चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
17 ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము.
పిత్తజ్వరమును పోఁగొట్టును. పర్పాటకము, ఉసిరిక వీటితో చేయఁబడిన క్వాథము నుగాని; ద్రాక్ష, తిప్పతీగె, రేలచెక్క వీటితో చేయఁబడిన కషాయముగాని పిత్తజ్వర మును పూర్ణముగా నశింపఁజేయును. ద్రాక్ష, కరక్కాయ, పర్పాటకము, తుంగముస్త లు, కటుకరోహిణి, రేలచెక్క వీటితో సమభాగముగ సిద్ధము చేయఁబడిన క్వాథ మును, ప్రలాపము, మూర్ఛపోవుట, భ్రాంతికమ్ముట, అతిదాహము, సొమ్మసిల్లుట, దప్పి, అరకయుండుట ఈమొదలగు గుణము లుండెడి, పిత్తజన్యమైన జ్వరము వచ్చినరోగికి యిచ్చినయెడల నెమ్మది కలుగును.
[పిత్తజ్వరము గలవానికి శీతక్రియలు; ధాన్యాకశృతము; అభ్యంజ నము; శిరోలేపనము; ఉద్వర్తనాదులు; కాంజిక వస్త్రధారణము; మాతులుంగబంధనము.]
శ్లో. ప్యుషితం $^1$ధాన్యకజలం ప్రాతః పీతం సశర్కరం పుంసామ్,
అంతర్దాహం శమయత్యచిరాద్దూరప్రరూఢమపి. 91.
పిత్తజ్వరేణ తప్తస్య క్రియాం శీతాం సమాచరేత్,
విదారీదాడిమం లోధ్రం $^2$దధిత్యం బీజపూరకమ్. 92.
ఏభిః ప్రదిహ్యాన్నూరానం తృడ్దాహార్తస్య దేహినః,
ఘృతభృష్టామॢపిష్టాచ ధాత్రీలేపాచ్చ దాహనుత్. 93.
ఆమ్లపిష్టైస్సుశీతైర్వా పలాశతరుణై $^3$ర్దిహేత్,
బదరీపల్లవోత్థేన ఫేనేనారిష్టకస్య $^4$చ. 94.
కాలేయ చందనానూతా యష్టీబదర కాంజికైః,
సఘృతై స్స్యార్ఛిరోలేప స్తృష్ణాదాహర్తిశాంతయే. 95.
ఉత్తానసుప్తస్య గభీరతామ్ర కాంస్యాదిపాత్రం ప్రణిధాయ నాభౌ,
తత్రాంబుధారా బహుళా పతంతీ నిహంతి దాహం త్వరితం సుశీతా. 96.
శీతకాంజిక వస్త్రావగుంఠనం దాహనాశనమ్,
జిహ్వాతాలుగలక్లోమ శోషే మూర్ధ్నితు దాపయేత్. 97.
కేసరం మాతులుంగస్య మధు సైంధవసంయుతమ్.
పిత్తజ్వరమునకు చేయవలసిన శైత్యోపచారములను చెప్పుచున్నాఁడు — ధనియాలను నీటిలో రాత్రియంతయును నానవైచి, ఆనీటిని చక్కెర గలిపికొని త్రాగినయెడల నొగులకు కలిగిన భయంకరమగు సంతర్దాహము ముదిరినదైనను శీఘ్రముగా నశిం
1 ధాన్యకజలం. 2 కపిత్థం. 3 ర్దిహేత్. 4 వా.
3
18 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.
చిపోఁగలదు. పిత్తజ్వరముచే సంతాపము కలిగినమనుష్యునికి శీతలోపచారము అవశ్యముగాఁ జేయవలయును.
నేలగుమ్ముడు, దానిమ్మపండు, లొద్దుగ, వెలగ, మాదీఫలము వీటిని అనఁగా కేసరములను నీటితో మెత్తగానూరి, దాహము ఎక్కువగా గలిగిన రోగియొక్క మాడునక పట్టు వేయవలయును. నేతిలోఁగాని, నిమ్మపండ్లరసములోఁగాని, ఉసిరిగపొట్టును ఆమ్లకాంజికముతో నూరి పట్టువేసినయెడల దాహ మణఁగిపోవును. మోదుగచిగుళ్లనుగాని, పూవులనుగాని ఉసిరిగపొట్టునుగాని ఆమ్ల కాంజికముతో నూరి పూసినను దాహము శాంతి నొందఁగలదు. రేగుఆకులను పిండగా వచ్చినరసముతో కుంకుడుకాయల నురుగు చేసి పూసినను తగ్గిపోవును. హరిచందనము, నల్లసుగంధిపాల, యష్టిమధుకము, రేగుపండ్లు వీనిని గంజితోనూరి దానిలో నేతిని కలిపి తలను పట్టు వేసినయెడల, తృష్ణ, దాహము కలిగిన జ్వరములైనను నశింపఁజేయును.
మనుష్యుని (అనగా రోగిని) వెల్లకిలఁ బరుండఁ బెట్టి, ఆమనుష్యునిబొడ్డుపైన లొత్తైనరాగిపాత్రనుగాని కంచుపళ్లెమునుగాని పెట్టి, ఆపాత్రయందు సన్నగా చాల ఎత్తునుండి నీటిని ధారకట్టునట్లు పోసినయెడల అతిదాహమును త్వరగాఁ తగ్గించివైచును. చల్లనినీటిలోనుగాని, గంజిలోఁగాని గుడ్డను ముంచి శరీరముపై నుంచినయెడల దాహ ముపశమించిపోవును. నాలుక, దవడలు, గొంతుక, దాహస్థానము ఇవి పైత్యజ్వరాధిక్యముచేత ఎండిపోయిన యప్పుడు తలపైని మాదీఫలమును, తేనె, సైంధవలవణము వీనినినూరి లేపనము చేయవలయును.
[కఫజ్వరచికిత్స:— మాతులుంగాదిచూర్ణము; కఫహరద్రవ్యములు; కటుకాదిక్వాథములు; నింబాదికషాయములు; దీపనపాచన యోగములు, త్రిఫలాముస్తాదిక్వాథములు.]
మాతులుంగ శిఫా విశ్వ బ్రాహ్మీ గ్రంథికసంభవమ్. 98. కఫజ్వరేంబుసక్షారం పాచనంవా కణాదికం, పిప్పలీ పిప్పలీమూలం చవ్యచిత్రకనాగరమ్. 99. మరీచైలాజమోదేంద్ర పాఠారేణుకజీరకం, భార్జీ మహానింబఫలం హింగురోహిణిసర్షపం. 100. విడంగాతివిషే మూర్వా చేత్యయం కీర్తితోగణః, పిప్పల్యాదిః కఫహరః ప్రతిశ్యారోచక¹నిలాన్. 101. నిహన్యాద్దీపనో గుల్మశూలఘ్నస్త్వామపాచనః, కటుకం చిత్రకం నింబం హరిద్రాతివిషే ²వచాం. 102. కుష్ఠ మింద్ర
1 జ్వరాన్. 2 వచా.
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 19
యవం మూర్వాం పటోలం చాపి సాధితం, పిబే న్మరిచసంయుక్తం సక్షౌద్రం శ్లైష్మికే జ్వరే. 103. నింబవిశ్వామృతా దారు శటీభూనింబపౌష్కరం, పిప్పల్యా బృహతీచేతిక్వాథో హంతి కఫజ్వరం. 104. సింధువారదల¹క్వాథం శోషణం కఫజే జ్వరే, జంభూయోశ్చ బలే క్షీణే కర్లే వా విహితే పిబేత్. 105. ఆమలక్యభయా కృష్ణా చిత్రక శ్చేత్యయం గణః, సర్వజ్వరకఫాతంకభేదీ దీపనపాచనః. 106. త్రిఫలాపటోలవాసాచ్ఛిన్నరుహా తిక్తరోహిణీ షడ్గ్రంథాః, మధునా శ్లేష్మసముత్థే దశమూలీవాసకస్య వా క్వాథః. 107. ముస్తం వాత్స్యకబీజాని త్రిఫలా కటురోహిణీ, పరూషకాణి చ క్వాథః కఫజ్వరవినాశనః. 108.
కఫజ్వరచికిత్సా:— మాదీఫలము, శొంతి, సరస్వతిఆకు, మోడి, వట్టివేరు వీటితో చేసిన క్వాథమునందు యవక్షారమును కలిపి త్రాగినయెడల కఫజ్వరములు నశించును. కణాదిక్వాథముచేతఁగూడ నీకఫజ్వరములు పోఁగలవు. కణాదిక్వాథ మనఁగా పిప్పల్యాదికమును వేసి కాచిన కషాయము. పిప్పళ్లు, మోడి, చవ్యము, చిత్రమూలము, శొంతి, మిరియములు, ఏలకులు, ఓమము, దాల్చినపట్ట, అగరుశొంతి, రేణుకలు, జీలకఱ్ఱ, గంటభారంగి, గజనిమ్మపండు, ఇంగువ, కటుకరోహిణి, ఆవాలు, వాయువిళంగములు, అతివస, చాగవేళ్లు వీటిని కఫహరమగు కణాదిగణమని చెప్పెదరు. అనఁగా పిప్పల్యాదిగణపతితము లగు శబ్దము లని యర్థము.
ఈపిప్పల్యాదిగణము కఫమును పోఁగొట్టును. మఱియును, పీనస లేక పడిశెము, అరోచకము, వాతరోగము అనువానిని నశింపఁజేయును. జఠరాగ్నిని దీపింపఁజేయును, గుల్మము, శూలరోగము వీటిని మొదలంట నశింపఁజేయును. ఆమమును పక్వముజేయును. కటుకరోహిణి, చిత్రమూలము, వేపచెక్క, మ్రానిపసపు, అతివస, వస, చెంగల్వకోష్టు, కొడిసెపాలవిత్తులు, చాగవేళ్లు, చేదుపొట్ల, (పొట్లఆకులని కొందఱు) వీటితో కషాయమును సమభాగముగఁజేసి మిరియములచూర్ణమును తేనెను కలిపి త్రాగిన కఫజ్వరములు నశించును.
వేపచెక్క, శొంతి, తిప్పతీగె, దేవదారుచెక్క, కచ్చూరము, నేలవేము, పుష్కరమూలము రెండువిధములగు పిప్పళ్లు, అనఁగా పిప్పళ్లు, గజపిప్పళ్లు, పెద్దములక వీటిని కషాయమునందు వైచి కాచి కఫజ్వరములు గలవారిచేత త్రాగించుచుండవలయును. తెల్లవావిలిఆకుతోచేసిన క్వాథము కఫజ్వరమును ఎండింపఁజేయును. మఱి
¹ క్వాథః.
20 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.
యును, పిక్కలయందు బలములేనియప్పుడును, చెవులు మూసికొని పోయినప్పుడును . ఈకషాయమును సేవించినయెడల హితము కలుగును. ఉసిరిక, కరక్కాయ, పిప్పళ్లు, చిత్రమూలము, ఈగణము అన్ని విధములైన కఫజ్వరములను పోఁగొట్టును.
అడ్డసరము, తుంగముస్తలు, కొడిశెపాలవిత్తనములు, త్రిఫలములు, కటుకరో హిణి, చిట్టితకాయలు వీటితోటి చేయఁబడిన క్వాథము కఫజ్వరమును పోఁగొట్టును.
— ౨౦ చాతుర్భద్రావలేహిక; శ్వాసాదులకు పిప్పలీచూర్ణము; ద్వంద్వజ్వర చికిత్స. ౨౦ —
శ్లో. కట్ఫలం పౌష్కరం శృంగీకృష్ణాచ మధునాసహ, కాస
శ్వాసజ్వరహరః శ్రేష్ఠో లేహః కఫాంతకృత్. 110. కర్షచూ
ర్ణస్య కల్కస్య గుటికానాం చ సర్వశః, ద్రవభుక్త్వా౬స తే
ధవ్యః పాతవ్యశ్చ చతుర్విధః. 111. ఊర్ధ్వజత్రుగ రోగఘ్నీ సే
యం స్యా దవలేహికా, అధోరోగహరీయా తు సా పూర్వం
భోజనాన్తౌ. 112. క్షౌద్రోపకుల్యాసంయోగః కాసశ్వాసజ్వరాప
హః, ప్లీహానం హంతి హిక్కాంచ బాలానాం చ ప్రశస్యతే. 113.
సంసృష్టదోషేషు హితం సంసృష్ట మథ పాచనం.
ఇప్పుడు చాతుర్భద్రావలేహికను చెప్పుచున్నాడు — నేలగుమ్ముడు, పుష్కరమూల ము, కర్కాటకశృంగి, పిప్పళ్లు వీటిని సమభాగముగ చూర్ణమును చేసి తేనెలొకలిపి తినినట్టులయినచో దగ్గు, శ్వాసను, జ్వరము, కఫము వీటిని పోఁగొట్టును. ఇట్లు సిద్ధము చేసిన యవలేహికను సాయంకాలమునందు గ్రహించినయెడల జత్రువునందలి రోగము అనఁగా గొంతుకకు క్రిందిభాగమునఁ బుట్టెడివ్యాధులను కూడ పోగొట్టును. ఈఅవలేహికను భోజనముచేయుటకు ముందుగానే బుచ్చుకొనవలయును. పిప్పళ్లను, తేనెను కలిపినయెడల, దగ్గును, శ్వాసమును, జ్వరమును పోఁగొట్టఁగలుగును. మఱియును ప్లీహను పోఁగొట్టును. వెక్కిళ్ల నణచును. ఇది బాలురకు మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైనదియును కూడ నై యున్నయది. గుంపుగా నొకచోటచేరిన దోషములయందు అనఁగా ననేక రోగములు ఒక్కటిగా సంసృష్టములైయున్న విషయములలో మిక్కిలి హితకారి యగును. పాచనమును అనఁగా జీర్ణమునుగూడ చేయుచుండును.
— ౨౦ నవాంగకషాయము. ౨౦ —
శ్లో. విశ్వామృతాబ్ధభూనింబైః పంచమూలీసమన్వితైః 114 క్వథితః
కషాయో హంత్యాశు వాతపిత్తోద్భవం జ్వరం, త్రిఫలా శాల్మలీ
రాస్నా రాజవృక్షాటరూషకైః. 115. శృత మంబు హరేత్తూరం వాతపిత్తో
-త్థం
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 21
ధ్వం జ్వరం, కిరాతతిక్తమమృతాం ద్రాక్షా మామలకీం శఠీం. 116.
నిష్క్వాథ్య పిత్తానిలజే క్వాథం తం సగుడం పిబేత్.
శొంఠి, తిప్పతీగె, తుంగముస్తలు, నేలవేము, లఘుపంచమూలములు వీటితో చేసిన క్వాథము వాతపిత్తములవలనఁ బుట్టిన జ్వరమును పోఁగొట్టును. త్రిఫలములు, బూరుగువేరు, సన్నరాస్న, రేలగుజ్జు, అడ్డసరము వీటితోఁ జేయఁబడిన క్వాథము వాతపిత్తజ్వరములను హరించును. తిప్పతీగె, ద్రాక్ష, ఉసిరిక, కచ్చూరము వీటి సమభాగకషాయములో బెల్లమును గలిపి సేవించిన వాతపిత్తజ్వరములు నశించును.
— వాతపిత్తజ్వరాలకు నిదిగ్ధికాదికషాయము; పంచభద్రము; మధుకాదిశీతము. —
శ్లో. నిదిగ్ధికా బలా రాస్నా త్రాయమాణా౭మృతాయుతైః. 117.
మసూరవిదళైః క్వాథో వాతపిత్తజ్వరం జయేత్,
గుడూచీ పర్పటం ముస్తం కిరాతం విశ్వభేషజం. 118.
వాతపిత్తజ్వరే దేయం పంచభద్రమిదం శుభం,
మధుకం శారిబాద్వాద్వే మధుకం చందనోత్పలం. 119.
కాశ్మరీపద్మకం లోధ్రం త్రిఫలాం పద్మకేసరం,
పరూషకం మృణాళం చ న్యసే దుత్తమవారిణి. 120.
మధులాజసితాయుక్తం తత్పీతం ముషితం నిశి,
వాతపిత్తజ్వరం దాహతృష్ణామూర్ఛావమిభ్రమాన్. 121.
శమయే ద్రక్తపిత్తం చ జీమూతానివ మారుతః.
వాకుడు, ముత్తువపులగము, సన్నరాస్న, కలుక్రానుగ, తిప్పతీగె, పిల్లిపెసర, నల్లతెగడ వీటికషాయము వాతపిత్తజ్వరముల నణంచును. తిప్పతీగె, పర్పాటకము, తుంగముస్తలు, విడంగాలు, శొంఠి వీటితోఁజేయఁబడిన కషాయమునకు పంచభద్ర మని పేరు. ఇది వాతపిత్తజ్వరములకు శ్రేష్ఠము. యష్టిమధుకము, తిప్పతీగ, సుగంధపాలవేళ్లు; (నల్లవి, తెల్లవి) ద్రాక్ష, విప్పపూవు, ఎఱ్ఱచందనము, నలుకలువ, గుమ్ముడు, పద్మకములు, లొద్దుగ, త్రిఫలములు, కమలముల కింజల్కములు, చిట్టితపండ్లు, తామరతూడు వీటిని నిర్మలమైన నీటిలో వైచి రాత్రియంతయును నానవైచి దానిలో పర్పాటకము, పేలపిండి, చక్కెర కలిపి త్రాగవలయును. ఇది వాతపిత్తజ్వరమును, విదాహము, మూర్ఛ, పడిపోవుట మొదలగురోగములను, గాలి మేఘములనువలె రక్తపిత్తజ్వరములను గూడ నశింపజేయును.
— పిత్తశ్లేష్మములకుఁ బటోలాదిగణము; గుడూచ్యాదిగణము. —
శ్లో. పటోలం చందనం మూర్వా తిక్తా పాఠా మృతా గణః. 122.
పిత్తశ్లేష్మారుచిచ్ఛర్ది జ్వరకండువిషాపహః, గుడూచీ
22 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.
నింబధాన్యాకం పద్మకం చందనాని చ. 123. ఏష సర్వజ్వరాన్ హంతి గుడూచ్యాదిస్తు దీపనః, హృల్లాసారోచకచ్ఛర్ది పిపాసాదా- హనాశనః. 124.
చేదుపొట్ల, ఎఱ్ఱగంధము, చాగ, కటుకరోహిణి, విషబొద్ది, తిప్పతీగె, ఈవస్తు- వులు పటోలాది గణ మనఁబడును. ఇయ్యది పిత్తము, కఫము, అరుచి, ఛర్ది, జ్వరము, దుఱద, విషము మొదలగువానిని పోఁగొట్టును. తిప్పతీగె. నిమ్మకాయ, ధనియాలు, పద్మ- కములు, రక్తచందనము అను వీటిని గుడూచ్యాది గణమని యనియెదరు. ఇది అన్నివిధ- ములగు జ్వరములను పోఁగొట్టును. ఆకలిని పుట్టించును. ఎప్పుడును అతిగా ఉమ్మివే- యుట, పదార్థములపైని యసహ్యత, ఛర్ది, నీటియం దిచ్ఛ, విదాహము వీటిని బోం- గొట్టును.
శ్లో. కిరాతం నాగరం ముస్తం గుడూచించ కఫాధికే, పాఠోదీచ్యామృతా లైస్తు సహ పిత్తాధికే పిబేత్. 125
నేలవేము, శొంఠి, తుంగముస్తలు, తిప్పతీగె, వీటిని కఫ మెక్కువగా నుండిన జ్వరమునం దుపయోగింపవలయును. విషబొద్ది, కురువేరు, తామర అను వానిని పిత్తాధి- క్యమువలన సంభవించెడు జ్వరములయం దుపయోగింపవలయును.
☛ కంటకార్యాదివర్గము; వాసాకషాయము; పటోలాదికషాయము. ☚
శ్లో. కంటకార్యమృతా భార్ఙ్గీ నాగరేంద్రయవాసకం, భూనింబం చందనం ముస్తం పటోలం కటురోహిణీ. 126. కషాయం పాయయే- దేత త్పిత్తశ్లేష్మజ్వరాపహం, దాహతృష్ణా రుచిచ్ఛర్ది కాసహృత్పా- ర్శ్వశూల నుత్. 127. సపత్రపుష్పవాసాయాం రసః క్షౌద్రసితా- యుతః, కఫపిత్తజ్వరం హంతి సాస్రపిత్తం సకామలం. 128. పటో- లం పిచుమర్దశ్చ త్రిఫలా మధుకం బలా, సాధితో౬యం కషా- య స్స్యా త్పిత్తశ్లేష్మోద్భవే జ్వరే. 129.
వాకుడు, తిప్పతీగె, గంటుభారంగి, శొంఠి, కొడిసెపాలవిత్తులు, దూలగొండి, నేలవేము, రక్తచందనము, తుంగముస్తలు, చేదుపొట్ల, కటుకరోహిణి వీటిని సమభాగ- ముగా కషాయముగా గాచి త్రాగించినయెడల పైత్యాధిక్యమువలనగాని, శ్లేష్మమువలన గాని వచ్చిన జ్వరములను వెంటనే యణఁచివేయును. దాహము, నీటినిత్రాగునిచ్ఛ, దప్పి, అరుచి, వాంతి, కాసము, రొమ్మునొప్పి, పార్శ్వపునొప్పి ఈ మొదలగువానినిగూడ నశింపఁజేయఁగలదు. ఇదియే కంటకార్యాది వర్గము అనఁబడు.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 23
ఆకులు, పూవులతో యడ్డసరపు తీగెతెచ్చి దంచి దానిరసమునందు తేనెను శర్కరను కలిపికొని త్రాగినయెడల కఫపిత్తజ్వరములను, రక్తపిత్తమును, కామెరలను నశింపఁజేయును. చేదుపొట్ల, వేపవేళ్లు, త్రిఫలములు, యష్టిమధుకము, ముత్తవపులగము వీనితోఁ జేయఁబడిన కషాయమును సేవించినయెడల పిత్తమువలనను, శ్లేష్మమువలనను ఉద్భవించిన జ్వరము లణఁగిపోవును.
❧ అమృతాష్టకము; పంచతిక్తము. ❧
శ్లో. గుడూచీన్ద్రయవారిష్ట పటోలం కటురోహిణీ, నాగరం చన్దనం ముస్తా పిప్పలీచూర్ణసంయుతం. 130.
అమృతాష్టక ఇత్యేష పిత్తశ్లేష్మజ్వరాపహః, హృల్లాసారోచకచ్ఛర్ది తృష్ణాదాహనివారణః. 131.
పటోలయవధాన్యాకం ముద్గామలకచన్దనం, పైత్తికే శ్లైష్మికోత్థే జ్వరే తృట్ ఛర్దిదాహనుత్. 132.
క్షుద్రామృతాభ్యాం సహ నాగరేణ సపౌష్కరం చైవ కిరాతతిక్తం, పిబే త్కషాయం త్విహ పఞ్చతిక్తం జ్వరం నిహన్ త్యష్టవిధం సమగ్రమ్. 133.
అమృతాష్టకమును జెప్పుచున్నాడు—తిప్పతీగె, కొడిసెపాలవిత్తులు, వేప, చేదుపొట్ల, కటుకరోహిణి, శొంతి, రక్తచందనము, తుంగముస్తలు, పిప్పళ్లు వీనిని కషాయముగాఁ గాచి త్రాగవలయును. దీనినే అమృతాష్టక మని యందురు. ఈయమృతాష్టకము, పిత్తజ్వరములను పోఁగొట్టును. మఱియును నోటివెంట నుమ్మియూరుచుఁడుట, అరోచకము, ఛర్ది, దాహము, దప్పి మొదలగువానిని దూరముగాఁ బాఱదోలును.
చేదుపొట్ల, యవలు, కొత్తిమెర, పెసలు, ఉసిరిక, రక్తచందనము వీటితో సమాభాగముగ కషాయమును పెట్టి పుచ్చుకొనిన పిత్తజ్వరకఫజ్వరములయం దుండెడి దప్పి, ఛర్ది, గొంతెండిపోవుట అనునివి మొదలంట నణఁగిపోవును. వాకుడు, తిప్పతీగె, శొంతి, పుష్కరమూలము, నేలవేము ఈయయిదును పంచతిక్తము లనఁబడును. ఈపంచతిక్తములతో చేసిన కషాయమును సేవించినయెడల, ఎనిమిదివిధములయిన జ్వరములును సంపూర్ణముగా నశించిపోగలవు.
[కఫపిత్తజ్వరములకై కటుకాదియోగములు; ధాన్యాకాదియోగములు; వాతశ్లేష్మజ్వరచికిత్స; వాలుకాస్వేదనము; ముస్తాదిక్వాథము.]
సశర్కరా మక్షమాత్రాం కటుకా ముష్ణవారిణా, పీత్వా జ్వరే జయేజ్జన్తుః కఫపిత్తసముద్భవమ్. 134.
దీపనం కఫవిచ్ఛేది వాతపిత్తానులోమనం, జ్వరఘ్నం పాచనం భేది శృతం ధాన్యపటోలయోః. 135.
24 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.
కఫవాతజ్వరే స్వేదాన్ కారయే ద్రూక్షనిర్మితాన్, స్రోతసాం మార్దవం కృత్వా నీత్వా పావకమాశయం. 136. హత్వా వాతకఫస్తంభం స్వేదో జ్వర మపోహతి. ఖర్పరభృష్ట పటస్థిత కాంజికసిక్తో హి వాలుకాస్వేదః, శమయతి వాతకఫామయ మస్తకశూలాంగభంగాదీన్. 137. ముస్తానాగర భూనింబ త్రయ మేతత్తికార్షికం, కఫవాతా22మ శమనం పాచనం జ్వరనాశనమ్. 138.
చక్కరతో కలిసిన కటుకరోహిణిని ఒక్కొక్క అర్థకర్షముగా చేకొని వేడినీళ్ల తోకూడ త్రాగినయెడల కఫజ్వరములును, పిత్తజ్వరములును, వాతపిత్తజ్వరములును నశించిపోవును.
ధనియములు, చేదుపొట్ల వీటికషాయము జఠరాగ్నిని దీపింపజేయును. కఫమును బోఁగొట్టును. వాతపిత్తములకు సమానత్వమును కలుగఁజేయును. జ్వరమును పోఁగొట్టును. ఆహారాదులను పక్వముచేయును. భేదిని కలిగించును.
కఫము వాతము మున్నగువానిచే వచ్చిన జ్వరములయందు రూక్షపదార్థములవలన చెమ్మట కలుగునట్లు రక్తనాదులను శుభ్రపఱచి, మృదువుగాచేసి జీర్ణకోశమునందలి యగ్నిని వృద్ధిపొందించునట్లు చేయవలయును. వాతము కఫము అను వీటి యవరోధములను గూలద్రోసి జ్వరమును పోఁగొట్టగలదు. పెనముపైనఁగాని మూఁకుడులోఁగాని ఇసుకను వేయించి కాచి తరువాత దానిని ఒక గుడ్డయందు కట్టి గంజిలో ముంచి దానిచేత యొడలిని తడపవలయును. దీనిపేరే వాలుకాస్వేదము. ఈవాలుకాస్వేదము వాతరోగములను, కఫరోగములను, తలనొప్పిని, కాళ్లుచేతులు లాగుటను ఈమొదలగు బాధలను అణఁచివేసి సౌఖ్యము నీయఁగలదు.
తుంగముస్తలు, శొంఠి, నేలవేము ఈమూఁడువస్తువులను పలముచొప్పున తీసికొని కాచి ఆకషాయము నిచ్చినచో కఫమును, వాతమును, ఆమమును తగ్గించివైచును. పాచనముగూడ నగును. జ్వరము నణచివేయును.
కఫవాతజ్వరములకై పంచకోలకషాయము; పిప్పలీశృతము; ఆరగ్వధాదిక్వాథము.
శ్లో. పిప్పలీ పిప్పలీమూల చవ్యచిత్రకనాగరం, దీపనీయః స్మృతో వర్గః కఫానిలగదాపహః. 139. పిప్పలీభి శ్శృతం తోయం అనభిష్యంది దీపనం, వాతశ్లేష్మవికారఘ్నం ప్లీహజ్వర వినాశనం. 140. ఆరగ్వధగ్రంథికముస్తతిక్తా హరీతకీభిః క్వథితఃకషాయః,
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 25
యః, సామే సశూలే కఫవాతయుక్తే జ్వరే హితో దీపనపాచనశ్చ . 141.
పిప్పళ్లు, పిప్పలీమూలము, (పిప్పలి, మోడి,) చవ్యము, చిత్రమూలము, శొంఠి ఇవి పంచమూల మని చెప్పఁబడును. ఈపంచమూలముల కషాయము జఠరాగ్నిని వృద్ధిని బొందించును. కఫసంబంధములయిన వాతసంబంధములయిన రోగములను నిశ్శేషముగా బోఁగొట్టును. పిప్పళ్లకషాయము కఫమును బుట్టింపదు. జఠరాగ్నిని వృద్ధి నొందించును. వాతకఫమువలనను శ్లేష్మవికారమువలనను కలిగినరోగములను నశింపఁజేయును. రేలచెక్క, పిప్పలిదుంప, మోడి, తుంగముస్తలు, కటుకరోహిణి, కరక్కాయలు వీటితో సమభాగములుగా చేయఁబడిన కషాయము, ఆమశూలముచేతను కఫవాతముల తోను కూడిన జ్వరములను పోఁగొట్టుటయందు శ్రేష్ఠమైనది.
క్షుద్రాదిగణః
శ్లో. క్షుద్రామృతా నాగరుపుష్కరాహ్వయైః
కృతః కషాయః కఫమారుతోద్భవే,
సశ్వాస కాసారుచి పార్శ్వరుక్కరే
జ్వరే త్రిదోషప్రభవే చ శస్యతే. 142
తా. మూలక, తిప్పతీగ, శొంఠి, పుష్కరమూలము వీనిని కషాయముగాఁ గాచి పుచ్చుకొనినయెడల కఫవాతములవలనఁ బుట్టిన జ్వరములను, శ్వాస, దగ్గు, అరుచి, పార్శ్వపునొప్పి మొదలగు లక్షణములు గల త్రిదోషములవలన బుట్టిన జ్వరమును నశింపఁజేయును.
{ కఫాదిజ్వరములకు దశమూలీరసము; ముస్తాదికషాయము; దేవగారవ్యాదిక్వాథము; మాతులంగాదికల్కము. }
శ్లో. దశమూలీరసః పేయః కణాయుక్తః కఫానిలే, అవిపాకేఽతినిద్రాయాం పార్శ్వరుక్కాసశ్వాసకే. 143.
ముస్తం పర్పటకశ్శుంఠీ గుడూచీ సుదురాలభా, కఫవాతారుచి చ్ఛర్ది దాహ శోష జ్వరాపహః. 144.
దారుపర్వటభార్ఙ్గ్యబ్ద వచాధాన్యకకట్ఫలైః, సాభయా విశ్వభూతికైః క్వాథో హింగుమధూత్కటః. 145.
కఫవాతజ్వరే పీతో హిక్కా శ్వాసగలగ్రహాన్, కాసశోష ప్రసేకాంశ్చ హన్యాత్త్రుమివాశనిః. 146.
మాత్రాశ్చాద్రుశ్రుతాదీనాం స్నేహ క్వాథేషు చూర్ణ
4
26 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.
వత్, మాషికం హింగుసింధూత్థం జీరణాద్భ్యాస్తు శాణికాః. 147. మాతులంగఫల కేసరో ధృతః సింధుజన్మ మరీచాన్వితో ముఖే, హంతి వాతకఫరోగ మాస్యగం శోష మాశు జడతా మరోచకం. 148.
కఫవాతజ్వరము, అజీర్ణము, అతినిద్ర, పార్శ్వపుతల నొప్పి, అధికముగా శ్వాసమువెడలుట, దగ్గు దీనియందు అనగా నివి సంభవించినప్పుడు దశమూలమును కషాయముపెట్టి ఆ కషాయమునందు పిప్పళ్లను పొడిచేసి వైచి త్రాగింపవలయును. తుంగముస్తలు, పర్పాటకము, శొంఠి, తిప్పతీగె, చిన్నదూలగొండి దీనినికషాయము చేసి ఇచ్చినయెడల కఫమును, వాతమును, అరుచిని, ఛర్దిని, దాహమును, గొంతు ఎండిపోవుటను, ఇట్టి గుణములుగల జ్వరమును అణచివైచును. దేవదారువు, పర్పాటకము, గంటుభారంగి, తుంగముస్తలు, వస, ధనియములు, గుమ్ముడు, కరక్కాయలు, శొంఠి, నేలవేము వీటితోఁ జేయఁబడిన కషాయములోఁ దేనెను ఇంగువను కలిపి త్రాగిన కఫవాతజ్వరములు నశించును.
ఈకషాయము వెక్కిళ్లను, శ్వాస మెక్కువగా వెడలుట, గొంతుక పట్టుకొనుట, దగ్గు, గొంతెండిపోవుట, ప్రసేకము అనునీదోషములను పోఁగొట్టును, పిడుగు వృక్షములను కూల్చునట్లు పైరోగముల నీకషాయము మొదలంట నశింపఁజేయును. తేనె, నెయ్యి మొదలగువాని మాత్రప్రమాణములను తైలమనందు కషాయమునందు చూర్ణములలాగుననే యెఱుంగవలయును. మరియును ఇంగువ, సైంధవలవణము, ఒక్కొక్కమాషప్రమాణమును, జీలకఱ్ఱ పిప్పళ్లు మొదలయినవి నాలుగుమాషముల యెత్తున కలపవలయును. మాదీఫలము, కింజల్కములు, సైంధవలవణము, మిరియములు వీటినికలిపి నోటను ధరించుకొనినయెడల వాతకఫములవలన బుట్టుచుండెడి గొంతుకయెండిపోవుట, మొద్దుపాఱుట, అసహ్యము మున్నగునవి అతిశీఘ్రముగా నశించిపోఁగలవు. ఇచ్చట కలిసిన దోషములవలన కలుగుచుండెడి జ్వరమునకు చేయఁదగిన చికిత్స ముగిసినది.
[సన్నిపాతజ్వరచికిత్స; త్రిదోషజ్వరచికిత్సారంభ క్రమము; సన్నిపాతమునందు లంఘనరీతి; సన్నిపాతమునందు నిష్ఠీవనము; సన్నిపాతమున నస్యవిధి.]
శ్లో. లంఘనం వాలుకాస్వేదో నస్యం నిష్ఠీవనం తథా, అవలేహాంజనంచైవ ప్రక్ప్రయోజ్యం త్రిదోషజే. 149. సన్నిపాతజ్వరే పూర్వం కుర్యా దామకఫాపహం, పశ్చా చ్ఛ్లేష్మణి సంక్షీణే శమయే
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 27
-త్పిత్తమారుతౌ. 150. త్రిరాత్రం పఞ్చరాత్రం వా దశరాత్ర మథాపివా, లంఘనం సన్నిపాతేషు కుర్యా దారోగ్యదర్శనాత్. 151. దోషాణామేవ సా శక్తి ర్లంఘనే యా సహిష్ణుతా, నహి దోషక్షయే కశ్చి త్సహతే లంఘనాదిక౦. 152. ఆర్ద్రకస్వరసోపేతం సైన్ధవం సకటుత్రికం, ఆకణ్ఠం ధారయే దాస్యే నిష్ఠీవేచ్చ పునఃపునః. 153. తేనాస్య హృదయా చ్ఛ్లేష్మా మన్యా పార్శ్వశిరోగలాన్, లీనోప్యాకృష్యతే శుష్కో లాఘవం చాస్య జాయతే. 154 పర్వభేదోఽఙ్గమర్దశ్చ మూర్చ్ఛాకాసగలామయాః, ముఖాక్షిగారవంజాడ్య ముల్లేకశ్చోపశామ్యతి. 155. సకృ ద్ద్వి స్త్రి చతుః కుర్యా ద్దృష్ట్వా దోషబలాబలం, ఏతద్ధి పరమం ప్రాహు ర్భేషజం సన్నిపాతినాం. 156. మాతులుంగార్ద్రకరసం కోష్ణం త్రిలవణాన్వితం, అన్య ద్వా సిద్ధివిహితం తీక్షం నస్యం ప్రయోజయేత్. 157. తేన ప్రభిద్యతే శ్లేష్మా ప్రభిన్నశ్చ ప్రసిచ్యతే, శిరోహృదయకణ్ఠాస్యపార్శ్వ రుక్చోపశామ్యతి. 158.
లంఘనము, వాలుకాస్వేదము, నస్యము, ఉమ్మివేయుట, అవలేహము, అంజనము ఇవి యన్నియును త్రిదోషముల వలనపుట్టిన జ్వరములవిషయములో మొదటి నుపయోగింపవలసినది. సన్నిపాతజ్వరమున వైద్యుఁడు మొదట ఆమము, కఫము హరించునట్టి చికిత్సను ఆరంభింపవలయును. అటుతరువాత కఫము తగ్గిపోయినయెడల పిత్తమునకును వాతమునకు చికిత్స చేయవలయును. సన్నిపాతజ్వరములలో, ఆయాజ్వరమురీతుల ననుసరించి మూఁడురాత్రులు, లేక అయిదురాత్రులు, లేక పదిరాత్రులు ఇతఃపరంః? ఆరోగ్యము అగువఱకును లంఘనములను చేయింపవలయును.
ఇన్ని లంఘనములను రోగి సహింపఁగలుగునా? యని సందేహము వలదు. లంఘనములను సహించుట, దోషముల శక్తివలననే కలుగుచున్నది. కాని దోషములు నశించినపిమ్మట ఎంత పుష్టి గలవాఁడైనను లంఘనాదులను సహింపఁజాలక యుండును.
అల్లపురసములో సైంధవలవణము, శొంఠి, మిరియములు, పిప్పళ్లు వీటినికలిపి నూరి కంఠమున ధారణచేసి మాటిమాటికి ఉమ్మి వేయుచుండవలయును. ఇట్లు చేసినయెడల సన్నిపాతరోగికి హృదయము మెడ ప్రక్కభాగము, తల, గొంతు వీటిలో
28 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.
నున్న కఫము ఎండిపోయినను సంపూర్ణముగా లాగివేయుఁబడును. శరీరముకూడ చులుకనగును. మఱియును కీళ్లుపోటు, కాళ్లులాగుట, మూర్ఛ, దగ్గు, గొంతుక పట్టుకొని పోవుట, ముఖమును కండ్లును బరువెక్కుట, మొద్దుబారుట, వాడిపోవుట మొదలగు నవగుణములను నాశనము నొందించును. ఈచికిత్సను వైద్యుఁడు దోషమునందలి బలాబలములను చక్కఁగాఁ బరికించి నిర్ణయించుకొని తగినయట్టులు ఒకతేప రెండుమాఱులు నాలుగుమాఱులుగూడ చేయవలయును. ఇట్లుచేయుట రోగులగువారికి పరమౌషధ మని తెలియవలయును. మాదిఫలరసమును అల్లపు రసముతో కొంచెము వెచ్చఁగా గాచి యందు లవణత్రయము వేసి వెచ్చఁజేసి యిచ్చినను, సిద్ధపురుషులు విధించిననస్యము నిచ్చినను చాలును. ఈనస్యమువలన కఫము తగ్గును. శిరస్సు కంఠము హృదయము ముఖము వీనియందుపుట్టెడు బాధలు నుపశమించును.
☛ సన్నిపాతమున మధూకసారనస్యము; సైంధవాదినస్యము; అంజన క్రియ. ☚
శ్లో. మధూకసార సింధూత్థ వచోషణ కణా స్సమాః, శ్లక్ష్ణం పిష్ట్వాంభసా నస్యం కుర్యా త్సంజ్ఞాప్రబోధనం. 159.
సైంధవం శ్వేతమరిచం సర్షపం కుష్ఠమేవచ, బస్తమూత్రేణ పిష్టాని నస్యం తంద్రీనివారణం. 160.
శిరీషబీజగోమూత్ర కృష్ణా మరిచ సైంధవైః, అంజనం స్యాత్ప్రబోధాయ సరసోనశిలావచైః. 161.
ఇప్పపండురసమునందు సైంధవలవణము, వస, మిరియములు, పిప్పళ్లు వీనినిసమభాగములను తీసికొని వీటితోనూరి ఆరసమును నస్యవిధిని చేయించినచో స్మృతి కలిగించును. సైంధవలవణము, తెల్ల ఆవాలు, మునగవిత్తులు, చెంగల్వకోష్టు వీనిని మేకయూచ్ఛతోనూరి నస్యము చేయించిన సన్నిపాతమునందలి మ్రాఁగున్నుపోఁగొట్టును. ఇచ్చట కొన్ని ప్రతులలో వత్సమూత్రేణ అనిపాఠము నంగీకరించి, గోవత్సమూత్రముతో నూరి నస్యము చేయఁదగుననిరి. దిరిసెనగింజలు, పిప్పళ్లు, మిరియములు, సైంధవలవణము వీనిని గోమూత్రముతోనూరిగాని, లేక ఉల్లిగడ్డ, మణిశిల, వస వీటితో సిద్ధముఁ జేయఁబడిన యంజనమునుగాని ప్రయోగించిన సన్నిపాతరోగికి చేతనము కలుగును.
☛ అష్టాంగావలేహనము. ☚
శ్లో. కట్ఫలం పౌష్కరం శృంగీ వ్యోషం యాస శ్చ కారవీ.
శ్లక్ష్ణచూర్ణీకృతం చైత న్మధునాసహ లేహయేత్. 162.
ఏషాఽవలేహికా హంతి సన్నిపాతం సుదారుణం, హిక్కాం శ్వాసం చ కాసం చ
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 29
కంఠరోగం నియచ్ఛతి. 163. ఊర్ధ్వగ శ్లేష్మహరణే ఉష్ణస్వేదాదికర్మణి, విరోధ్యుష్ణే మధు త్యక్త్వా కార్యోఽసార్ద్రకజై రసైః 164.
గుమ్ముడు, కర్కాటకశృంగి, పుష్కరమూలము, శొంఠి, దాల్చెనచెక్క, నల్లజీలకఱ్ఱ వీటిని మెత్తగా పొడిచేసి తేనెతో కలిపి సేవింపవలయును. ఈయవలేహిక దారుణము లగు సన్నిపాతములను పోఁగొట్టును. మరియును వెక్కిళ్లు, దగ్గు, గొంతుక పట్టుకొనిపోవుట మొదలగువానిని నశింపఁజేయును. శరీరపు పైభాగములయందుండెడి కఫమును పోఁగొట్టుటయందును వెచ్చగా చెమటను పుట్టించుట మొదలగు కార్యములందును, సరిపడనియంత వేడిమియందును ఈయవలేహికను తేనెనువదలివైచి అల్లపురసముతో సేవింపవలయును.
—@@ పంచముష్టికకషాయము; సప్తముష్టికయూషము. @@—
శ్లో. యవకోలకులుత్థానాం ముద్గమూలకఖండయోః, ఏకైక ముష్టి మాహృత్య పచే దష్టగుణే జలే. 165. పంచముష్టిక ఇత్యేష వాతపిత్తకఫాపహః, శస్యతే గుల్మశూలే చ శ్వాసే కాసే క్షయే జ్వరే. 166.
యవలు, సిప్పండ్లు, ఉలవలు, పెసలు, ముల్లంగిదుంపలు వీనిని ఒక్కొక్కదాని నొక్కొక్క పిడికిలిని తీసికొని మొత్తమునకు ఎనిమిదిరెట్ల నీటిలోఁబోసి పక్వమును చేయవలయును. దీని పేరు పంచముష్టికము, అనుయూషము అనఁబడును. ఈపంచముష్టికము వాతము, పిత్తము, కఫమును నశింపఁజేయును. మరియును గుల్మములను, శూలబాధలను, శ్వాసమును, దగ్గును, క్షయను, జ్వరమునుకూడ మొదలంట నశింపఁజేయును. ఈరెండవదానికి సప్తముష్టిక యూష మని పేరు.
—@@ సన్నిపాతములకై చాతుర్భద్రక పంచమూలము. @@—
శ్లో. పంచమూలీ కిరాతాది ర్గణో యోజ్య స్త్రిదోషజే, పిత్తోత్కటే చ మధునా కణయాచ కఫోత్కటే. 167
ఇప్పుడు చాతుర్భద్రక పంచమూలమును చెప్పుచున్నాఁడు:—గురుపంచమూలములు, వాయువిడంగములు, శొంఠి, తుంగముస్తలు, తిప్పతీగె వీనికషాయము పిత్తాధిక్యతను గలిగించుదానియందును త్రిదోషములవలన నుత్పత్తియయ్యెడిదానియందును తేనెతోటియును కఫమునుపెంచు త్రిదోషమునందు పిప్పళ్లచూర్ణముతోను కషాయమును గాచి ఈయవలయును.
30 चक्रदत्त — १. ज्वराधिकारमु.
दशमूलकषायमु.
श्लो. बिल्व्योऽश्योनाक गांभारी पाटला गणकारिकाः, दीपनं कफवातघ्नं पंचमूल मिदं महत्। 168। शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहतीद्वयं गोक्षुरं, वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पंचमूलकं। 169। उभयं दशमूलं तु सन्निपातज्वरापहं, कासे श्वासे च तंद्रायां पार्श्वशूले च शस्यते। 170। पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं कंठहृद्ग्रहनाशनं।
बिल्वमु (अनఁगा मारेडु) (दुंडिगमु गंभारि) अनఁगागुम्मुडु, कलिगोट्टु, तक्केड ईवर्गमुनु बृहत्पञ्चमूलमन्दुरु. इय्यदि जठराग्निनि वृद्धिनॊंदिंचुनु. कफमुनु वातमुनु अणचिमेय्युनु. मुय्याकुपॊन्न कॊलपॊन्न वाकुडु पॆद्द मुलकल पल्लेरु इदि लघु पञ्चमूलमु. इय्यवि वातपित्तमुलनु हरिंचुनु. वीर्यवृद्धिनि कलुगఁजेय्युनु.
पै रॆंडुनुकलिपिन दशमूलमगुनु. ई दशमूलमु सन्निपातज्वरमुलनु पोगॊट्टुनु. दग्गु अलत आलस्यमु पार्श्वपुनॊप्पि वीनिनिपोगॊट्टुट किदियुत्तममैनदि. पिप्पळ्ळचूर्णमुतो कलिपि दशमूलकषायमुनु सेविंचिनयॆडल गॊंतुकनुगुंडॆलनु पट्टुकॊनेडि कफमुलनु (अनఁगा गलग्रहमुलनु हृद्ग्रहमुलनु) पोगॊट्टुनु.
चतुर्दशांगकषायमु.
श्लो. चिरज्वरे वातकफोल्बणे वा त्रिदोषजेवा दशमूलमिश्रः, किरातातिक्तादिगणः प्रयोज्यः शुद्ध्यर्थिने वा त्रिवृता विमिश्रः।
पुराणज्वरमुनयन्दु गानि, वातकफमु लधिकमुगागल जीर्णज्वरमुनन्दु गानि, त्रिदोषमुलुबुट्टॆडि ज्वरमुलन्दुगानि दशमूलमुतो किरातातिक्तादिगणमुनु प्रयोर्गिपवलयुनु. मऱियुनु गुणागुणमुलनु शोधिंचुटकु तॆल्लतॆगड नन्दु चेर्पवलयुनु. किरातातिक्तादिगणमनఁगा, वायुविडंगमुलु, शोंतिमुस्तलु, तिप्पतीगॆ अनुनवि यनि तॆलियवलयुनु,
अष्टादशांगकषायमु.
श्लो. दशमूली शठी शृंगी पौष्करं सदुरालभं, भार्गी कुटजबीजं च पटोलं कटुरोहिणी। 172। अष्टादशांग इत्येष सन्निपातज्वरापहः, कासहृद्ग्रह पार्श्वार्त्ति श्वासहिक्कावमी
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 31
హరః. 173. భూనింబ దారు దశమూల మహౌషధాబ్ద తిక్తేంద్రబీజ ధనికేభ కణాకషాయః, తంద్రీ ప్రలాప కసనారుచి దాహ మోహ శ్వా సాదియుక్త మఖిలం జ్వర మాశు హంతి. 174.
దశమూలమును, కచూరమును, కర్కటకశృంగి, పుష్కరమూలము, సన్నదూల గొండి, గంటుభారంగి, కొడిసెపాలవిత్తులు చేదుపొట్ల, కటుకరోహిణి అనునివి కలిసి అ ష్టాదశాంగము లనఁబడును. వీటి సమభాగకషాయము సన్నిపాతజ్వరమును దగ్గును గుం డెపట్టుటను పార్శ్వపునొప్పులును శ్వాసములును ఎక్కిళ్లను వమనమును వీనిని నశింపఁ జేయును. నేలవేము, దేవదారు, దశమూలములు, శొంఠి, తుంగముస్తలు, చాగనారమ ట్టలు, కొడిసెపాలవిత్తులు, కొతిమెరలు, ఏనుగుపిప్పళ్లు, వీటితో సమభాగముగాచేయఁ బడిన కషాయము, అతినిద్రను, ప్రలాపనను, దగ్గు, ఆరుచి, దాహము, మోహము, శ్వాసము, ఇట్టి వికారములతోఁగూడిన వివిధములగు జ్వరములను శీఘ్రముగా పోఁ గొట్టును.
పిత్తశ్లేష్మాతిశయమునకై యష్టాదశాంగము.
శ్లో. ముస్తా పర్వటకోశీర దేవదారు మహౌషధం, త్రిఫలా ధన్వ యాసశ్చ నీలీ కంపిల్లకం త్రివృత్. 175. కిరాతతిక్తం పాఠా బలా కటుకరోహిణీ, మధుకం పిప్పలీమూలం ముస్తాద్యో గణ ఉచ్యతే. 176. అష్టాదశాంగ ముదిత మేతద్వా సన్నిపాతనుత్, పిత్తోత్తరే సన్నిపాతే హితం చోక్తంమనీషిభిః. 177. మన్యాస్తంభే హృద్రోగార్తే ఉరఃపార్శ్వ శిరోగ్రహే.
తుంగముస్తలు, పర్పాటకము, వట్టివేళ్లు, దేవదారు, శొంఠి, త్రిఫలములు, చిన్నదూలగొండి, నీలి, కంపిల్లాకము, తెల్లతెగడ, నేలవేము, విషబొద్ది, ముత్తువపుల గము, కటుకరోహిణి, తిప్పతీగ, పిప్పలిమూలము, యష్టిమధుకము ఇది ముస్తాదిగణము. అనఁబడును. పైనఁజెప్పఁబడినట్టి అష్టాదశాంగముగాని, ముస్తాదిగణముగాని సన్నిపా తములను పోఁగొట్టును. పిత్తాధిక్యతంగల సన్నిపాతమునందును, మన్యాస్తంభమునం దును, ఉరోగ్రాతము, ఉరోగ్రహము, పార్శ్వగ్రహము, శిరోగ్రహము అను వీని యందును, హితమని పండితులు సెప్పిరి.
శఠ్యాదిగణము.
శ్లో. శఠీ పుష్కరమూలం చ వ్యాఘ్రీ శృంగీ దురాలభా. గుడూ చీ నాగరం పాఠా కిరాతం కటురోహిణీ, 178. ఏష శఠ్యాదికోవర్గః.
32 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.
संनिपातज्वरापहः। 179. कास हृद्ग्रह पार्श्वाती श्वासे तन्द्र्यांच शस्यते।
कचोरमुलु, पुष्करमूलमु, वाकुडु, कर्काटकशृङ्गी, दूलगोण्डि, तिप्पतीग, शोंठि, वायुविडंगमु नेलवेमु, कटुकरोहिणी, इदि शर्यादिगण मनंबडुनु. ईशर्यादिगणमु संनिपातज्वरमुलनु पोఁगोट्टुनु. मऱियु नतिगा नुपद्रवमुनु गलिगिंचेडि दग्गुमोदलगु वानियन्दुगूड दीनिनि वाडुटु युत्तममु.
❧ बृहत्यादिगणमु ❧
श्लो. बृहत्यौ पुष्करं भार्गी शठी शृङ्गी दुरालभा। 180
वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी,
बृहत्यादि र्गणः प्रोक्तः संनिपातज्वरापहः। 181
कासादिषुच सर्वेषु देय स्सोपद्रवेषु च,
चिन्नमुलक, पेद्ददुलक, पुष्करमूलमु, गण्टुभारङ्गि, कच्चूरमु, कर्काटकशृङ्गी, दूलगोण्डि, कोडिसेपालवित्तुलु, चेदुपोर्ल, कटुकरोहिणी, इवि बृहत्यादिवर्ग मनंबडुनु. इय्यदि कासप्रकुपितमु लगु संनिपातज्वरमूलनु हरिंचुनु. उपद्रवकरमुलगु नन्निविधमुलयिन कासरोगमुलनु अणचुनु.
❧ भार्गीगणमु; चतुर्दशांगमु; अभिन्यासज्वरचिकित्स; तल्लक्षणमु; दानियन्दु कारव्यादिरसमु; शूलचिकित्स; मातुलुङ्गरसायनमु; त्रिकटुकादि क्वाथमुलु. ❧
श्लो. भार्गी पुष्करमूलं च रास्नां बिल्वं यवानिकां। 182.
नागरं दशमूलं च पिप्पलीं चाप्सु साधयेत्,
संनिपातज्वरे देयं हृत्पार्श्वानह शूलिनां। 183.
कास श्वासाग्निमंदत्वं तंद्रीं च विनिवर्तयेत्,
द्विपंचमूली षड्ग्रंथा विश्वग्रंथिनखिद्वयात्। 184.
कफवातहरः क्वाथः संनिपातहरः परः।
कारवीपुष्करैरण्ड त्रायंती नागरामृताः। 185.
दशमूली शठी शृङ्गीयासभार्गी पुनर्नवाः,
तुल्या मूत्रेण निष्क्वाथ्य पीताः स्रोतोविशोधनाः। 186.
अभिन्यासज्वरं घोर माशु हन्ति
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 33
సముద్ధతమ్, మాతులూంగాశ్మభిద్బిల్వవ్యాఘ్రీ పాతోరుబూకజః. 187. క్వాథోలవణమూత్రాఢ్యోభిన్యాసానాహశూలనుత్, నిద్రో పేతమభిన్యా సం క్షీణం విద్యాద్ధతౌజసమ్. 188. కంఠరోధ కఫశ్వాస హిక్కాస న్యాసపీడితః, మాతులూంగార్ద్రకరసం దశమూలాంభసా పిబేత్. 189. వ్యోషాబ్ద త్రిఫలాతిక్తపటోలారిష్టవాసకైః, సభూనింబైరమృతాయా సై స్త్రిదోషజ్వరను జ్జలం. 190.
గంటుభారంగి, పుష్కరమూలము, సన్నరాస్న, మారేడువేరు, ఓమము, శొంఠి, దశమూలములు, పిప్పళ్లు వీటిసమభాగకషాయము సేవింపవలయును. దీనిని జొమ్ము, ప్రక్కలు, పిక్కలు మొదలగుచోట్ల నొప్పిగలిగిన రోగులకు సన్నిపాతజ్వరములందు ఇయ్యవలయును. మరియును దగ్గు, శ్వాసము, మందాగ్ని, అసల్యను వీటిని నశింపచేయును.
దశమూలములు, వస, నల్లఉప్పి, తెల్లఉప్పి వీటిసమభాగ కషాయము, కఫవాతములను, సన్నిపాతములను పోఁగొట్టును. నల్లజీలకఱ్ఱ, పుష్కరమూలము, కలుక్రానుగ, ఆముదపువేళ్లు, శొంఠి, తిప్పతీగె, దశమూలము, కచ్చూరము, వృషభకమనుగంధద్రవ్యము, దూలగొండి, గంటుభారంగి, గల్లేరు వీటిని సమానభాగములను తీసికొని ఆవుపంచితములోనూ కషాయమును గాచి త్రాగినయెడల రక్తపుకాలువలను పరిశుద్ధము చేయును. మాదీఫలము పాషాణభేద్ద మారేడు మూలక అగరుశొంతి ఊగుపండు వీటిని కషాయముచేసి సైంధవలవణమును గోమూత్రమును కలిపి ఇచ్చినయెడల, అభిన్యాసజ్వరము అనాహము శూల వీటిని పోఁగొట్టును. నిద్రితుఁడగు నభిన్యాసజ్వరము గల రోగిని హతౌజునిగాను క్షీణించినవానిఁగాను తెలియవలయును. కంఠము ఎండుట, కఫము శ్వాసము వెక్కిళ్లు వీనిచే పీడింపఁబడుట, ఈబాధలుగల మనుష్యుఁడు మాదీఫలము అల్లపురసమును కలిపికొని దశమూలకషాయమును శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు త్రిఫలములు కటుకరోహిణి చేదుపొట్ల వేపచెక్క అడ్డసరము నేలవేము తిప్పతీగె దూలగొండి వీతికషాయమును సేవించిన త్రిదోష ప్రకోపజనితములగు జ్వరములను పోఁగొట్టును.
సన్నిపాతములకు త్రివృదాదులగు కషాయములు.
శ్లో. త్రివృద్విశాలా త్రిఫలా కటుకారగ్వధైః కృతః, సహారో భేదసః క్వాథః పేయః సర్వజ్వరాపహః. 191.
స్వేదోద్గమే జ్వరే దేయ శ్చూర్ణో భృష్టకులుత్థజః, ఖురైర్జిహ్వాం జడాం సింధూత్థత్ర్యూషణై స్సామ్లవేతసైః. 192.
ఉచ్ఛుష్కాం స్ఫుటితాం జిహ్వాం ద్రాక్షయా
5
34 | चक्रदत्त — १. ज्वराधिकारमु.
मधुपिष्ट्या, लेपये त्कच्छ्रुतं चास्यं सन्निपातात्तिके ज्वरे. १९३. काकजंघा जटा निद्रां जनये च्छिरसि स्थिता, सन्निपाते प्रकंपं तु प्रलपंतं न बृंहयेत्. १९४. तृष्णादाहाभिभूतेऽपि न दद्या च्छीतलं जलम्, सन्निपातज्वरस्यांते कर्णमूले सुदारुणः. १९५. शोथ संजायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते, रक्तावसेचनैः पूर्वं सर्पिः पानैश्च तं जयेत्. १९६. प्रदेहैः कफपित्तघ्नैः वमनैः कलग्रहैः, गैरिकं पांशुजं शुंठी वचा कटुक कांजिकैः. १९७. कर्णशोथहरो लेप स्सन्निपातज्वरे भृशम्, कुलुत्थ कट्फले शुंठी कारवी च समांशकैः. १९८. सुखोष्णै र्लेपनं कार्यं कर्णमूले मुहुर्मुहुः.
आन्ध्रटीका (तेलुगु विवरण)
सन्निपातमुनं दुपयोगिंपंदगिन त्रिवृदादिकषायमुलु:— तेल्ल तेगड पालसमुद्रमु त्रिफलमुलु कटुकरोहिणी रेलचेक्क वीटितो सिद्धमुंजेयंबडिन कषायमुनंदु यवक्षारमुनु कलिपि त्रागिनयेडल नन्निविधमुलगु ज्वरमुलु नशिंचुनु. तलनोप्पि तग्गिपोवुनु. त्रिदोषमुल प्रकोपमुचेतं बुट्टिन ज्वरमुनंदु मिगुल चेमट पुट्टुचुन्नट्टयिन वेयिंचिन उलवलनु चूर्णमुचेसि रुद्दवलयुनु. नालुक मोद्दुवले मुद्गगट्टुकोनिपोयिनट्टयिन सैंधवलवणमु शोंठि मिरियमुलु पुल्लप्रब्बलि वीटिरसमुचे लेपनमु चेयवलयुनु. मिक्किली एंडिपोयिननु अतिगा पगिलीयुन्ननु अट्तिनालुककु तेनेलो द्राक्षनूरि चेतिलोनकलिपि सन्निपातज्वरमन्नप्पुडु लेपनमु चेयवलयुनु. काकजंघुवेरु दंचि दानिनि तलपैनि वेसि कट्टिनयेडल निद्रनु पुट्टिंचुनु. सन्निपातज्वरमुचेत वडकुचुन्नवानिनि नोटिकिवच्चुचुन्नट्टुलु प्रेलुवानिनि पलुकरिंपगूडदु. अतिदाहमु, पानेच्छ वीटितो दपिंचुचुन्नप्पटिकी निट्टिगिरिकि चल्लनि नीटि नीयरादु. सन्निपातज्वरमु वच्चि चिवरिदशलोनुन्नप्पुडु चेविदग्गఱ नॊकविधमगु शोथ पुट्टुनु. अट्तिशोथ पुट्टिनवारिलो नेक्कडनो यॊक्कडे नूटिकि कोटिकि ब्रदकुनु.
रक्तमुनु वेडिंचुटचेतनु, पिप्पल्यादिघृतमु पुच्चुकोनुटचेतनु गानि कफपित्तमुल नणचिमेयगल प्रलेपनलचेतनु, वांतुलचेतनु, अट्तिपदार्थमुलनु भुजिंचुटचेतनु अट्तिशोधनु जयिंपवलयुनु. काविरायि, शोंठि, अन्नभेदि, वस, कटुकरोहिणी वीटिनि कांजीनील्लतो नूरी लेपनचेसिनयॊडल सन्निपातज्वरमुललो वच्चु कर्णशोधन मतीतित्वरगा पोगॊट्टुनु. उलवलु, नेलगुम्मुडु, नल्लजीरकऱ्ఱ वीटिनि
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 35
సమానభాగములను తీసికొని నీటితో నూరి కొద్దిగా వెచ్చజేసి చెవిగూబదగ్గఱ మాటి మాటికి పట్టువేయుచుండవలయును. ఇంతటితో సన్నిపాతజ్వరములకు చేయవలసిన చికిత్సలు ముగిసినవి.
జీర్ణజ్వరచికిత్స; నిదిగ్ధికా క్వాథము.
శ్లో. నిదిగ్ధికా నాగరకామృతానాం క్వాథం పిబేన్నిశ్రితపిప్పలీకమ్,
జీర్ణజ్వరారోచక కాసశూల శ్వాసాగ్నిమాన్ద్యాదిత పీనసేషు. 199.
హన్త్యూర్ధ్వగామయం ప్రాయః సాయం తేనోపయుజ్యతే,
పిప్పలీచూర్ణసంయుక్తః క్వాథ శ్ఛిన్నరుహోద్భవః. 200.
జీర్ణజ్వరకఫధ్వంసీ పంచమూలీకృతోఽథవా,
కాసాజీర్ణారుచిశ్వాస హృత్పాండుక్రిమిరోగనుత్. 201.
జీర్ణజ్వరేఽగ్నిసాదేచ శస్యతే గుడపిప్పలీ,
కళిఙ్గకాః పటోలస్య పత్రం కటుకరోహిణీ. 202.
పటోలం శారివా ముస్తం పాఠా కటుకరోహిణీ,
నింబ పటోలం త్రిఫలా మృద్వీకా ముస్తవత్సకా. 203.
కిరాతతిక్త మమృతా చందనం విశ్వభేషజమ్,
గుడూచ్యామలకం ముస్త మర్ధశ్లోకసమాపనాః. 204.
కషాయా శ్శమయన్త్యాశు పంచ పంచవిధాఞ్ జ్వరాన్,
సంతతం సతతాన్యేద్యు స్తృతీయకచతుర్థకాన్. 205.
గుడ ప్రగాఢాం త్రిఫలాం పిబేద్వా విషమార్దితః,
దీర్ఘపత్రిక కర్ణాఖ్యం నేత్రం ఖదిరసంయుతమ్. 206.
తాంబూలై స్తద్దినే భుక్తం ప్రాత ర్విషమనాశనమ్,
గుడూచీ ముస్త ధాత్రీణాం కషాయం వా సమాక్షికం. 207.
వాకుడువేళ్ళు, శొంఠి, తిప్పతీగె వీనినికషాయములో పిప్పళ్లచూర్ణముకలిపి త్రాగిన పురాణజ్వరము, అరోచకము, దగ్గు, శూల, శ్వాసము, అగ్నిమాంద్యము, పీడ, పీనసరోగము మొదలగునవి నశించిపోవును. మరియును తఱుచుగా నీకషాయము ఊర్ధ్వవాయువులపై వ్యాపించినరోగమును పోగొట్టును. కావున దీనిని సాయంకాలమునందు పుచ్చుకొనుచుండవలయును.
తిప్పతీగెకషాయమునందు పిప్పళ్లపొడిని కలిపిగాని, లేక పంచమూలములతో చేసినకషాయమున పిప్పళ్లచూర్ణమును కలిపిగాని సేవించినయెడల జీర్ణ జ్వరములను, కఫమును మొదలంట నశింపంజేయఁగలదు. మరియును దగ్గు, అజీర్ణము, అన్నమునం దరుచి, శ్వాసము, తెల్లబారట (పాండురోగము), కృమిరోగము (అనఁగా నలిపురుగులు) ఈ మొదలగువానిని గూడను తప్పక నశింపఁజేయఁగలుగును. జీర్ణజ్వరము అనఁగా పురాణ
36 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.
జ్వరములయందును, అగ్నిమాంద్యమునందును బెల్లముతోఁ గలిపినపిప్పలిచూర్ణమును సేవించుట చాల యుత్తమము.
(1) కొడిసెపాలవిత్తులు చేదుపొట్లఆకు వీనిని గాని, సుగంధపాల కటుకరోహిణి. (2) చేదుపొట్ల, శారివ, తుంగముస్తలు, విషబొద్ది, కటుకరోహిణి వీనినిగాని. (3) వేప, చేదుపొట్ల, త్రిఫలములు, ద్రాక్ష, తుంగముస్తలు, చెంగల్వకోష్టు వీనినిగాని, (4) నేలవేము, తిప్పతీగె, రక్తచందనము, శొంతి. (5) తిప్పతీగె, ఉసిరిక, తుంగగడ్డలు ఇట్లు సగముసగము శ్లోకములలో చెప్పఁబడిన అయిదురకముల వస్తువులను కషాయము పెట్టి సేవించిన అయిదువిధములగు జ్వరములను అతిశీఘ్రముగా శాంతింపజేయఁగలవు.
(1) ప్రతిదినము వచ్చెడిజ్వరము (దీనినే ఆహనిక మనియెదరు.) (2) విడువక వచ్చుచుండెడి జ్వరము. (3) దినముమార్చి దినమువచ్చుచుండెడి జ్వరము. (4) మూడు రోజులకొకసారి వచ్చుచుండెడి జ్వరము, చాతుర్థికజ్వరము, (5) అయిదేసి రోజులకొకమారు వచ్చుచుండెడి జ్వరము అని విషమజ్వరము లయిదువిధములుగా నున్నవి. ఇట్టి విషమజ్వరములచే పీడింపఁబడుచున్న మనుష్యుఁడు బెల్లముఁగలిపిన త్రిఫలముల కషాయమును త్రాగవలయును.
ముల్లంగి, లవంగపుపట్ట, కాచు వీనిని తాంబూలములో మాటుపెట్టికొని ప్రాతఃకాలములయందు భక్షించుచున్న యెడల ఇయ్యది విషమజ్వరములను పోఁగొట్టును. లేకపోయినచో తిప్పతీగ, తుంగముస్తల, ఉసిరికపప్పు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయములో తేనెను కలిపికొని త్రాగినయెడల విషమజ్వరము తొలగిపోవును.
[విషమజ్వరమున ముస్తాదికషాయము, అజాజీకల్పము, రసోనాతైలము, ఘృతపాకములు, పేయములు, విషమజ్వరారంభచికిత్స, నీల్యాదికషాయము, మాంసాద్యాహారములు, చాతుర్థికనుల కామ్లాటజము, అంజనక్రియలు, ధూపములు, నస్యములు మున్నగునవి.]
శ్లో. ముస్తామలకగూడూచీ విశ్వౌషధ కంటకారికాక్వాథః, పీతస్సకణాచూర్ణః సమధుర్విషమజ్వరం హంతి. 208. మహౌషధామృతాముస్త చందనోశీరధాన్యకైః, క్వాథ స్తృతీయం హంతి శర్కరామధుయోజితః. 209. వాసాధాత్రీస్థిరాదారుపథ్యానాగరసాధితః, సితామధుయుతః క్వాథః చాతుర్థికనివారణః. 210. మధునా సర్వజ్వరనుత్ శేఫాలీదలజోరసః, అజాజీగుడసంయుక్తా విషమజ్వరనాశినీ. 211. అగ్నిసాదం జయే త్సమ్యక్ వాతరోగాంశ్చ నాశయేత్. రసోనకల్కం తిల