64 పలముల కషాయములో కల్యాణఘృతకల్కము నాల్గింతలును తీసికొని పక్వము చేసి సేవింపవలయును.

❧ మహాపైశాచిక ఘృతము. ❧

శ్లో. జటిలా పూతనా కేశీ చారటీ మర్కటీ వచా. 34. త్రాయమాణా జయావీరా చోరకః కటురోహిణీ, వయస్థా శూకరీ ఛత్రా సాతిచ్ఛత్రా పలంకషా. 35. మహాపురుషదంతా చ వయస్థా నాకులద్వయమ్,

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 211

కటుంభరా వృశ్చికాలీ స్థిరా చైవ చ తైర్ఘృతమ్. 36.సిద్ధం చాతుర్థికోన్మాదగ్రహాపస్మారనాశనమ్, మహాపైశాచికం నామ ఘృత మేత ద్యథామృతమ్. 37. మేధాబుద్ధిస్మృతికరం బాలానాం చాంగవర్ధనమ్,

జటామాంసి కరక కాయలు మెట్టతావర దూలగొండి పసకలుక్రానుగ పచ్చమినును పిల్లిపిచ్చర ఖురాసానివామము గడ్డదవనము కటుకరోహిణి బ్రాహ్మీ వారాహికంద వట్టివేళ్లు మెంతి లక్ష్మి పెద్దపీచర క్షీరకాకోలి రెండువిధములగు ములకలును, చాగిఫలమును శాలిపర్ణి వీటితో నేతిని పక్వముచేయవలయును. ఇయ్యది చాతుర్థికజ్వరములను పిచ్చి గ్రహదోషము అపస్మారములను నశింపజేయును. ఇయ్యది మహాపైశాచికమనుఘృతము, అమృతముతోసమానము. మఱియును నిర్మలమగు బుద్ధినిచ్చును స్మృతినికలిగించును. బలమును అవయవములను పెంచును.

హింగ్వాదిఘృతము.

శ్లో. హింగుసౌవర్చలవ్యోషైః ద్విపలాంశైః ఘృతాఢకం, చతుర్గుణే గవాం మూత్రే సిద్ధ మున్మాదనాశనమ్. 38.

ఇంగువ సౌవర్చలవణము శొంఠిమిరియములు పిప్పళ్లు వీటిని రెండుపలములచొప్పున దీసికొని ఒక ఆఢకము నేతిని అంతకు నాలుగురెట్లు గోమూత్రమును చేర్చి ఘృతమును పక్వము చేయవలయును. ఇయ్యది యున్మాదములను పోగొట్టును.

లశునాద్య ఘృతము.

శ్లో. లశునస్యాపినష్టస్య తులార్థం నిస్తుషీకృతమ్, తదర్ధం దశమూల్యాస్తు ద్వ్యాఢకే౬పాం విపాచయేత్. 39. పాదశేషే ఘృతప్రస్థం లశునస్య రసం తథా, కోలమూలక వృక్షామ్ల మాతులుంగార్ద్రకైః రసైః. 40. దాడిమాంబు సురామస్తు కాంజికామ్లైః తదర్ధికైః, సాధయేత్త్రిఫలాదారులవణావ్యోష దీప్యకైః. 41. యమానీ చవ్య హింగ్వమ్ల వేతసైశ్చ పలార్థికైః, సిద్ధమేతత్పిబే చ్ఛూలగుల్మారోగజరాపహం. 42. బ్రధ్నపాండ్వామయప్లీహ యోనిదోష క్రిమిజ్వరాన్, వాతశ్లేష్మామయాంశ్చాన్యాన్ ఉన్మాదం శ్చావకర్షతి. 43.

50 పలములు ఉల్లి గడ్డలను తెల్లగడ్డలనుగా తెచ్చి, పొట్టునొలిచి 25 పలముల దశమూలములను చేర్చి, రెండాఢకముల నీటిలో పక్వము చేయవలయును. నాల్గ

२१२ చక్రదత్త—౨౦. ఉన్మాదాధికారము. / चक्रदत्त—२०. उन्मादाधिकारमु.

वभागमु नीरु मिगिलियुण्डఁगा १६ पलमुल घृतमुनु १६ पलमुल नल्लिगड्डल रसमुनु रेगु कुरुवेरु चिंतपंडु अल्लमु वीटि रसमुनु दानिम्मरसमु मद्यमु मज्जिग गंजि वीटिनि ५ पलमुलु तीसि पैदानियंदु चेर्चि घृतमुनु पक्वमु चेयवलयुनु. इय्यदि शूलमुलनु गुल्ममुलनु मूलरोगमुलनु उदररोगमुलनु पोఁగొट्टुनु. ब्रध्नरोगमुनु. पांडुरोगमुनु प्लीहरोगमुनु योनिदोषमुलनु ज्वरमुलनु वातकफरोगमुलनु अन्निविधमुलगु नुन्मादमुलनु तोलఁगఁद्रोयुनु.

---

पैशाचपु पिच्चिकि मंत्रादुलु.

श्लो. सर्पिः पानादि रागन्तो र्मन्त्रादि श्शेष्यते विधिः, పూజాబల్యుపహారేష్టి హోమమన్త్రాంజనాదిభిః ४४. जये दागंतु मुन्मादं यथाविधि शुचि र्भिषक्, कृष्णा मरिच सिंधूत्थ मधु गोपित्त निर्मितम्. ४५. अंजनं सर्वभूतोत्थ महोन्माद विनाशनं, दार्वीमधुभ्यां पुष्पाभ्यां कृतं च गुडिकां जनम्. ४६. मरिचं वातपे मांसं ससितं स्सित मंजनं, वैकृतं पश्यतः कार्यं देवभूतहतस्यते. ४७. निंबपत्र नचापांगु सर्वनिर्मोक सर्षपैः, डाकिन्यादिहरो धूपो भूतोन्माद विनाशनः. ४८. कार्पासास्थि मयूरपिच्छबृहती निर्यासपिंडीतकैः, स्वग्व्यांसी विषदंश विट्टृषवचा कोशाहनिर्मोककैः, गोश्वागद्विपदंत हिंगुमरिचैः तुल्यैस्तुधूपः कृतः, स्कंदोन्मादपिशाचराक्षससुरावेश ज्वरघ्नः स्मृतः. ४९. ब्रह्मराक्षसजि न्नस्यं पक्वैर्र्वाद्रीफल मूत्रजं, साज्यं भूतहरं नस्यं श्वेताज्येष्ठामृचिरितं. ५०. देवर्षि पितृगंधर्वै रुन्मत्तस्यच बुद्धिमान्, वर्जयेदंजनादीनि तीक्ष्णानि क्रूर मेव च. ५१.

---

अंगंतुकमगु नुन्मादमुलयंदु घृतपानमुः मुन्नगुनविमंत्रमु देवपूजा बलिकानुकलु इष्टि चेयुट होममु चेयुट मुन्नगुवानितोनु चिकित्स चेयवलयुनु. पिप्पळ्लु मिरियमुलु सैंधवलवणमु तेने गोरोचनमु वीटितो चेयं​बडिन यंजनमु भूतज मगु नुन्मादमुलनु पोगोट्टुनु. म्रानिपसपु यष्टिमधुकमु तेने वीटितो जिल्लेडुतो चेसिन यंजनमु पैनिचेप्पं​बडिन फलमुलनिच्चुनु. म्रानिपसपु

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 213

చూర్ణమును నెలరోజులు మిరియములలో నుంచి దానిని, వికారముగా చూచువారికి దేవతలవలన భూతములవలన మతిపోయిన వారికిని ఇచ్చిన, దోషములను హరించి మేలుకలిగించును. వేపాకు వస ఇంగువ పాముకుసుము ఆవాలు వీటితో ధూపము వేసిన ఉన్మాదములు నశించును. ప్రత్తివిత్తులు నెమలిపింఛము తిప్పతీగె గంగోదకము మరువము లవంగపుపట్ట వంశలోచనము యవలపైనిరొట్టు వస పాముకుసుము ఆవుకొమ్ము . ఏనుగదంతము ఇంగువ మిరియములు వీటిని సమానభాగములుగాగై కొని పొడిచేసి పొగవేసిన స్కంధగ్రహదోషములను, ఉన్మాదము పిశాచములు దేవతలు రాక్షసులు మొ॥ ఆవేశముల జ్వరము వీనిని నశింపఁజేయును. పాపరుబుడమపండును ఆవుపంచితములో నూరి నస్యవిధి చేసిన బ్రహ్మరాక్షసజనిత మగు ఉన్మాదము నశించును. శ్వేతజ్యేష్ఠ వీటినీటితో నస్యవిధిచేసిన భూతదోషములు నశించును. దేవతలు ఋషులు గంధర్వులు మున్నగువారిదర్శనముచే గలుగునున్మాదము గలవారలకు తీక్ష్ణములగు నంజనములను చేయరాదు.

. ఇట్లు చక్రదత్తయందు ఉన్మాదాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

२१. अपस्माराधिकारमु.

अपस्मारमुनंदु सामान्यमुलगु नुपायमुलु.

श्लो. वातीकं बस्तिभिः प्रायः पैत्तं प्रायो विरेचनैः,
श्लैष्मिकं वमनप्रायै रपस्मार मुपाचरेत्. १.
सर्वत स्सुविशुद्धस्य सम्य गाश्वासितस्य च,
अपस्मारविमोक्षार्थं योगा स्संशमना श्शुभाः. २.

साधारणमुगा वातपु टपस्मारमुललो बस्तिकर्मल चेतनु पित्तपुटपस्मारमुललो विरेचनमुलचेतनु श्लेष्मापस्मारमुललो वांतुलचेतनु चिकित्स चेयवलयुनु. अन्नि విధमुलनु परिशुद्धुँडु नगुवानिकि, चक्कగా नूपिरि वॆड्लॆडिवानिकिनि अपस्माररोगमुनु तोलगिंचुट कुपायमुलनु चॆप्पुचुन्नानु विनुमु.

---

अपस्मारमुन कंनादुलु.

श्लो. मनोह्वा तार्क्ष्यजा चैव शकृत्पारावतस्य च,
अंजनं हं त्यपस्मार मुन्मादं च विशेषतः. ३.
यष्टीहिंगुवचावक्र शिरीषलशुनामयैः,
साजमूत्रै रपस्मारे सोन्मादे नावनांजने. ४.
पुष्योद्धृतं शुनःपित्त मपस्मारघ्न मंजनम्,
तदेव सर्पिषा युक्तं धूपनं परमं स्मृतम्. ५.

मणिशिल रसांजनमु पावुरपु पॆंट वीटिनि काटुक चेसि नेत्रमुलँ बॆट्टुकोनिनचो नपस्मारमुनु ऎक्कुवगा पिच्चिनि पोगोट्टुनु. यष्टिमधुकमु इंगुव वस ग्रंथितगरमु शिरीषफलमु (अनఁగా दिरिसॆनपंडु) उल्लिगड्ड चॆंगल Cosmoष्टु वीटिनि मेकयूच्छतो नूरि नस्यमुनु गानु अंजनमु गानु उपयोगिंचिनचो अपस्मारमुलनु उन्मादमुलुनु दूरमु लगुनु. पुष्यनक्षत्रमुनाडु कुक्कयॊक्क पित्तमुनु तॆच्चि, कनुलकु काटुक गाstep नुपयोगिंचिनचो नपस्मारमुलु नष्टमु लगुनु. लेकुन्न आपित्तमुनंदे नेयिनि कलिपि धूपमुनु वेसिनयॆडलनु अपस्मारमुलु नष्टमु लगुनु.

---

अपस्मारमुनकु धूपनवर्गुल्लः

श्लो. नकुलोलूक मार्जार गृध्रकीटाहि काकजैः, तुण्डैः

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. २१५

पक्षैः पुरीषैश्च धूपनं कारयेद्बुधः ॥ ६ ॥

कायस्थां शारदान् मुद्गान् मुस्तोशीरयवांस्तथा । सव्योषान् बस्तमूत्रेण पिष्ट्वा वर्तीः प्रकल्पयेत् ॥ ७ ॥

अपस्मारे तथोन्मादे सर्पदष्टे गरार्दिते । विषपीते जलमृते चैताः स्युरमृतोपमाः ॥ ८ ॥

अपेतराक्षसीकुष्ठपूतनाकेशिचोरकैः । उत्सादनं मूत्रपिष्टैर्मूत्रैरेवावसेचनम् ॥ ९ ॥

ముంగిస గ్రుడ్లగూబ పిల్లి గ్రద్ద సర్పము కాకి వీటియొక్క ముక్కులు చొక్కలు మలము వీటిచేత ధూపనమును చేయింపవలయును. నల్లతులసి శరదృతువులోని పెసలు తుంగముస్తలు వట్టివేళ్లు యవలు శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు వీటిని మేకయుచ్చతో నూరి ధూపనవర్తులు చేయవలయును. ఈవర్తులు అపస్మారమునందును ఉన్మాదమునందును పాముకాటునందును విషపానమునందు కృత్రిమవిషముల వల్ల నగు పీడలయందును నీళ్లలో చనిపోవుటయందును అమృతతుల్యములు. అనగా ప్రాణమిచ్చి బ్రదుకజేయునవి. తెల్లతులసి చెంగల్వకోష్టు కరక్కాయులు కచ్చూరములు వీటిని గోమూత్రముతో నూరికాని కేవలమొక్క గోమూత్రముతోగాని నలుగుపెట్టి ఆమూత్రముతోనే స్నానముచేయింపవలయును.

---

❧ అపస్మారమునకు లేపనములు మున్నగునవి. ☙

श्लो. जतुकाशकृता तद्वद्दग्ध्वा बस्तरोमभिः । अपस्मारहरो लेपः मूत्रसिद्धार्थशिग्रुभिः ॥ १० ॥

यः खादेत् तीव्रभक्ताशी माक्षिकेण वचारजः । अपस्मारं महाघोरं सुचिरोत्थं जयेद्ध्रुवम् ॥ ११ ॥

उल्लुञ्चितनरग्रीवापाशं दग्ध्वा कृतामसी । शीताम्बुना समं पीता हन्त्यपस्मारमुद्धतम् ॥ १२ ॥

प्रयोज्यं तैललशुनं पयसा वा शतावरी । ब्राह्मीरसश्च मधुना सर्वापस्मारभेषजम् ॥ १३ ॥

निर्दह्य निर्द्रवां कृत्वा चाङ्गेरीमारनालिकाम् । तामम्लसाधिकां खादन्नपस्मारमुदस्यति ॥ १४ ॥

हृत्पाकोष्ठिरुजा यस्य स्वेदो हस्तादिशीतता । दशमूलीजलं तस्य कल्याणकाज्यं प्रयोजयेत् ॥ १५ ॥

శిలాజిత్తు లక్క మేక వెంట్రుకలతో దగ్ధముచేసి వీటితో చేయబడిన వర్తి నుపయోగించిన పైఫలము నిచ్చును. ఆవాలు మునగచెక్క వీటిని గోమూత్రముతో నూరి

216
चक्रदत्त — २०. अपस्माराधिकारमु.

యైనను లేపనము చేయవలయును. పాలుత్రాగు స్వభావము గలవాడు తేనెతో వసపొడిని తినినచో భయంకరములును పురాణములునగు అపస్మారములు నిశ్చయముగా జయించును. ఉరిపోసికొని చచ్చిన మనుష్యుని ఉరిత్రానిని దగ్ధముచేసి చేసినమసిచల్లనినీటితో సేవించినచో మిక్కిలి భయంకరము లగు సపస్మారములును నష్టములగును. తైలముతో నుల్లిగడ్డను గాని పాలలో పిల్లపీచరను గాని తేనెతో మందూర బ్రాహ్మిని గాని సేవించిన అపస్మారములను అన్నిటినిపోగొట్టును. మేకపాలలో ఆరనాళికల రసమును తీపి నిప్పులలోవెచ్చచేసి పులుపు ఎక్కువంగలుగు నట్లుగా చేసి సేవించిన యపస్మారములు తొలఁగును. హృదయము వడకుట నేత్రములలో పోటు చెమటకారుట కాళ్లుచేతులు చల్లబారుట కలరోగికీ దశమూలముల క్వాథమును గాని కల్యాణ ఘృతమును కాని ఈయవలయును.

---

❖ స్వల్పపంచగవ్యఘృతము. ❖

श्लो.
गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैस्समैर्घृतम्, सिद्धं चातुर्थिकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥ १६ ॥

టీక/తాత్పర్యము:
ఆవు పేడరసము ఆవు పెరుగు ఆవుపాలు ఆవుపంచితము వీటిని సమాన భాగములను తెచ్చి ఆవునేతితో సిద్ధముచేసి సేవించినచో చాతుర్థికజ్వరములను ఉన్మాదములను గ్రహరోగములను అపస్మారరోగములను నశింపఁజేయును.

---

❖ బృహత్పంచమూలఘృతము. ❖

श्लो.
द्वे पंचमूले त्रिफलारजन्या कुटजत्वचम्, सप्तपर्णमपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम् ॥ १७ ॥
संपाकं फल्गुमूलं च पौष्करं सदुरालभम्, द्विपलानि जलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषिते ॥ १८ ॥
भार्गी पाठा त्रिकटुकं त्रिवृता निचुलानि च, श्रेयसी माधवीं मूर्वां दंती भूनिंबचित्रकाः ॥ १९ ॥
द्वे शारिवे रोहिषं च भूतिकं मदयंतिकां, क्षिपेत्पिष्ट्वाऽक्षमात्राणि तैः प्रस्थं सर्पिषः पचेत् ॥ २० ॥
गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैश्च तत्समैः, पंचगव्यमिति ख्यातं महत्तदमृतोपमम् ॥ २१ ॥
अपस्मारे ज्वरे कासे श्वयथौ व्रणरेषु च, गुल्मार्शः पांडुरोगेषु कामलायां हलीमके ॥ २२ ॥
अलक्ष्मीग्रहरक्षोघ्नं चातुर्थिकविनाशनम् ॥

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 217

దశమూలములు త్రిఫలములు మ్రానిపసపు పచ్చిపసపు కొడిసెపట్ట విదాకుల యరటి ఉత్తరేణువేళ్లు పుష్కరమూలము నీలికటుకరోహిణి రేలచెక్క బ్రహ్మమేడి వీటిని రెండురెండు పలముల చొప్పున తీసికొని ద్రోణము నీటిలో వండి నాల్గవపాలు నీరు మిగిలియున్నపుడు గంటుభారంగి అగరుశొంతి శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు తెల్ల తెగడ నీటిప్రబ్బలి కరక్కాయలు చాగ దంతి నేలవేము చిత్రమూలము మనుబాల రోహిషమను కసవు వాము అడవిమల్లె వీనినన్నిటిని ఒక్కొక్క కాలపలము చొప్పున నూరి 16 పలముల నేతితో పక్వము చేయవలయును కాని ఘృతమును సిద్ధము చేయునప్పుడు ఆవుపేడరసము పెరుగు పాలు గోమూత్రము వీటిని సమానభాగములను తీసికొని సిద్ధము చేయవలయును. ఇయ్యది బృహత్పంచగవ్య ఘృత మనఁబడును. అపస్మారములను జ్వరములను దగ్గులను శోఫలను ఉదరరోగములను బల్లను మూలరోగములను పాండురోగములను కామెరలను హలీమక మను రోగమును దరిద్రమును గ్రహబాధలను పిశాచబాధలను చాతుర్థికజ్వరములను పోఁగొట్టును.

మహాచేతసఘృతము.

శ్లో. శణ త్రైవృతైరండో దశమూలీ శతావరీ. 24.
రాస్నా మాగధికా శిగ్రు క్వాథ్యం ద్విపలికం భవేత్, విదారీమధుకం మేదే ద్వే కాకోల్యా సితా తథా. 25.
ఏభిః ఖర్జూరమృద్వీకా భీరు యంజాత గోత్సురైః, చేతసస్య ఘృత స్యాంగైః పక్తవ్యం సర్పిరుత్తమం. 26.
మహాచేతససంజ్ఞం తు సర్వాపస్మారనాశనమ్, గరోన్మాదప్రతిశ్యాయ తృతీయకచతుర్థకాన్. 27.
పాపాలక్ష్మ్యా జయే దేత త్సర్వగ్రహనివారణమ్, కాసశ్వాసహరం చైవ శుక్రార్తవవిశోధనం. 28.
ఘృతమానః క్వాథవిధి రిహ చేతసవన్నతః, కల్కైశ్చేతసకల్కోత్థై ర్ద్రవ్యై స్సార్థం చ పాదికః. 29.
నిత్యం యంజాతకాప్రాప్తా తాలమస్తక మిష్యతే.

జనుపవిత్తులు తెల్లతెగడ చిట్టాముదము దశమూలములు పిల్లిపీచ్చర సన్నరాస్న పిప్పలి మునగ వీటితో చేసినకషాయములో యష్టిమధుకము మేద మహామేద నేలగుమ్ముడు కాకోలి క్షీరకాకోలి చక్కర ఖర్జూరపుపండ్లు ద్రాక్ష పెద్దపీచర పల్లేరు వీటిని రెండు రెండుపలములను చైతసఘృతములో చెప్పఁబడిన ఔషధములను చేర్చి నేతిని బాగుగ పక్వము చేయవలయును. ఇది మహాచేతసఘృత మనఁబడును.

అన్నివిధములైన అపస్మారములను పోఁగొట్టును. విషమును పిచ్చిని పీనసను మూఁడేసి నాలు గేసిరోజులకు వచ్చువరసజ్వరములను పాపమును దారిద్య్రమును పోఁగొట్టును.

28

218 చక్రదత్త—౨౧. అపస్మారాధికారము.

దగ్గును శ్వాసను తొలఁగించును. వీర్యమును ఆ ద్రవమును శుద్ధము చేయును. దీనియందు నెయ్యి చేయవలసిన క్రమము, కషాయములు చేయురీతి చైతసఘృతములోవలెనే.

కూష్మాండకఘృతము.

శ్లో. కూష్మాండకరసే సర్పిః అష్టాదశగుణే పచేత్, యష్ట్యాహ్వకల్కం తత్పానం అపస్మారవినాశనమ్. 30.

పదునెనిమిదిరెట్లు గుమ్మడిరసములో యష్టిమధుకకల్కమును కలిపి నేతిని సిద్ధము చేయవలయును. దీనిని సేవించినచో అపస్మారములు నశించును.

బ్రాహ్మీఘృతము.

శ్లో. బ్రాహ్మీరసే వచా కుష్ఠ శంఖపుష్పీభి రేవచ, పురాణం మేధ్య మున్మాదగ్రహాపస్మారను ద్ఘృతమ్. 31.

మండూకబ్రాహ్మీరసములో వస కోష్ఠు యెర్ర శిబినిక వీటికల్కమును వేసి మిక్కిలి ప్రాచీనమైన నేతిని చేర్చి పక్వము చేయవలయును. ఇది బుద్ధిని నిర్మలముగాఁజేయును. పిచ్చి గ్రహదోషము అపస్మారము వీటిని పోఁగొట్టును.

పలంకషాద్యతైలము.

శ్లో. పలంకషా వచా పథ్యా వృశ్చికాల్యర్కసర్షపైః, జటిలాపూతనా కేశీ లాంగలీహింగుచోరకైః. 32. లశునాతిరసా చిత్రాకుష్ఠైర్ద్విట్ఛకృతీణామ్, మాంసినింబార్థాలాభం బస్తమూత్రే చతుర్గుణే. 33. సిద్ధమభ్యంజనే తైల మపస్మారవినాశనమ్.

లక్క, వస, కరక్కాయలు, యెర్రగలిజేరు, జిల్లేడుఆకులు, ఆవాలు, జటామాంసి, కొలవస, ఇంగువ, సుయ్యాకుపొన్న, పురలగడ్డ, చాగఫలము, చిత్రమూలము, చెంగల్వకోష్ఠు, పక్షులరెట్టలు వీటితో దొరికినంతవరకు నాలుగురెట్ల మేకమూత్రములో తైలమును చేర్చి సిద్ధముచేయవలయును. దీనిని అంటుకున్నయెడల అపస్మారములు నశించును.

తలంటులు.

శ్లో. అభ్యంగ స్సార్షపం తైలం బస్తమూత్ర చతుర్గుణే, సిద్ధం స్యాద్గోశకృన్మూత్రైః పానోత్సాదన మేవ చ. 34.

నాలుగుపాళ్ల మేకమూత్రములో ఆవుపేడను, ఆవుపంచితమును కలిపి దానియందు పక్వము చేయఁబడిన ఆవనూనెను అంటుకొనినయెడల మేలు గలిగించును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు అపస్మారాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

२२. वातव्याध्यधिकारमु.

❧ वातव्याधिलो सामान्योपायमु. ❧

श्लो.
स्वाद्यम्ललवणै स्स्निग्धै राहार्वातरोणिः, अभ्यंगस्नेह वस्त्याद्यै स्सर्वा ने वोपपादयेत् । १ ।
विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबे न्नरः, आमाशयस्थे शुद्धस्य यथा दोषहरी क्रिया । २ ।
आमाशयगते वाते छर्दिताय यथाक्रमं, देय षड्धारणा योग स्सप्तरात्रं सुखाम्बुना । ३ ।
चित्र केंद्रयवाः पाठा कटुकातिविषाभयाः, महाव्याधिप्रशमनो योग षड्धारण स्मृतः । ४ ।
पलदशमांशो धरणं, योगोयं सौश्रुतस्तस्य, माषेण पंचगुंजक मानेन प्रत्यहं. सुयुग्ज्ञेयः ।

टीका:
मधुरमु आम्लमु उप्पु गलिगि चिक्कगा नुंडु आहारपदार्थमुल निच्चियुनु, अभ्यंगनस्नानमु तैलवस्तुलु मुन्नगुवानिचेतनु वातरोगुलकु चिकित्स चेयवलयुनु. कोष्ठमुन वातमु चेरिनयॊडल विशेषमुगा मनुष्युंडु यवक्षारसार्दामुलनु चेर्चि त्रागवलयुनु. आमाशयमुनंदु वात मुंडिनयॊडल प्रवृत्तुलु मुन्नगुवानि द्वारा शुद्धुनिगा नॊनर्चि दोषमुनु बॊगॊट्टु क्रियल नाचरिंपवलयुनु. आमाशयमुलो चेरियुन्न वातमुनंदु मॊदल रोगिकि छर्दिनि चेयिंचि क्रममु ननुसरिंचि षड्धारणयोगमुनु नुलिवेच्चनगु नीतितो चेर्चि एडु रात्रुलवरकु इच्चुचुंडवलयुनु. चित्रमूलमु, कोडिसेपालवित्तुलु, अगुरु, शोंठि, कटुकरोहिणि, अतिवस, करक्कायलु अनु नीयोगमे षड्धारणयोगमनि चॆप्पंबडुनु. इय्यदि गोप्पव्याधुलनु शमिंपजेयुनु. पलमुलो पदियवभागमु धरण मनंबडुनु. इय्यदि सुश्रुतमतानुसारमगु मानमु. मुप्पदिरॆंडु गुरिगिंजलयॆत्तु चॊ॥ प्रतिदिनमुनु इच्चुचुंडवलयुनु.

---

❧ स्नेहन विरेचनमुलु, वस्तिशोधनादुलु. ❧

श्लो.
पक्वाशयगते वाते हितं स्नेहाविरेचनम्, वस्तयः शोधनीयाश्च प्राशाश्च लवणोत्तराः । ६ ।
स्नुहीलवणवार्ताकु स्नेहं श्चन्ने घुटे दहेत्, गोमयैः स्नेहलनणं तत्परं वातना...