चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ४६५

शुङ्गाः पद्मस्य केसरं, द्वेपञ्च मूलसहितैः कषायैः पलिकैः पृथक्. ६१. जलाढकं विपक्तव्यं पादशेष मथोद्धरेत्, मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षा पतङ्गं मधु यष्टिका. ६२. कर्षप्रमाणै रेतैस्तु तैलस्य कुडवं तथा, अजाक्षीरं तद्द्विगुणं शनै र्मृद्वग्निनापचेत्. ६३. सम्यक्पक्वं परं ह्येतन्मुखवर्ण प्रसादनम्, नीलिकापिडकाव्यङ्गा नभ्यङ्गा देव नाशयेत्. ६४. सप्तऱात्र प्रयोगेण भवे त्काञ्चन सन्निभम्, कुङ्कुमाद्य मिदं तैल मश्विभ्यां निर्मितं पुरा. ६५.

केसरि चन्दनमु लक्क मञ्जिष्ठमु यष्टिमधुकमु कालीयकमु वट्टिवेळ्लु पद्माक्षमु नल्लाल्वलु मट्टियूडलु जुव्विचिगुळ्लु कमल किञ्जल्कमुलु वीटि नन्निटिनि ओक्कोक्क पलमु चोप्पुन तेच्चि दशमूलमुलनु ६४ पलमुल नीटितो कषायमुगा गाचि दानिलो पैयौषधमुलनु कलपवलयुनु. तरुवात मञ्जिष्ठमु अतिमधुरमु लक्क पतङ्गमु यष्टिमधुकमु वीटिनि पावुपलमुचोप्पुन तीसिकोनि कल्कमुनु चेसि नालुगुपलमुल तैलमुनु चेर्चवलयुनु. अयिदुपलमुल मेकपालुनु ई क्वाथमुलो कुम्पवलयुनु. पिम्मट सन्ननि सेगपैन मेल्लमेल्लगा पक्वमुचेसि चक्कगा पक्वमैन पिम्मट उपयोगिञ्चि कोनवलयुनु. अय्यदि मोगमुनकु मेఱुगु बेट्टुनु. नीलिक पिडक व्यङ्ग मुन्नगुरोगमुलनु अभ्यञ्जनमु चेसिकोनिन मात्राने पोगोट्टुनु. दीनि नेडुदिनमुलु सेविञ्चिनचो मुखमु बङ्गारतो तुल्यमगुनु. अय्यदि अश्विनिदेवतलचे पूर्वमुनिर्मिम्पबडिन कुङ्कुमादितैलमु.

---

मऱियोकविधमगु कुङ्कुमादितैलमु.

श्लो. कुङ्कुमं किंशुकं लाक्षा मञ्जिष्ठा रक्तचन्दनम्, कालीयकंपद्मकंच मातुलुङ्गस्य केसरं. ६६. कुसुम्भं मधुयष्टीकं फलिनी मदयन्तिका, निशेद्द्वे रोचनपद्ममुत्पलंचमनश्शिला. ६७. काकोल्यादि समायुकतै रीतैरक्षसमै र्भिषक्, लाक्षारसपयोभ्यांच तैलप्रस्थं विपाचयेत्. ६८. कुङ्कुमाद्य मिदं तैलं चाभ्यङ्गा त्काञ्चनोपमम्, करोतिवदनं सद्यः पुष्टिलावण्यकान्तिदम्. ६९. सौभाग्यलक्ष्मी जननं वशीकरण मुत्तमम्.

५९

466 चक्रदत्त—२५. क्षुद्ररोगाधिकारमु.

केसरि मोदुग मोग्ग लक्क मंजिष्ठ रक्तचंदनमु कालीयकमु पद्माक्ष मादिमोग्गलु म्रानिपसपु यष्टिमधुकमु कुसुम्भपसपु म्रानिपसपु कमलमु मणिशिल वीटिनन्निटिनि ओक्कोक्क पावुपलमुचो॥ काकोल्यादि गणोक्तमुलगु औषधुलतो कलिपि लत्तुक मेकपालु नीटितोडुकबेट्टि इंदु ओकसेरु तैलमुनु पोसि पक्वमु चेयवलयुनु. इदि कुंकुमादितैलमु. दीनिनि रुद्दुकोनिनचो शरीरमुनु बंगरुवले मेऱयंजेयुनु. मुखमुनकु वन्ने निच्चुनु. बलमुनु संपदनु कलिगिंचुनु. अंदरिनि वशुलंजेयुनु.

वर्णकघृतमु.

श्लो. मधुकं चन्दनं कङ्गुः सर्षपं पद्म कं तथा. 70. कालीयकं हरिद्राच लोध्र मेभिश्च कल्कि तैः, विपचे द्धी घृतं वैद्यः तत्पक्वं वस्त्रगालितम्. 71. पादांशं कुङ्कुमं सिक्तं क्षिप्त्वा मन्दानलेपचेत्, तत्सिद्धं शिशिरे नीरे प्रक्षिप्याकर्षयेत्ततः. 72. तदेतद्वर्णकंनाम घृतं वर्ण प्रसाधनम्, अनेनाभ्यास लिप्तंहि वलीभूतमपि क्रमात्. 73. निष्कलंकेन्दुबिम्बाभं स्या द्विलासवतीमुखम्, अरुण्षिकायं रुधि रेवसिक्ते शिरव्यधेनाथ जलौकसावा, निम्बाम्बुसिक्ते शिरसिप्र लेपो देयोऽश्वव र्चोरससैं धवाभ्याम्. 74. पुराण मथ पिण्याकं पुरीषं कुक्कुटस्य वा. 75. मूत्रपिष्टं प्रलेपोयं शीघ्रं हन्या दरुण्षिकां, अरुण्षीघ्नं भृष्ट कुष्ठ चूर्णं तैलेन संयुक्तम्. 76.

यष्टिमधुकमु चन्दनमु प्रेंकणमु पद्माक्षमु कालीयकनु कमलमु म्रानिपसपु लोद्दुग वीटिनि कल्कमुचेसि अन्दु नेतिनि पक्वमुचेसि पिम्मट नडियंगट्टि अन्दु नालुगव पालु कुंकुम पुव्वु मैनमु कलिपि सन्ननिसेगपैन मेल्लमेल्लगा पक्वमु चेसि चल्लनिनीटिपै वेसि पाकमुनु कनुगोनि दिंपवलयुनु. इय्यदि वर्णकमनेडि घृतमु. कान्तिनिच्चुनु. दीनिनि नित्यमुनु नियममुगा सेविंचेडि वानिकि मोगपुमुडुतलु तलनेऱपुनु रावु. स्त्रील किद्दानंचन्द्रबिम्बमुतो समानमुगा मुखमु कळकळलाडुचुण्डुनु. अरुण्षिकारोगमुनन्दु नाडीभेदनचेत गानि जलगलनु करिपिंचिगानि नेत्तुरुनु वेडलिंपवलयुनु. अटुपिम्मट निम्बोदकमुलतो तडिपि गुऱ्ऱपुलद्दिपादरसमु सैन्धवलवणमु वीटिनि कलिपि तलकु पट्टुवेयवलयुनु. लेनिचो प्रातवडिनगानुगपिण्डिनिगानि कोडिपेंटनुगानि मूत्रमुतो नूरि पट्टु वेसिन वेंटने

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 467

అరూంషికారోగమును నశింపఁజేయును. కోష్టును వేయించి పొడిచేసి తైలముతో కలిపిసేవించినను అరూంషికలు నశించిపోవును.

-•- హరిద్రాద్యతైలము. -•-

శ్లో. హరిద్రాద్వయ భూనింబ త్రిఫలారిష్టచందనైః, పత్తైలైల
మరుంషీణాం సిద్ధమభ్యంజనేహితమ్. 77. దారణేతు శిరాం విధ్యేత్
స్నిగ్ధం స్విన్నం లలాటజాం, అవపీడశిరోవస్తి నభ్యంగాం శ్చావచార
యేత్. 78. కోద్రవాణాం తృణక్షీరపానీయం పరిధావనే, కార్య్కో దా
రణకే మూర్ధ్ని ప్రలేపో మధుసంయుతః. 79. ప్రియాలబీజ మధుకకుష్ఠ
మిశ్రైస్ససైంధవైః, కాంజికస్థా స్త్రిసప్తాహం మాషా దారణకాపహః.
80. సహా నీలోత్పల కేసరయష్టీ మనుకతిలైస్స దృశమా మలకమ్,
చిరజాతమపి చ శీర్షే దారణరోగంశమం నయతి. 81.

పసపు మ్రానిపసపు నేలవేము త్రిఫలములు వేపవేళ్లు చందనము వీటికల్కములొ తైలమును వండి దానిని రుద్దుకొనిన యెడల అన్నివిధములగు నరూంషికారోగములును తొలఁగిపోవును. శిరస్సును బ్రద్దలించెడి దారణరోగమునందు సునుపుగను చెమగిలుచున్నట్టుగను నున్న నాడిని ఛేదింపవలయును. అవపీడనశిరోవస్తులను రుద్దవలయును. ఆరికె గడ్డిరసపు పానీయమును పోసికడుగ వలయును. ఈక్షీరమునందే తేనెను కలిపి తలకు పట్టు వేయవలయును. లేనిచో మోరటి విత్తనములు యష్టిమధుకము కోష్టు సైంధవలవణము వీటిని కలిపి పట్టు నైనను వేయవలయును. లేనిచో ఇరువదియొక్కరోజువఱకు గంజలోనానవైచిన మినుములను నూరి పట్టు వేసినను మంచిదే. నల్లకల్వలు కుంకుమపువ్వు యష్టిమధుకము నూవులు ఉసిరికకాయలు వీటిని నూరి పూసినను చాలరోజులనుంచి యున్నదైనను దారణరోగము ఉపశాంతి నొందును.

-•- త్రిఫలాద్యతైలము. -•-

శ్లో. త్రిఫలాద్యారజో మాంసీమార్క వోత్పలశారివైః, ససైం
ధవైః పచేత్తైల మభ్యంగా దుక్తికాం జయేత్. 82. చిత్రకందంతిమూ
లంచ కోషాతకిసమన్వితమ్, కల్కంపృష్ట్వా పచే త్తైలం కేశదద్రు వినాశ
నమ్. 83. గుంజాఫలై శ్శృతింతైలం భృంగరాజరసేనవా, కండూదా
రణ హృత్కుష్ఠ కపాలవ్యాధి నాశనమ్. 84.

త్రిఫలముల చూర్ణము జటామాంసి గుంటకలగరాకు కమలములు సుగంధిపాల వేళ్లు సైంధవలవణము వీటియందు తయారుచేయఁబడిన తైలమును రుద్దికకొనిన శిరస్సునం

४६८ चक्रदत्त — ५८. क्षुद्ररोगाधिकारमु.

दुः पुट्टेडि दारुणरोगमुलु अन्नियुनु नशिंचुनु. चित्रमूलमु दंतिमूलमु नेलगुम्मुडि वीटिनि कल्कमुचेसि अंदु आवाळनूनैनु सिद्धमुचेयवलयुनु. ईतैलमु चुंडुनु पोगोट्टुनु. गुरिगिंजलु गुंटकलगराकु वीटितो काचबडिन तैलमु जेललनु दारुणरोगमुलनु कुष्ठरोगमुनु तलपोटुलनु नशिंपఁजेयुनु.

---

भृंगराजतैलमु

श्लो. भृङ्गराज त्रिफ़लोत्पल शारिताहपुरीष समन्वितैः क्वाथैः, तैलमिदं पच दारुणहृत् कुञ्चितकेशघनस्थिरकारि. ८५. प्रपौण्डरीक मधुकपिप्पली चन्दनोत्पलैः, कार्षिकैस्तैः पचेत् कुडवं तैर्द्विरामलकीरसैः, साध्यं स्वप्रतिमर्शः स्यात्सर्वशीर्षगदापहः. ८६.

तात्पर्यमु: गुंटकलगराकु, त्रिफ़ललुलु, कलुवलु, सुगंधिपालवेळ्लुमन्दूरमु वीटितो चेसिन कल्कमुनंदु सिद्धमुचेसिन तैलमु शिरस्सुकु कलगु दारुणरोगमुलनु हरंचुनु. क्षीणिंचिनवारिकि मरलवेंड्रुकलनु मोलपिंचुनट्टिदि. वेयिरेकुलकमलतुलु यष्टीमधुकमु पिप्पळ्लु चंदनानु कल्वमु वीटिनोक्कोक्ककर्षमेत्तुतेच्चि पदियारु तुलमुल आवनूनेनु इरुवदि तुलमुल उसिरिक रसमुनु कलिपि अटुपैनी तैलमुनु पक्वमुचेयवलयुनु. दीनिनि रुद्दिकोनुट वलन अन्नि विधमुलगु शिरोरोगमुलु कुदुरुनु.

---

मालत्यादितैलमु

श्लो. मालतीकरवीराग्नि नक्तमालाविपाचितम्, तैलमभ्यञ्जने शस्त मिन्द्रलुप्तापहं परम्. ८७. इदं हि त्वरितं हन्ति दारुणं नियतं नृणाम्, धात्रीमज्जफले पात्यान्वितीशिरोरुह स्निग्धकेशता. ८८. इन्द्रलुप्तौ शिरां विद्ध्वा शिलाकासीसतुत्थकैः, लेपयेत्त्वरितः कल्कैः स्नैलञ्चाभ्यञ्जने हितम्. ८९. कुटन्नटशिखिजाती करञ्जकरवीरजैः, अवगाढपदं चैव प्रच्छयित्वा पुनः पुनः. ९०. गुञ्जाफलैश्शिरं लिम्पे त्केशभूमिं समन्ततः, हस्तिदन्तमसीं कृत्वा मुख्यञ्चैवरसाञ्जनम्. ९१. लोमान्यनेन जायन्ते नॄणां पाणितलेष्वपि, भल्लातक बृहतीफलगुञ्जामूलफलेभ्य एकेन, मधुसहितेन विलिप्तं सुररुतुलिप्तं शमं याति. ९२. बृहतीफलरसपिष्टं गुञ्जाफलमूलं चेन्द्रलुप्तस्य, कनकनिघृष्टस्य सतो दातव्यं प्रच्छितस्य स

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 469

డా. 93. ఘృష్టస్యకరశైః పత్రైః ఇంద్రలుప్తస్య గుండనమ్, చూర్ణితైర్మరీచైః కార్యమింద్రలుప్తనివారణమ్. 94. ఛాగక్షీరరసాంజన పుటదగ్ధగజేంద్రదంత మషిలిప్తాః, జాయంతే సప్తరాత్రాత్ఖల్వాట్యామపి కుంచితాశ్చికురాః. 95. మధుకేందీవరమూర్వాతిలాజ్యగోక్షీర భృంగలేపేన, అచిరాద్భవంతి ఘనకేశా దృఢమూలాయతా భుజవాః. 96.

జాజిపువ్వు గన్నేరు చిత్రమూలము నెమలిఅడుగు వీటితో సిద్ధముచేయబడిన తైలము ఇంద్రలుప్తయను (బట్టతలయగుటయను) రోగమును పోగొట్టును. దీనిని నియమముగా సేవించువారిని దారుణరోగములు చేరజాలవు. ఉసిరిక మామిడి వీటిరసమును లేపన చేయుటచేత వెంట్రుకలు నట్టనగునను స్థిరముగను పెరుగుగాలవు. ఇంద్రలుప్తరోగమునందు శిరోనాదులను ఛేదించియంతటను శిలాజిత్తు కాసీసము మైలుతుత్తము వీటిని లేపనచేయవలయును. వీటికల్కముతో సిద్ధము జేయబడిన తైలమును రుద్దుటయును హితకరమే యగును. చాలకాలమునుండి పుట్టియున్నయింద్రలుప్తరోగమునందు చిత్రమూలము జాతీఫలము నెమలియడుగు గన్నేరువీటికషాయముతో వెంట్రుకలూడిపోయిన చోటుల గురిగింజలు వాని చెక్కవీటిని నూరి లేపనచేయవలయును. లేనిచో ఏనుగు దంతపు మసితో రసాంజనను నూరి లేపనచేసిచో మనుజులకు అరచేతులలొకూడ వెంట్రుకలు మొలచును. జీడివిత్తములు వాకుడు గురిగింజవేళ్లు బరడు నూరి ఇంద్రలుప్తరోగమునకు లేపనమును చేయవలయును. కఠినములగు ఆకులతో నొరసికొని పోయిన తలలో మిరియములచూర్ణమును పట్టించిన యింద్రలుప్తరోగము తొలగిపోవును. మేకపాలు రసాంజనము పుటపాకము పెట్టిచేసిన ఏనుగుదంతపు మసి వీటిని కలిపి లేపనచేయుటచేత నేడురోజులలో బట్టతలపైనను ఉత్తమములగు కేశములు పుట్టగలవు. మధుకము కమలములు మూర్వ (చాగచెక్క) తిలలు నేయి ఆవుపాలు గుంటకలగరాకు వీటినినూరి పట్టించిన మిక్కిలి శీఘ్రకాలములోనే మనుజుఁడు శోభనకేశములు గలవాఁడు అగును.

---

స్నుహ్యాదితైలము.

శ్లో. స్నుహీపయః పయోర్కస్య మార్కవో లాంగలీ విషం,
మూత్రమాజం సగోమూత్రం రక్తికా సేంద్రవారుణీ. 97.
సిద్ధార్థం తీక్షతైలం చ గర్భందత్త్వా విపాచితం,
వహ్నినా మృదు నాపక్వం తైలంఖాలిత్యనాశనమ్. 98.
కూర్మపృష్ఠ సమానాపి కుర్వ్యా రోమతస్కరీ,
దిగ్ధా సాసేన జాయేత ఋక్షశారీరలోమశా. 99.

470 చక్రదత్త—౫౪. క్షుద్రరోగాధికారము.

జముడుపాలు జిల్లేడు పాలుగుంటకలగరాకు నీరుపిప్పలి అతివస మేకమూత్రము ఆవుపంచితము కొడెసెపాలవిత్తులు ఆవాలు (తెల్లవి) ఈయౌషధులలో ఆవనూనెను పోసి మెల్లమెల్లగా సన్నని సెగను పాకముచేసి ఈతైలమును లేపన చేసినయెడల బట్టతలపోయి మంచిగా వెంట్రుకలు కలుగును. తాబేటి చిప్పవలె మొద్దుబారినతలగల వారును దీనిని సేవించిన ఎలుగుబంటుకు వలె పొడవగు వెంట్రుకలను పొందగలరు.

❧ ఆదిత్యపాక గుడూచీతైలము. ❧

శ్లో. వటావరోహకేశిన్యౌ శ్లక్ష్ణే రాదిత్యపాచితమ్, గుడూ-
చీస్వరసే తైలం చాభ్యంగా త్కేశరోపణం. 100.

మట్టియూడ జటామాంసి వీటినిచూర్ణముచేసి తిప్పతీగె రసమునందుకలిపి ఎండలోపుటము పెట్టి పక్వముచేసి సిద్ధముచేసిన తైలమును అంటుకొనినయెడల వెంట్రుకలు ఉత్పత్తి యగును.

❧ చందనాది తైలము. ❧

శ్లో. చందనం మధుకం మూర్వా త్రిఫలా నీలముత్పలం, కాం-
తా నటావరోహశ్చ గుడూచీరస మేవచ. 101. లోహచూర్ణం త-
థాకేశీ శాబరే ద్వే తథైవచ, మార్కవ స్వరసేనైవ తైలం మృద్వగ్ని-
నా పచేత్. 102. శిరస్యుత్పాతితాః కేశా జాయంతే ఘనకుంచితాః,
దృఢమూలా శ్చ స్నిగ్ధాశ్చ తథాభ్రమరసన్నిభాః. 103. నస్యేనా కాల-
పలితం నిహన్యా త్తైల ముత్తమమ్.

చందనము యష్టిమధుకము (అనగా నతిమధురము) చాగ త్రిఫలములు నల్వకల్వలు దూద్వ మట్టియూడలు తిప్పతీగెరసము లోహచూర్ణము జటామాంసి రెండు తెఱగులగు లొద్దుగులు కమలపుదుంప వీటి కల్కము చేర్చి గుంటకలకరాకురసముతో తైలమును సన్నని సెగను పక్వము చేయవలయును. దీనిని సేవించుటవలన రాలిపోయిన వెంట్రుకలు మరల మొలచును. వెంట్రుకలు దట్టముగను గట్టిగను నున్నగను నల్లగను పెరుగును. ఈతైలము అసమయమున పుట్టిన నెఱుపునైనను పోగొట్టును.

❧ మధుకాదితైలము. ❧

శ్లో. తైలం సయష్టిమధుకైః క్షీరే ధాత్రీఫలై శ్శృతమ్. 104. నస్యే-
దత్తం జనయతి కేశాన్ శ్మశ్రూణిచాప్యథ, త్రిఫలానీలినీ పత్రం లోహం
భృంగరజస్సమమ్. 105. అవిమూత్రేణ సంయుక్తం కృష్ట్రీకరణ ముత్త-
మమ్, త్రిఫలాచూర్ణ సంయుక్తం లోహచూర్ణం వినిక్షిపేత్. 106. ఈ-

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 471

संस्कृत श्लोकाः

पक्वैक्ये नारिकेले भृङ्गराजरसान्विते, मासमेकन्तु निक्षिप्य सम्यग्गर्भां त्समुद्धरेत् ॥ १०७ ॥ ततश्शिरो मुण्डयित्वा लेपन्दद्या द्भिषग्वरः, संवेष्ट्य कदलीपत्री रोचये त्सप्तमेदिने ॥ १०८ ॥ क्षालये त्त्रिफलाक्वाथैः क्षीरमांसरसाशिनः, कपाल रञ्जनं चैत त्कृष्णीकरण मुत्तमम् ॥ १०९ ॥ उत्पलं पयसा सार्धं मासं भूमौ निधापयेत्, केशानां कृष्णकरणे स्नेहनञ्च विधीयते ॥ ११० ॥ भृङ्गपुष्पञ्जसा पुष्पं मेषीदुग्धप्रपेषितं, तेनैवालोडितं लोहपात्रस्थं भूम्यधःकृतं ॥ १११ ॥ सप्ताहादुद्धृतं पश्चा द्भृङ्गराजरसेन तु, आलोड्याभ्यज्य च शिरो वेष्टयित्वा वसेन्निशां ॥ ११२ ॥ प्रातस्तु क्षालनं कार्य मेवं स्या न्मूर्धरञ्जनम्, एवं सिन्दूर वालाम्ब शङ्खभृङ्गरसैः क्रिया ॥ ११३ ॥

---

ఆంధ్ర తాత్పర్యము

అతిమధురము మధుకము ఉసిరిక వీటితో పక్వము చేసినపాలతో నైన క్వాథముఁదు సిద్ధముచేసిన తైలమును నస్యముగా నిచ్చుట చేత తలకును గడ్డమునకును వెంట్రుకలు మొలచును. త్రిఫలములు నీలియాకులు గుంటకలగరాకు పొడి వీటినిస మానభాగములను ఆడు మేక మూత్రముతో నూరి వెంట్రుకలకు పట్టించిన నల్లబడును. కొంచెముగా పక్వమైన కొబ్బరి కాయలో (మండూరను) లోహచూర్ణమును త్రిఫలముల చూర్ణమును పోసి దానియందు గుంటకలగరాకు పసరును పోసి మూతిని మూసి ఒక నెలరోజులుంచి తరువాత వైద్యుడగువాడు తలసుక్షౌరము చేయించి దీనిని పూసి అరటిఆకులతో చుట్టికట్టి ఏడుదినములైన పిమ్మట విప్పవలయును. తరువాత త్రిఫలముల కషాయముతో కడుగవలయును. పాలు మాంసరసము నాహారముగా పెట్టింపవలయును. ఇయ్యది కపాలమును రంజింపచేసి వెంట్రుకలను నల్లపఱచును. కలువను పాలతో నొక నెలరోజులు భూపుటమును వేయవలయును. తరువాత తీసి నూరిపట్టించిన శిరోజములు నల్ల పడును. గుంటకలగరాకు పువ్వుజపాపుష్పము వీటిని ఆడుమేకపాలతో నూరి ఇనుపపాత్రలో పోసి భూమిలో పాతిపెట్టి ఏడు రోజులుంచి తీసి గుంటకలగరాకు పసరును కలిపి సాయంకాలమునందు శిరస్సునకు లేపనచేసి ప్రాతఃకాలమునందు కడుగుచుండవలయును. ఇదేవిధముగా సిందూరను శంఖపుష్పము గుంటకలగరాకు వీటిరసములతోటియును చికిత్సలను చేయువలయును.

472 చక్రదత్త—౫౪. క్షుద్రరోగాధికారము.

— ❧ శంఖచూర్ణా మున్నగు లేపనములు. ❧ —

శ్లో. నవదగ్ధ శంఖచూర్ణం కాంజికసిక్తం హి సీసకం ఘృష్ట్యా, లేపా త్త్వచా ౬ర్కదలావబద్ధాన్ శుభ్రాన్కరోతి నీలతరాన్. 114. లో హమలామల కల్కై ర్జపాకుసుమై స్సదా నరస్స్నాయాత్, పలితా నీహన పశ్యతిగంగాస్నాయీవ నరకాణి. 115. నింబస్య బీజానిహ భావి తాని భృంగస్య తోయేన తథాశనస్య, తైలంతు తేషాం వినిహంతి న స్యాద్దుగ్ధాన్నభోక్తుః పలితం సమూలం. 116. నింబస్య తైలం ప్రకృతిస్థ మేవ నస్యేనిషిక్తం విధినాయథావత్, మాసేనగోక్షీరభుజోనరస్యజరా గృభూతం పలితం నిహంతి. 117. క్షీరాత్మమార్క వరసాత్ ద్విపస్థే మధుకాత్పలే, తైలస్యకుడపం పక్వం తన్నస్యం పలితావహం. 118.

కొత్తగా కాల్చిన శంఖచూర్ణమును గంజితో తడిపి సీసముననూరి కలపవ లయును. పిమ్మట దీనినిపూసి తలకు జిల్లేడాకులను కట్టవలయును. ఇట్లుచేసిన తెల్లని వెండ్రుకలను మిక్కిలియును నలుపెక్కును. మందూరము ఉసిరిక జపాపుష్పము వీటి కల్కమును రుద్దుకొని స్నానముఁ జేసిన గంగలో స్నానము చేసినవాడు పాపములను వలెనే తల నెఱుపురోగమును పోగొట్టుకొన గలుగును. వేపవిత్తనములను గుంట కలగ రాకురసములో గాని పుల్ల నీటితో (తుషాంబ) గానిభావనచేసి దానితో తైలమును సి ద్ధముచేయ వలయును. దీనిని నస్యవిధిచేయుచు పాలనన్నమును తినెడివాఁడు పలితరోగ ములను పోగొట్టుకొనును. వేపనూనెనే నస్యవిధిగా నుపయోగించిన వానికి వృద్ధదశ యందును నెఱుపుతనము రాఁజాలదు. పాలను గుంటకలగరాకు రసమును 32 తులములు తెచ్చి రెండుపలములు అతిమధురమును చేర్చి 4 పలముల తైలమును పక్వముచేసి మర్ద న చేసినచో తలనైటియుట నశించి పోగలదు.

— ❧ మహానీలతైలము. ❧ —

శ్లో. ఆదిత్య వల్లీమూలాని కృష్ణశ్శైలేయ కస్యచ, సురథస్యచప త్రాణి ఫలం కృష్ణాశనస్య చ. 119. మార్కవంకాక మాచీచ మధుకం దేవదారుచ, పృథ క్దశపలాంశాని పిప్పలీ త్రిఫలాంజనం. 120. ప్ర పౌండరీకం మంజిష్ఠా లోధ్రం కృష్ణాగరూత్పలం, ఆమ్రాస్థికర్దమః కృ ష్ణామృణాళీరక్తచందనం. 121. సీలీభల్లాతకాశీనీ కాసీసం మదయంతి కా, సోమరాజ్య శనశ్ఛత్రం కృష్ణో పిండీతచిత్రకా. 122. పుష్పాణ్యర్జు నకాశ్యర్యోః ఆమ్రజంబూ ఫలానిచ, పృథ క్పంచపలై ర్భాగైః సుపి

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 478

త్థైరార్థకంపచేత్. 123. వైభీతకస్య తైలస్య ధాత్రీ రస చతుర్గుణమ్, కుర్యా దాదిత్యపాకం వా యావచ్ఛుష్కో భవే ద్రసః. 124. లోహపాత్రే తతః పూతం సంశుద్ధ ముపయోజయేత్, పానే నస్యక్రియాయాం చ శిరోభ్యంగే తథైవచ. 125. ఏతచ్చాక్షుష్య మాయుష్యం శిరస స్సర్వరోగనుత్, మహానీల మితి ఖ్యాతం పలితఘ్ను మనుత్తమమ్. 126.

సూర్యవల్లితీఁగయొక్క వేరు నల్లగోరింటరసము సురసపత్రములు నీలివిత్తనములు గుంటకలగరాకు కాచఆకు దేవదారు వీటి నన్నిటిని వేట్వేరుగా పదిపదిపలములు తెచ్చి పిప్పళ్లు త్రిఫలములు తుత్థాంజనము కమలము మంజిష్ఠ లొద్దుగ అగరు మామిడిటెంక నల్లగలువలు ఎఱ్ఱగంధము నీలి జీడివిత్తనములు కాసీసం మదయంతి సోమవల్లి అశము చిత్రమూలము మద్ది నేలగుమ్మడు మామిడి నేరేడు వీటిని వేఱువేఱుగా నైదేదు పలములను తెచ్చి అన్నిటిని నూరి సిద్ధముచేసి పిమ్మట 74 పలముల తాడితైలమును తైలముకంటెను నాల్గురెట్లధికముగా నుసిరికాయలరసమును తీసికొని కలిపి (అన్నిటిని) ఎండలోపెట్టి తర్వాత వడియఁగట్టి యినుపపాత్రములో పోసి యుంచవలయును. ఈ తైలమును త్రాగుటకును నస్యవిధికిని తలంటునకును ఉపయోగించిన నేత్రములకు వికాసము నిచ్చును. ఆయుష్యమును పెంపొందించును. శిరోగోగములను పూర్తిగా పోఁగొట్టును. ఇయ్యది మహానీలతైల మనఁబడును. తల నెఱియుటను పోఁగొట్టును. ఉత్తమమైనది.

భృంగరాజఘృతాదులు.

శ్లో. భృంగరాజ రసే పక్వం శిఖిపిత్తేన కల్కితం, ఘృతం నస్యేన పలితం హన్యా త్సప్తాహయోగతః. 127. కాంజికాపిష్ట శైలూకమజ్జ సచ్ఛిద్రతాహ గే, యదర్కతాపా త్పతతి తైలం త న్నస్య నృణామ్. 128. కేశా నీలాలీ సంకాశా స్సద్య స్స్నిగ్ధా భవంతి చ, నయన శ్రవణ గ్రీవా దంతరోగాంశ్చ హం త్యదః. 129. కాసీసంరోచనాతుల్యం హరితాలం రసాంజనం, ఆమ్లపిష్టైః ప్రలేపోయం వృషకచ్ఛ్వీహిపూతయోః. 130. పటోల పత్ర త్రిఫలా రసాంజన విపాచితం, పీతం ఘృతం నిహంత్యాశు కృచ్ఛ్రామృషీహిపూతనాం. 131. రజనీ మార్కవమూలం పిష్టం శీతేన వారిణా తుల్యం, హంతి విసర్పం లేపా ద్వ్రా

60

474 चक्रदत्त—५६. मुखरोगाधिकारमु.

ह्रदशना ह्वयं घोरं. 132. नागकेसरचूर्णं वा शतधौतेन सर्पिषा, पिष्ट्वा लेपो विधातव्यो दाहे हर्षे च पादयोः. 133.

नेमलिपिर्रमुतो कल्कमुचेसि नेयि कलिपि गुंटकलगराकु रसमुनंदु पक्वमुचेसि नस्यमुवेसिन तलनेरियुट मानुनु. विरिगिचेक्कनु गंजितोनूरि कल्कमुचेसि रंध्रमुलु गल लोहयंत्रमुनंदु एंडकु एंडिंचि नस्यमुगा नुपयोगिंचिन तक्षणमे कुरुलु नलुपेक्कुनु. इय्यदिये पंड्लु कंड्लु चेवि मेड मुन्नगुवानि रोगमुलनु पोगोट्टुनु. गोरोचनमुनु कासीसमुनु हरिताळमुनु तुत्तमुनु वीटिनि समानभागमुलुगा तेच्चि गंजितो नूरि वृषकचूच्छ अहीपूतनरोगमुलयंदु लेपनचेयुट मंचिदि. चेदुपोळ्ल त्रिफलमुलु रसांजनमु वीटितो पक्वमुचेसिन नेयिनि त्रागुटवलन चिरकालमुनुंडि युन्न यहिपूतन रोगमुलु नशिंचुनु. पसपु गुंटकलगराकु वेळ्लुनु समानभागमुलनु चेकोनि चल्लनिनीटितो नूरि लेपन चेसिनयॆडल भयंकरमुलगु दंतरोगमुलुनु नशिंचुनु. मऱियुनु नूरुमारुलु वडियकट्टिन नेतिलो नागकेसरमुल चूर्णमुनु कलिपि लेपनचेसिनचो काळ्लमंटलुनु नशिंचि पोगलवु.

इत्लु चक्रदत्तयंदु क्षुद्ररोगाधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.

---

५६. मुखरोगाधिकारमु.

ओष्ठरोगमुनकु सामान्यमुलगु नुपायमुलु.

श्लो. ओष्ठप्रकोपे वातोत्थे शाल्यन्नेनोपनाहनम्, मस्तिष्कैश्च वनस्यैश्च तैलं वातहरैः शृतम् ॥ १ ॥
स्वेदोऽभ्यंगः स्नेहपानं रसायनमिहोच्यते, श्रीवेष्टकं सर्जरसं गुग्गुलुं सुरदारु च, यष्टीमधुकचूर्णं च विदध्यात्प्रतिसारणम् ॥ २ ॥
वेधं शिराणां वमनं विरेकं तिक्तस्य पानं रसभोजनं च, शीतान्प्रलेपान्परिषेचनं च पित्तोपसृष्टेष्वथरेषु कुर्यात् ॥ ३ ॥
पित्तरक्ताभिघातोत्थान् जलौकाभिरुपाचरेत्, पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः ॥ ४ ॥
शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवलधारणं, हृतक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ॥ ५ ॥
त्रिकटुः सर्जिकाक्षारः क्षारश्च यवशूकजः, क्षौद्रयुक्तं विधात...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ४७५

---

...व्यमेतच्च प्रतिसारणं, मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलने हितः ॥ ६ ॥ प्रियङ्गु त्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणं, हितं च त्रिफलाचूर्णं मधुयुक्तं प्रलेपनम् ॥ ७ ॥ सर्जरस कनकगैरिकधान्याक घृततैल सिन्धुसंयुक्तं, सिद्धं सिक्तकमधुरे स्फुटितोच्छितिते व्रणं हन्ति ॥ ८ ॥

तात्पर्यमु (తెలుగు): वातप्रकोपमुचेतनगु ओष्ठरोगमुनन्दु वेडिवरियन्नमुचेत नाविरि पट्टवलयुनु. तललोनु मुक्कुलोनु नगु वानियन्दु वातहारमुलगु नस्यक्रियलनु चेयवलयुनु. चेमटपट्टिंचुट तलण्टुट त्रागुट यनुनिवि ईरोगमुनन्दु रसायनमु लनఁबडुनु. सर्षपधूपमु गुग्गिलमु देवदारु मधुकमुवीटिचूर्णमु नेक्किंचुट मंचिदि. पित्तप्रकुपितमुलगु नधरोष्ठरोगमुलन्दु नाडुलनु कुट्टुट, विरेचनमुन किच्चुट चेदुवस्तुवुल तिनिपिंचुट शीतलोदकमुल चेत लेपनास्नानादुलनु चेयवलयुनु. पित्तरक्तमु चेत నైన दानिकि जलगलनु पट्टिंचुट मंचिदि. तक्किनवाटियन्दु पित्तविद्रधिकि चेसिनचिकित्सने चेयवलयुनु. कफमु వలన రక్తమునహरिंचि वच्चिनयोष्ठरोगमुनन्दु नाडीच्छेदमु विरेचनमु पोगपट्टुट चेमटपट्टुट नोटि मुद्दलुपट्टुकोनुट चेयिंपवलयुनु. शोण्ठि मिरियमुलु पिप्पल्लु सर्जिकाक्षारमु हेतु उप्पु तेने कलिपिराचिन ओष्ठपाकमु नशिंचुनु. मेदोजनितमगु दानिकि चेमटपट्टिंचि शोधिंचुटयुनु काल्चुटयुनु मंचिदि. प्रियंगुचेक्क त्रिफलमुलु लोट्टुग वीटिनिनूरि तेनेतो कलिपिराचिन हितमगुनु. सर्जरसमु नागकेसरमु एर्रमट्टि धनियामुलु नेयि नूने सिन्दूरमु वीटितो सिद्धमुचेसिन तैलमुनु राचिन पगिलिनदियुनु गायमैनदियुनु अगु नोष्ठरोगमुलनु पोगोट्टुनु.

---

दन्तरोगमुन कुपायमुलु

श्लो. शीतादे ह्यस्रयुक्ते तु तोये नागरसर्षपान् ।
निष्क्वाथ्य त्रिफलां चापि कुर्याद्गण्डूषधारणम् ॥
प्रियङ्गवश्च मुस्ता च त्रिफला च प्रलेपनम् ॥ ९ ॥

कुष्ठं दार्श्वीमब्जलोध्रं समङ्गा पारावतिक्रांतेजसी पीतिका च ।
चूर्णं शस्तं घूर्षणं तद्द्विजानां रक्तस्रावं हन्ति कण्डूं रुजाञ्च ॥ १० ॥

चलदन्तस्थिरीकरणे कार्यं वकुलचर्वणम् ।
आर्त्तगलदलक्वाथ गण्डूषो दन्तचालनुत् ॥ ११ ॥

दन्तचाले हितं श्रेष्ठं तिलोग्राचर्वणं सदा ।
दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोचनम् ॥ १२ ॥

सपञ्चलवणे क्षारः सक्षौद्रैः...

476 चक्रदत्त—५६. मुखरोगधिकारमु.

प्रतिसारणं, दन्तानां तोदहर्षे च वातघ्नाः कवलाहिताः. 13. दन्तचालेतु गण्डूषो वकुल त्वक्कृतो हितः, माक्षिकं पिप्पली सर्पि र्मिश्रितं धारये न्मुखे. 14. दन्तशूलाहरं प्रोक्तं प्रधान मिद मौषधं, विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणन्तु प्रतिसारयेत्. 15. लोध्रपत्तूंग मधुक लाक्षाचूर्णै र्दधोत्तरैः, गण्डूषे क्षीरिणो योज्या स्सक्षौद्र घृतशर्कराः. 16.

शीतादमनु दन्तरोगमुनन्दु शोंति यावाल कषायमुलो त्रिफलमुलनु कूड चेर्चि पुक्किट नुंचिकोनावलयुनु. पेरिंक बापुचेक्क तुंगमुस्तेलु त्रिफलములు नूरी पट्टु वेयवलयुनु. कोष्ठु म्रानि Straw/पसपु तुंगमुस्तेलु लॊद्दुग मंजिष्ठ विषबॊड्डि कटुकरोहिणि चाग सरळवृक्षमुचेक्क वीटिनि चूर्णमु चेसि पँड्लनु तोमिकोनिनाचो रक्तमुकारुट सुरद नुन्नगु नवियन्नियुनु तॊलगि पोवुनु. पॊगडचेक्कनु नमिलिन कदलॆडि पँड्लुगट्टिपडुनु. नल्लगोरिंट कषायमुनु पुक्किट नुंचिकोनिन पँड्लुकदलुट मानिपोवुनु. नुव्वुलनु वसयुनु तिनुचुंडिन पँड्लकदलिकयन्दु हितमगुनु. पुप्पिपन्नुनन्दु तरुणमुलॊनुन्न रक्तमुनु वॆडलिंचुट मंचिदि. पंचलवणमुलु यवक्षारमु वीटिलो तेनॆनु कलिपि लेपन चेसिन पुप्पि तॊलगिपोवुनु. दन्ततोदमुनि गानि दन्तहर्षमनि गानि यनबडु रोगमुनन्दु वातनाशकौषधमुलतो कबलधारण मुत्तममु. पँड्लुकदलिन पॊगडकषायमुतो गट्टिपरुपवलयुनु. तेने पिप्पळ्लु नेय्यु वीटिनि कलिपि नोटिकि राचिकोनुट मंचिदि. इय्यदि दन्तशूलमुल पोगॊट्टुटलो मुख्यमैनदि. रक्तमुनु वॆडलिंचिन दन्तवेष्टन रोगमुनन्दु गायमुनु लॊद्दुग पतंगमु मधुकमु लक्क वीटिनि कलिपि पॊडिचेसि तेनेतो कलिपि पट्टिंपवलयुनु. वेपमॊदलगु पालवृक्षमुल बॆरडु तोनगुकषायमुलो तेने नेयि चक्केर कलिपि पुक्किट नुंचिकोनवलयुनु.

---

❧ पँड्लु पट्टुकोनिपोवुटकु चिकित्सलु. ❧

श्लो.
शैथिल्ये ह्यरुणाक्ते च लोध्रमुस्तरसाम्जनैः,
सक्षौद्रैश्शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः. 17.

क्रियां परिचरेत् कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः,
संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्शोफकथे ततः. 18.

काकोडुम्बरिकागोजी पत्रैर्विश्रावयेद्भिषक्,
क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैस्सव्र्योषैः प्रतिसार-

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము — 477

संस्कृत श्लोकाः (संस्कृत श्लोक)

...येत् ॥ १९ ॥

पिप्पल्याः स्पर्शसा श्वेता नागरं नैचुलं फलम् ।
सुखोदकेन संगृह्य कवलं तस्य योजयेत् ॥ २० ॥

शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् ।
ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ॥ २१ ॥

उद्धृत्याधिदन्तं तु ततोऽग्निमुपचारयेत् ।
कृमिदन्तकवच्चात्र विधेयो हि विजानता ॥ २२ ॥

छित्त्वाधिमांसं सङ्कोथ्यैरेतैश्चूर्णैरुपाचरेत् ।
पाठा वचा तेजोवती सर्जिकायावशूकजैः ॥ २३ ॥

क्षौद्रैर्द्वितीयः पिप्पल्याः कवलश्चात्र कीर्तितः ।
पटोलनिम्बत्रिफलाकषायश्चात्र धावने ॥ २४ ॥

शिरोविरेकश्च हितो धूमो वैरेचनश्च यः ।
नाडीव्रणाहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ॥ २५ ॥

यं दन्तमधिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् ॥

---

ఆంధ్ర తాత్పర్యము (తెలుగు వివరణ)

దంతములకుపై శిరోగోము (పట్టుకొనుట) వచ్చినప్పుడు రక్తమును స్రవింపఁజేసి బొద్దుగతుంగముస్తెలు వీటిని నూరి తేనెతోకలిపి పట్టింపవలయును. క్షీరవృక్షముల (వేపమున్నగునవి) కషాయములచేతచిగుళ్లఁ గట్టి పరుపవలయును. పరిదరమను రోగమునందు శీతోదకనశ్యన చికిత్సనే చేయవలయును. ఉపకుశ మనుదానియందు వాంతి చేయించుట భేదికి ఇప్పించుట మంచిది. తరువాత కుక్క మేడి గోభీనీటికషాయముతో తలగడుగవలయును. మఱియును శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు పంచలవణములు వీటిని నూరి తేనెలోకలిసి మోటికిపూయుట హితకరము. మఱియును పిప్పలి తెల్లదిరిశన శొంతి నీటిప్రబ్బలిపండ్లు వీటితో కషాయముచేసి వెచ్చవెచ్చగా పుక్కిటనుంచికొనవలయును. దంతవై దర్భమను రోగమునందు శస్త్రముతోపండ్లను శోధింపవలయును. పిమ్మట క్షారమునుఇచ్చి శీతలోపచారముల నన్నిటిని చేయవలయును. ఎక్కువపంటి నూడఁబెటికి పుప్పిపంటికివలెనే చికిత్స చేయవలయును. దంతములపై నెదిగెడి దుర్మాంసమును కోసి వైచి విషబొద్ది తేజోవతి సర్జక్షారము యవక్షారము వీటిచూర్ణములో తేనెను కలిపి లేపనమును చేయవలయును. పిప్పలియు నింతుకరెండింతలు తేనెయనుకలిపి ధరింపవలయును. చేదుపొట్ల వేపాకు త్రిఫలములు వీటికషాయముతో పండ్లతోమికొనట మంచిది. తలను కడుగుటయును మంచిది. శిరస్సుకు విరేచనమును గలిగించునటిపొగను పట్టుట హితకరము. దంతరోగములయందును నాడీరోగములయందును నాడీవ్రణమును పోగొట్టు ఔషధములనే యుపయోగింపవలయును.

478 చక్రదత్త—౫౫. ముఖరోగాధికారము.

పండ్లన ఊడ బెఱుకుట

श्लो. छित्त्वाऽधिमांसं शस्त्रेण यदि नोपरजो भवेत् । २६ । शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा, गतिर्हिनस्ति हन्वस्थि दशने समुपेक्षिते । २७ । तस्मान्मूलं दशनमुद्धरेद्भग्नमस्थि च, उद्धृते तूत्तरे दन्ते शोणितं सम्प्रसिच्यते । २८ । रक्ताभियोगात्पूर्वोक्ता घोरा रोगा भवन्ति हि, चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक्, कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः । २९ । लोध्रखादिरमञ्जिष्ठायष्ट्याह्वैश्चापि यत्कृतम्, तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् । ३० । कषायं परतः कृत्वा पिष्ट्वा लोध्रादिकल्कितम्, कण्टकी मदनो योज्यः स्वादुकण्टो विकङ्कतः । ३१ । सुखोष्णाः स्नेहकबलाः सर्पिषः स्नेहवृत्य वा, निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः । ३२ । स्नैहिकश्च हितो धूमः नस्यं स्नैहिकमेव च, अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् । ३३ । लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्तां प्रतिसारयेत्, दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः । ३४ ।

---

टीका (तेलुगु):

नाडीरोगमुगल लोपंटिनूड बेऱुकुटयुनु मंचि दिये. पण्ड्लपै बेरिगिन दुर्मांसमुनु शस्त्रमुतो छेदिंचि Nipputogani युप्पुतोगानि शोधिंचि काचवलयुनु. वेलिदवडलॊनि यॆमुकनु पंटिनि युपेक्षिंचितिमेनि कदुलनेलेक पोयॆदमु. कनक मॊदलंट पीकिवेयुटये मंचिदि. पैदंतमुल नूड बेटिकिन नॆक्कुवगा नॆत्तुरुकारुनु. अप्पुडु आ नॆत्तुटिवलन भयंकरमुलगु रोगमुलुपुट्टुनु. कनक बुद्धिमंतुडै वैद्युडु कदलुचुन्नप्पटिकि पैपंटिनि ऊडतीयरादु. जापत्रि उम्मेत्तकटुकरोहिणि पल्लेरु लॊद्दुग काचु मंजिष्ठमु यष्टिमधुकमु वीटियंदु सिद्धमु चेयबडिन तैलमु दंतरोगमुलनु संशोधिंचुनु. दंतमुलुकदुलुट मान्पुनु. लेनिचो लोध्रादि कषायमुतो पुक्किलिंपवलयुनु. लोध्रादुलगु नौषधुलनु कल्कमुचेसि यंदु वाकुडु सुमैत्तयुनु चेर्चिपल्लेरु पुल्लवॆलग तॆल्लतॆगड मुन्नगुवानितो सिद्धमुचेसिन नेयि कलिपि पक्वमुचेसि वॆच्चवॆच्चगा चम्मुगानुंडुनट्टुलु काचवलयुनु. वातनाशकमुलगु नौषधुलतो सिद्धमुचेसिन कषायमुनु

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 479

ఇచ్చుటవలన దంతహర్ష రోగము (చివుళ్లుపూచుట) నశించిపోవును. స్నేహసహితమగు ధూమమును నస్యమును చేయింపవలయును. దంతమూలములను కొటికి వేయుచుండెడి శర్కరను వైద్యుఁడు కనిపెట్టి శస్త్రముతో తీసి వేయవలయును. తరువాతదానిపైని తేనెలో కలిపిన లక్కచూర్ణ మును వేయవలయును. దంతహర్ష రోగమునకు చికిత్సను పూర్తిగా చేయవలయును.

---

దంతకపాలికారోగములకు చికిత్సా.

శ్లో. కపాలికాః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః తత్రాప్యేషా క్రియామతా,
జయే ద్విస్రావణై స్స్విన్నమచలం క్రిమిదంతకమ్. 35.
తథానపీడ్యైర్వాతఘ్నైః స్నేహగండూషధారణైః,
భద్రదార్వాది వర్షాభూలేపై స్స్నిగ్ధైశ్చ భోజనైః. 36.
హింగు సోష్ణంతు మతిమాన్ క్రిమిదంతేషు దాపయేత్,
బృహతీభూమి కదంబక పంచాంగులి కంటకారికాక్వాథైః. 37.
గండూపై స్తైలయుతైః క్రిమిదంతక వేదనాశమనః,
నీలీజంఘా వాయసజంఘాసృగ్గాదీనాంతు మూలమేకైకం,
సంచర్వ్య స్థానం దశన విధ్యతం దశనక్రిమిపాతనం ప్రాహుః. 38.
చల ముద్ధృత్య వా స్థానం దహేత్తుసుపిరస్య వా.

దంతకపాలికారోగములు కృచ్ఛ్రసాధ్యములు. అయినను ఈదిగువచికిత్సను చేయుట యుత్తమము. దంతక్రిములయందు వాతమును పోగొట్టెడి తైలములు మున్నగువానిని పుక్కిట నుంచికొనుటల చేతను విస్రావణములచేతను చెమటను పుట్టింపవలయును. తుంగముస్తెలు మ్రానిపసపు గజ్జేరు వీటిని లేపన చేయవలయును. మృదువులగు ఆహారములభుజింపవలయును. క్రిమిదంతములయందు బుద్ధిమంతులగు వైద్యులువెచ్చని యింగువను ధరింపచేయవలయును. నీలికాచిచెక్క ఆముదపువిత్తులువీటితోనైన కషాయమునందు తైలమును కలిపి పుక్కిట నుంచికొనవలయును. లేకున్ననీలి మున్నగు వానిలో నేదాని యొక్క చెక్కనుగాని వేరునుగాని పంటిసందున బెట్టికొని నమిలినచో పురుగులు పడి పోవును. కదిలిన పల్లునూడ బెటికి ఆచోటును కాల్చుట మంచిది.

---

విదార్యాదితైలము.

శ్లో. తతో విదార్యష్ట్యాహ్వ శృంగాటక కశేరుభిః. 39.
తైలం దశగుణం క్షీరం సిద్ధం నస్యేతు యోజయేత్,
హనుమోక్షే సముద్దిష్టా కార్యా చార్దితవత్క్రియా. 40.
ఫలాన్యమ్లా విశీతాంబు రూక్షా

480 चक्रदत्त—५६. मुखरोगाधिकारमु.

...न्नं दन्तधावनं, तथातिकठिनान्भक्ष्या न्दन्तरोगी विवर्जयेत् । ४१। सप्तच्छदार्कदुग्धाभ्यां पूरणं क्रिमिदन्तनुत्, जीवनीयेन रन्ध्रेण क्रिमिदन्त प्रपूरणं । ४२। अर्कक्षीरेणक योग एवसद्भिः प्रशस्यते, द्रोणपुष्पीद्रवः फेनमधुतैल समाय्रुतः । ४३। क्रिमिदन्तविनाशाय कार्यं कर्णस्य पूरणं, पटोल कटुकाव्योष पाठासैन्धवभार्ङ्गिकैः । ४४। चूर्णैर्मधुयुतो लेपः कवलो मधुतैलकैः, जिह्वारोगेषु कर्तव्यं विधान मिदमुत्तमं । ४५। मुस्तामधुक निर्गुण्डी खदिरोशीरदारुभिः, समञ्जिष्ठा विडङ्गैश्च सिद्धं तैलं हरेत्क्रिमीन् । ४६।

विदारीकन्द यष्टिमधुकमु शृङ्गाटकमु (सिङ्गाडादुंपलनि यन्दुरु) कशेरुकमु नेडिकन्द वीटिकल्कमुलो तैलमुनु कलिपि तैलमु कण्टे पदिरेत्लेक्कुव पालयुन्चेर्चि पक्वमुचेसि नस्यमुगा नुपयोगिम्पवलयुनु. हनुमोक्षरोगमुनकगुचिकित्सलनुचेयुनदि. पक्वमुकानिपण्ड्लनु चल्लनीटिनि वेडियन्नमुनु वीनितो पण्ड्लु रुद्दिकोनुटमञ्चिदि. गट्टिगायुण्डु भक्ष्यमुलनु दन्तरोगमु कलवाఁडु पदఱఁकोनवलयुनु. एडाकुलपोन्न जिल्लेडु वीटिपालतो क्रिमिदन्तमुलनु तडुपवलयुनु. लेक द्रोणपुष्पपुरसमुनन्दु समुद्रपु नुఱुगकलिपि तेनेनु नूनेఁनु कलिपि पुक्किट नुञ्चिकोनिन दन्तरोगमुलु नशिञ्चुनु. दीनिने जिह्वारोगमुलकु चेयुఁडि. तुङ्गमुस्तेलु यष्टिमधुकमु न्नीलिचेक्क काचु वट्टिवेळ्लु देवदारुचेक्क मञ्जिष्ठ वायुविडङ्गमुलु वीटितो सिद्धमु चेसिन तैलमुनु सेविञ्चिन क्रिमिरोगमुलु नशिञ्चुनु.

जिह्वारोगचिकित्सा (नोटिपूतलु).

श्लो. ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितं, कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत्कार्यं भिषजाखलु । ४७। पित्तजेषु निसृष्टेषु निस्रुते दुष्टशोणिते, प्रतिसारणगण्डूषान् नस्यञ्च मधुरं हितं । ४८। कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये, पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यन्तु प्रतिसारणं । ४९। गृष्ट्यां त्कबलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः, पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारायाषैश्च भोजयेत् । ५०। जिह्वाजाड्यञ्चिरजं माणकभस्म लवण घर्षणं हन्ति, ईषत्तुन्न् क्षीरा

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु | ४८१

---

...क्तं जम्बीराद्यम्लचर्वणं वापि ॥ ५१ ॥

कर्कटाङ्घ्रिक्षीरपक्वघृताभ्यङ्गेन नश्यति ।
दन्तशब्दः कर्कटाङ्घ्रिलेपाद्वा दन्तयोजितात् ॥ ५२ ॥

उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् ।
शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनां विपाचयेत् ॥ ५३ ॥

व्योषक्षाराभयावह्निचूर्णमेतत्प्रघर्षणम् ।
उपजिह्वाप्रशान्त्यर्थमेतैस्तैलं विपाचयेत् ॥ ५४ ॥

छिन्नाङ्घ्रेर्दलशुण्ठीं व्योषोग्राक्षौद्रसिन्धुजैः ।
कुष्ठोषणवचासिन्धुकणापाराप्लवैरपि ॥ ५५ ॥

सक्षौद्रैर्भेषजैः कार्यं गलशुण्ड्यामपि घर्षणम् ।
उपनासाव्यधो हन्ति गलशुण्डीमशेषतः ॥ ५६ ॥

गलशुण्डीहरं तद्वच्छेफालीमूलचर्वणम् ।
वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् ॥ ५७ ॥

निष्क्वाथ्य पिचुमर्दं च कबलं तत्र योजयेत् ।

---

तात्पर्यमु

वायुवुवलननगु नोष्ठपाक रोगमुनन्दु तोलुतఁजेप्पఁबडिन चिकित्सने वातमुवलन पुट्टेडि जिह्वाकण्टकरोगमुलकुनु चेयवलयुनु. पित्तजमुलगु जिह्वाकण्टकरोगमुलकु वरिपिडिगल पदार्थमुलतो रुद्दि चेदुरक्तमुनु वेडलिञ्चि मधुरौषधमुलनु पूसि मधुरौषधुलनु पुक्किट नुञ्चिकोनवलयुनु, नस्यविधुलनु चेयवलयुनु. कफोत्पन्नमुलगु कण्टकमुलकु दुष्टरक्तमुनु वेडलिञ्चि पिप्पळ्लु शोंठि मिरियमुलु नूरी तेनेतो पूयवलयुनु. लेनिचो तेल्ल आवालु सैन्धवलवणमु वीटिमुद्दनु पुक्किट नुञ्चिकोनवलयुनु. चेदुपोळ्ल वेप वाकुडु वीटितो सिद्धमु चेयఁबडिन गञ्जिनी द्रागवलयुनु.

माणकभस्ममुनु उप्पुनु रुद्दिन जिह्वारोगमु चिरकालपुदियैननु नशिञ्चुनु. लेनिचो निम्बकाय मुन्नगु पुलुपु पदार्थमुलनु तिनिननु नशिञ्चुनु. वृषभमनु मुल्लङ्गिवेरु पालुनेयि वीटिनि पक्वमुचेसि दीनिनि राचिन जिह्वारोगमु पोवुनु. वृषभमूलिकनु नूरी पट्टिञ्चिननु पुण्ड्लसन्दुना नुञ्चिकोनिननु दन्तमुल कडकडमनु ध्वनि नशिञ्चुनु.

उपजिह्वनु गीचि क्षारमुतो पूयवलयुनु. मटियुनु शिरोविरेकमु पुक्किलिन्त धूमपानमु वीटिनिन्नि चेयवलयुनु. शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु यवक्षारमु करक्कायलु चित्रमूलमु वीटिचूर्णमुनु रुद्दिनचो गानि वीटितो सिद्धमुचेसिन तैलमुनु राचिनఁगानि नालुक मोद्दुबारुट तग्गिपोवुनु.

मेडकणितिलो शस्त्रमुचेयिञ्चि आच्चोट शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु वस तेने समुद्रफेनमु वीटितो गानि, कोष्ठु पिप्पळ्लु वस समुद्रफेनमु अगरुशोंठि वीटिनि नूरी तेनेगलिपि पट्टुवेसिननु गलशुण्डि (कणिति) तग्गिपोवुनु.

---

६१

482 चक्रदत्त—५६. मुखरोगाधिकारमु.

कण्ठरोगचिकित्सा.

श्लो. क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषा श्चाप्यशने हिताः. 58.
तुण्डीकेर्यर्बुदे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे, एषएव विधिः कार्यो विशेषश्शस्त्रकर्मणि. 59.
तालुपाकेतु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनं, स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिल नाशनः. 60.
साध्यानां रोहिणीनान्तु हितं शोणित मोक्षणम्, छर्दनं धूमपानञ्च गण्डूषो नस्यकर्मच. 61.
वातोत्थां हृत रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत्, सुखोष्णां स्नैहिकीं बला न्धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः. 62.
पतङ्ग शर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीम्प्रतिसारयेत्, श्वेताविडङ्गदन्तीषु सिद्धन्तैलं ससैन्धवं. 63.
नस्यकर्मणि दातव्यङ्कबलञ्चकफोच्छ्रये, पित्तव त्साधये द्वैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम्. 64.
विस्राव्य कण्ठ शालूकं साधये त्तुण्डीकेरिवत्, एककालयवान्नञ्च भुञ्जीतस्निग्धमल्पशः. 65.
उपजिह्वीकवच्चापि साधये दधिजिह्विकां, उन्नाम्योज्जिह्वमाकृष्य बडिशेनाथ जिह्विकं. 66.
छेदयेन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोष्णैररणादिभिः, एक बृन्दन्तु विस्राव्यविधिं शोधन माचरेत्. 67.
शिलायुश्चापियोव्याधि स्तञ्च शस्त्रेण साधयेत्, अमर्मस्थंसुपक्वञ्च शोधये द्गलविद्रधिं. 68.
कण्ठरोगेष्वसृक्च्योतस्स्निग्धै र्नस्यादिकर्मच, क्वाथपातं तु दार््वीत्वङ्निम्बतार्क्ष्य कलिङ्ग Narc... / कलिङ्गदं/कलिङ्गजो? कलिङ्गजा (కలింగజం). ६९.
हरीतकी कषायोवा पेयो माक्षिकसंयुक्तः, कटुकातिविषा दारुपाठामुस्तकलिङ्गकाः, गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः.

तुण्डीकमु अर्बुदमु कूर्ममु सङ्घातमु तालुपुप्पुटमु अनुरोगमुलयन्दु क्षारपदार्थमुलतो सिद्धमु चेसिन पेसरपप्पु गञ्जिनीआहारमुगा पेट्टुटमञ्चिदि. ईरोगमुलन्निटिकिनि इय्यदियेविधानमु कानिशस्त्रकर्म मुनन्दु आधिक्यमु गलदु. तालुपाकरोगमुनकु पित्तनाशक चिकित्सनु चेयवलयुनु. तालुशोषमुनकु स्नेहमुनु स्वेदमुनु इप्पिम्पवलयुनु. वातनाशकविधुलनु आचरिम्पवलयुनु. रोहिणीयनु रोगमुनन्दु नेत्तुरु वेडलिञ्चुट मञ्चिदि. छर्दि धूमपानमु

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 483

నస్యకర్మ ఈవిధులను చేయవలయును. వాతమువలననగు రోహిణీరోగమునకు నెత్తురును వెడలించి ఉప్పునూరి కట్టవలయును. మాటిమాటికి వెచ్చవెచ్చని తైలముతో కాచవలయును. పిత్తోత్పన్నమగు రోహిణీ రోగమునకు తేనెనైనను కండచక్కెర తేనె వీటిపట్టుహితకరము. ద్రాక్షపరూషకము వీటికషాయమును పుక్కిటనుంచి కొనుటయుత్తమము. కఫోత్పన్నములగు రోహిణులకు బూజు కటుకరోహిణి నూరిపట్టును వేయవలయును. తెల్లసంభాలు మారేడుచెక్క దంతిచెట్టు వీటి వేళ్లతో సిద్ధముచేసిన తైలమునందు సైంధవలవణమునుకలిపి కఫోత్పన్నములగు రోహిణులకు నస్యవిధిగానుపయోగించిన దూరములగును. రుధిరోత్పన్న రోహిణులకు పిత్తపువాటివలెనేచికిత్స చేయవలయును. కంఠశాలూక రోహిణులను రక్తమును స్రవింపఁజేసి తుండికేరికివలెనే చికిత్సచేయవలయును. యవభోజనమును ఒకపూట భుజింపవలయును. గురుభోజనమును కొలదిగా తీసికొనవలయును. అధిజిహ్వకారోగమును ఉపజిహ్వికలకువలెనే లాగి బడిశమను శస్త్రముచేత ఛేదించి తీక్ష్ణములగు పదార్థములను రుద్దవలయును. ఏకబృందమనుగళరోగమును రక్తమును స్రవింపఁజేసి శోధింపవలయును. శిలాయువను పేరుగల కంఠరోగమును శస్త్రముతో ఛేదించి కట్టుగట్టవలయును. మర్మస్థలములందుండక చక్కగాపక్వమైన గలవిద్రధిని కోసి వేయవలయును. కంఠరోగమునకు రక్తమును స్రవింపఁజేయుటయును నస్యవిధుల ను చేయుటయును మ్రానిపసపు లవంగపుపట్ట వేపకాయ కొడిసెపాలవిత్తులు కరక్కాయవీతికషాయములో తేనెకలిపికొని త్రాగుటయును శ్రేష్ఠము. కటుకరోహిణి అతివస మ్రానిపసపు అగరుశొంతి తుంగముస్తేలు కొడిసెపాలవిత్తులు వీటిని ఆవుపంచితముతో కషాయముఁజేసి త్రాగిన కంఠరోగములు పూర్తిగా నశించును.

కాలక చూర్ణము.

శ్లో. గుడధూమో యవక్షారః పాతావ్యోషాంరసాంజనం. 71.
తేజోహ్వాత్రీఫలాలోహం చిత్రకశ్చిత్ర చూర్ణితం, సక్షౌద్రం ధారయే దే
తద్గలరోగవినాశనం. 82. కాలకన్నామ తచ్చూర్ణం దంతజిహ్వాస్య
రోగనుత్, పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రక నాగ రైః, సర్జికాక్షారతుల్యాం
శైశ్చూర్ణోయం గళరోగనుత్.

ఇంటిలోనిబూజుయవక్షారము అగరు శొంతి శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లురసాంజనము తేజోవంతి తాడియసిరికలుకరక కాయలు మందూరము చిత్ర మూలము వీటినిచూర్ణముచేసి తేనెతో కలిపి నోటికిరాచికొనిన ముఖరోగములన్నియు నశించును. ఇయ్యది అన్ని గళరోగములను పూర్తిగా పోగొట్టును. ఈకాలకమనుచూర్ణము పండ్లు నాలుక నోరు మొదలగు వానికి గలుగు ; జబ్బులను పోగొట్టును. పిప్పళ్లు మోడి చవ్యము

४८४ चक्रदत्त — ५६. मुखरोगाधिकारमु.

चित्रमूलमु शोंठि सर्जिकाक्षारमु वीटिनि समानभागमुलुगा चेर्चि चूर्णमुचेसि सेविंचिन गलरोगमुलु नशिंचिपोवुनु.

---

पीतकचूर्णमु

श्लो. मनश्शिलां यवक्षारो हरिताळं ससैन्धवं । ७४ ।
दार्वीत्वक्चेति तच्चूर्णं माक्षिकेन समायुरतं, मूर्च्छितं घृ-
तमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत् । ७५ । मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीत-
कं नाम कीर्तितं ।

टीका:
मणिशिल यवक्षारमु सैन्धवलवणमु हरिदलमु म्रानिपसपु लवंगपुपट्ट वीटिनिचूर्णमु चेसि अंदुलो तेनेकलिपि पिम्मट घृतमंडमुलौ भावनचेसि ईचूर्णमुनु मुखमुनंदु धरिंचिन (नोटिलो नुंचिकोनिन) मुखरोगमु लन्निटिनि पोगोट्टुनु.

---

क्षारगुटिका

श्लो. यवाग्रजं तेजवतीं सपाठां रसांजनं दारुनिशां
सकृष्णां । ७६ । क्षौद्रेण कुर्याद्गुडिकांमुखेन तांधारये त्सर्वगळा-
मयेषु, दशमूलं पिबेदुष्णं यूषं मूलकुलुत्थयोः । ७७ ।
क्षीरेक्षुरसगोमूत्र दधि मस्त्वम्लकांजिकैः, विदध्या त्कबलांस्यै-
त्र्यदोषं तैलंघृतैरपि । ७८ । पंचकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः,
पलाशमुष्ककक्षार यवक्षाराश्च चूर्णिताः । ७९ । गुडेपुराणे
क्वथिते द्विगुणेगुडिकाः कृताः, कर्कन्धु मात्रास्सप्ताहं स्थितामु-
ष्ककभस्मनि, कण्ठरोगेषु सर्वेषुधार्यास्स्युरमृतोपमाः ।

टीका:
यवक्षारमु तेजोवंति अगरुशोंठि रसांजनमु म्रानिपसपु पिप्पळ्लु वीटि चूर्णमुनु तेनेलो कलिपि मात्रलनु कट्टि पुक्किटनुंचिकोनिन गळरोगमु लन्नियुनु नशिंचुनु. दशमूलमुलकषायमुलनु वेडिगा त्रागवलयुनु. लेनिचो मुल्लगि उलवलु वीटितो सिद्धमुचेयఁबडिन यूषमुनैननु पालु चेఱुकुरसमु गोमूत्रमु गंजि वीटिनि गानि पुक्किटन बेट्टुकोनवलयुनु. दोषानुसारमुगा नेतिनि गानि तैलमुनु गानि धरिंचिन कंठरोगमुलु नशिंचुनु. पिप्पळ्लु मोडिशोंठि चव्यमु चित्रमूलमु ताडिशपत्री लवंगमुलु एलकुलु मिरियमुलु लवंगपुपट्ट मोदुगक्षारमु पाटली वृक्षपुक्षारमु यवक्षारमु वीटिनि चूर्णमुचेसि रेंडु