गणेश गीता (गणेश पुराण क्रीड़ाखण्ड - राजा वरेण्य-गजानन संवाद सटीक)
Ganesha Gita from Ganesha Purana with Hindi Commentary
भगवान् गणेश / महर्षि वेदव्यास द्वारा
( ८६ ) गणेशगीता-अ० ८. असंख्य नेत्र, करोडों सूर्यकी किरणोंकी समान प्रकाशीत आयुध धारण किये, इस प्रकार उनके शरीरमें एक स्थानमें राजाने तीनोंलोक देखे ॥ ७ ॥ वरेण्य उवाच । दृष्ट्वैश्र्वरं परं रूपं प्रणम्य स नृपोऽब्रवीत् ॥ वीक्षेऽहं तव देहेऽस्मिन्देवानृषिगणान्पितॄन् ॥८॥ यह ईश्वरसम्बन्धी परम रूप देख प्रणाम करके राजा ( वरेण्य ) बोला-हे भगवन् ! मैं आपके इस देहमें देवता ऋषियोंके गण और पितरोंको देखता हूं ॥ ८ ॥ पातालानां समुद्राणां द्वीपानां चैव भूभृताम् ॥ महर्षीणां सप्तकं च नानार्थैः संकुलं विभो ॥९॥ हे विभो ! सात पाताल, सात समुद्र, सात द्वीप,सात पर्वत, सात ऋषि, यह सब अनेक अर्थोंसे युक्त देखता हूं ॥ ९ ॥ भुवोऽन्तरिक्षं स्वर्गांश्च मनुष्योरगराक्षसान् ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशेन्द्रान्देवाअन्तूननेकधा ॥ १० ॥ पृथ्वी, अन्तरिक्ष, स्वर्ग, मनुष्य, सर्प, राक्षस, ब्रह्मा, विष्णु, महेश, इन्द्र,देवता और भी अनेकप्रकारके जन्तु देखता हूं १०॥
भाषाटीकासमेत । ( ८७ ) अनाद्यनन्तं लोकादिमनन्तभुजशीर्षकम् ॥ प्रदीप्तानलसंकाशमप्रमेयं पुरातनम् ॥ ११ ॥ अनादि, अनन्त लोकादि, अनन्त भुजा और शिरोंसे युक्त जलती हुई अग्निकी समान प्रकाशमान अप्रमेय पुरातन तुमको देखता हूं ॥ ११ ॥ किरीटकुण्डलधरं दुर्निरीक्ष्यं मुदावहम् ॥ एतादृशं च वीक्षे त्वां विशालवक्षसं प्रभुम् १२॥ किरीट कुंडल धारण किये सहजसे देखनेके अयोग्य आनन्ददायक चौडी छातीयुक्त हे प्रभो ! इस प्रकारका तुम्हारा रूप देखताहूं ॥ १२ ॥ सुरविद्याधरैर्यक्षैः किन्नरैर्मुनिमानुषैः ॥ नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैर्गानतत्परैः ॥ १३ ॥ देवता, विद्याधर, यक्ष, किन्नर, मुनि, मनुष्य, नृत्य करती हुई अप्सरा, गान करते हुए गंधर्वोंसे तुम्हारा स्वरूप सेवित है १३ वसुरुद्रादित्यगणैः सिद्धैः साध्यैर्मुदायुतैः ॥ सेव्यमानंमहाभक्त्या वीक्ष्यमाणं सुविस्मितैः १४ आठ वसु, बारह आदित्योंके गण, सिद्ध, साध्य यह सब
( ८८ ) गणेशगीता-अ० ८. तुम्हारी सेवा करते, और महाभक्तिसे विस्मयको प्राप्त होकर आपको देखते हैं ॥ १४ ॥ वेत्तारमक्षरं वेद्यं धर्मगोप्तारमीश्वरम् ॥ पातालानिदिशःस्वर्गान्भुवंव्याप्याखिलंस्थितम् यह तुम्हें रूपके ज्ञाता, अक्षर, वेद्य ( जानने योग्य ) धर्मके रक्षक, ईश्वर, पाताल, दिशा, स्वर्ग, पृथ्वी इन सबमें व्यापक और ईश्वर जानते हैं ॥ १५ ॥ भीता लोकास्तथा चाहमेवं त्वां वीक्ष्य रूपिणम् । नानादंष्ट्राकरालं च नानाविद्याविशारदम् १६॥ हे भगवन् ! इस तुम्हारे रूपको देखकर सम्पूर्ण लोक तथा मैं भी डरगया हूं, यह आपका मुख अनेक तीक्ष्ण दाढोंसे भयंकर है आप अनेक विद्याओंके पार गन्ता हो ॥ १६ ॥ प्रलयानलदीप्तास्यं जटिलं च नभःस्पृशम् ॥ दृष्ट्वागणेश ते रूपमहं भ्रान्त इवाभवम् ॥ १७ ॥ प्रलयकी अग्निकी समान दीप्तिमान् तुम्हारा मुख है, जिसकी जटा आकाशको छूती है, हे गणेशजी ! आपका यह रूप देखकर मैं भ्रान्त हुआ हूं ॥ १७ ॥
भाषाटीकासमेत । (८९) देवा मनुष्या नागाद्याः खलास्त्वदुदरेशयाः ॥ नानायोनिभुजश्चान्ते त्वय्येव विशंति च १८ देवता मनुष्य नागादि और खल (दुष्ट) तुम्हारे उदरमें शयन करते हैं जो अनेक योनियोंको भोगकर अन्तमें तुममें प्रवेश करते हैं ॥ १८ ॥ अब्धेरुत्पद्यमानास्ते यथा जीमूतबिन्दवः ॥ त्वमिन्द्रोऽग्निर्यमश्चैव निर्ऋतिर्वरुणो मरुत् १९॥ जैसे सागरसे उत्पन्न हुए मेघके जलबिन्दु फिर उसीमें लीन होते हैं इसी कारण इन्द्र, अग्नि, यम, निर्ऋति, वरुण, वायु, तुमही हो ॥ १९ ॥ गुह्यकेशस्तथेशानः सोमः सूर्योऽखिलं जगत् ॥ नमामि त्वामतः स्वामिन्प्रसादं कुरु मेऽधुना २० कुबेर, ईशान, सोम (चंद्र) और सम्पूर्ण जगत् सब तुमही हो, हे स्वामी ! मैं तुमको नमस्कार करता हूं, अब आप मेरे ऊपर कृपा करो ॥ २० ॥ दर्शयस्व निजं रूपं सौम्यं यत्पूर्वमीक्षितम् ॥ को वेद लीलास्ते भूमन् क्रियमाणा निजेच्छया २१
( ९० ) गणेशगीता-अ० ८. पहले देखाहुआ आप अपना सौम्यरूप मुझे दिखाइये, हे भगवन् ! अपनी इच्छासे क्रीडाकरनेवाले आपकी लीलाको कौन जान सक्ता है ॥ २१ ॥ अनुग्रहान्मयादृष्टमैश्वरं रूपमीदृशम् ॥ ज्ञानचक्षुर्यतो दत्तं प्रसन्नेन त्वया मम ॥ २२ ॥ आपकी कृपासे मैंने यह इस प्रकारका ईश्वर सम्बन्धी रूप देखा, जो आपने प्रसन्न होकर मुझे ज्ञानचक्षु दिये॥२२॥ श्रीगजानन उवाच । नेदं रूपं महाबाहो मम पश्यन्त्ययोगिनः ॥ सनकाद्या नारदाद्याःपश्यन्ति मदनुग्रहात् २३ श्रीगणेशजी बोले,हे महाभुज ! योग न करनेवाले इस मेरे रूपका कभी भी दर्शन नहीं पाते, सनकादि नारदादि मेरे अनुग्रहसे इस रूपका दर्शन करते हैं ॥ २३ ॥ चतुर्वेदार्थतत्त्वज्ञाश्चतुःशास्त्रविशारदाः ॥ यज्ञदानतपोनिष्ठा न मे रूपं विदन्ति ते ॥२४॥ चारों वेदोंके अर्थके तत्त्व जाननेवाले सम्पूर्ण शास्त्रोंमें कुशल, यज्ञ, दान और तप करनेहारे भी मेरे रूपको नहीं जानते ॥ २४ ॥
भाषाटीकासमेत । (९१) शक्योऽहं वीक्षितुं ज्ञातुं प्रवेष्टुं भक्तिभावतः ॥ त्यज भीतिं च मोहं च पश्यमां सौम्यरूपिणम् २५ मैं भक्तिभावसे जाननेकूं दीखनेकूं प्राप्त होनेकूं समर्थ हूं अब तू भय और मोहको त्याग कर मेरे योग्य रूपको देख ॥२५॥ मद्भक्तो मत्परः सर्वसंगहीनो मदर्थकृत् ॥ निष्क्रोधःसर्वभूतेषु समो मामेति भूभुज ॥२६॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु यो- गामृतार्थशास्त्रे श्रीगणेशपुराण उत्तरखण्डे श्रीगजानवरेण्यसंवादे विश्वरूपदर्शनो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ हे राजन् ! जो भक्त मेरे परायण सर्व संगत्यागी सब कर्म- हीमें समर्पण करते हैं, और क्रोध त्यागन कर सर्व प्राणियोंमें समान दृष्टि करते हैं, वह मुझको प्राप्त होते हैं ॥ २६ ॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेश० योगामृतार्षशास्त्रे श्रीगणेशपु० पण्डितज्वालाप्रसादमिश्रकृतभाषाटीकायां विश्वरूपदर्शनो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
( ९२ ) गणेशगीता-अ० ९. वरेण्य उवाच । अनन्यभावास्त्वां सम्यङ्मूर्तिमन्तमुपासते ॥ योऽक्षरं परमं व्यक्तं तयोः कस्ते मतोऽधिकः १॥ वरेण्य बोले हे भगवन् ! जो मूर्तिमान् तुमको अनन्यभा- वसे भजन करते हैं और जो अक्षर परम और व्यक्तरूपसे तुम्हारी उपासना करते हैं, उनमें अधिक कौन हैं ॥ १ ॥ असि त्वं सर्ववित्साक्षी भूतभावन ईश्वरः ॥ अतस्त्वां परिपृच्छामि वद मे कृपया विभो २॥ हे ईश्वर तुम सब जाननेवाले सबके साक्षी भूतभावन(जग- त्के उत्पन्न कर्त्ता ) ईश्वर हो इस कारण मैं तुमसे पूछताहूं. आप कृपाकर कहिये ॥ २ ॥ श्रीगजानन उवाच । यो मां मूर्तिधरं भक्त्या मद्भक्तः परिषेवते ॥ स मे मान्योऽनन्यभक्तिर्नियुज्य हृदयं मयि ३॥ श्रीगणेशजी बोले जो भक्तिपूर्वक मूर्तिधारी मेरी उपासना करता है, वह अनन्य भक्तिमान् हृदयमें मुझे धारण करनेवाला मेरा मान्य है ॥ ३ ॥
भाषाटीकासमेत । (९३) खगणं स्ववशं कृत्वाखिलभूतहितार्थकृत् ॥ ध्येयमक्षरमव्यक्तं सर्वगं कूटग स्थिरम् ॥ ४ ॥ सम्पूर्ण इन्द्रियोंको अपने वशमें कर सब प्राणियोंका हित करता हुआ जो अक्षर और अव्यक्त, सर्वव्यापी कूटस्थ (निश्चल) स्थिर ब्रह्मका ध्यान करता है ॥ ४ ॥ सोऽपि मामेत्यनिर्देश्यं मत्परो य उपासते ॥ संसारसागरादस्मादुद्धरामि तमप्यहम् ॥ ५ ॥ वहभी जो अनिर्देश्य (जाति गुण क्रियासे) जाननेको अशक्य मेरी उपासना करता है उसको मैं संसारसागरसे उद्धार करता हूं ॥ ५ ॥ अव्यक्तोपासनादुःखमधिकं तेन लभ्यते ॥ व्यक्तस्योपालनात्साध्यं तदेवाव्यक्तभक्तितः ६॥ अव्यक्त ब्रह्मकी उपासना करनेवाले जनोंको अधिक क्लेश भोगना पडता है, जो व्यक्तस्वरूपकी उपासना भक्तिसे प्राप्त होता है, वही अव्यक्तकी भक्तिसे होता है ॥ ६ ॥ भक्तिश्चैवादरश्चात्र कारणं परमं मतम् ॥ सर्वेषां विदुषां श्रेष्ठो ह्यकिंचिज्ज्ञोऽपिभक्तिमान् ७
( ९४ ) गणेशगीता-अ० ९. इसमें मुख्य कारण भक्ति ही है, सम्पूर्ण विद्वानोंमें थोडा जाननेवालाभी यदि भक्तिमान हो तो वह उनसे श्रेष्ठ है ॥७॥ भजन्भक्त्या विहीनो यः स चाण्डालोऽभिधीयते । चाण्डालोऽपि भजन्भक्त्या ब्राह्मणेभ्योऽधिकोमम॥ जो भक्तिविहीन होकर भजन करता है, वह चाण्डाल है और चाण्डाल होकर मेरी भक्तिसे भजन करे और ब्राह्मण मेरा भक्त न हो तो वह उस ब्राह्मणसे श्रेष्ठ है ॥ ८ ॥ शुकाद्याः सनकाद्याश्च पुरा मुक्ता हि भक्तितः ॥ भक्त्यैव मामनुप्राप्ता नारदाद्याश्चिरायुषः ॥ ९ ॥ शुकादि सनकादिक भक्तिसे ही मुक्त हुए हैं, और भक्ति सेही नारद और मार्कण्डेयादि मुझको प्राप्त हुए हैं ॥ ९ ॥ अतो भक्त्या मयि मनो निधेहि बुद्धिमेव च ॥ भक्त्या यजस्व मां राजंस्ततो मामेव यास्यसि १० इस कारण भक्तिसे मन और बुद्धि मुझमें लगानी, हे राजन् ! भक्तिसे मेरा यजन करो तो मुझको प्राप्त होगे ॥ १० ॥ असमर्थोऽर्पितुं स्वान्तमेवं मयि नराधिप ॥ अभ्यासेन च योगेन ततो गन्तुं यतस्व माम् ११
भाषाटीकासमेत । ( ९५ ) हे राजन् ! जो मुझमें एक संग अपना मन न लगासको तो अभ्यासयोगसे मुझे प्राप्त होनेका यत्न करो ॥ ११ ॥ तत्रापि त्वमशक्तश्चेत्कुरु कर्म मदर्पणम् ॥ ममानुग्रहतश्चैवं परां निर्वृतिमेष्यसि ॥ १२ ॥ और जो यहभी न हो सके तो जो कुछ कर्म करो सो मेरे अर्पण करो, मेरी कृपासेही परम शान्तिको प्राप्त होगे ॥१२॥ अथैतदप्यनुष्ठातुं न शक्तोऽसि तदा कुरु ॥ प्रयत्नतःफलत्यागं त्रिविधानां हि कर्मणाम् १३ और जो यहभी अनुष्ठान न करसको तो यत्नपूर्वक तीनों प्रकारके कर्मोंका फल त्यागन करो ॥ १३ ॥ श्रेयसी बुद्धिरावृत्तेस्ततो ध्यानं परं मतम् ॥ ततोऽखिलपरित्यागस्ततःशान्तिर्गरीयसी १४॥ प्रथम मेरेमें बुद्धि लगनी श्रेष्ठ है,उससे ध्यान श्रेष्ठ है,उससे सम्पूर्ण कर्मोंका त्याग श्रेष्ठ है, इससे अत्यन्त श्रेष्ठ शान्ति प्राप्त होती है ॥ १४ ॥ निरहंममताबुद्धिरद्वेषः करुणासमः ॥ लाभालाभे सुखेदुःखे मानामाने समे प्रियः १५
( ९६ ) गणेशगीता-अ० ९. अहंकारका त्याग, ममता बुद्धिका न होना, द्वेष न करना, सबमें समान दृष्टि, लाभ अलाभ, सुख दुःख, मान अपमानमें एक दृष्टि रहे, सो मेरा प्यारा है ॥ १५ ॥ यं वीक्ष्य न भयं याति जनस्तस्मान्न च स्वयम् ॥ उद्वेगभीःकोपमुद्दीरहितो यः स मे प्रियः॥१६॥ जिसको देखकर किसी प्राणीका भय नहीं होता, और जो मनुष्योंसे शंकायुक्त नहीं होता है, उद्वेग और क्रोधके भयसे जो रहित हो वही मेरा प्रिय है ॥ १६ ॥ रिपौ मित्रेऽथ गर्हायां स्तुतौ शोके समः समुत्॥ मौनी निश्चलधीर्भक्तिरसंगः स च मे प्रियः १७ शत्रु मित्र निन्दा स्तुति शोकमें जिसका चित्त एक है मौनी, स्थिरचित्त, भक्तिमान्, असंग, ऐसाही प्राणी मेरा प्रिय है ॥ १७ ॥ संशीलयति यश्चैनमुपदेशं मया कृतम् ॥ स वंद्यःसर्वलोकेषु मुक्तात्मा मे प्रियःसदा १८॥ जो मेरे किये उपदेशको विचार करता है, वह त्रिलोकीमें नमस्कारके योग्य है और मेरा प्रिय है ॥ १८ ॥
भाषाटीकासमेत । ( ९७ ) अनिष्टाप्तौ च न द्वेष्टीष्टप्राप्तौ न च तुष्यति ॥ क्षेत्रतज्ज्ञौ च यो वेत्ति स मे प्रियतमो भवेत् १९ जो अनिष्टकी प्राप्तिमें द्वेष और इष्टकी प्राप्तिमें हर्ष नहीं करता है क्षेत्र और क्षेत्रज्ञको जो जानता है, वही मेरा प्यारा है॥१९॥ वरेण्य उवाच । किं क्षेत्रं कश्च तद्वेत्ति किं तज्ज्ञानं गजानन ॥ एतदाचक्ष्व मह्यं त्वं पृच्छते करुणाम्बुधे ॥२०॥ वरेण्य बोले भगवन् ! क्षेत्र क्या है और उसका जानने- वाला कौन है, उसका ज्ञान क्या है, हे करुणासागर मुझ प्रश्न करनेवालेसे यह सब आप वर्णन कीजिये ॥ २० ॥ श्रीगजानन उवाच ॥ पञ्च भूतानि तन्मात्राः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ॥ अहंकारो मनो बुद्धिः पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि च२१॥ श्रीगणेशजी बोले पांच भूत और उनकी तन्मात्रा, पंच कर्में- न्द्रिय, अहंकार, मन, बुद्धि और पांच ज्ञानेंद्रिय ॥ २१ ॥ इच्छाव्यक्तं धृतिद्वेषौ सुखदुःखे तथैव च ॥ चेतनासहितश्चायं समूहः क्षेत्रमुच्यते ॥ २२ ॥
( ९८ ) गणेशगीता अ० ९. इच्छा, व्यक्त, धैर्य, द्वेष, सुख, दुःख और चेतना सहित यह समूह, सब क्षेत्र कहाता है ॥ २२ ॥ तज्ज्ञं त्वं विद्धि मां भूप सर्वान्तर्यामिणं विभुम्॥ अयं समूहोऽहं चापि यज्ज्ञानविषयौ नृप ॥२३॥ हे राजन् ! उसका, जाननेवाला सर्वान्तर्यामी तुम मुझको ( क्षेत्रज्ञ ) जानो, मैं और यह समूह यह दोनों ज्ञेय अर्थात् ज्ञानके विषय हैं ॥ २३ ॥ आर्जवं गुरुशुश्रूषाविरक्तिश्चेन्द्रियार्थतः ॥ शौचं क्षान्तिरदंभश्च जन्मादिदोषवीक्षणम्॥२४॥ सरलता, गुरुशुश्रूषा, इन्द्रियोंका विषयोंसे वैराग्य, पवि- त्रता, सहनशीलता, पाखण्डका त्याग, जन्ममरणादि दोषोंमें दृष्टि ॥ २४ ॥ समदृष्टिर्दृढा भक्तिरेकान्तित्वं शमो दमः ॥ एतैर्यच्च युतं ज्ञानं तज्ज्ञानं विद्धि बाहुज ॥२५॥ समदृष्टिता, दृढभक्ति, एकान्तता, शम, दम, हे राजन् ! इनके सहित जो ज्ञान है, उसीको ज्ञान कहते हैं ॥ २५ ॥ तज्ज्ञानविषयं राजन्ब्रवीमि त्वं शृणुष्व मे ॥ यज्ज्ञात्वेति च निर्वाणं मुक्त्वा संसृतिसागरम् २६
भाषाटीकासमेत । (९९) हे राजन्!इस ज्ञानके विषयको मैं कहता हूं तुम श्रवण करो जिसके जाननेसे संसारसागरसे छूटकर मुक्त होजाओगे॥२६॥ यदनादीन्द्रियैर्हीनं गुणभुग्गुणवर्जितम् ॥ अव्यक्तं सदसद्भिन्नमिन्द्रियार्थावभासकम्॥२७॥ जो अनादि इन्द्रियरहित सतरजतमके गुणोंका भोक्ता, गुणवर्जित, अव्यक्त, सत्असत्से परे, इन्द्रियोंके विषयोंका प्रकाशक ॥ २७ ॥ विश्वभृच्चाखिलव्यापि त्वेकं नानेव भासते ॥ बाह्याभ्यन्तरतः पूर्णमसंगं तमसः परम् ॥२८॥ विश्वका धारण करनेहारा, सम्पूर्णमें व्यापक, एकही ब्रह्म अनेकरूपसे भासता है, वह बाह्य भीतरसे पूर्ण, असंग और अंधकारसे परे हैं ॥ २८ ॥ दुर्ज्ञेयं चादिसूक्ष्मत्वादीप्तानामपि भासकम् ॥ ज्ञेयमेतादृशं विद्धि ज्ञानगम्यं पुरातनम् ॥२९॥ अत्यन्त सूक्ष्म होनेसे वह जाना नहीं जाता, ज्योतियोंका भी प्रकाश करनेवाला है, इस प्रकार ज्ञानसे जानने योग्य पुरातन पुरुषको ज्ञेय ब्रह्म जानो ॥ २९ ॥
( १०० ) गणेशगीता-अ० ९. एतदेव परं ब्रह्म ज्ञेयमात्मा परोऽव्ययः ॥ गुणान्प्रकृतिजान्भुङ्क्ते पुरुषः प्रकृतेः परः ॥३०॥ यही परब्रह्म ज्ञेय है, यही आत्मा पर अव्यय प्रकृतिसे परे पुरुष कहाता है, तथा प्रकृतिसे उत्पन्न हुए गुणोंको भोगता है ॥ ३० ॥ गुणैस्त्रिभिरियं देहे बध्नाति पुरुषं दृढम् ॥ यदा प्रकाशः क्षांतिश्च वृद्धे सत्त्वे तदाधिकम् ३१॥ प्रकृतिके तीन गुणही इस पुरुषको देहमें बांधते हैं, जिस समय देहमें शांति और प्रकाशकी वृद्धि हो तब सतोगुणकी वृद्धि होती है ॥ ३१ ॥ लोभोऽशमः स्पृहारंभः कर्मणां रजसो गुणः ॥ मोहोऽप्रवृत्तिश्चाज्ञानं प्रमादस्तमसो गुणः ॥३२॥ लोभ, अशांति, स्पृहा, यह रजोगुणके धर्म हैं, मोह, अप्रवृत्ति, अज्ञान, प्रमाद यही तमोगुण जानना ॥ ३२ ॥ सत्त्वाधिकः सुखं ज्ञानं कर्मसंगं रजोऽधिकः ॥ तमोऽधिकश्च लभते निद्रालस्यं सुखेतरत् ॥३३॥ सतोगुण अधिक होनेसे सुख ज्ञानकी , रजोगुण अधिक होनेसे कर्मकी प्राप्ति,और तमोगुण अधिक होनेसे सुखसे इतर निद्रा और आलस्यकी प्राप्ति होती है ॥ ३३ ॥
भाषाटीकासमेत । ( १०१ ) एषु त्रिषु प्रवृद्धेषु मुक्तिसंसृतिदुर्गतीः ॥ प्रयान्ति मानवा राजंस्तस्मात्सत्त्वयुतोभव ३४ इन तीनोंकी वृद्धिमें क्रमसे मुक्ति, संसार और दुर्गतिकी मनुष्योंको प्राप्ति होती है इस कारण हे राजन् ! सतोगुणयुक्त हूजिये ॥ ३४ ॥ ततश्च सर्वभावेन भज त्वं मां नरेश्वर ॥ भक्त्या चाव्यभिचारिण्यासर्वत्रैवचसंस्थितम् ३५ हे नरेश्वर ! तदनन्तर सर्वभावसे तुम मेरा भजन करो, और निश्चल भक्तिसे सब स्थानमें मुझे स्थित जानो ॥ ३५ ॥ अग्नौ सूर्ये तथा सोमे यच्च तारासु संस्थितम् ॥ विदुषि ब्राह्मणे तेजो विद्धि तन्मामकं नृप॥३६॥ अग्नि, सूर्य, चंद्रमा, तारागण, विद्वान्, ब्राह्मणमें, जो तेज है वह मेराही तेज जानो ॥ ३६ ॥ अहमेवाखिलं विश्वं सृजामि विसृजामि च ॥ औषधीस्तेजसासर्वा विश्वंचाप्याययाम्यहम् ३७ मैंही सम्पूर्ण संसारको उत्पन्न कर संहार करता हूं और अपने तेजसे औषधी और जगतको मैंही युक्त करता हूं॥३७॥
( १०२ ) गणेशगीता-अ० ९. सर्वेन्द्रियाण्यधिष्ठाय जाठरं च धनंजयम् ॥ भुनज्मिचाखिलान्भोगान्पुण्यपापविवर्जितः ३८ और सम्पूर्ण इन्द्रियोंमें तथा उदरमें स्थित होकर धनञ्जय- नामक प्राण और जाठराग्नीरूपसे पापपुण्य रहित होकर सम्पूर्ण भोगोंको भोगता हूं ॥ ३८ ॥ अहं विष्णुश्च रुद्रश्च ब्रह्मा गौरी गणेश्वरः ॥ इन्द्राद्या लोकपालाश्च ममैवांशसमुद्भवाः ॥३९॥ मैंही विष्णु, ब्रह्मदेव, रुद्र, गौरी, गणपति हूं, इन्द्रादिक लोकपालें, मेरेही अंशसे उत्पन्न हुए हैं ॥ ३९ ॥ येनयेनहि रूपेण जनो मां पर्युपासते ॥ तथातथा दर्शयामि तस्मै रूपं सुभक्तितः ॥४०॥ जिस जिस रूपसे प्राणी मेरी, उपासना करते हैं, उनकी भक्तिके अनुसार उन्हें वैसा वैसाही रूप दिखाता हूं ॥ ४० ॥ इति क्षेत्रं तथा ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयं मयेरितम् ॥ अखिलं भूपते सम्यगुपपन्नाय पृच्छते ॥ ४१ ॥ ॐतत्सादिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासुयोगामृता- र्थशास्त्रे श्रीगणेशपुराणे उत्त० गजाननवरेण्यसंवादे क्षेत्रज्ञातृज्ञेयविवेकयोगोनाम नवमोऽध्यायः ॥९॥
भाषाटीकामेत। (१०३) इस प्रकार क्षेत्र ज्ञाता ज्ञान ज्ञेयका विषय तुमसे मैंने वर्णन किया, हे राजन् ! यह तुम्हारे प्रश्नका उत्तर सम्पूर्ण कहा, जो-- तुमने पूछा था ॥ ४१ ॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीगणेशपुराणे उत्तरखण्डे गजाननवरेण्यसंवादे पण्डित- ज्वालाप्रसादमिश्रकृतभाषाटीकायां क्षेत्रज्ञातृज्ञेय विवेकयोगोनाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ श्रीगजानन उवाच । दैव्यासुरी राक्षसी च प्रकृतिस्त्रिविधा नृणाम् ॥ तासां फलानि चिह्नानि संक्षेपात्तेऽधुना ब्रुवे॥१॥ श्रीगणेशजी बोले-दैवी, आसुरी, राक्षसी तीन प्रकारकी मनुष्योंकी प्रकृति होती है, अनेक फल और चिह्न संक्षेपसे वर्णन करते हैं ॥ १ ॥ आद्या संसाधयेन्मुक्तिं द्वे परे बन्धनं नृप ॥ चिह्नं ब्रवीमि चाद्यायास्तन्मे निगदतः शृणु २॥ दैवी प्रकृति मुक्तिकी साधना करती है, आगेकी दोनों बंधनमें डालती हैं। इनमें पहले दैवी प्रकृतिके चिह्न कहता हूं सो तुम सुनो ॥ २ ॥
( १०४ ) गणेशगीता अ० १०. अपैशुन्यं दयाक्रोधोऽचापल्यं धृतिरार्जवम् ॥ तेजोऽभयमहिंसा चक्षमा शौचममानिता ॥ ३ ॥ चुगली न करना, दया, अक्रोध, धैर्य, अचपलता, आर्जव, तेज, अभय, अहिंसा, क्षमा, शौच, निरभिमान ॥ ३ ॥ इत्यादि चिह्नमाद्याया आसुर्याः शृणु सांप्रतम् ॥ अतिवादोऽभिमानश्च दर्पोऽज्ञानं सकोपता ॥ ४ ॥ इत्यादि चिह्नयुक्त दैवी प्रकृति समझनी । अब आसुरीके चिह्न सुनो–अतिवाद, अभिमान, दर्प, अज्ञान, क्रोध ॥ ४ ॥ आसुर्या एवमाद्यानि चिह्नानि प्रकृतेर्नृप ॥ निष्ठुरत्वं मदो मोहोऽहंकारो गर्व एव च ॥ ५ ॥ हे राजन् ! यह आसुरी प्रकृतिके चिह्न हैं, निष्ठुरता, मद, मोह, अहंकार, गर्व ॥ ५ ॥ द्वेषोऽहिंसाऽदया क्रोध औद्धत्यं दुर्विनीतता ॥ अभिचारिककर्तृत्वं क्रूरकर्मरतिस्तथा ॥ ६ ॥ द्वेष, हिंसा, अदया, क्रोध, उद्धत्ता, विनयहीनता, दूसरोंके नाशके निमित्त कर्मारंभ, क्रूर कर्मोंमें प्रीति ॥ ६ ॥ अविश्वासः सतां वाक्येऽशुचित्वं कर्महीनता ॥ निन्दकत्वं च वेदानां भक्तानामसुरद्विषाम् ॥७॥
भाषाटीकासमेत । ( १०५ ) श्रेष्ठ पुरुषोंके वाक्यमें अविश्वास, अपवित्रता, कर्मोंका न करना, वेद और देवताओंकी निन्दा करना ॥ ७ ॥ मुनिश्रोत्रियविप्राणां तथा स्मृतिपुराणयोः ॥ पाखण्डवाक्येविश्वासःसंगतिर्मलिनात्मनाम् ८ मुनि, श्रोत्रिय, ब्राह्मण, तथा स्मृति, पुराणकी निन्दा, पाखण्ड वाक्यमें विश्वास, दुष्टों तथा मलीन पुरुषोंकी संगति करनी ॥ ८ ॥ सदम्भकर्मकर्तृत्वं स्पृहा च परवस्तुषु ॥ अनेककामनावत्त्वं सर्वदाऽनृतभाषणम् ॥ ९ ॥ पांखड सहित कर्म करना, दूसरेकी वस्तुओंमें इच्छा, अनेक कामना होनी, सदा झूठ बोलना ॥ ९ ॥ परोत्कर्षासहिष्णुत्वं परकृत्यपराहतिः ॥ इत्याद्या बहवश्चान्ये राक्षस्याः प्रकृतेर्गुणाः॥१०॥ दूसरेकी उत्कर्षता न सहनी, दूसरेके कृत्यको नष्ट करना, इत्यादिक बहुत सारे राक्षसी प्रकृतिके गुण हैं ॥ १० ॥ पृथिव्यां स्वर्गलोके च परिवृत्य वसन्ति ते ॥ मद्भक्तिरहिता लोका राक्षसीं प्रकृतिं श्रिताः ११