द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१०४ द्रव्यगुणः । पित्तघ्नो मधुरः शुद्धो वातघ्नोऽसृक्प्रसादनः ॥८॥ स पुराणोऽधिकगुणो गुड़ः पथ्यतमः स्मृतः ॥६॥ खण्डं वृष्यतमं बल्यं चक्षुष्यं बृंहणं तथा । वातपित्तहरं नातिस्निग्धं हृद्यं सुखप्रदम् ॥१०॥ शर्करा वातपित्तासृङ्मूर्च्छाच्छर्दिविषापहा ॥११॥ तमराजस्तु तृष्णाघ्नो ज्वरदाहास्रपित्तजित् ॥१२॥ उक्तं हि चरके क्षरणात् क्षारो नासौ रसो द्रव्यमिति । नाति- पित्तहर इति । मधुरत्वेऽपि सलवणत्वात् ॥ ७ ॥ अपहृतमलत्वेन शुद्धो यो गुड़स्तस्य गुणमाह पित्तघ्न इति । शुद्धो मलापगमनेन धवल इत्यर्थः ॥ ८ ॥ पुराणगुड़स्य गुणमाह स इति ॥ पथ्यतम इति गुड़ान्तरा- पेक्षया । चन्द्रिकाकारस्तु पथे स्रोतसे हितः पथ्यः पथ्यतमः सर्वेषां स्रोतोहितानां श्रेष्ठ इत्यर्थः । पथ्यतमस्तु जीर्णत्वेन रौक्ष्यलाघवादिगुणयोगात् । अतएवोक्तं गुणाधिक इति । गुणाश्चात्र स्रोतः शोधनाधिकारिण एव रौक्ष्यलाघवादयो न तु स्नेहादयः । पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुर्विति युक्ति- विरोधात् । अप्रस्तुतत्वात् स्नेहादीनां स्रोतःशुद्ध्यकरणत्वाच्चेति व्याचष्टे । डल्वनस्तु स पुराण इत्यस्य ईषत् पुराणमित्यर्थं व्याख्या- तवान् ॥ ६ ॥ तस्यैव गुड़स्य संस्कारान्तरेण नामान्तरं गुणान्तरं च निर्दि- शन्नाह खण्डमिति ॥ १० ॥ अत्र शर्कराशब्दः सामान्यवचनः । तेन यासशर्करामधु- शर्करागुड़शर्कराणामिवायं गुण इति बोध्यः ॥ ११ ॥ तमराजः शर्कराभेद इति डल्वनः ॥ १२ ॥

द्रव्यगुणः। १०३ वृष्या क्षीणक्षतहिता सस्नेहा गुड़शर्करा ॥ १३ ॥ मधुजा शर्करा रूक्षा तृष्णाच्छर्द्यतिसारनुत् । तद्गुणा तिक्तमधुरा सस्नेहा यासशर्करा ॥ १४ ॥ गुड़मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम् ॥ १५॥ यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा । स्नेहगौरवशैत्यानि सरत्वञ्च तथा तथा ॥ १६ ॥ मधु स्वादुरसं शीतं व्रणशोधनरोपणम् । कषायानुरसं रूक्षं वल्यं दीपनलेखनम् ॥ गुड़पदं यासशर्करामधुशर्करयोर्व्यवच्छेदार्थम् ॥ १३ ॥ मधुनः कालान्तरावस्थानादति घनीभूतमवयवं मधुशर्करेति वदन्ति । दुरालभाक्वाथस्य घनीभावाद् यासशर्करेत्युच्यते ॥ १४ ॥ गुड़ादीनामुत्तरोत्तरं नैर्मल्यातिशयमाह गुड़ेत्यादि । पर- मित्यत्तरोत्तरं विमलाः । तेन गुडापेक्षया मत्स्यण्डिका विमला मत्स्यण्डिकापेक्षया खण्डो विमलः खण्डापेक्षया च शर्करा इति । मत्स्यण्डिकाश्च खण्डमध्ये कृत्रिमाः पाकादिना निष्पन्न- त्वात् शालूकाकृतयोऽतिकठिना भवन्ति ॥ १५ ॥ एतेषामेव यथा यथा वैमल्यप्रकर्षस्तथा तथा माधुर्यादि- प्रकर्षोऽपीत्याह यथेति ॥ अत्र गौरवस्थाने केचिल्लाघवं पठन्ति वदन्ति च । लाघवं हि गुणः प्रशस्तो न गौरवम् उत्तरोत्तरश्च प्राशस्त्यमेषामुक्तम् । किन्तु यथा यथा सारत्वं भवति तथा तथा गौरवमप्युपपन्नम् ॥ १६ ॥ माधुर्यसामान्यात् मधुशर्कराप्रसङ्गाच्चानन्तरं मधुगुणाभि- धानं तस्य सामान्यगुणमाह मध्विति ॥ सन्धानमिति भग्नादि- सन्धानकरम् । नन्वत्र लध्विति पठ्यते । तथा त्रिदोषप्रशमन-

१०६ द्रव्यगुणः। सन्धानं लघु चक्षुष्यं स्वर्य्यं हृद्यं त्रिदोषनुत् । श्वासहिक्काविषहरमुष्णं क्षाम्बु विरोधि च ॥१७॥ मिति तथाच चरकविरोधः । तत्र हि वातलं गुरु शीतञ्च रक्त- पित्तापहं मध्विति पठति । एवं वाग्भटेऽपि व्रणशोधनसन्धान- रोपणं वातलं मध्विति पठ्यते । सत्यम् । तत्र यल्लघुत्वमुक्तं तत् पुराणमध्वपेक्षया । इदं हि वचनं सौश्रुतम् । सुश्रुते च पुराण- मेव मध्वधिकृतम् । यथा विडङ्गं पिप्पली चौद्रं सर्पिश्चाप्यनवं हितम् । इति । तेनाधिकृतत्वात् पुराणमधुन एवैते गुणा ज्ञेयाः । चरके तु पुराणादिविशेष मनादृत्य गुरुत्वमुक्तम् । चक्रस्तु लघ्विति लघुपाकमिति व्याख्याय विरोधं परिहरति । त्रिदोष- प्रशमनत्वञ्चास्य प्रभावान्मिलितत्रिदोषारब्धज्वरहरतया ज्ञेयम् । पृथग्वातजननन्तु चरकवाग्भटाभ्यामुक्तमतो न विरोधः । त्रिदोषहरत्वे उपपत्तिरपि दर्शिता सुश्रुतेन । यथा तच्च लघु- त्वात् कषायानुरसत्वाच्च कफघ्नं पैच्छिल्यात् माधुर्य्यात् कषा- यानुरसत्वाच्च वातपित्तघ्नमिति । न च दृष्टकारणत एव त्रिदोषहरत्वोपपत्तौ प्रभावकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् । प्रभाव- मन्तरेण मिलितत्रिदोषारब्धविकारहरणनियमानुपपत्तेः । विष- हरमिति विषान्वयसम्भवेऽपि विषहरत्वमस्य प्रभावात् । अतएवोक्तञ्चरके विषं विषघ्नमुक्तं यत् तत् प्रभावप्रभावितम् । इति । केचिदनयैवानुपपत्त्या वमिहरमिति पठन्ति । तन्न । सुश्रुतेऽपि विषप्रशमनमित्युक्तत्वात् । उष्णाक्षाम्बुविरोधीति उष्णेन क्षाम्बुना च विरुध्यते । सुश्रुते च उष्णविरोधे उपपत्ति- रपि दर्शिता यथा । तत् सौकुमार्य्याच्च तथैव शैत्यान्ना-

द्रव्यगुणः । १०७ माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः । माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु ॥ १८ ॥ माक्षिकं तैलवर्णं स्याद् घृतवर्णन्तु पौत्तिकम् । क्षौद्रन्तु कपिलं विद्यात् श्वेतं भ्रामरमुच्यते ॥ १९ ॥ नौषधीनां रससम्भवाच्च। उष्णे विरुध्येत विशेषतस्तु तथा- न्तरीक्षेण जलेन चापि। सौकुमार्य्यादिति सुकुमारं हि उष्णे विरुध्यते। नवनीतस्यानघृतजलकुसुमवत्। तथैव शैत्या- दिति शीतस्य स्वभावत एव उष्णविरोधात्। नानौषधीनां रससम्भवाच्चेति विरुद्धरसवीर्य्यनानाद्रव्यपुष्पस्य रसेन द्रवेण सम्भवादुत्पत्तेरित्यर्थः। खाम्बुना शीतेनापि मधुनो विरोधित्वे द्रव्यस्वभावमात्रं हेतुः। उष्णविरोधयोश्चास्पर्शैरिव नोष्णवीर्य्यै- स्तेनोष्णवीर्य्यत्रिकट्वादिना मधु न विरुध्यते। एतच्चोष्ण- विरोधित्वमार्घ्यं मधु विहाय बोध्यम्। तस्य विपान्वयत्वासम्भ- वात्। अतएवोक्तं भोजे। मधून्यष्णैर्विरुध्यन्तेऽन्यत्रार्घ्यादिति ॥ १७ ॥ यद्यपि सुश्रुतेऽष्टविधं मधूक्तम्। यथा। पौत्तिकं भ्रामरं क्षौद्रं माक्षिकं छात्रमेव च। आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः ॥ इति। तथापि मधुनश्चतुर्विधत्वमेव सर्वजनप्रसिद्ध- मिति कृत्वा चरकवचनमुपन्यस्यति। पिङ्गला मक्षिका महत्यः पुत्तिकास्तद्भवं पौत्तिकम्। भ्रामराः प्रसिद्धाः। मक्षिका एव स्वल्पाः पिङ्गलाः क्षुद्रास्तद्भवं क्षौद्रम्। तद्विधा एवास्वल्पा मक्षिकास्तद्भवं माक्षिकम् ॥ १८ ॥ माक्षिकादिज्ञानार्थं वर्णविशेषानाह माक्षिकमिति ॥ १९ ॥

१०८ द्रव्यगुणः १ बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं सरम् । मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् । दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत् ॥ २० ॥ तद्युक्तं विविधैर्योगैर्निहन्यादामयान् बहून्॥२१ उष्णेन मधु संयुक्तं वमनेष्ववचारितम् । अपाकादनवस्थानान्न विरुद्ध्येत पूर्ववत् ॥ २२ ॥ इत्यैक्षवादिवर्गः । तस्यैव मधुनोऽवस्थाविशेषेण गुणभेदमाह बृंहणीयमिति । पक्वमित्यग्निसम्पर्कादेव मधु गृह्णन्ति । अन्ये तु मधुनः पाको नास्तीति कृत्वा मध्वाधारस्यैव भूरिकालेन स्वयं सुसञ्जातत्वं पक्वत्वं स्वल्पकालावस्थानाच्चामत्वं वदन्ति ॥ २० ॥ मधुनो योगवाहितामाह तदिति । अत्र केचित् नानाद्रव्या- त्मकत्वाच्च योगवाहिपरं मध्विति पठन्ति । तन्मतेऽपीयमेवोप- पत्तिः ॥ प्रभावसहिता मधुनो योगवाहित्वे हेतुः । प्रभावात्तु नानाद्रव्यात्मकत्वेऽपि मद्यादीनां न योगवाहित्वम् ॥ योग- वाहितया च येन येन वाजीकरणरसायनदोषहरणादिना युज्यते तस्य तस्यैव कर्म करोतीति भावः ॥ २१ ॥ इदानीं विषयविशेषे मधुन उष्णेनाप्यविरोधमाह उष्णे- नेति । वमनेष्विति अचिरावस्थायिभेषजोपलक्षणम् । तेन वस्तावप्यविरोधो ज्ञेयः । विरेचने तु चिरावस्थानाद्विरुध्यत एव । पूर्ववदिति सौकुमार्यादिहेतुः । पूर्वस्मादिव नात्र विरोध इत्यर्थः ॥ २२ ॥ इत्यैक्षवादिवर्गः ।

द्रव्यगुणः । १०६ सर्वं पित्तकरं मद्यमम्लं दीपनपाचनम् । भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं बस्तिविशोधनम् ॥ पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् । विकासि सृष्टविण्मूत्रं निद्राभावप्रसक्तिनुत् ॥ १॥ स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा दीपनबृंहणी । कार्श्यार्शोग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा ॥ २॥ कासार्शोग्रहणीदोषप्रतिश्यायविनाशिनी । श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा ॥ ३ ॥ इदानीं मधुगुडयोनित्वात् तथा मधुशब्दाभिधेयत्वाच्च मद्यस्य तदनन्तरं मद्यवर्गमाह सर्वमिति । यद्यपि मार्द्वीकमा- ध्वोकादिमद्यं साक्षादप्रतीयमानाम्लरसं तथापि अम्लकार्य्यदन्त- हर्षमुखस्रावकारित्वेन अम्लानुरसत्वेन चाम्लत्वमिह ज्ञेयम् । यत्तु वाग्भटे सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम् । सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु ॥ इति । पञ्चरसत्वमुक्तम् । तन्मतेऽप्यम्लानुरसता इतररसानां ज्ञेया । उक्तं हि सर्वेषां मद्यमम्लानामुपर्य्युपरि वर्त्तते । इति । इन्द्रियबोधनमिति इन्द्रियपाटवकरमिति डल्लनः । निद्राभावप्रसक्तिनुदिति निद्राया अभावं नाशं तथा निद्राया अतिप्रसक्तिञ्च नुदति । अतएवोक्तमन्यत्र नष्टनिद्रातिनिद्राये हितं पित्तास्रदूषणम् । इति ॥ १ ॥ सुरागुणमाह स्तन्येति । सुराऽत्र लोहितवर्णा ॥ २ ॥ १०

११० द्रव्यगुणः । छर्द्यरोचकहृत्कुक्षितोदशूलप्रमर्दिनी । प्रसन्ना गुल्मवातार्शोविवन्धानाहनाशिनी ॥४॥ पित्तलाल्पकफा रूक्षा यवैर्वातप्रकोपणी । विष्टम्भिनी सुरा गुर्वी श्लेष्मला तु मधूलिका ॥५॥ रूक्षा नातिकफा वृष्या पाचनी वल्कली सुरा ॥६॥ कोहलो भेद्यवृष्यश्च त्रिदोषो वदनप्रियः ॥ ७ ॥ ग्राह्युष्णो जगलः प्रोक्तो रूक्षस्तृट्कफशोथनुत् ॥८॥ कातोलीति प्रसिद्धायाः श्वेतसुराया गुणमाह कासार्श इति ॥ ३ ॥ प्रसन्नागुणमाह छर्दीति । प्रसन्ना मद्यस्योपरि अच्छो भागः । अन्ये तु मद्यमेव भेषजयोगात् प्रसन्नं प्रसन्नामाहुः ॥ ४ ॥ यवगोधूमकृतसुरयोः क्रमाद्गुणमाह पित्तलेति । गुर्वी- त्यन्तो यवसुरागुणः । यवैरित्यनन्तरं कृतेति शेषः । श्लेष्मला तु मधूलिकेति गोधूमसुरागुणः । मधूलकः स्वल्पगोधूमः । तत्कृत- क्लिन्नभागा सुरा मधूलिका । अन्ये तु मधूलकां मर्कटहस्ततृणं तत्फलक्लिन्नकृता मधूलिकेत्याहुः । जेज्जड़स्तु मधूलकपुष्पस- म्भवं मद्यं मधूलिकामाह ॥ ५ ॥ वल्कलीति प्रसिद्धसुरागुणमाह रूक्षेति । बिभीतककृता सुरा वल्कली । अतएव केचिद्वल्कलीस्थाने आक्षिकीति पठन्ति । अक्षी बिभीतकः ॥ ६ ॥ कोहलाख्यमद्यगुणमाह कोहल इति । यवशक्तुकिण्वकृतं मद्यं कोहलः । अन्ये तु पौण्ड्रदेशप्रसिद्धां सुरां काञ्चिमानिका- माहुः ॥ ७ ॥

द्रव्यगुणः। १११ हृद्यः प्रवाहिकाटोपदुर्नामानिलशोधनुत् । वक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी वातकोपनः ॥ ९ ॥ शीधुः पित्तानिलहरः श्लेष्मस्नेहविकारहा । मेदःशोथोदरार्शोघ्नो वल्यः पक्वरसो मतः ॥ १० ॥ जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः । लेखनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम् ॥ ११ ॥ गौड़ः शीधुः कषायः स्यात् स्वादुः पाचनदीपनः १२ शार्करो मधुरो हृद्यो दीपनो वस्तिशोधनः । वातघ्नो मधुरः पाके रुच्य इन्द्रियबोधनः ॥ १३ ॥ शीधुर्मधूकपुष्पोत्थो विदाह्यग्निवलप्रदः । रूक्षः कषायः कफहा वातपित्तप्रकोपणः ॥ १४ ॥ जगलो भक्तकिण्वकिक्ककृतः सुरा तस्या गुणमाह ग्राह्येति ॥ ८ ॥ भेदकगन्धद्रव्यविक्रियमाणवक्कसगुणमाह हृद्य इति ॥ ९ ॥ पक्केक्षुरसकृतशीधुगुणमाह शीधुरिति। पक्वरसः कथितेक्षु- रसेषु यः क्रियते ॥ १० ॥ अपक्केक्षुरसकृतशीधुगुणमाह जरणीय इति। शीतरसिको- ऽपक्केक्षुरसकृतः ॥ ११ ॥ गुड़कृतशीधुगुणमाह गौड़ इति ॥ १२ ॥ शर्कराकृतशीधुगुणमाह शार्कर इति। इन्द्रियबोधन इन्द्रि- यपाटवजनकः ॥ १३ ॥ अयन्तु न गुड़योनिः ॥ १४ ॥

११२ द्रव्यगुणः । जाम्बवो बद्धनिष्यन्दस्तुवरो वातकोपनः ॥ १५॥ तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् । मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः ॥१६॥ तीक्ष्णः कषायो मदकृद् दुर्नामकफगुल्मनुत् । क्रिमिमेदोऽनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः ॥ १७ ॥ निर्दिशेद् द्रव्यतश्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् ॥ १८ नवं मद्यमभिष्यन्दि दोषकृज्जीर्णमन्यथा ॥ १६ ॥ जम्बुफलरसगुड़ादिकृतशीधुगुणानाह जाम्बव इति । बद्ध- निष्यन्दो बद्धमूत्रः । तुवर इति कषायः । तौवर इति पाठे तौवर इति जाम्बवविशेषणं वदन्ति । जम्बुफलरसतुवरोक्वाथ- गुड़ादिकृतः शीधुरित्यर्थः ॥ १५ ॥ इदानीं पृथङ्‌मधुगुड़पिष्टयोनिमद्यान्यभिधाय मध्वादि- योनिमेलननिष्पाद्यं किञ्चिदौषधयुक्तं मद्यमासवसंज्ञकं निर्दि- शन्नाह तीक्ष्ण इति । सुरा पौष्टी सैवं यत्र तोयकार्य्यं करोति स सुरासवः ॥ १६ ॥ मैरेयगुणमाह तीक्ष्ण इति । आसवस्य सुरायाश्च द्वयोरेकत्र भाजने । सन्धानं तं विजानीयात् मैरेयमुभयाश्रयमिति ॥१७॥ अनुक्तासवगुणज्ञानार्थमाह निर्दिशेदिति । द्रव्यत इति । द्रव्यगुणतो वीक्ष्य कन्दाद्युपलक्षणम् । तेन काण्डत्वक्पल्लवा अपि ग्राह्याः ॥ १८ ॥ मद्यस्याल्पकालत्वादिना अपरिणतस्य तथा चिरकालत्वा- दिना परिणतस्य दोषगुणानाह नवमिति । जीर्णमिति कालेन परिपक्वम् ॥ १६ ॥

द्रव्यगुणः । ११३ अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः ॥ २० ॥ बहुदोषहरश्चैव रोगाणां शमनश्च सः । दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्ताविरोधनः ॥ शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः ॥ २१ ॥ अरिष्टासवशीधूनां गुणान् कर्माणि चादिशेत् । बुद्ध्वा यथा स्वं संस्कारमवेक्ष्य कुशलो भिषक् ॥ २२ ॥ सान्द्रं विदाहि दुर्गन्धि विरसं क्रिमिलं गुरु । अहृद्यं तरुणं तीक्ष्णमुष्णं दुर्भाजनस्थितम् ॥ अल्पौषधं पर्युषितमत्यच्छं पिच्छिलञ्च यत् । तद्वर्ज्यं सर्वथा मद्यं किञ्चिच्छेषञ्च यद्भवेत् ॥ २३ ॥ अरिष्टगुणमाह अरिष्ट इति । अरिष्टशब्देन इक्षुविकारस- हिताभयाचित्रकदन्तीपिप्पल्यादिभूरिभेषज-क्वाथ्यादिसंस्कारवत् मद्यमभिधीयते । द्रव्यसंयोग इति अभयाचित्रकादिद्रव्यसंयोगः । संस्कारस्तु भेषजक्वाथनभाजनसंस्कारयवराशिस्थापनादिः ॥ २० ॥ अधिकगुणत्वमेवाह बह्विति । बहुदोषहर इत्यस्य भाष्यं कफवातघ्नः पित्ताविरोधेन इति । नञ् ईषदर्थे । रोगाणां शमन इत्यस्य तु भाष्यं शूलाध्मानेत्यादि । तेन न पौनरुक्त्यम् । किंवा शेषार्थमेतद्वचनमित्याहुः । दोषाणां शमन इति पाठेऽपि दोष- शब्दो रोगवचन एवेति ज्ञेयम् ॥ २१ ॥ अरिष्टप्रसङ्गेनासवशीधूनामपि बहुप्रपञ्चेनेहानुक्तानां गुण- ज्ञानार्थमाह अरिष्टेति । संस्कारमवेक्ष्येति संस्कारद्रव्यगुणान् बुद्ध्वा ॥ २२ ॥ यादृशं मद्यं वर्ज्यं तदाह सान्द्रमिति । तरुणमिति मन्द-

११४ द्रव्यगुणः । चिरस्थितं जातरसं दीपनं कफवातजित् । रुच्यं प्रसन्नं सुरभि मद्यं सेव्यं मदावहम् ॥२४॥ शुक्तं वलाशपित्तासृक्क्लेदि वातानुलोमनम् । भृशोष्णतीक्ष्णारूक्षाम्लं हृद्यं रुचिकरं सरम् । दीपनं शिशिरं स्पर्शे पाण्डुहत्कृमिनाशनम् ॥२५॥ तद्वत्तदास्रुतं सर्वं रोचनन्तु विशेषतः ॥ २६ ॥ गौड़ानि रसशुक्तानि मधुशुक्तानि यानि च । जातम् । एतच्चोक्तमपि समुदितदोषाभिधानप्रस्तावात् पुनरु- च्यते ॥ २३ ॥ सेव्यं यन्मद्यं तदाह चिरस्थितमिति ॥ २४ ॥ आसुतत्वसामान्यात् शुक्तादिगुणकर्मणी दर्शयन्नाह शुक्त- मिति । शुक्तलक्षणं यथा । यन्मस्त्वाद्वि शुचौ भाण्डे सगुड़क्षौद्रकाञ्जिकम् । धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं शुक्तं चुक्रं तदुच्यते ॥ इति । अत्रैव गुड़ादिमानं यथा । गुड़माक्षिकधान्याम्लमस्तु च द्विगुणं क्रमात् । शुक्तसिद्धार्थमावाप्यं प्रायशः कंटुकञ्च तत् ॥ इति ॥२५॥ शुक्तप्रक्षिप्तकन्दादिषु शुक्तगुणानभिदिशति । तदास्रुत- मिति । शुक्तसन्धानक्षिप्तमार्द्रककरीरादि तद्वदिति शुक्तसमान- गुणम् ॥ २६ ॥ शुक्तस्य योनिभेदेन गुणमाह गौडानीति । गौड़ानि गुड़- प्रकृतित्तशुक्तानि । रसशुक्तानि इक्षुरसकृतशुक्तानि । एतच्छुक्तत्रय- ज्ञानार्थंपरि भाषा यथा ।

द्रव्यगुणः । ११५ यथापूर्वं गुरुतराण्यभिष्यन्दकराणि च ॥ २७ ॥ काञ्जिकं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत् स्पर्शशीतलम् । भ्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं वस्तिशूलनुत् ॥ शस्तमास्थापने हृद्यं लघुवातकफापहम् । गण्डूषधारणाद्वक्त्रमलदौर्गन्ध्यशोषजित् ॥ २८ ॥ एभिरेव गुणैर्युक्ते सौवीरकतुषोदके । क्रिमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे ॥ २९ ॥ मूत्रं गोजाविमहिषगजाश्वोष्ट्रखरोद्भवम् । पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु ॥ गुड़ाम्बुना सतैलेन सन्धानं संस्कृतं तु यत् । कन्दशाकफलैर्युक्तं गुड़शुक्तं तदुच्यते ॥ इति । गुड़शुक्तवदिक्षुरसशुक्तं ज्ञेयम् । जम्बीरस्य फलरसं पिप्पलीमूलसंयुतम् । मधुभाण्डे विनिक्षिप्य धान्यराशौ निधापयेत् । त्र्यहेण तज्जातरसं मधुशुक्तमुदाहृतम् ॥ इति ॥ २७ ॥ काञ्जिकगुणमाह काञ्जिकमिति । पित्तकरस्यापि काञ्जि- कस्य दाहशमकत्वं यत् सुश्रुतेनोक्तं तत् स्पर्शेनैव ज्ञेयम् । अन्ये तु यथा तक्रं कण्ठे कफं करोति उदरे तु हन्ति प्रभावात् तद्व- दवापि पित्तकरस्यापि काञ्जिकस्य दाहहरत्वं प्रभावेणैव ज्ञेय- मित्याहुः ॥ २८ ॥ सौवीरतुषोदकयोर्गुणमाह एभिरिति । वितुषयवकृतं सौ- वीरं सतुषयवक्षतं तुषोदकम् ॥ २९ ॥ द्रव्यपारिशेष्यान्मूत्राण्याह मूत्रमिति । अत्र व्यवहारसिद्ध-

११६ द्रव्यगुणः। क्रिमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान् । गुल्मारुचिविषश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल्लघु ॥ दीपनं पाचनं भेदि तेषु गोमूत्रमुत्तमम् ॥ ३० ॥ गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं सक्षारत्वान्न वातलम् । लघ्वग्निदीपनं मेध्यं पित्तलं कफवातनुत् ॥ गुल्मशूलोदरानाहविरेकास्थापनादिषु । मूत्रप्रयोगसाध्येषु गव्यं मूत्रं प्रयोजयेत् ॥ ३१ ॥ दुर्नामोदरशूलेषु कुष्ठमेहाविशुद्धिषु । आनाहशोफगुल्मेषु पाण्डुरोगे च माहिषम् ॥ ३२॥ कटु तिक्तान्वितं छागमौष्ण्यमारुतकोपनम् ॥ ३३ ॥ सक्षारतिक्तकटुकमुष्णं वातघ्नमाविकम् ॥ ३४ ॥ आश्वं कफहरं मूत्रं वातचेतोविकारनुत् ॥ ३५॥ तीक्ष्णं क्षारे किलासे च नागमूत्रं प्रयोजयेत् ॥३६ त्वात् लोके वेदे च धेनुमूत्रमेव गृह्यते न तु वलीवर्दस्य। अन्ये तु शुक्रसम्बन्धेन गुरुत्वात् पुङ्गवमूत्रं न ग्राह्यमित्याहुः । तन्न। शुक्रसम्बन्धस्य स्त्रीष्वपि प्रसक्तत्वात्। अपरे तु स्त्रीमूत्रं लघु- त्वात् ग्राह्यमित्याहुः । तदप्ययुक्तं येन सेकादौ वाते च मूत्रस्य गौरवमप्युपयुक्तं तस्माद्यथोक्तमेव श्रेय इति ॥ ३० ॥ सामान्यगुणमभिधाय तेषां विशिष्टगुणमाह गोमूत्रमिति । अविशिष्टमूत्रप्रयोगे गव्यमूत्रमेव ग्राह्यमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ अविशुद्धिर्वमनादीनाम् ॥ ३२ ॥ चेतोविकार उन्मादापस्मारौ ॥ ३५ ॥

द्रव्यगुणः । ११७ दीपनं गार्दभं मूत्रं गरचेतोविकारनुत् ॥ ३७ ॥ अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं मानुषन्तु विषापहम् ॥ ३८ ॥ इति मद्यादिवर्गः । विधिना कृत आहारः प्रीणनो धातुपोषकः । स्मृत्यायुःपुष्टिवर्णौजःसत्त्वोत्साहविवर्द्धनः ॥ १ ॥ ओदनः चालितः स्विन्नः प्रस्रुतो विषदो लघुः । क्षार इति क्षारापाके ॥ ३६ ॥ कारभमित्यौष्ट्रम् । मानुषमूत्रमवहृविषयतया उद्वेगेनानुक्त- मपि विषहन्तृतया अशून्यताथं पठ्यते ॥ ३८ ॥ इति मद्यादिवर्गः । इदानीमुक्तानामेव धान्यादीनां संस्कारविशेषाद्दितं गुण- मभिधातुं कृतान्नवर्ग आरभ्यते । कृतं करणनिष्पादितं यदन्न- पेयामण्डादि । ते च पेयादीनां गुणाः संस्कारसंयोगादिजाः केचित् प्रकृता अपि । न च वाच्यं पेयादीनामिव गुणेन बाधित- त्वात् शूकधान्यादीनां पृथग्गुणकथनमुक्तमिति । यतः पेया- दयो हि प्रकृतिगुणानुविधायिनः सन्तो गुणमावहन्ति तेन यः कृतान्नस्य गुण उच्यते स यदि रक्तशाल्यादिप्रकृतावपि स्यात् तदा बलवान् स्यात् अथ विपरीतगुणः स्यात् तदा कृतान्नगुण- स्याल्पत्वं स्यादिति एषोऽर्थः प्रागेव प्रपञ्चित इति नेहोच्यते । अत्राहारसामान्यगुणमाह विधिनेत्यादि । विधिनेति वक्ष्यमाण- विधिना ॥ १ ॥

११८ द्रव्यगुणः । भृष्टतण्डुलजोऽत्यर्थमन्यथा स्याद् गुरुश्च सः ॥२॥ मण्डस्तु भूरिदोषघ्नो दीपनोऽनिलनाशनः । ज्वरहा परमो बल्यः स्वेदनो मार्गशोधनः ॥३॥ लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः । वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरान्वितः ॥४॥ आहारगुणमभिधाय ओदनस्य प्रायेण सर्वजनोपयोज्यत्वात् प्रथमं तद्गुणमाह ओदन इति । क्षालित इति प्रक्षालिततण्डुल- कृतः । स्विन्न इत्युत्स्विन्नधान्यतण्डुलकृतः । किं वा सम्यक् स्विन्नत्वेन मृदुभूतः प्रस्रुत इति प्रस्रावितद्रवभागः । विशद इति स्वभावेन । तथा कण्डनेन च शुक्लं यत्तण्डुलं तत्कृतः एवम्भूत ओदनो लघुर्भवति । भृष्टतण्डुलजस्तु अत्यर्थं लघुः । अन्यथा इति क्षालितादिविपर्य्ययो गुरुर्भवतीत्यर्थः ॥ २ ॥ मण्डगुणमाह मण्ड इति । मार्गशोधन इति स्रोतःशुद्धि- करः ॥ ३ ॥ अत्र पाचनत्वं मण्डस्य दोषशेषं विना नोपपद्यते । सम्यक् शुद्धौ च दोषशेषो नोपपद्यते इति विरोधं पश्यन् अकारप्रश्लेषा- दविशुद्धानां पाचन इति कश्चिदाह । तन्न चरकविरोधात् । तत्र हि क्षुत्पिपासापहः पथ्यः शुद्धानान्तु मलापह इत्युक्तम् । न च तत्रापि शुद्धानां मलापह इत्यनुपपत्त्या शुद्धानामित्यस्य ईष- च्छुद्धानामित्यर्थो व्याख्येय इति वाच्यम् । सम्यक् शुद्धानामपि घृतभाण्डावलेपन्यायेन कोष्ठोपलेपकदोषापहत्वेन मलापह- त्वोपपत्तेः । तस्मात् सुश्रुतेऽपि यत् पाचनत्वमुक्तं लाजमण्डस्य तत् सति दोषशेषे इति ज्ञेयम् । सम्यक् शुद्धौ च पथ्यत्वदीप-

द्रव्यगुणाः । ११८ पेया स्वेदाग्निजननी वातवर्चोऽनुलोमनी । क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा ॥ ५ ॥ विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता । व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिनाम् ॥ ६ ॥ यवागूज्ज्वरतृष्णाघ्नी लघ्वीवस्तिविशोधनी ॥ ७ ॥ सिक्थकैरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता । नत्वाभ्यामेवास्योपयोगः । अपि च । मण्डोऽप्यतिद्रवा पेयेव । सा च ईषद्विशुद्धे निषिद्धा । यथा । कफपित्ते विशुद्धेऽल्पं मद्यपे वातपैत्तिके । तर्पणादिक्रमः कार्य्यः पेयाभिष्यन्दयेद्धितान् ॥ तेनाकारप्रश्लेषो न युक्त इति ॥ ४ ॥ द्विधा हि यवागूः पेयाविलेपीभेदात् । तत्र पेयागुणमाह पेयेति ॥ ५ ॥ विलेपीगुणमाह विलेपीति ॥ ६ ॥ विशिष्टयवागूगुणमभिधाय यवागूसामान्यगुणमाह यवागू- रिति ॥ ७ ॥ उक्तानामिव मण्डादीनां लक्षणमाह सिक्थकैरिति । तत्र द्रवसिक्थसमन्विता यवागूरिति यवागूसामान्यलक्षणम् । सा च द्विविधा पेयाविलेपीभेदात् । मण्डस्तु यवाग्वा एवोपरितनो भागो न तु पृथङ्मण्डः साध्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अदर्शितत्वात् । यस्तु क्वचिन्मण्डगुणो मण्डोपयोगो वा श्रूयते सोऽप्येवंरूप एव बोध्यः । ननु मण्डो हि चतुर्दशगुणजलसाध्यः यवागूस्तु षड्- गुणसाध्या । यदुक्तम् । अन्नं पञ्चगुणे साध्यं विलेपी च चतुर्गुणे ।

१२० द्रव्यगुणः । यवागूर्बहुसिक्था स्याद् विलेपी विरलद्रवा ॥८॥ मण्डपेयाविलेपीनामोदनस्य च लाघवम् । यथापूर्वं शिरस्तत्र मण्डो वातानुलोमनः ॥ ६ ॥ मण्डश्चतुर्दशगुणे यवागूः षड्गुणेऽम्भसि ॥ इति । तत्कथमुच्यते यवाग्वा एवोपरितनो भागो मण्ड इति । नैवं तत्र यवागूशब्देन पेया विवक्षिता । अतएव पेयायाः पृथग् जलं नोक्तम् । द्रवसिकथसमन्वितत्वं हि यवागूसामान्यलक्ष- णम् । तेन चतुर्दशगुणसाध्यस्यापि मण्डस्य सिक्थसमन्विताव- स्थायां यवागूत्वमेव । तेन सूक्तं यवाग्वा उपरितनो भागो मण्ड इति । पेया इति पातुं योग्या एतेनान्वर्थसंज्ञया बहुद्रवत्वमल्प- सिक्थत्वञ्च बोध्यम् । तेन सिक्थसमन्विता यवागूः पेयेति । पेयालक्षणे बहुद्रवत्वमल्पसिक्थत्वञ्च लक्षणतया बोध्यम् । तथा विरलद्रवा बहुसिक्था च यवागूर्विलेपीति विलेपीलक्षणमव- गन्तव्यम् । विरलद्रवा अल्पद्रवेत्यर्थः । तेन पेयाविलेपी व्यति- रेकेण यवागूः पृथङ् नास्तीत्याहुः । एतेन चरकवाग्भटसुश्रुतै- रपि यवागूगुणः पृथङ्नोक्तः । यत्तु माधवचक्राभ्यां पेयाविलेपी- गुणं पठित्वा यवागूगुणः पृथक् पठितः, तत्सामान्यगुणाभि- प्रायेण सामान्यक्षीरगुणवदिति ज्ञेयम् ॥ ८ ॥ उक्तानामेव मण्डादीनामापेक्षिकं लाघवमाह मण्डेति । यथापूर्वं लाघवमिति तेनौदनमपेक्ष्य लघ्वी विलेपी ततोऽपि पेया पेयातो मण्डो लघुतर इत्यर्थः । यद्यपि वातानुलोमनत्वं मण्डस्य पूर्वमुक्तं तथापि सम्पूर्णश्लोकानुरोधात् अत्र पुनः पठति । इदं हि वचनं वाग्भटस्य । अत्र यवाग्वादिसाधन- परिभाषाश्च सव्याख्याना अस्मदीयचरकतत्त्वदीपिकायामनु- सन्धेया विस्तरभयाच्चेह नोक्ताः ॥ ९ ॥

द्रव्यगुणः । १२१ पायसः कफकृद्वल्यो विष्टम्भी मेदुरो गुरुः ॥१०॥ कृशरा पित्तकफदा वल्या मारुतनाशिनी ॥११॥ अन्नं मांसादिभिः सार्द्धं सिद्धं स्याद् गुरु बृंहणम् १२ रसौदनो ज्वरहरी बल्यो ग्राह्यनिलापहः ॥१३॥ घोलभक्तं श्रमार्त्तिघ्नं रुच्यं तर्पणदीपनम् ॥१४॥ सद्योऽन्नं वारिणा धौतं शीघ्रपाकं बलप्रदम् । शीतलं मधुरं रुच्यं श्रमघ्नं तर्पणं परम् ॥ १५ ॥ पानीयभक्तं व्युषितं मेदःस्वेदकफप्रदम् । त्रिदोषकोपनं रूक्षं मलकृत् मूत्रलं परम् ॥१६॥ सुस्विन्नो निस्तुषो भृष्ट ईषत्सूपो लघु र्हितः ॥१७॥ विलेपीभेदस्य पायसस्य गुणमाह पायस इति । क्षीरकृता हि विलेपी पायसः ॥ १० ॥ कृशरागुणमाह कृशरेति । कृशरा तु तिलतण्डुलमाषकता यवागूः । उक्तं हि तिलतण्डुलमाषैस्तु कृशरा विश्रयेति च ॥ ११ ॥ अन्नस्य द्रव्यविशेषसंयोगाद् गुणविशेषं दर्शयन्नाह अन्न- मिति ॥ १२ ॥ त्रिदोषकोपनमित्युक्तापि कफप्रदमिति वचनं विशेषार्थम् ॥ १६ ॥ अन्नानन्तरं व्यञ्जनप्रधानं सूपमाह सुस्विन्न इति । ईषद्- भृष्ट इति सम्बन्धः । ये तु माससूप इति पठन्ति ते मुद्गादि- सूपानां प्रकृतिलाघवेनैव लघुत्वं लब्धं तेन गुरोरपि माषस्य सुस्विन्नत्वादिना लघुत्वमुच्यत इत्याहुः ॥ १७ ॥ ११

१२२ द्रव्यगुणः । स्विन्नं निष्पीडितं शाकं स्नेहसंस्कारितं हितम् । अस्विन्नं स्नेहरहितमपीडितमतोऽन्यथा ॥ १८ ॥ स्विन्नं मांसं कटु स्नेहगोरसाम्लफलैः सह । बृंहणं रोचनं बल्यं खालिष्कस्तु सदा गुरुः ॥१९॥ तदेव गोरसादानं सुरभि द्रव्यसंस्कृतम् । विद्यात् पित्तकफोत्क्लेदि बलमांसाग्निवर्द्धनम्२० परिशुष्कं स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रीणनं गुरु । रोचनं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्द्धनम् ॥ २१ ॥ तदेवोल्लुप्तपिष्टत्वादुल्लुप्तमिति भाषितम् । परिशुष्कगुणैर्युक्तं ज्ञेयं पथ्यतमं गुरु ॥ २२ ॥ सूचिकटाहन्यायेन व्यञ्जनप्रधानमांसात् पूर्वं शाकमाह स्विन्नमिति। अतः पूर्वोक्तात्। अन्यथेति अहितमित्यर्थः ॥१८॥ मांसव्यञ्जनानां विशेषाणां गुणमाह स्विन्नमिति । खालिष्को वक्ष्यमाणपरिशुष्काख्यमांसव्यञ्जनभेदः । अन्ये तु वेशवाराख्य- मांसव्यञ्जनभेद इत्याहुः ॥ १९ ॥ तस्यैव मांसस्य प्रदिग्धत्वेन प्रसिद्धस्य गुणमाह तदिति । आदानं घनद्रवावापः गोरस एव आदानं यस्य तद्गोरसादा- नम् ॥ २० ॥ तस्यैव मांसस्य परिशुष्कत्वेन प्रसिद्धस्य गुणमाह परि- शुष्कमिति । परिशुष्कप्रदिग्धयोर्लक्षणं यथा । सिक्थं बहु घृते घृष्टं मुहुरुष्णांबुसेचितम् । जीरकाद्यैर्युतं मांसं परिशुष्कं तदुच्यते । तदेव गोरसादानं प्रदिग्धमिति विश्रुतम् ॥ २१ ॥

तदेव शूलिकाप्रोतमङ्गारे परिपाचितम्। ज्ञेयं गुरुतरं किञ्चित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः ॥ २३ ॥ मांसं यत्तैलसिद्धं तद्वीर्य्योष्णं पित्तकृद् गुरु। घृतसिद्धन्तु रुच्यग्निदृष्टिदं पित्तनुल्लघु ॥ २४ ॥ वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्द्धनः ॥ २५ ॥ परिशुष्कस्य शूल्यस्य प्रसङ्गेनागेपशूल्यानामपि विशेषगुण- माह तदिति। तदेव परिशुष्कमेव उल्लुप्तमिति भाषितम् सूढे- रुल्लुप्तमिति संज्ञया परिभाषितम्। कुत इत्याह उल्लुप्तपिष्ट- त्वादिति। लुंप् छेदने इत्यस्माद्भावे क्तः। उत्कर्षेणातिशयेन लुप्तम्। तेन प्रत्यवयवच्छेदनेन पिष्टमिव पिष्टम् उल्लुप्तपिष्टम्। ज्ञेयं पथ्यतमं गुर्वित्यस्य स्थाने केचिद्वह्वेः पक्वमती लघ्विति पठन्ति। तन्मते अत इति परिशुष्कात् वह्नेः पक्वं यदुल्लुप्तं तल्लघु भवतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ तस्यैव उल्लुप्तस्याङ्गारपाचनादिविशेषेण गुणमाह तदिति। शूलिकाप्रोतमिति लोहादिशलाकारोपितम्। गुरुतरमिति परिशुष्काद्गुरोर्गुरुतरं ज्ञेयम्। कुत इत्याह प्रदिग्धं गुरुपाकत इति। यस्मात् स्नेहादिप्रदिग्धं वस्तु पाकतो गुरु भवति। अथवा गुरुपाकत इति परिशुष्कविशेषणम्। तेन गुरुपाकतः परिशु- ष्कात् शूलपाचितं गुरु ज्ञेयम्। अत्रैव हेतुगर्भविशेषणं प्रदिग्ध- मिति स्नेहादिप्रदिग्धत्वादित्यर्थः ॥ २३ ॥ एषां सर्वेषामेव तैलयोगकृतं घृतयोगकृतञ्च गुणविशेषमाह मांसमिति ॥ २४ ॥ वेशवारगुणमाह वेशवार इति। वेशवारलक्षणं यथा। निरस्थि पिशितं पिष्टं स्विन्नं गुड़घृतान्वितम्।