चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ४२९
...नं सचन्दन मुपकुल्ये पद्म कं रजन्यौ च। १०७। षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीशारिवे चोभे, वत्सकबीजं वासां मूर्वां ममृतां किराततिक्तं च। १०८। कल्का न्कुर्या न्मतिमा न्यष्टाह्वां त्रायमाणां च, कल्कस्तु चतुर्थागो जल मष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम्। १०९। द्विगुणो घृता च्च देय स्तत्सर्पिः पायये त्सिद्धम्, कुष्ठानि रक्तपित्तं प्रबला न्यर्शांसि रक्तवाहीनि। ११०। विसर्प मम्लपित्तं वातास्रक्काण्डरोगं च, विस्फोटका न्सपामा नुन्मादका न्कामलां ज्वरं पाण्डुम्। १११। हृद्रोगगुल्मपिडका मसृग्दरं गण्डमालां च, हन्यादेत त्सद्यः पीतं काले यथाबलं सर्पिः, योगशतै रप्यजिता न्महाविकारा न्महातिक्तम्। ११२।
मुय्यारुकोन्न अतिवस संपाकमु कटुकरोहिणी अगुरुशोंति तुंगमुस्तेलु वट्टिवेळ्लु पटोलनिंबमुलु पित्तपापड यवासचन्दनमु पिप्पळ्लु पद्माक्षमु पसुपु प्रानिपसुपु वस पिल्लीपीचर मनुबाल मधुकमु त्रायमाणानु वीटिनि कल्कमुलनु चेयवलयुनु. कल्कमु नालुगुभागमुलु नीळ्लु एनिमिदिभागमुलु पटोलरसमु रेंडु रैट्लु पालु नेय्यि कलिपि सिद्धमुचेसि सेविंचिन कुष्ठु रक्तपित्तमु मूलरोगमु आम्लपित्तमु पाण्डुरोगमुलु मुन्नगु वानिनि समयानुसारमुगा सेविंचिन नशिंपचेयुनु. इय्यदि महातिक्तघृतमु. वन्दलకొलदि योगमुलनु कुदुरनिरोगमुल नेल्लनु इदि पोगोट्टुनु.
❧ महाखादिघृतमु. ❧
श्लो. खाादिरस्य तुलाः पंच शिंशपाशनयो स्तुले, तुलाद्धाः सर्व एवैते करंजारिष्टवेतसाः। ११३।
पर्पटः कुटज श्चैव वृष्यः क्रिमीहरः तथा, हरिद्रे कृतमाल श्च गुडूचीत्रिफला त्रिवृत्। ११४
सप्तपर्णस्तु संक्षुण्णो दशद्रोणे च वारिणः, अष्टभागावशेषं तु कषाय मवतारयेत्। ११५।
धात्रीरसं च तुल्यांशं सर्पिष श्चाढके पचेत्, महातिक्तककल्कैश्च यथोक्तैः पलसम्मितैः। ११६।
निहन्ति सर्वकुष्ठानि पानाभ्यङ्गान्निषेवणात्, महाखदिर मित्येत त्परं कुष्ठविनाशनम्। ११७।
430 చక్రదత్త — ౫౯. కుష్ఠాధికారము.
చంద్రచెక్క ఐదుతులములు ఇరుగుడు ఒకతులము కరంజము నింబము వేప పిత్తపాపడ కోష్ఠు చెఱకుగాని ఉసిరిక వాయువిడంగములు పసుపు మ్రానిపసుపు లేల తిప్పతీగె త్రిఫలములు తెల్లతెగడ సప్తుల వీటినిగాని చూర్ణముచేసి పదిద్రోణముల నీటిలో పక్వముచేసి నాలవపాలు మిగిలినప్పుడు దించి ఉసిరికరసము 64 పలములు నేయి 64 పలములు కలిపి మహాతిక్తకఘృతమును పక్వము చేయవలయును. కాని పై యౌషధములును ఒక్కొక్కపలమే వేయవలయును. ఇది మహాఖదిరఘృతము. దీనిని సేవించిన కుష్ఠు లన్నివిధములగుఁట్టివియును నశించును.
పంచతిక్తకగుగ్గులుః
శ్లో. నింబామృతావృషపటోలనిదిగ్ధికానాం, భాగాన్పృథగ్దశపలాన్విపచేద్ఘటేఽపామ్ 118.
అష్టాంశశేషితజలేన సునిఃస్రుతేన, ప్రస్థం ఘృతస్య విపచేత్తిచుభాగకల్కైః. 119.
పాఠావిడంగసురదారుగజోపకుల్యా, ద్విక్షారనాగరనిశామిశిచవ్యకుష్ఠైః. 120.
తేజోవతీమరిచవత్సకదీప్యకాగ్ని రోహిణ్యరుష్కరవచాకణమూలయుక్తైః,
మంజిష్ఠయాతివిషయా వరయా యమాన్యా సంశుద్ధగుగ్గులుపలైరపి పంచసంఖ్యైః. 121.
తత్సేవితం విషమతీవ్రబలం సమీరం సంధ్యస్థిమజ్జగతమప్యథ కుష్ఠ మీద్భక్,
నాడీవ్రణార్బుదభగందరగండమాలాం జత్రూర్ధ్వసర్వగతిగుల్మగుదోత్థమేహాన్. 122.
యక్ష్మారుచిశ్వసనపీనసకాసశోష, హృత్పాండురోగగలవిద్రధివాతరక్తం. 123.
వేప తిప్పతీగె రేణుకము పటోలము వాకుడు వీటిని పదేసి పలములు ప్రత్యేకముగా పక్వముచేసి ఎనిమిదవపాలు మిగులగా ఒక ప్రస్థము నేతిని ఒకతులముకల్కమును అగరుశొంతి వాయువిడంగములు దేవదారువు ఏనుగుపిప్పళ్లు సజ్జక్షారము యవక్షారము శొంతి పసుపు సోంపు చవ్యము కోష్ఠు తేజోవంతి మిరియములు వాము చిత్రమూలము కరక్కాయలు జీడిగింజలు వస పిప్పళ్లు మంజిష్ఠము అతివస త్రిఫలములు వీటి నన్నిటిని తీసికొని చక్కగా శుద్ధముచేసిన గుగ్గిలమును 5 పలములును కలిపి సేవించిన దుస్సాధ్యము లయినను కుష్ఠు నాడీవ్రణము మున్నగు రోగములు నశించును.
వజ్రకఘృతము.
శ్లో. వాసాగూడూచీత్రిఫలాపటోల, కరంజనింబాశనకృష్ణవేత్రం
తత్క్వాథకల్కేనఘృతంవిపక్వం, తద్వజ్రకం కుష్ఠహరం ప్రదిష్టం. 124.
आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ४३१
विशीर्णकर्णाङ्गुलिहस्तपादः क्रिम्यर्दितो भिन्नगलोऽपि मर्त्यः ।
पौराणिकीं कान्तिमुवाप्य जीवेदव्याहतो वर्षशतं च कुष्ठी ॥ १२५ ॥
अड्डसरमु तिप्पतीगे त्रिफलमुलु पटोलमु नेमलिअडुगुचेक्क निम्बमु वेगि नल्लमनुबाल वीटिकषायमुल कल्कसुलतो नेतिनि पक्वमु चेयवलयुनु. इय्यदि कुष्ठुनु पोगोट्टुनु. दीनिनि सेविञ्चिन काळ्लु व्रेळ्लु तिनि पोयिनवारिकैननु यथाप्रकारपु कान्तियुनु कायमुरु वच्चि १०० एण्ड्लु जीविञ्चेदरु.
श्वेलतैलमु.
श्लो.
आरग्वधं धवं कुष्ठं हरितालं मनश्शिलाम् ।
रजनीद्वयसंयुक्तं पचेत्तैलं विधानवित् ॥
एतेनाभ्यञ्जयेच्छ्वित्री क्षिप्रं श्वित्रं विनश्यति ॥ १२६ ॥
श्वेल काचु कोष्ठु हरिदळमु मनशिल पसपु मांपसपु वीटिकल्कमुनु चेयुटकु चक्कगा नेतिनिगि चेसि सेविञ्चिन कुष्ठुलु नशिञ्चुनु.
तृणकतैलमु.
श्लो.
मञ्जिष्ठा रुङ्निशाचक्रमर्ददारग्वधपल्लवैः ।
तृणकस्वरसे सिद्धं तैलं कुष्ठहरं कटु ॥ १२७ ॥
मञ्जिष्ठमु कोष्ठु पसपु तगिरिसेवित्तुलु श्वेलआकुलु वीटिकल्कमु, गोहिषत्वङ्नरसमु वीटितो आवनूनेनु सिद्धमुचेसि सेविञ्चिन कुष्ठुलु नशिञ्चुनु.
महातृणकतैलमु.
श्लो.
हरिद्रा त्रिफलादारु हयमारकचित्रकम् ।
सप्तच्छदश्च निम्बत्वक्करञ्जो वालकं नखी ॥ १२८ ॥
कुष्ठं मेड़गजबीजं लाङ्गलीगणिकारिका ।
जातीपत्रं च दार््वी च हरितालं मनश्शिला ॥ १२९ ॥
कलिङ्गा तिलपत्रं च अर्कक्षीरं च गुग्गुलुः ।
गुडत्वक् चरिचं चैव कुङ्कुमं ग्रन्थिपर्णजम् ॥ १३० ॥
सर्जप्लक्षारुङ्खदिरं विडङ्गं पिप्पलीं वचाम् ।
घुनरेण्वमृता यष्टी केसरं ध्यामकं विषम् ॥
विश्वकट्फल मञ्जिष्ठा वोवस्तुम्बीफलं तथा ।
स्नुहीसंपाकयोः पत्रं वागुजीबीजमांसिके ॥ १३१ ॥
एलाज्योतिष्मतीमूलं शिरीषोगोमयाद्रसः ।
चन्दनेकुष्ठनिर्गुण्डी विशाला मल्लिकाद्वयम् ॥ १३२ ॥
वासाश्वगन्धाब्राह्मी
482 చక్రదత్త — ౫౦. కుష్ఠాధికారము.
చ శ్యాహ్వాంచంపకత్వచం, ఏతైః కల్కైః పచే త్తైలం త్వణకస్వరస ద్రవం. 134. సర్వత్వగ్దోషహరణం మహత్త్వణక సంజ్ఞితం.
పసుపు త్రిఫలములు దేవదారువు గన్నేరు చిత్రమూలము సప్తపర్ణైపెచెక్క నెమలియడుగుచెక్క కులువేరు నఖము కోష్టు తగిరిసెవిత్తులు జాజిచిగుళ్లు మ్రానిపసుపు హరిదళము మనశ్శిల తెల్లతెగడ తిలలు తేజపత్రి జిల్లేడుపాలు గగ్గిలము లవంగపు పట్ట మిరియములు కేసరములు చిట్టిఆగలతులసి కాచు వాయువిడంగములు పిప్పళ్లు వస తుంగముస్తెలు రేణుక తిప్పతీగె మధుకము గోహిపతృణము మంజిష్ఠము సారవిత్తులు జెముడు ఆకులు బాపంచివిత్తులు విశలలు మున్నగువాని కల్కమునందు తైలమును పక్వముచేసి వాడినచో త్వగ్దోషములు సమస్తమును హరించును.
వజ్రక తైలము.
శ్లో. సప్తవర్ణకరంజార్కమాలతీకరవీరజం. 135. మూలం స్నుహీశిరీషాభ్యాం చిత్రకాస్ఫోతయో రపి, కరంజబీజం త్రిఫలాం త్రికటుం రజనీద్వయమ్. 136. సిద్ధార్థకం విడంగం చ ప్రపున్నాడతిలై స్సహ, మూత్రపిష్టైః పచే త్తైలం వధ్భిః కుష్ఠమ్ వినాశనం. 137. అభ్యంగా ద్వజ్రకం నామ నాడీదుష్టవ్రణాపహం.
ఏడాకులపొన్న నెమలియడుగుచెక్క జిల్లేడు జాజి గన్నేరు వీటివేళ్లును జముఁడు శిరీషముల వేళ్లును చిత్రమూలపు వేళ్లు తెల్లమను బాల వేళ్లును నెమలియడుగు విత్తనములను త్రిఫలములు శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు పసపు మ్రానిపసపు ఆవాలు వాయువిడంగములు తగిరిసె తిలలు వీటిని గోమూత్రముతో నూరి తైలమును పక్వము చేయవలయును. ఇయ్యది కుష్ఠును పోగొట్టును. దీనినిపైరుద్దినచో నాడీవ్రణాదులు మానును.
మరిచాద్య తైలము.
శ్లో. మరిచాలశిలాహ్వ్యార్క పయోశ్వామృతజటా త్రివృత్. 138. శకృద్రసవిశాలారు ష్కరాబ్దాయుగ్మరుచందనైః, కటుతైలా త్పచేత్ప్రస్థం ద్వ్యక్షీ ర్వింశపలాన్వితైః. 139. సగోమూత్రం తదభ్యంగా ద్దద్రుశ్విత్రవినాశనం, సర్వేష్వపి చ కుష్ఠేషు తైల మేత త్ప్రశస్యతే. 140.
మిరియములు హరిదలము మణిశిల అర్కక్షీరము గన్నేరువేళ్లు తెల్లతెగడ పేడ ఇంద్రవారుణి కోష్టు పసపు మ్రానిపసపు దేవదారువు చందనము వీటినన్నిటి నరపలము చొ॥ వీటిని కల్కముచేసి అందు 16 పలముల ఆవనూనెను కలిపి పక్వముచేసి గోమూత్రమును కలిపి రుద్దిన శ్విత్రకుష్ఠములును నశించును.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 433
బృహన్మరిచాద్య తైలము
श्लो.
मरीचं त्रिवृता दन्ती क्षीरमार्कं शकृद्रसः ।
देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ॥ १४१ ॥
विशाला करवीरं च हरितालं मनश्शिला ।
चित्रको लाङ्गलाख्या च विडङ्गं चक्रमर्दकम् ॥ १४२ ॥
शिरीषं कुटजो निम्बं सप्तपर्णस्सुहामृताः ।
संपाको नक्तमालश्च खदिरं पिप्पली वचा ॥ १४३ ॥
ज्योतिष्मती च पलिका विषस्य द्विपलं भवेत् ।
आधकं कटुतैलस्य गोमूत्रं तु चतुर्गुणं ॥ १४४ ॥
मृत्पात्रे लोहपात्रे वा शनैर्दृढ्वाग्निना पचेत् ।
पक्त्वा तैलवरं ह्येतन्निक्षिपेत्कुष्ठिकान्व्रणान् ॥ १४५ ॥
पामा विचर्चिका दद्रु कण्डू विस्फोटकानि च ।
वलयः पलितं छाया नीवी व्यङ्गस्तथैव च ॥ १४६ ॥
अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति सौकुमार्यञ्च जायते ।
प्रथमे वयसि स्त्रीणां यासां नस्यं तु दीयते ॥ १४७ ॥
परामपि जरां प्राप्य न स्तना यान्ति नम्रतां ।
वलीवर्दस्तुरङ्गो वा गजो वा वायुपीडितः ॥ १४८ ॥
एभिरभ्यञ्जनैर्गाढं भवेन्मारुतविक्रमः ।
ఆంధ్ర తాత్పర్యము:
మిరియములు, తెల్లతెగడ, దంతి, అర్కక్షీరము, పేడరసము, దేవదారువు, పసుపు, మ్రానిపసుపు, జటామాంసి, కుష్ఠు, చందనము, గన్నేరు, హరిదళము, మణిశిల, చిత్రమూలము, లాంగలి, వాయువిడంగములు, తగిరిసె, సిరిసెన, కొష్ఠుచెక్క, నింబము, ఏడాకులపొన్న, జెముడు, తిప్పతీగ, రేల, నెమలిఅడ్డు, తుంగముస్తే, పిప్పళ్లు, వస — వీటిని పలము చొప్పున; ఆవనూనె ఒక ఆధకము; నాలుగు రెట్లు గోమూత్రము — వీటిని మట్టికుండలోగాని, లోహపాత్రలోగాని సన్నని సెగను పక్వముచేసి దించి, ఈ తైలమును కుష్ఠువ్రణములకు పూయవలయును. గజ్జి, విచర్చిక, దద్రువు, జలవిస్ఫోటకము, వలీపలితము — ఇవన్నియు నశించును. యోగ్యపు ప్రథమావస్థలో నస్యమును చేసినచో స్త్రీలకు వృద్ధావస్థలోనైనను చనుమొనలు వ్రేలఁబడవు.
విషతైలము
श्लो.
नक्तमालं हरिद्रे द्वे अर्कस्तगरमेव च ॥ १४९ ॥
करवीरं वचा कुष्ठमास्फोता रक्तचन्दनं ।
मालती सप्तपर्णं च मञ्जिष्ठा सिन्धुवारिका ॥ १५० ॥
एषामर्धपलान् भागान् विषस्यार्धपलं तथा ।
चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १५१ ॥
55
434 చక్రదత్త—ర౯. కుష్ఠాధికారము.
శ్విత్ర విస్ఫోటకిటిభ కీటలూతా విచర్చికాః, కండూకచ్ఛువికారా శ్చ యే వ్రణా విషదూషితాః. 152. విషతైల మిదం నామ్నా సర్వవ్రణవిశోధనం.
నెమలిఅడుగు పసుపు మ్రానిపసుపు జిల్లేడు తగరము గన్నేరు వస కోష్ఠు తెల్లమనుబాల రక్తచందనము జాజి సప్తపర్ణము మంజిష్ఠ వావిలి వీటి నర్ధపలమంతయును పొన్నతైలము నొకపలమును నాలుగురెట్లు గోమూత్రమును వీటితో 16 పలముల తైలమును పక్వముచేసి వాడిన శ్విత్రకుష్ఠానలను పోగొట్టును.
కరవీరతైలము.
శ్లో. శ్వేతకరవీరరసో గోమూత్రం చిత్రకం విడంగం చ, కుష్ఠేషు తైలయోగః సిద్ధోయం సమ్మతో భిషజాం. 153.
తెల్లగన్నేరురసము గోమూత్రము చిత్రమూలము వాయువిడంగములు వీటిలో సిద్ధముచేసిన తైలము కుష్ఠుల నన్నిటిని పోగొట్టును.
తెల్లగన్నేరు తైలము.
శ్లో. శ్వేతకరవీరమూలం విషాంశసాధితం గవాం మూత్రే, చర్మదళపామా సిద్ధవిస్ఫోట క్రిమికిటిభజి త్తైలం. 154.
తెల్లగన్నేరువేళ్లు పొన్నతైలము వీటిని గోమూత్రములో సాధించి లేపనచేసినచో పామాదిరోగములు నశించును.
సిందూరాదితైలము.
శ్లో. సిందూరార్ధపలం పిష్ట్వా జీరకస్య పలం తథా, కటుతైలం పచే న్నాసీం సద్యః పామాహరం పరం. 155.
సిందూరము అరపలము జీలకఱ్ఱపలము వీటిని 8 పలముల ఆవనూనెతో పక్వము చేసి యుపయోగించినచో తత్క్షణమే పామను పోగొట్టును.
మహాసిందూర తైలము.
శ్లో. సిందూరం చందనం మాంసీ విడంగం రజనీద్వయం, ప్రియంగుం పద్మకం కుష్ఠం మంజిష్ఠాం ఖదిరం వచాం. 156. జాత్యర్కత్రివృతానింబ కరంజవిష మేవ చ, కృష్ణవేత్రక్రలోధ్రం చ ప్రపున్నాడం చ సంహరేత్. 157. శ్లక్ష్ణపిష్టాని సర్వాణ్యే యోజయే త్తైలమాత్రయా, అభ్యంగేన ప్రయుంజీత సర్వకుష్ఠవినాశనం. 158. పామావిచర్చి...
ఆంధ్రతాత్पर्यసహితము. | 435
...त्काकण्डू विसर्पादिविनाशनं, रक्तपित्तोत्थितान् हन्ति रोगा नेवंविधान्बहून्. १५९.
सिन्दूरमु चन्दनमु जटामांसि वायलिविडंगमुलु पसपु म्रानिपसपु प्रियंगुवु पद्माक्षमु कोष्ठु मंजिष्ठमु काचु मुन्नगुवानिनि नूरी तैलमुलो पक्वमुचेसि रुद्दिनचो कुष्ठुलु नशिंचुनु.
आदित्यक तैलमु.
श्लो. मंजिष्ठात्रिफलालाक्षा निशाशिलालगन्धकैः, चूर्णिते स्तैल मादित्यपाकं पामाहरं परं. १६०.
मंजिष्ठमु त्रिफलमुलु लक्क पसपु मणिशिल हरिदालमु गन्धकमु वीटि चूर्णमुनन्दु तैलमुनु एण्डलो काचवलयुनु. इय्यदि पामारोगमुलनु पोगोट्टुनु.
दूर्वाद्यतैलमु.
श्लो. स्वरसेन च दूर्वायाः पचे त्तैलं चतुर्गुणं, कच्छू विचर्च्चिका पामाः अभ्यङ्गा देव नाशयेत्. १६१.
नालुगुरेर्ल गरिकरसमुलों तैलमुनु काचि रुद्दिननु पामारोगमुलु नशिंचुनु.
अर्कतैलमु.
श्लो. अर्कपत्ररसे पक्वं कटुतैलं निशायुतं, मनःशिलायुतं वापि पामा कच्छ्वादिनाशनं. १६२.
जिल्लेडाकुल रसमुनन्दु आवनूनेनु पक्वमुचेसि पसुपुनु गानि मणिशिलनु गानि चेर्चि पूसिकोनिन पामादुलु नशिंचुनु.
गण्डीरादि तैलमु.
श्लो. गण्डीरिका चित्रक नूर्क्ववार्क, क्षुद्रद्रुम त्वग्लवणै स्स मूत्रैः, तैलं पचे न्मण्डलदद्रुकुष्ठ, दुष्टव्रणारुष्कटिभापहारीं. १६३.
जेमुडु चित्रमूलमु गुण्टकलकराकु जिल्लेडु वीटिरसमुचेर्चि उप्पु गोमूत्रमुललो तैलमुनु काचि रुद्दिनचो कुष्ठुलु नशिंचुनु.
पृथ्वीसार तैलमु.
श्लो. चित्रकस्याथ निर्गुण्ड्या हयमारस्य मूलतः, नाडीच बीजा द्विशतः कांजिपिष्टं पलारपलं. १६४. करंजतैलाष्टपलं कांजिक
४३६ चक्रदत्त—५०. उदर्दकोठशीतपित्ताधिकारमु.
स्यात् पलं पुनः, मिश्रितं सूर्यसंतप्तं तैलं कुष्ठव्रणापजित् . १६५.
चित्रमूलमुवेळ्ळु वाविलिवेळ्ळु गन्नेरुवेळ्ळु नाडीशाकपुविजमुलु पोन्न वीटिनि ओक्कोक्कपलमु गंजिलो नूरी मर्दिश्चिननु कुष्ठुलु नशिश्चुनु.
सोमराजि तैलमु.
श्लो.
सोमराजी हरिद्रे द्वे सर्षपारग्वधं गदं, करञ्जैडगजाबीजं गर्भं दत्त्वा विपाचयेत् . १६६.
तैलं सर्षपसंभूतं नाडीदुष्टव्रणापहं, अनेनाशु प्रशाम्यन्ति कुष्ठा न्यष्टादशैव तु. १६७.
कीलिको पिडका व्यङ्गं गभीरं वातशोणितं, कण्डूकच्छू्प्रशमनं कच्छूपामाविनाशनं. १६८.
बावञ्चिवित्तुलु पसुपु म्रानिपसुपु आवलु रेल कोष्ठु नेमलि यडुगु तगिरिसेवित्तुलु वीटिकल्कमुनु आवनूनेलो सिद्धमुचेसि राचिननु पद्युनेनिमिदि विधमुलगु कुष्ठुलुनु नशिश्चुनु.
रेचनादि तैलमु.
श्लो.
पक्षात्पक्षा च्छर्दना न्यभ्युपेया, न्मासा न्मासा त्स्रंसनं चाप्यधस्तात्,
त्र्यहात्त्र्यहा न्नस्यत श्चावपीडा, न्मासे षड्स्य प्रोक्षणै र्लत्तु पट्टु. १६९.
योषिन्मांससुरात्यागः शालिमुद्गयवादयः,
पुराणा स्तीक्तशाकं च जाङ्गलं कुष्ठिनां हितं. १७०.
पदिहेनुरोजुलकु वमनमुनु नेलनेलकु विरेचनमुलनु मूडेसिरोजुलकु नस्यमुनु आरेसि नेललकु रक्तस्रावमुनु चेयवलयुनु. स्त्रीसङ्गादि अपथ्यमुलनु वदलि पॆट्टवलयुनु.
इत्लु चक्रदत्तयन्दु कुष्ठाधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.
५०. उदर्दकोठ शीतपित्ताधिकारमु.
उदर्दकादुलकु अभ्यङ्गमुलु.
श्लो.
अभ्यङ्गः कटुतैलेन सेको ष्णोष्णाम्बुभि स्ततः,
उदर्दे वमनं कार्यं पटोलारिष्टवारिणा. १.
त्रिफलापुरकृष्णाभि र्विरेक
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ४३७
श्वैत्र శస్యస్తే, త్రిఫలాం క్షౌద్రసహితాం పిబేద్వా నవకార్షికాం. २. విసర్పొక్త మమృతాది భిష గత్రాపియోజయేత్, సితాం మధుకసం- యుక్తాం గుడ మామలకై స్సహ. ३. సగుడం దీప్యకం యస్తు ఖాదే- త్పథ్యాన్నభు న్నరః, తస్య నశ్యతి సప్తాహా దుదర్దః సర్వదేహజః. ४. సిద్ధార్థరజనీకల్కైః ప్రపున్నాడతిలై స్సహ, కటుతైలేన సంమిశ్ర మేత- దుద్వర్తనం హితం. ५. దూర్వానిశాయుతో లేపః కచ్ఛూపామావినా- శనః, క్రిమిద్రుహర శ్చైవ శీతపిత్తహరః పరః. ६. అగ్నిమంథభవం మూలం పిష్టం పీతం చ సర్పిషా, శీతపిత్తోదర్దకోఠా న్సప్తాహా దేవ నా- శయేత్. ७. కుష్ఠోక్తం చ క్రమం కుర్యా దమ్లపిత్తఘ్న మేవ చ, ఉద- ర్దోక్తాం క్రియాం చాపి కోఠరోగేశమాసతః. ८. సర్పిః పీత్వా మహా- తిక్తం కార్యం శోణితమోక్షణం.
ఆవనూనెతో తలంటికొని వేడినీళ్లు పోసికొని వాంతులను చేయవలయును. త్రిఫలాదులతో విరేచనము చేయించుట మంచిది. లేనిచో త్రిఫలములను తేనెనైనను త్రాగవలయును. విసర్పికి చెప్పిన అమృతాదియోగముల నిందునవలంబింపవలయును. మధుకము చక్కెరతోగాని ఉసిరికను బెల్లముతో గాని తినవలయును. గుడసహితమగు అజమోదను సేవించిన ఉదర్దము నశించును. దూర్వలను పసుపును నూరి లేపన చేసినచో కచ్ఛు దద్రువు పామ నశించును. అరణివేళ్లను నూరికొని నేతితో త్రాగిన శీతపిత్తాదులు ఏడుగు జాలలో నశించును. కుష్ఠుకు చెప్పిన చికిత్సలను ఆమపిత్తమును పోగొట్టెడి చికిత్సలను విస్తారముగా కోఠరోగమునందు చేయవలయును. మహాతక్తమును త్రాగి రక్తస్రావణమును చేయుటయును మంచిది.
❧ నింబపత్ర సేవనాదులు. ❧
శ్లో. నింబస్య పత్రాణి సదా ఘృతేన ధాత్రీవిమిశ్రాణ్యథ వాప యుంజ్యాత్. ९. విస్ఫోటకోఠక్షతశీతపిత్తం కండ్వస్రపిత్తం సహసాఁ చ జహ్యాత్, క్షారసింధూత్థతైలై శ్చ గాత్రాభ్యంగం ప్రయోజయేత్ .१०. గంభారికాఫలం పక్వం శుష్క ముత్స్వేదితం పునః, క్షీరేణ శీతపిత్త- ఘ్నం ఖాదితం పథ్యసేవినా. ११. తైలోద్వర్తనయోగేన యోజ్య ఏలాదికో గణః, శుష్క మూలకయూషేణ కౌలుత్థేన రసేన వా. १२. భోజనం సర్వదా కార్యం లావ తిత్తిరిజేన వా, శీతలా న్యన్నపానాని
देवनागरी लिप्यन्तरणम् (Devanagari Transliteration)
आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ४३७
श्वैत्र शस्यस्ते, त्रिफलां क्षौद्रसहितां पिबेद्वा नवकार्षिकां. २.
विसर्पोक्त ममृतादि भिष गत्रापि योजयेत्, सितां मधुकसं-
युक्तां गुड मामलकै स्सह. ३. सगुडं दीप्यकं यस्तु खादे-
त्पथ्यान्नभु न्नरः, तस्य नश्यति सप्ताहा दुदर्दः सर्वदेहजः. ४.
सिद्धार्थरजनीकल्कैः प्रपुन्नाडतिलै स्सह, कटुतैलेन संमिश्र मेत-
दुद्वर्तनं हितं. ५. दूर्वानिशायुतो लेपः कच्छूपामाविना-
शनः, क्रिमिद्रुहर श्चैव शीतपित्तहरः परः. ६. अग्निमन्थभवं
मूलं पिष्टं पीतं च सर्पिषा, शीतपित्तोदर्दकोठा न्सप्ताहा देव ना-
शयेत्. ७. कुष्ठोक्तं च क्रमं कुर्या दम्लपित्तघ्न मेव च, उद-
र्दोक्तां क्रियां चापि कोठरोगे समासतः. ८. सर्पिः पीत्वा महा-
तिक्तं कार्यं शोणितमोक्षणं.
आवनूनेतो तलंटिकौनि वेडिनीळ्ळु पोसिकौनि वांतुलनु चेयवलयुनु. त्रिफलादुलतो विरेचनमु चेयिंचुट मंचिदि. लेनिचो त्रिफलमुलनु तेनेनैननु त्रागवलयुनु. विसर्पिकि चेप्पिन अमृतादियोगमुल निंदुनवलंबिंपवलयुनु. मधुकमु चक्केरतो गानि उसिरिकनु बेल्लमुतो गानि तिनवलयुनु. गुडसहितमगु अजमोदनु सेविंचिन उदर्दमु नशिंचुनु. दूर्वलनु पसुपुनु नूरि लेपन चेसिनचो कच्छु दद्रुवु पाम नशिंचुनु. अरणिवेळ्लनु नूरिकौनि नेतिनो त्रागिन शीतपित्तादुलु एडु रोजुललो नशिंचुनु. कुष्ठुकु चेप्पिन चिकित्सलनु आमपित्तमुनु पोगौट्टेडि चिकित्सलनु विस्तारमुगा कोठरोगमुनंदु चेयवलयुनु. महातिक्तमुनु त्रागि रक्तस्रावणमुनु चेयुटयुनु मंचिदि.
❧ निंबपत्र सेवनादुलु. ❧
श्लो. निंबस्य पत्राणि सदा घृतेन धात्रीविमिश्राण्यथ वाप
युंज्यात्. ९. विस्फोटकोठक्षतशीतपित्तं कंड्वस्रपित्तं सहसाँ च
जह्यात्, क्षारसिंधूत्थतैलै श्च गात्राभ्यंगं प्रयोजयेत् .१०.
गंभारिकाफलं पक्वं शुष्क मुत्स्वेदितं पुनः, क्षीरेण शीतपित्त-
घ्नं खादितं पथ्यसेविना. ११. तैलोद्वर्तनयोगेन योज्य
एलादिको गणः, शुष्क मूलकयूषेण कौलुत्थेन रसेन वा. १२.
भोजनं सर्वदा कार्यं लाव तित्तिरिजेन वा, शीतला न्यन्नपानानि
438 चक्रदत्त—५१. आम्लपित्ताधिकारमु.
बुद्ध्वा दोषगतिं भिषक्. 13. उष्णानि वा यथाकालं शीतपित्ते प्रयोजयेत् .
एल्लप्पुडुनु वेपाकुलनु नेतिथोఁगानि उसिरिकतोఁगानि कलिपितिनिनचो विस्फोतकमु कोष्ठु शीतमु शीतपित्तमु गज्जि मुन्नगुनविनशिंचुनु. पंडिनगुम्मुडु नेंडिंचि पालतोतिनिन शीतपित्तमुलु नशिंचुनु. एलादि गणपुटौषधमुलनु तैलमुतो नलुगुपेट्टवलयुनु. एंडिनमुनఁग कायल रसमुतोఁकानि उलवलकषायमुतोगानि तित्तिरिपक्षिमांसपु रसमुतोఁगानि भुजिंपवलयुनु. दोषमुलनु चक्कఁगा नेऴिगि शीतलमुलुगानि उष्णमुलुगानि यैन यन्नपानमुलनु शीतपित्तरोगमुल ननुसरिंचि वैद्युఁडु पेट्टिंचुचुंड वलयुनु.
इट्लु चक्रदत्तयंदु उदर्थकोष्ठ शीतपित्ताधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु.
५१. आम्लपित्ताधिकारमु.
आम्लपित्तमुनकु सामान्योपायमुलु.
श्लो. वान्तिं कृत्वाम्लपित्तेतु विरेकं मृदु कारयेत्, सम्यग्वान्तिविरिक्तस्य सुस्निग्ध स्यानुवासनं. 1.
आस्थापनं चिरोद्भूते देयं दोषाद्यपेक्षया, क्रियाशुद्धस्य शमनी ह्यनुबंधव्यपेक्षया. 2.
दोषसंसर्गजे कार्या भेषजाहारकल्पना, ऊर्ध्वगं वमनेर्धीमा नधोगं रेचनै र्हरेत्. 3.
तिक्तभूयिष्ठ माहारं पानं वापि प्रकल्पयेत्, यवगोधूमविकृती स्तीक्ष्णसंस्कारवर्जिताः. 4.
यथास्वं लाजसक्तू न्वा सीता न्मधुयुता न्पिबेत्, निष्कषायपक्वपथ्या, क्वाथ स्त्रीसुगंधिमधुयुतः पीतः, अपनयति चाम्लपित्तं यदि भुंक्ते मुद्गयूषेण. 5.
कफपित्तवमीकंडुज्वरविस्फोटदाहहा, पाचनो दीपनः क्वाथः शृंग बेरपटोलयोः. 6.
पटोलं नागरं धान्यं क्वाथयित्वा जलं पिबेत्, कंडूपामा र्तिशूलघ्नं कफपित्ताग्निमांद्यजित्. 7.
पटोलविश्वामृतरोहिणीकृतं, जलं पिबे त्तिक्तकोहृद्यै तु, शूल भ्रमा रोचक वह्निमांद्य दाहज्वरच्छर्दिनिवारणं तत्. 8.
यवकष्णापटोलानां क्वा
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 439
ధం క్షౌద్రయుతం పిబేత్, నాశయే దమ్లపిత్తం చ అరుచిం చ వమిం తథా. 9.
అమ్లపిత్తమునకు వాంతులను చేయించి పిమ్మట మృదువుగా విరేచనముల నీయవలయును. చిరోద్భూతమగు దానియందు దోషాదులకంటె నెక్కుడుగా నాస్థాపనఁ జేయవలయును. దోషసంసర్గజములగు వానికి ఔషధమును ఆహారమును కల్పింపవలయును. ఊర్ధ్వగతమైన ఆమ్లపిత్తము వాంతులచేతను అధోగతమైన ఆమ్లపిత్తమును విరేచనములచేతను పోగొట్టవలయును. తిక్తములగు నాహారములను కల్పింపవలయును. పొట్టుతీసిన యవలు అడ్డసరము ఉసిరిక వీటికషాయములో లవంగపుపట్ట ఏలకులు జాపత్రి వీటిచూర్ణమును తేనెను వేసికొనిత్రాగి ముద్గయూషమును భుజించినచో ఆమ్లపిత్తము నశించును. అల్లము పటోలము వీటికషాయము పాచనము దీపనము నగును. పటోల శొంఠి ధనియములు వీటికషాయమును త్రాగినచో పాన శూల మున్నగునవి నశించును. పటోలము శొంఠి వారాహీ కంద వీటికషాయమును పిత్తకఫాధిక్యతయందును ఆమ్లపిత్తమునందును త్రాగిన శూల భ్రమ మున్నగునవి నశించును. యవలు పిప్పళ్లు పటోలము వీటికషాయములో తేనెను వైచికొని త్రాగిన ఆమ్లపిత్తము అరుచి మున్నగునవి నశించును.
వాసాదశాంగము.
శ్లో. వాసామృతాపర్వటకనింబభూనింబమార్కవైః, త్రిఫలాకులకైః క్వాథః సక్షౌద్ర శ్చామ్లనాశనః. 10.
ఫలత్రికం పటోలం చ తిక్తాక్వాథః సితాయుతః, పీతః క్లీతకమధ్వాక్తో జ్వరచ్ఛర్ద్యమ్లపిత్తజిత్. 11.
పథ్యాభృంగరజః చూర్ణం యుక్తం జీర్ణగుడేన తు, జయే దమ్లపిత్తజన్యాం ఛర్ది మన్నవిదాహజాం. 12.
అడ్డసరము తిప్పతీగె పిత్తపాపడ వేప నేలవేము గుంటకలగరాకు త్రిఫలములు పటోలము వీటికషాయములో తేనెను కలిపి త్రాగిన నామ్లపిత్తములు నశించును. త్రిఫలములు పటోలము కటుకరోహిణి వీటికషాయములో చక్కెర మధుకము తేనె వేసికొనిత్రాగినను అమ్లపిత్తములు జ్వరములు నశించును. కరక్కాయలు గుండకలగరచూర్ణమును ప్రాతబెల్లముతో తినిన పిత్తజమగు విదాహము ఛర్ది మున్నగునవి నశించును.
వాసాదిగుగ్గులు.
శ్లో. వాసానింబపటోలత్రిఫలాశనయానయోజితో జయతి, అధికకఫామ్లపిత్తం ప్రయోజితో గుగ్గులుః క్రమేణ, ఛిన్నాఖదిరయష్ట్యాహ్వ
४४० चक्रदत्त—२१. आम्लपित्ताधिकारमु.
दार्व्यम्भो वा मधुद्रवं. १३. सद्राक्षा मभयां खादे त्सक्षौद्रां सगुडां च तां, कटुकासितावलेह्यः पटोल विश्वं च क्षौद्रसंयुक्तं, रक्तस्रुतौ च युक्त्या वा खंडकूष्मांडकं श्रेष्ठं. १४. पटोलधान्याक महौषधाब्दैः कृतः कषायो विनिहन्ति शीघ्रं, मंदानलं पित्तबलासदाह च्छर्दि ज्वरामानिलशूलरोगान्. १५. छिन्नोद्भवानिंबपटोलपत्रंपलत्रिकं सुक्वथितं सुशीतं, क्षौद्रान्वितं पित्त मनेकरूपं सुदारुणं हन्ति हि चाम्लपित्तं. १६.
अड्डसरमु निंबमु पटोलमु त्रिफलमुलु आशन वीटितो गुग्गुलुमुनु चेर्चि सेविंचिन आम्लपित्तमुनु पोगोट्टुनु. तिप्पतीगे काचु मधुकमु म्रानिपसपु वीटिकषायमुनंदु तेनेनु वैचिकोनि त्रागिननु द्राक्ष करक्कायलनु तेने बेल्लमुलतो गानि सेविंचिननु मंचिदि. अत्ले पटोलमुनु शोंतिनि तेनेलो कलिपिकोनि तिनिन रक्तस्रावमुलकु मंचिदि. पटोलमु धनियामुलु शोंति तुंगमुस्तेलु वीटिकषायमु अग्निमांद्यादुलनु पोगोट्टुनु. तिप्पतीगे निंबमु पटोलमु वीटिनि १२ तुलमुल कषायमुनुचेसि चल्लार्चि तेने वैचिकोनि त्रागिन ननेकविधमुलगु नाम्लपित्तमुलनु पोगोट्टुनु.
—• पटोलादिकषायमुलु. •—
श्लो. पटोल त्रिफला निंब श्रुतं मधुयुतं पिबेत्, पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहशूलोपशांतये. १७. सिंहस्यामृतमंदाकी क्वाथं पीत्वा समाक्षिकं, आम्लपित्तं जयेज्जंतुः कासं श्वासं ज्वरं वमिं. १८. वासाघृतं तिक्तघृतं पिप्पलीघृत मेव च, आम्लपित्ते प्रयोक्तव्यं गुडकूष्मांडकं तथा. १९. पक्तिशूलापहो योगा स्तथा खंडामलक्यपि, पिप्पलीमधुसंयुक्ता चाम्लपित्तविनाशिनी. २०. जंबीरस्ररसः पीतः सायं हन्त्यम्लपित्तकं, गुडपिप्पलीपथ्याभि स्तुल्याभि र्मोदकः कृतः. २१. पित्तश्लेष्मापहः प्रोक्तो मंदमग्निं च दीपयेत्, हिंगुं च कतकफलानि चिंचात्वचोद्भूतं च पुटदग्धं. २२. शमयति तदम्लपित्त मम्लभुजो यदि यथोत्तरं.
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 441
ద్విగుణం, కాంతా పాత్రే వరాకల్కో వ్యుషితోఽభ్యాసయోగతః,
సితాక్షౌద్రసమాయుక్తః కఫపిత్తహర స్స్మృతః. 23.
చేదుపొట్ల త్రిఫలములు నింబము వీతికషాయములో తేనెను వేసికొని త్రాగిన పిత్తము కఫము జ్వరము మున్నగునవి శాంతించును. అడ్డసరము వారాహీకంద పెద్దవాకుడు వీతికషాయమును తేనెతో త్రాగిన శాంతించును. బెల్లము పిప్పళ్లు కరక్కాయలు వీటినినూరి మాత్రలనుకట్టి తినినను పిత్తకఫములు నశించును. ఇంగువ చిల్లగింజలు చింతబీజము నేయి వీటిని పుటపాకముచేసి యథోత్తరముగా నష్టునును భుజించువారు భుజించిన ఆమ్లపిత్తము హరించును. కాంతలోహపాత్రములో త్రిఫలాకషాయమును రాత్రియంతయు నుంచి చక్కెరను తేనెను చేర్చికొని సేవించిన మంచిది.
పంచనింబాదిచూర్ణము.
శ్లో. ఏకోంశః పంచనింబానాం ద్విగుణో వృద్ధదారకః, సక్తు రశగుణో దేయః శర్కరామధురీకృతః. 24.
శీతేన వారీణా పీతః శూలం పిత్తకఫోత్థితం, నిహన్తి చూర్ణం సక్షౌద్ర మమ్లపిత్తం సుదారుణం. 25.
పంచనింబములు ఒకపాలు బొద్దికూర రెండుపాళ్లు సత్తు పదిపాళ్లు పొడిచేసి చక్కెరకలిపి చల్లనినీటితో త్రాగిన పిత్తకఫములు నశించును. తేనెతో త్రాగిన భయంకరములగు నామ్లపిత్తములు నశించును.
లోహకిట్టాదిధాతుశోధనములు.
శ్లో. ఆశు భక్తోదకైః పిష్టా భ్రమికం తత్ర సుస్థితం, కందమార్గాస్థిసంహార ఖండకర్ణరసై ర్దథ. 26.
తండులీయ చ శాలిం చ కాలమారిషజేన చ, వృశ్చీరబృహతీభృంగ లక్ష్మణా కేశరాజజైః. 27.
శేషాణాం భావనల కుర్యా త్పుటం చానేకశో భిషక్, యావన్నిశ్చంద్రకం తత్స్యా చ్ఛుద్ధి రేవం విధాయ సః,
స్వర్ణమాక్షికశాలిం చ ధ్మాతం నిష్పాపితం జలే. 28.
త్రిఫలేథ విచూర్ణ్యైవం లౌహం కాంతాదికం పునః. 29.
బృహత్కంటకరీ కర్ణత్రిఫలావృద్ధదారజైః, మాణకండాస్థిసంహార శృంగబేరభవై రసైః. 30.
దశమూలీముండతీకా తాలమూలీసముద్భవైః, పుటితం సాధు యత్నేన శుద్ధి మేవ మయో వ్రజేత్. 31.
వశిరం శ్వేతవాట్యాలం మధుపర్ణీ మయూరకం, తండులీయం చ వర్షాహ్వం దత్వా థ శో
56
442 चक्रदत्त—५१. आम्लपित्ताधिकारमु.
...र्ध्वमेव च। ३२। पाक्यं सजीर्ण मण्डूरं गोमूत्रेण दिनत्रयं,
अन्तर्बाष्प मुदग्धं च तथा स्थाप्यं दिनत्रयं। ३३। विचूर्णितं
शुद्धि रियं लोहकिट्टस्य दर्शिता, जयं त्यावर्धमानस्य आर्द्र
कस्य रसेन तु। ३४। वायस्या श्चानुपूर्व्यैवं मर्दनं रस
शोधनं, गन्धकं नवनीताख्यं क्षुद्रितं लोहभाजने। ३५। त्रि
धा चण्डातपे शुष्कं भृङ्गराजरसाप्लुतं, ततो वह्नौ द्रवी
भूतं त्वरितं वस्त्रगालितं। ३६। यत्ना द्भृङ्गरसे क्षिप्तं
पुनः शुष्कं विशुध्यति।
कलिकडुगुतो नभ्रकमुनूरि युञ्चि माणकन्दनु आमुदमु लवङ्गपुपट्ट
वीटि रसमुनु एऱ्ऱगलिजेरु गुण्टकलगर वीटितो माटिमाटिकि भावनचेसि पुटमुवेय
वलयुनु। चन्द्रुडु प्रकाशिम्पनन्तवऱकुनु दीनिनि पक्वमु चेयवलयुनु। इट्लु
लोहमुनु शुद्धिचेयगावलयुनु।
☛•• क्षुधावतीगुटिक. ••☚
श्लो. गगना द्विपलं चूर्णं लोहस्य पलमात्रकं। ३७।
लौहकिट्टपलार्थं च सर्व मेकत्र संस्थितं, मण्डूकपर्णीवशिरताल
मूलीरसैः पुनः। ३८। वरीभृङ्गकेशराज कालमारिषजै रथ, त्रि
फलाभ द्रमुस्ताभिः स्थालीपाका द्विचूर्णितं। ३९। रसगन्धकयोः
कर्षौ प्रत्येकं ग्राह्य मेकतः, तन्मर्दना च्छिराश्लेषणे यत्नतः
कज्जलीकृतं। ४०। वचा चव्येयमानीच जीवकेशरपुष्पिका, व्योषं
मुस्तंविडङ्गंच ग्रन्थिकं खरमञ्जरी। ४१। त्रिवृता चित्रकोदन्ती
सूर्यावर्तो सित स्तथा, भृङ्गमाणककन्द श्च खण्डकर्णक एव
च। ४२। दण्डोत्पला केशराजकालावकडकोपिच, एषा मर्धपलं
ग्राह्यं पटुघुष्टं सुचूर्णितं। ४३। प्रत्येकं त्रिफलाया श्चै
पलार्थं पल मेव च, एतत्सर्वं समालोड्य लोहपा
त्रे तु भावयेत्। ४४। आतपे दण्डसंघुष्ट मार्द्रिकस्य रसै स्त्रि
धा, तद्रसेन शिलापिष्टं गुटिकां कारये द्भिषक्। ४५। बदरा
स्थि निभां शुष्कां सुनिगुप्तां निधापयेत्, त त्प्रात र्भोजना
दा तु सेवितं गुटिकात्रयं। ४६।
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 443
అమ్లోదకానుపానం చ హితం మధురవర్జితం, దుగ్ధం చ నారికేళం చ వర్జనీయం విశేషతః. 47. భోజ్యం యథేష్ట మిష్టం చ వారిభక్తామ్ల కాంజికం, హం త్యమ్లపిత్తం వివిధంశూలం చ పరిణామజం. 48. పాండు రోగం చ గుల్మం చ శోధోదరగుదామయాన్, యక్ష్మాణం పంచకాసాం శ్చ మందాగ్నిత్వ మరోచకం. 49. ప్లీహానం శ్వాస మానాహ మామ వాతం సుదారుణం, గుడి క్షుధావతీ సేయం విఖ్యాతా రోగనాశినీ. 50.
అభ్రధాతుచూర్ణమును 2 పలములు లోహము 1 పలము లోహమలము అరపల మువీటినొకచోటుననుంచి మంజిష్ఠను ఏనుగుపిప్పలి మసలి వీటినిరసముతీసి యుంచుకొని పిల్లిపీచర గుంటక లగర నీలి వీటినిరసముతీసి పిమ్మట త్రిఫలములు తుంగముస్తెలు భద్రముస్తె లు వీటితోస్థాలీపక్వముతో చూర్ణముచేసి పాదరసము గంధకము నొక్కొక్కతులము కలపవలయును. రాతిఖల్వములో దీనిని చక్కగా నూరి కాటుకవలె చేయవలయును. వస చవ్యము వామము జీవకము సోంపు శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు తుంగముస్తెలు వాయువిడంగములు పిప్పలిమూలము తులసి తెల్ల తెగడ చిత్రమూలము దంతి గంటుభారంగి వెలగ మానకంద సహదేవాకు నల్ల తెగడ వీటిని అరపలమరపలము చొ॥ చూర్ణముచేసి గుడ్డతో వస్త్రకాలితము బట్టవలయును. మఱియును కరక్కాయలు తాడి ఉసిరిక వీటిని ప్రత్యేకముగా రెండేసి నాల్గేసితులముల చొప్పునచూర్ణించి అన్నిటిని లోహపాత్రము నందు భావనచేసి మూడుమారులు కిలియంబెట్టవలయును. ఎండలో అల్లమును కట్ట తో నలగబొడిచి ఆరసముతో రాతిపైని నూరి మాత్రలను కట్టవలయును. రేగు గింజంతగాకట్టి ఎండించియుంచుకొని ప్రతిదినమును ప్రాతః కాలమునందు . మూడుమాత్రల చొ॥ సేవింపవలయును. ఆమ్లరసము ననుపానము చేసికొని మధురపదార్థములను త్యజింపవలయును. ఇయ్యది అనేకవిధములగు ఆమ్లపిత్తములను ఉదరరోగాదులను పోగొట్టును.
— జీరకఘృతము. —
శ్లో. విష్ట్వా౭జాజీం సధాన్యాకం ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్, కఫ పిత్తారుచిహరం మందానిలవమిం జయేత్ . 51.
జీలకఱ్ఱను ధనియములను నూరి 16 పలములనేతిని పక్వముచేసి సేవించిన కఫ పిత్తారుచులు మానును. మందాగ్నిని ఛర్దిని ఇది పోగొట్టును.
— పటోలశుంఠీ ఘృతము. —
శ్లో. పటోలశుంఠ్యోః కల్కాభ్యాం కేవలం కులకేన వా, ఘృతప్రస్థం విపక్తవ్యం కఫపిత్తహరం పరం. 52.
441 చక్రదత్త—౫౧. ఆమ్లపిత్తాధికారము. ४४१ चक्रदत्त—५१. आम्लपित्ताधिकारमु.
पटोलमुनु शोंठिनि कल्कमु लनु चेसि 16 पलमुल नेयिनि पक्वमुचेसि सेविंचिन कफपित्तमुलु नशिंचुनु.
❖ पिप्पलीघृतमु ❖
श्लो.
पिप्पलीक्वाथकल्केन घृतं सिद्धं मधुप्लुतं पिबेत्तत्प्रातरुत्थाय आम्लपित्तनिवृत्तये ॥ ५३ ॥
तात्पर्यमु:
पिप्पळ्ळ कषायमुल कल्कमुलो नेतिनि सिद्धमुचेसि प्रॊद्दुटि पूट तेनेनु कलिपिकॊनि त्रागिनचो आम्लपित्तमुलु नशिंचुनु.
❖ द्राक्षाद्यघृतमु ❖
श्लो.
द्राक्षामृताशक्रपटोलपत्रैः सोशीरधात्रीघनचन्दनैश्च ।
त्रायन्तिकापद्मकिरातधान्यैः कल्कैः पचेत्सर्पिरुपेतमेभिः ॥ ५४ ॥
युञ्जीत मात्रां सह भोजनेन सर्वर्तुपानेऽपि भिषग्विद्ध्यात् ।
बलासपित्तं ग्रहणीं प्रवृद्धां कासाग्निसादं ज्वरमम्लपित्तम् ॥ ५५ ॥
सर्वं निहन्याद्द्भुतमेतदाशु सम्यक्प्रयुक्तं ह्यमृतोपमं च ॥
तात्पर्यमु:
द्राक्ष, तिप्पतीगे, कोडिसेपाल, पटोलमु, वट्टिवेळ्लु, उसिरिक, तुंगमुस्ते, चन्दनमु, कटुकरोहिणि, पद्माक्षमु, नेलवेमु, धनियामुलु वीनिकल्कमुतो नेतिनि चेर्चि पक्वमुचेसि भोजनसमयमुलन्दु दीनिनि प्रयोगिंपवलयुनु. इय्यदि कफपित्तादि रोगमुलनु अन्निटिनि नशिंपजेयुनु.
❖ शतावरीघृतमु ❖
श्लो.
शतावरीमूलकल्कं घृतप्रस्थं पयस्समम् ।
पचेत्स्नेहद्वग्निना सम्यक् क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥ ५६ ॥
नाशयेदम्लपित्तं च वातपित्तोद्भवान् गदान् ।
रक्तपित्तं तृषां मूर्च्छां श्वाससन्तापमेव च ॥ ५७ ॥
तात्पर्यमु:
शतावरीकल्कमुनु जलमुनु समानभागमुलुगा चेर्चि 16 पलमुल नेयि नालुगुरेट्ल पालु कलिपि सन्ननिसेगनु पक्वमुचेयवलयुनु. इय्यदि आम्लपित्तमुनु, वातपित्तमुलवलन पुट्टिन रोगमुलनु, रक्तपित्तमुनु, दप्पि, मूर्च्छलनु, श्वासमुनु, संतापमुलनु नशिंपजेयुनु.
इट्लु चक्रदत्तमुन्दु आम्लपित्ताधिकारप्रकरणमु मुगिसेनु.
५२. विसर्पविस्फोटाधिकारमु।
विसर्पिविस्फोटमुलकु उपायमुलु।
श्लो. विरेकवमनालेपसेचनासृग्विमोक्षणैः, उपाचरेद्यथा दोषं विसर्पानविदाहिभिः ॥ १ ॥
पटोलपिचुमर्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन च, विसर्पे वमनं शस्तं तथैवेन्द्रयवैस्सह ॥ २ ॥
त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतया सह, प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं विसर्पज्वरशान्तये ॥ ३ ॥
रसमामलकानां वा घृतमिश्रं प्रदापयेत्, तृणवर्ज्यं प्रयोक्तव्यं पञ्चमूलचतुष्टयम् ॥ ४ ॥
प्रदेहसेकसर्पिर्भिर्विसर्पे वातसम्भवे ॥
विरेचनमुलु वमनमुलु लेपनमुलु सेचनमुलु रक्तस्रावमुलु मुन्नगुवानिनि, दोषानुसारमुगा विसर्पसविदाहकरमुलगु चिकित्सलनु चेयवलसिनदि। पटोलमु निंबमु पिप्पलि उम्मेत्त वीनिमूलमुन विसर्पिरोगमुनन्दु वमनमु चेयिंचुट मंचिदि। त्रिफलारसमुतोनि तेल्लतेगडतोनि विरेचनमुलकै घृतमु निच्चुट मंचिदि, दीनिचे विसर्पज्वरमुलु नशंचुनु। लेनिचो उसिरिकरसमुलो नेतिनिकलिपि प्रयोगिंपवलयुनु। लेनिचो तृणपञ्चकवर्जितमगु पञ्चमूलकचतुष्टयमुनैननु ईयवलयुनु। वातमुवलनఁबुट्टिन विसर्पमुलकु लेपमुलु सेचनमुलतो चिकित्सलनु चेयఁगावलयुनु।
वातमुनन्दु कोष्ठमुनुन्नगु चिकित्सलु।
श्लो. कुष्ठं शताह्वा सुरदारुमुस्ता वाराही कुस्तुम्बुरु कृष्णगन्धाः,
वातेऽर्कमशार्गलाश्च योज्याः सेकेषु लेपेषु तथा घृतेषु ॥ ५ ॥
प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा पद्मकोशीरचन्दनैः,
सयष्टीन्दीवरैः पित्ते क्षीरपिष्टैः प्रलेपयेत् ॥ ६ ॥
कशेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्राः सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च,
वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः ॥ ७ ॥
प्रदेहाः परिषेकाश्च शस्यन्ते पञ्चवल्कलैः,
पद्मकोशीरमधुकचन्दनैर्वा ॥
४४६ चक्रदत्त—५२. विसर्पविस्फोटाधिकारमु.
...प्रशस्यते। ८। पित्ते तु पद्मिनीपङ्कं पिष्टं वा शङ्खशैवलं, गुन्द्रा- मूलं तु शुक्ति र्वा गैरकं वा घृतान्वितम्। ९। न्यग्रोधपादा गुन्द्रा च कदलीगर्भ एव च, बिसग्रन्थिक लेपः स्या च्छतधौतघृताप्लुतः। १०। हरेणवो मसूरा श्च मुद्गा श्चैव सशालयः, पृथक्पृथक्प्रदेहाः स्युः सर्वैर्वा सर्पिषासह। ११। द्राक्षारग्वधकाश्मर्य त्रिफलैरण्डपीलुभिः, त्रिवृद्धरीतकीभि श्च विसर्पे शोधनं हितम्। १२।
कोष्ठु पिल्लीपीचर देवदारुवु तुंगमुस्तेलु वागाहीकंद नेपाळपुवित्त्तुलु धनियामुलु मुनग ताडिशपत्री नीलि गोरिंट वीटिनन्निटिनूरि नेतिंतोचेर्चि सेकालेपमुलु चेयवलयुनु. कमलमुलु मंजिष्ट पद्माक्षमु वट्टिवेळ्ळु चंदनमु मधुकमु नल्लकमलमुलु वीटिनि पालतो नूरि विसर्पिकि लेपनचेयवलयुनु. कसेरुवु शृङ्गाटकमु कमलमुलु भद्रमुस्तेलु सेवंति तेल्लकमलमुलु वीटिनि नूरि वडियंगट्टि नेतिंतो पित्तविसर्पुलकु लेपनचेयुट मंचिदि. इत्ले पंचवल्कलमुल लेपनसेकमुलुनु हितकरमुलु. पद्माक्षमु वट्टिवेळ्ळु मधुकमु चंदनमु नेतीतोलेपनचेसिननु श्रेष्ठमे. पित्तविसर्पियंदु कमलपु बुरदनु गानि शंखुमुनुगानि नूरि लेपननु चेयवलयुनु. मट्टियूडलु ज़ॊल्ल अऱटि पॊट्ट कमलनाळमु वीटिनि नूरि नुरुमाटुलु वडियंगट्टिन नेतिलॊ कलिपि लेपनचेय वलयुनु. रेणुकबीजमुलु नल्लतेगड पेसलु शालिधान्यमु वीटिनि वेरुवेरुगा सममुगा नेतिलॊकलिपि नूरि लेपनचेयवलयुनु. द्राक्ष अम्लवेतमु ज़ेल गुम्मुडु त्रि फलमुलु एरंडमु पीलुवु तेल्लतेगड करक्कायलु वीटितो शोधनचेयुट विसर्पिरोगमुलकु मंचिदि.
— खदिर लेपादुलु —
श्लो. गायत्रीसप्तपर्णाब्दवारग्वधदारुभिः, कुटन्नटैश्चवैलेपो विसर्पे श्लेष्मसंभवे। १३। अजाश्वगंधासरलाधकाललैकेशिका वा पृथग्वाजशृङ्गी, गोमूत्रपिष्टो विहितः प्रदेहो हन्या द्विसर्पं कफजं सुशीघ्रम्। १४। मदनं मधुकं निम्बं वत्सकस्य फलानि च, वमनं च विधातव्यं विसर्पे कफसंभवे। १५। त्रिफलापद्मकोशीर समंगाकरवीरकं, फलमूल मनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पहा। १६। आरग्वधस्य पत्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः, शिरीषपुष्पकामाची हिता लेपावचूर्णनैः। १७।
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము — 447
కాచు ముయ్యాకు సొన్నతుంగముస్తెలు అడ్డసరము తేలచెక్క దేవదారువు భద్రముస్తెలు వీటిని లేపనచేసిన శ్లేష్మవిసర్పలకు మంచిది. కరడగొండి అశ్వగంధ తెల్లతెగడ నల్లతెగడ వీటిని గోమూత్రముతోనూరి చల్లని దానినే లేపనచేసిన విసర్పః శమించును. ఉమ్మెత్త మధుకము నింబము కొడిసెపాల విత్తులు వీటితో వమనములు చేయించుట విసర్పకి హితము. త్రిఫలములు పద్మాక్షము పట్టివేళ్లు మజ్జిద్దము గన్నేరు వీటిలేపము కఫవిసర్పని పోగొట్టును. తేలపత్రములు వింగిచెక్క ఉరిసెనపూవులు కాకమాచి వీటితో లేపనములను అవచూర్ణములను చేయింపవలయును.
❖ నవకషాయగుగ్గులుః / नवकषायगुग्गुलुः ❖
श्लो.
मुस्तारिष्टपटोलानां क्वाथः सर्वविसर्पजित् ।
धात्रीपटोलमुद्गाना मथवा घृतसंप्लुतः ॥ १८ ॥
अमृताविषपटोलं निम्बकल्कै रुपेतं
त्रिफलखदिरसारं व्याधिघातं च तुल्यम् ।
क्वथित मिद मशेषं गुग्गुलो र्भागयुक्तं
जयति विषविसर्पा न्कुष्ठ मुष्टादशाख्यान् ॥ १९ ॥
(శ్లో. ముస్తారిష్టపటోలానాం క్వాథః సర్వవిసర్పజిత్, ధాత్రీపటోలముద్గానా మథవా ఘృతసంప్లుతః. 18. అమృతావిషపటోలం నింబకల్కై రుపేతం త్రిఫలఖదిరసారం వ్యాధిఘాతం చ తుల్యం, క్వథిత మిద మశేషం గుగ్గులో ర్భాగయుక్తం, జయతి విషవిసర్పా న్కుష్ఠ ముష్టాదశాఖ్యాన్. 19.)
తాత్పర్యము:
తుంగముస్తెలు నింబము పటోలము వీటి కషాయము విసర్పరోగములనన్నిటిని పోగొట్టును. ఉసిరిక పటోలము ముద్గక్వాథము దీనిని నేతితో చేర్చి వర్తిజేసిన విసర్పలు నశించును. వారాహీకంద అమృతవిషము పటోలము తుంగముస్తెలు ముయ్యాకుపొన్న కాచు వేపఆకులు పసపు మ్రానిపసపు వీటినినూరి లేపన చేసినచో విషములు విసర్పలు కుష్ఠులు విస్ఫోటములు గజ్జి శీతపిత్తము జ్వరము మున్నగునవి నశించును.
❖ అమృతాదిక్వాథము / अमृतादिक्वाथम् ❖
श्लो.
अमृतवृषपटोलं मुस्तकं सप्तपर्णं
खदिरग मसितनेत्रं निम्बपत्रं हरिद्रे ।
विविधविषविसर्पा न्कुष्ठविस्फोटकण्डू
रपनयति मसूरीं शीतपित्तं ज्वरं च ॥ २० ॥
पटोलामृतभूनिम्ब वासकारिष्ट पर्वटैः ।
खदिराब्दयुतैः क्वाथो विस्फोटा र्तिज्वरापहः ॥ २१ ॥
(శ్లో. అమృతవృషపటోలం ముస్తకం సప్తపర్ణం ఖదిరగ మసితనేత్రం నింబపత్రం హరిద్రే, వివిధవిషవిసర్పా న్కుష్ఠవిస్ఫోటకండూ రపనయతి మసూరీం శీతపిత్తం జ్వరం చ. 20. పటోలామృతభూనింబ వాసకారిష్ట పర్వటైః, ఖదిరాబ్దయుతైః క్వాథో విస్ఫోటా ర్తిజ్వరాపహః. 21.)
తాత్పర్యము:
తిప్పతీగె వృషము పటోలము తుంగముస్తెలు ముయ్యాకుపొన్న ఖదిరము నల్లవేతసము వేపాకు పసపు మ్రానిపసపు వీటికషాయము అన్నివిధములగు విషములను విసర్పములను విస్ఫోటములను గజ్జిరోగములను మసూరికారొగములను శీతపిత్తములు జ్వరములు మున్నగువానిని నశింపజేయును. పటోలము తిప్పతీగె నేలవేము అడ్డసరము అరిష్టము పిత్తపాపడ కాచు తుంగముస్తెలు వీటిని కషాయము చేసి సేవించినచో విస్ఫోటాదిపీడలను జ్వరములను నశించును.
448 चक्रदत्त—५२. विसर्पविस्फोटाधिकारमु.
•[ पटोलादिकषायमुलु. ]•
श्लो. पटोलत्रिफलारिष्टगुडूचीमुस्तचन्दनैः, समूर्वारोहिणीपाठा रजनी सदुरालभा. 22.
कषायं पायये देतच्छ्लेष्मपित्तज्वरापहं, कण्डूत्वग्दोषविस्फोट विषवीसर्पनाशनं. 23.
भूनिम्ब वासा कटुका पटोल फलत्रिका चन्दननिम्बसिद्धः. विसर्प दाह ज्वर वक्त्रशोष विस्फोट तृष्णा वमिनु त्कषायः. 24.
सकफे पित्तयुक्ते तु त्रिफलां योजये त्तुरैः, दुरालभां पर्पटकं पटोलं कटुकां तथा. 25.
सोष्णं गुग्गुलुसम्मिश्रं पिबे द्व्या खदिराष्टकं, कुण्डलीपिचुमर्दांबु खदिरेन्द्रयवांबु ना. 26.
विस्फोटं नाशय त्याशु वायु र्जलधरा निव, चन्दनं नागपुष्पं च तण्डुलीयकशारिके. 27.
शिरीषवल्कलं जातीलेप स्स्यात् सर्वदाहनाशनः, शुकतरुनतमांसी रजनीपद्माच तुल्यानि. 28.
पिष्टानि शीततोयेन लेपनात्सर्वविस्फोटै, शिरीषमूलमञ्जिष्ठा चव्यामलकयष्टिकाः. 29.
सजातीपल्लवक्षौद्रा विस्फोटै कवलग्रहः, शिरोरोडुम्बरोजम्बू सेकालेपनयोर्हिताः. 30.
श्लेष्मातकत्वचोवापि प्रलेपाश्चोद्वर्तने हिताः. 31.
शिरीषयष्टी नतचन्दनैल मांसाहरिद्राद्वयकुष्ठवालैः, लेपो दशांगः सघृतः प्रदिष्टो विसर्पकण्डूज्वरशोथहारी. 32.
शिरीषकोशीर नागाह्व हींस्राभि र्लेपना द्द्रुतं, विसर्पविविस्फोटाः प्रशाम्यन्ति न संशयः. 33.
पटोलमु त्रिफलमुलु वेप तिप्पतीगे ई १० मुस्तैलु चन्दनमु चागफलमु करक्कायलु अगरुशोण्ठि पसपु दूरगोण्डि वीटिकषायमुनु त्रागवलयुनु. इय्यदि कफमु पित्तज्वरमु भुज विस्फोटनु विषमुलु विसर्पमुलु नशिम्पजेयुनु.
नेलवेमु अड्डसरमु कटुकरोहिणी पटोलमु त्रिफलमुलु चन्दनमु निम्बमु वीतितो सिद्धमुचेसिन कषायमु विसर्पमुलनु दाहमुलनु ज्वरमुलनु मुखशोषलनु स्फोटमुलनु नशिम्पचेयुनु. कफपित्तपु विसर्पमुलयन्दु गुग्गुलुमुतो त्रिफलमुलनु सेविम्पवलयुनु. चागफलमु पित्तपापड पटोलमु कटुकरोहिणी वीटिकषायमुनु त्रागिननु तिप्पतीगे निम्बमु कुरुवेरु काचु कोडिसेपाल वीटिकषायमुनु त्रागिननु विस्फोटमुलु नशिञ्चुनु.