भारतकोश
संग्रह पर लौटें

हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संकेत एवं जगन्नाथ पाठक सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)

Harshacharitam of Mahakavi Banabhatta with Sanket and Hindi Commentary

महाकवि बाणभट्ट द्वारा

DevanagariHindipublished184 पृष्ठ

७६ हर्षचरितम् वीक्षमाणः, निरवद्यविद्याविद्योतितानि गुरुकुलानि च सेवमानः, महार्या- लापगम्भीरगुणवद्गोष्ठीश्चोपतिष्ठमानः, स्वभावगम्भीरधीर्धनानि विदग्ध- मण्डलानि च गाहमानः, पुनरपि तामेव वैपश्चितीमात्मवंशोचितां प्रकृतिमभजत् । महतश्च कालात्तमेव भूयो वात्स्यायनवंशाश्रममात्मनो जन्मभुवं ब्राह्मणाधिवासमगमत् । तत्र च चिरदर्शनादभिनवीभूत- स्नेहसद्भावैः ससंस्तवप्रकटितज्ञातेयैरासैरूत्सवदिवस इवानन्दितागमनो बालमित्रमण्डलमध्यगतो मोक्षसुखमिवान्वभवत् । इति श्रीमहाकविबाणभट्टकृतौ हर्षचरिते वात्स्यायनवंशवर्णनं नाम प्रथम उच्छ्वासः। ─:०:─ मवितव्यम् । वीक्षमाण इत्यनेनात्मनः किमपि प्रकृष्टमुत्कर्षातिशययोगित्वमाह । अथ च वीक्षमाणो न तु गुरुकुलवत्सेवमानः । गाहमान इत्यनेन तेजस्वित्वमाहा- त्मनः । वैपश्चितीं विद्वज्जनोचिताम् । संस्तव आदरः । ज्ञातीनां कर्म ज्ञातेयं बन्धु- त्वम् । 'कपिज्ञात्योर्ढक्' । आसैरिति । बन्धुभिर्योगिमिश्च । योगिपक्षे बाल इव बालो मित्रो रविर्निस्तेजस्त्वात् । उक्तं च—'तपस्यन्तं रविं दृष्ट्वा निस्तेजा जायते रविः । मोक्षमार्गप्रयत्ने तु तेजो नैवास्य विद्यते ॥' इति । मित्रं सखा, सूर्यश्च मित्रः । मण्डलं समूहः । बिम्बम् । मोक्षसुखमपि सूर्यबिम्बगतैरनुभूयत इति । आख्यायिकासु कविभिर्निजवंशवर्णनं कानने तथा वंशः ख्यापितः स्यादिति । आत्मनश्च विटवर्णनम् । सकलकलाकौशलं ममास्तीति हर्षस्य चरिते च वर्णयितव्ये नाप्रस्तुतं चैतदिति शिवम् ॥ इति श्रीशंकरकविरचिते हर्षचरितसंकेते प्रथम उच्छ्वासः । गम्भीर थी। बाण स्वयं स्वभाव से गम्भीर था। उसे धन-सम्पत्ति प्राप्त हुई और विदग्धजनों के मण्डल में रहा। अन्त में फिर वह अपने कुल के योग्य विद्वान् बन गया। बहुत समय के बाद फिर वह अपनी जन्मभूमि और वात्स्यायनवंशी ब्राह्मणों के गांव प्रीतिकूट में पहुँचा। वहाँ बन्धुओं ने, जिनका स्नेह-सद्भाव बहुत दिनों के बाद देखने से नवीन हो गया और जिन्होंने आदरपूर्वक अपना बन्धुत्व प्रकट किया, उत्सव के दिन की भांति उसके आगमन का अभिनन्दन किया तथा उसने बाल्यकाल के मित्रों के बीच मोक्षसुख-जैसा अनुभव किया।† श्रीमहाकविबाणभट्टविरचित हर्षचरित में 'वात्स्यायनवंशवर्णन' नामक प्रथम उच्छ्वास समाप्त। †यहाँ 'बालमित्रमण्डलमध्यगतः' के प्रयोग से यह अर्थ भी व्यञ्जित होता है कि योगी लोग निस्तेज सूर्यमण्डल के मध्य में पहुँच कर मोक्ष-सुख का अनुभव करते हैं।

द्वितीय उच्छ्वासः अतिगम्भीरे भूपे कूप इव जनस्य निरवतारस्य । दधति समीहितसिद्धिं गुणवन्तः पार्थिवा घटकाः ॥ १ ॥ रागिणि नलिने लक्ष्मीं दिवसो निदधाति दिनकरप्रभवाम् । अनपेक्षितगुणदोषः परोपकारः सतां व्यसनम् ॥ २ ॥ अथ तत्रानवरताध्ययनध्वनिमुखराणि, भस्मपुण्ड्रकपाण्डुरललाटैः कपिलशिखाजालजटिलैः कृशानुभिरिव क्रतुलोभागतैर्बटुभिरध्यास्यमा- अतीत्यादि । यस्य क्रोधादिभावगण इङ्गितादिना परेण न चेत्यते स गम्भीरः । उक्तं च—'यस्य प्रसादादाकारात्क्रोधहर्षभयादयः । भावस्या नोपलभ्यन्ते तद्गाम्भी- र्यमुदाहृतम् ॥' इति । अगाधश्च । अवतरणमवतारः, प्रवेशनम् । अवतरन्ति येने- त्यवतारः, सोपानादिश्च । समीहितसिद्धिं राजगृह आत्मनः प्रवेशलक्षणम् जल- ग्रहणलक्षणं च । गुणा औदार्यादयः, आकर्षणरज्जुवश्च । पार्थिवा राजानः, पृथ्वो- विकाराश्च । घटयन्ति वाञ्छितेन प्रयोजयन्तीति घटकाः, कुम्भाश्च । अनेन तादृशे राज्ञि बाणस्य कृष्ण एव समीहितसिद्धिरध्यास्यत इति सूचितम् ॥ १ ॥ रागिणि रक्ते, विषयाभिलाषिणि च । लक्ष्मीं शोभाम्, समृद्धिं च । अत्र नलिना- दिकमप्रस्तुतम् बाणाद्यास्तु प्रस्तुताः । अनेन कृष्ण ईदृशे बाणे राजप्रभवां श्रियं निधास्यतीत्युक्तम् ॥ १ ॥ अथेत्यादिना । बाणो बान्धवानां भवनानि भ्रमन्सुखमतिष्ठदिति संबन्धः । शिखा चूडा, ज्वाला च । सोमो यज्ञियं द्रव्यम् । केदारिका स्वल्पं क्षेत्रम् । प्रघटनेषु तथो- चितत्वात् । अहरिता हरिताः संपद्यमाना हरितायमानाः लोहितादित्वात्क्यङ् । जैसे किसी गहरे कुएँ से जल लेने के लिए सोपान आदि के अभाव से उतरना कठिन है ऐसी स्थिति में डोर के साथ घड़े की सहायता से जल निकालते हैं, उसी प्रकार अत्यन्त गम्भीर वाले राजा के पास न पहुँच पाया हुआ व्यक्ति गुणवान् संयोजक लोगों की सहायता से ही अपनी इष्ट-सिद्धि कर पाता है† ॥ १ ॥ राग से भरे हुए कमल में दिन सूर्य से उत्पन्न शोभा-सम्पत्ति को आहित कर देता है । दूसरे का उपकार करना सज्जनों का एक स्वाभाविक व्यसन होता है, जिसमें वे किसी के गुण-दोष की ओर ध्यान नहीं देते‡ ॥ २ ॥ वहाँ तब बाण स्नेहपूर्वक अपने चिरदृष्ट बन्धु-बान्धवों के घर जा-जाकर मिलता हुआ सुख से रहने लगा । ब्राह्मणों के वे घर निरन्तर अध्ययन की ध्वनि से मुखरित हो रहे † यहां गुणवान् पार्थिव घटक से कृष्णवर्धन का संकेत है जिन्होंने बाण की इष्टसिद्धि, उसे हर्षवर्धन से मिला कर, की थी । द्वितीय उच्छ्वास में यही प्रसंग वर्णित है । ‡ दिवस अर्थात् कृष्ण, सूर्य अर्थात् सम्राट् हर्ष से शोभा-सम्पत्ति लेकर नलिन अर्थात् बाण को अर्पित करते हैं, यह प्रस्तुत में तात्पर्य है ।

७८ हर्षचरितम् नानि, सेकसुकुमारसोमकेदारिकाहरितायमानप्रघनानि, कृष्णाजिन- विकीर्णशुष्यत्पुरोडाशीयश्यामाकतण्डुलानि, बालिकाविकीर्यमाणनीवार- बलीनि, शुचिशिष्यशतानीयमानहरितकुशपूलीपलाशसमिन्धि, इन्धनगो- मयपिण्डकूटसंकटानि, आमिक्षीयक्षीरक्षारिणीनामग्निहोत्रधेनूनां खुरवल- यैर्विलिखिताजिरवितर्दिकानि, कमण्डलव्यमृत्पिण्डमर्दनव्यग्रयतिजनानि, वैतानवेदीशङ्कव्यानामौदुम्बरीणां शाखानां राशिभिः पवित्रितपर्यन्तानि वैश्वदेवपिण्डपाण्डुरितप्रदेशानि, हविर्धूमधूसरिताङ्गणविटपिकिसलयानि, वत्सीयबालकलालितललत्तरलतर्णकानि, क्रीडत्कृष्णसारच्छागशावक- प्रघनान्यङ्कनानि । 'उशन्ति प्रघनामिरूयामेकदेशे तु वेश्मनः' । पुरोडाशीयेत्यादि सहितेत्यर्थं ईयंः। बालिका कुमार्यः । नीवारा अकृष्टपच्या व्रोहयः । कूटो राशिः । आमिक्षीयमिति । तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेवामिक्षा । 'आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः' इति । तस्यै हितमामिक्षीयम् । आमिक्षाप्रकृतित्वमस्य च योग्यत्वात् । अग्निहोत्रेषु तस्या अनाम्नातत्वात्, यद्वा, —यदन्नस्य जुहुयादिति । यस्या अपि हवनं भवत्येव । वलयैः समूहैः । वितर्दिका वेदिका । कमण्डलुमुनिकर कस्तस्मै हिताः कमण्डल्व्याः । 'उगवादिभ्यो यत्' । यतीनां निष्किञ्चनत्वादादरत्त्वाच्च स्वयंकरणम् । वितानो यज्ञः, तत्र भवा वैतानो यज्ञाग्निकार्यभूः । शंकुः कीलकः, तस्मै हितः शङ्कव्यः । औदुम्बरीणामिति । तासां याज्ञियत्वात् । वत्सेभ्यो हिता वत्सी- याः वत्सपरिचर्यातुराः तर्णकाः सद्योजाता वत्साः । कृष्णसारेति छागविशेषणम् । थे । त्रिपुण्ड भस्म से मस्तक को उज्ज्वल किए हुए सोमयज्ञों के लोभी वटु वहां इकट्ठे थे जो कपिल वर्ण वाली ज्वाला की जटाओं से शोभित अग्नि के समान प्रतीत होते थे । आंगनों में सोम की क्यारियां सींचने से हरी हो रही थीं । बिछे हुए कृष्णाजिन पर पुरोडाश बनाने के लिए सांवा पसार कर सुखाया जा रहा था । कुमारी कन्याएँ बिना जोत के पके हुए नीवारों की बलि बिखेर रही थीं । सैकड़ों शिष्य पवित्र होकर कूशा की हरी आंटियाँ और पलाश की समिधाएँ इकट्ठी कर रहे थे । जलावन के लिए लिए गोबर के कण्डो का ढेर लगा था । आमिक्षा† बनाने के योग्य दूध देने वाली गौएँ अपने खुरों से आँगन की वेदियाँ कोड़ रही थीं । यती लोग कमण्डलुओं को मिट्टी से मलने में व्यग्र थे । वैतान अग्नियों की वेदी में लगाए जाने वाले शंकुओं के लिए गूलर की शाखाएँ किनारे रखी थीं । स्थान स्थान पर वैश्वदेवों के उजले पिण्डे रख दिए गए थे । आँगन के पेड़ के पत्ते यज्ञ- धूम से बिलकुल धूमिल हो रहे थे । देख-रेख करने वाले लड़के उचकते हुए सद्योजात † एक प्रकार का दूध से बना यज्ञीय पदार्थ । यह तप्त दूध में दही डाल कर बनाया जाता है और वैश्वदेव के लिए अर्पित किया जाता है ।

द्वितीय उच्छ्वासः ७९ प्रकटितपशुबन्धप्रबन्धानि, शुकसारिकारब्धाध्ययनदीयमानोपाध्यायविश्रा- न्तिसुखानि, साक्षात्त्रयीतपोवनानीव चिरदृष्टानां बान्धवानां प्रीयमाणो भ्रमन्भवनानि, बाणः सुखमतिष्ठत् । तत्रस्थस्य चास्य कदाचित्कुसुमसमययुगमुपसंहरञ्जृम्भत ग्रीष्मा- भिधानः समुत्फुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो महाकालः । प्रत्यग्रनिर्जितस्यास्त- मुपगतवतो वसन्तसामन्तस्य बालापत्येष्विव पयःपायिषु नवोद्यानेषु दर्शितस्नेहो मृदुरभूत् । अभिनवोदितश्च सर्वस्यां पृथिव्यां सकलकुसुमबन्धन- तदुक्तम्—'लोहितसारङ्गः कृष्णसारङ्गो वा' इति; सारङ्गशब्दः शबले वर्तते । कृष्ण- सारा मृगा इति केचित् । तन्न । तेषां तदानुपयुक्तत्वात् । पशुबन्धा यज्ञाः । कुसुमसमयो वसन्तः, स एव युगं कल्पस्तल्लक्षणं वा युगं मासद्वयम् । समुत्फु- ल्लमल्लिकाभिर्धवला अट्टा विक्रयस्थानानि तेषां विकासो यत्र, अन्यत्र—तद्वदट्ट- हास उद्धतं हसितं यस्य । शब्दशक्तिमूलानुरणनव्यङ्ग्यरूपो ध्वनिश्च । प्रकृतवर्णने ह्यन्यदप्यत्र प्रतीयते । न वाच्यतया । तथा च—महाकालः, साट्टहासः कल्पमुप- संहरञ्जृम्भते मुखं च विदारयति । महान्कालो ग्रीष्माख्यः भैरवश्च । पयो जलम्, क्षीरं च । बालापत्यपक्षे—नवमुग्धान्मुद्गमनं येषां तेषु । इदमप्रथमतयागमनप्रवृत्ते- ष्वित्यर्थः । दर्शितस्नेह इत्यनेनास्य विजिगीषुव्यवहार आरोपितः । निर्जितस्य च पुनः प्रतिष्ठापनमेव युक्तम् । स्नेहः आर्द्रता, प्रीतिश्च । मृदुरकठोरः सदयश्च । अभिन- वोदित इति साधारणं विशेषणम् । वासन्तिकपुष्पाभिप्रायेण सकलपदबन्धनं वृन्तकारी च । प्रतपन्प्रकर्षेण तपन्; अन्यत्र,—शत्रुहृदयेषु प्रतापं जनयन् । अभिन- वोदितश्च राजा बन्धनमोक्षं करोति । उक्तं हि—'युवराजाभिषेके वा परचक्रावरो- पणे । पुत्रजन्मनि वा मोक्षो बन्धनस्य विधीयते ॥' इति । आदरप्रतिपादनाय बछड़ा को प्यार कर रहे थे। कलोल करते हुए काले छाग शावक को देखकर वहाँ पशुबंध की तैयारी मालूम हो रही थी। शुक-सारिकाएँ स्वयं अध्ययन कराकर गुरुओं को विश्राम का सुख दे रही थीं मानों ब्राह्मणाधिवास के वे भवन त्रयीविद्या के साक्षात् तपोवन थे। यहाँ बाण के रहते हुए वसन्त के दो महीनों का उपसंहार करता हुआ महाकाल ग्रीष्म में फूली हुई चमेली के अट्टहास के साथ जंभाई लेने लगा। † अभी-अभी पराजित होकर अस्तंगत होते हुए वसन्तरूपी सामन्त के दुधमुँहे नवजात बाल-बच्चों के समान जल से सींचे जाने वाले नये-नये उद्यानों पर (ग्रीष्म) स्नेह दिखलाता हुआ मृदु व्यवहार करने लगा। प्रताप फैलाते † यह वाक्य साहित्यशास्त्र में शब्दशक्तिमूलानुरणनव्यङ्ग्यरूप ध्वनि का प्रसिद्ध उदाहरण है। यहाँ अप्रकृत अर्थ शब्द की शक्ति से इस प्रकार व्यञ्जित होता है—कल्प का अन्त (उप- संहार) करते हुए महाकाल या भैरव (शिव) ने विकसित मल्लिका के समान उज्ज्वल अट्टहास करते हुए जम्हाई ली।

मोक्षमकरोत्प्रतप्तमुष्णसमयः । स्वयमृतुराजस्याभिषेकार्द्राश्चामरकलापा इवागृह्णन्त कामिनीचिकुरचयाः कुसुमायुधेन, हिमदग्धसकलकमलिनी- कोपेनेव हिमालयाभिमुखीं यात्रामदादंशुमाली । अथ ललाटंतपे तपति तपने चन्दनलिखितललाटिकापुण्ड्रकैरळक- चीरचीवरसंवीतैः स्वेदोदबिन्दुमुक्ताक्षवलयवाहिभिर्दिनकराराधननियमा इवागृह्यन्त ललनाललाटेन्दुद्युतिभिः । चन्दनधूसराभिरसूर्यम्पश्याभिः कुमुदिनीभिरिव दिवसमसुप्यत सुन्दरीभिः । निद्रालसा रत्नालोकमपि नासहन्त दृशः, किमुत जरठमातपम् । अशिशिरसमयेन चक्रवाकमिथुना- स्वयं शब्दः । अभिषेकः स्नानम् । अन्यत्र-मङ्गलजलपातनं तत्संपर्कवशाच्चार्द्रत्वम् । चिकुराः केशाः । ते हि तदा स्नानाद्र्रतया संयमनात्सुन्दरतया विशेषतः शृङ्गार- मुद्दीपयन्ति । तथा च महाकवेः कालिदासस्य—'स्नानाद्र्रमुक्तेष्वनुधूपवासं विन्य- स्तसायंतनमल्लिकेषु । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेभे रतिमङ्गनानाम्' ॥ यथा वा राजशेखरस्य—'तदा ते स्नातानां दरदलितमल्लीमुकुरिणाम्' इत्यादि । हिमाभिप्राये च हिमालयग्रहणम् । अंशून्मलति धारयतीत्यनेन हिमं प्रतिमवन- शीतळत्वमस्योच्यते । ललाटं तपतीति ललाटंतपः इति खश् । खरतर इत्यर्थः । ललाटेऽलंकारो ललाटिका । 'कर्णललाटात्कनलंकारे' । ललाटिकैव पुण्ड्रकं तिलकमिति सर्वत्र रूप- कम् । संवीतैः प्रावृतैः । चन्दनेन च तद्वद्धूसराः । असूर्यम्पश्याभिरिति । आतपासहिष्णुतया । अन्यत्र,—स्वभावात् । दिवसं सुप्यत इति द्रव्यकर्मणि लादि- विधानात्कर्मणि द्वितीयेव । भावे लः । यदा तु कर्माप्याख्याततया विवक्ष्यते तदा दिवसः सुप्यत इति भाव्यमिति निर्णीतम् । स्वापो निद्रा, मुकुलत्ता च । जरठं कठोरम् । यतो ग्रीष्मेण तनूकृता अत आह—चक्रवाकेत्यादि । रात्रौ किल हुए उषाकाल ने समस्त पृथिवी पर नवोदित होकर उसने फूलों के बन्धन खोले (जैसे राजा वन्दीगृह से बन्दियों को छोड़ता है ।) ऋतुराज वसन्त के अभिषेक द्वारा आर्द्र हुए सुन्दरियों के चामरकलाप के समान केशपाश में कुसुमायुध कामदेव ने साक्षात् निवास किया । सूर्य ने मानों हिम के कारण जली-कटी समस्त कमलिनियों के कोप से हिमालय की ओर यात्रा की । अब ललाट को तप्त करने वाले सूर्य तपने लगे । कमलिनियों के ललाटरूपी चन्द्रमा चन्दन के तिलक लगा, बालों के वस्त्रखण्ड पहन और पसीना के कणों को मुक्ता से बनी जपमालिका धारण कर सूर्य की नियमित रूप से उपासना करने लगे । चन्दन के लेप से धूसर वर्ण वाली सुन्दरियाँ कुमुदिनियों के समान सूर्यांतप के न सहन करने से दिन में CC-0.Panini Kanya Maha Vidyalaya Collection.

भिनन्दिताः सरित इव तनिमानमानीयन्त सोडुपाः शर्वर्यः । अभिनव- पटुपाटलामोदसुरभिपरिमलं न केवलं जलम्, जनस्य पवनमपि पातु- मभूदभिलाषो दिवसकरसन्तापात् । क्रमेण च खरखगमयूखे खण्डितशैशवे, शुष्यत्सरसि, सीदत्स्रोतसि, मन्दनिर्झरे झिल्लिकाझांकारिणि, कातरकपोतकूजितानुबन्धबधिरितविश्वे, श्वसत्पतत्त्रिणि, करीषंकषमरुति, विरलवीरुधि, रुधिरकुतूहलिकेसरि- किशोरकलिह्यमानकठोरधातकीस्तबके, ताम्यत्स्तम्बेरमयूथवमथुतिम्यन्म- हामहीधरनितम्बे, दिनकरदूयमानद्विरददीनदाना श्यानदानश्यामिकालीन- मूकमधुलिहि, लोहितायमानमन्दारसिन्दूरितसीम्नि, सलिलस्यन्दसंदोह- चक्रवाकानां वियोगो भवतीत्यल्पतया तैस्ता अभिनन्द्यन्ते । सरितश्च वृत्तिकारिका- स्तेषामिति तदभिनन्दनम् । उडुपः शशी, प्लवश्च । क्रमेण चेत्यादौ । एवंविधे निदाघकाले कठोरीभवति सत्युन्मत्ता मातरिश्वानः प्रावर्तन्तेति संबन्धः । खगो रविः । शुष्यदिति साभिप्रायम् । स्रोतसश्च प्रस- रणधर्मत्त्वादाह-सीददिति । समन्तादावेगगामिनः । झिल्लिका चीरीनामकः प्राणी यो वर्षासु तरुषु सीत्कारमुच्चैः करोति । कातरेति । कपोता हि मेदो- मयत्वाच्चित्तान्तं घर्मासहाः । अत एव पतत्त्रित्वेऽपि पृथगुपादानम् । पतत्त्रित्वामि- प्रायेण श्वासमित्येतावदेव समुचितम् । एषां तथाभूतरुजाभावात् । करीषो गोमयम् । वीरुत्सपर्णशाखाजटिलं कुप्यकादि । किशोरकेति । बालत्वेन तृष्णाचसहिष्णुता, मुग्धतातिशयश्च द्योत्यते । धातकी लताभेदः । स्तबकः पुष्पगुच्छः । स्तम्बेरमो हस्ती । वमथुः करिकरशीकरः । तिम्यन्त आर्द्रीभवन्तः । नितम्बाः सानवः । द्विरदाः करिणः । दीनं क्षीणम् । आश्याना अप्रसरणधर्मंकत्वादीपच्छुष्कश्यामिका मदलेखासंबन्धिनी । लीना अतितर्षान्च्श्लिष्टाः । मूका गुञ्जितहीनाः । अलोहितम् लोहिता भवन्तो लोहितायमानाः । मन्दाराः पारिभद्रद्रुमाः । सिन्दूरिता आहित- ही शयन करने लगीं। निद्रा से अलसाई हुई आँखें रत्नों के तेज को भी नहीं सहन कर सकती थीं, कठोर आतप की तो बात ही क्या ? ग्रीष्मकाल के कारण चक्रवाक पक्षियों के जोड़ों में अभिनन्दित चन्द्र के साथ रातें नदियों की भाँति क्षीण होने लगीं। सूर्य का सन्ताप इतना बढ़ गया कि लोग न केवल नये खिले हुए पाटल के पुष्पों से सुगन्धित जल को पीना चाहते थे, बल्कि इस तरह की सुगन्ध से भरी हवा को भी पीने की उन्हें इच्छा होती थी । क्रमशः निदाघकाल कठोर होता गया । सूर्य का बालपन घटने लगा । तालाब सूखने लगे । प्रवाह शान्त होने लगे । झरने मन्द पड़ गए । झिल्लियाँ झंकारने लगीं । कपोतों के निरन्तर आर्त्त स्वर से सारा विश्व भर गया । पक्षी हाँफने लगे । गोबर बटोरने वाली हवाएँ चलने लगीं । लताएँ कहीं-कहीं बच रही थीं। धातकी के लाल-लाल गुच्छों को रुधिर के. . ६ ह०

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ८२ हर्षचरितम्

संदेहमुह्यन्महामहिषविषाणकोटिविलिख्यमानस्फुटत्स्फटिकदृषदि, घर्म- मर्मरितगर्मुति, तप्तपांशुकुकूलकातरविकिरे, विवरशरणश्वाविधे, तटार्जुन- कुररकूर्जाज्वरविवर्तमानोत्तानशफरशारपङ्कशेषपल्वलाम्भसि, दावजनित- जगन्नीराजने, राजनीराजयक्ष्मणि, कठोरीभवति निदाघकाले प्रतिदिश- माटीकमाना इवोषरेषु प्रपावाटकुटीपटलप्रकटलुण्ठकाः, प्रपक्वकपिकच्छू- च्छूच्छटाच्छोटनचपलैरकाण्डकण्डूला इव कर्षन्तः शर्करीलाः कर्करास्थलीः,

'सिन्दूरा इव । लोहितत्वात् । ग्रामस्य ग्रामान्तरेण मर्यादा सीमा । स्यन्दः स्रुतिः । विलिख्यमाना विपाट्यमानाः । मर्मरिताः शुष्कत्वेन शब्दद्रायमानाः । गर्मुतो लताः । कुकूलं तुषाग्निः । विकिराः कुक्कुटाद्याः । श्वाविधः शललाः सेहिकाख्या हिंस्राः प्राणिनः । तटशब्देन नैकट्यमाह । अर्जुनाः ककुभवृक्षाः । कुरराः क्रौञ्चपक्षिणः । कूजा शब्द एव संतापकारित्वाज्ज्वरस्तेन स्फुरन्तः शफरा मत्स्यास्तैः । शारं सितोद- रत्वात् । पल्वले नड्वले । कुररास्तटस्था यदा कूजन्ति तदा मत्स्याः पीडताः सन्त उत्प्लवन्तीति वस्तुधर्मोऽयम् । नीराजनमिति । नीराजनं शान्तिकर्म । राजयक्ष्मा क्षयव्याधिः । शनैः शनैरपचयकारित्वात् । मातरिश्वानः कीदृशाः प्रावर्तन्ते- त्याह—प्रतिदिशमित्यादि । आटीकमाना उच्चैर्भ्रमन्तः । साभिप्रायमेतत् । रजो- वशादेतेषां तथाविधसंनिवेशात् । ग्रीष्म ह्येवंविधा मारुताः प्रावर्तन्तेति कालधर्मः । उन्मत्तपक्षे—आटीकमाना इत्यादि सर्वं वक्ष्यमाणयोग्यतया योजनीयम् । उद्धत- भ्रमणाद्या ह्युन्मादस्यानुभावाः । तदुक्तम्—'अनिमित्तहसितरुदितोत्कृष्टाबद्बप्रलापश- यनोत्थितप्रधावितवृत्तगीतपठितस्मितपांसवधूनननिर्माल्यचीरघटवक्त्रशरावाभरण- स्पर्शानोपभोगैरन्यैश्चाव्यवस्थितचेष्टानुककरणादिभिरनुभावैरभिनयेत्' इति । ऊषरं सिकताबहुलो रूक्षो देशः । प्रपा सत्रम् । वाटः कुनालम् । पटलं छदिः । कपिकच्छूः

भ्रम से शेर के बच्चे चाटने लगे । घाम की गर्मी से उफने हुए हाथी अपनी सूँड से गाज उछाल कर पर्वत के मध्यभाग को सींचने लगे । सूर्य के कारण कष्ट में पड़े हुए हाथियों के क्षीण मद की श्यामलेखाओं पर भौंरे मूक होकर बैठ गए । मन्दार के सिन्दूरिया फूलों से सीमाएँ लाल हो गईं । जल के भ्रम से मोह में पड़े भैंसे सींगों के अग्र भाग से स्फटिक के पत्थरों को उपाटने लगे । लताएँ घाम से सूख कर खरखराने लगीं । भूसे की आग के समान तपती धूल से मुर्गे आदि व्याकुल हो उठे । सेही बिल में घुसने लगे । किनारे के अर्जुन वृक्षों पर बैठे हुए क्रौञ्च पक्षी कड़ी आवाज में बोलने लगे, जिससे डरकर सूखते हुए तालाबों की मछलियाँ तड़फड़ा उठती थीं । वनाग्नियां इस तरह लगने लगीं जैसे सारे जगत् की आरती उतार रही हों । वह निदाघकाल रात्रि का क्षय रोग बन गया और वह घटने लगीं । चारों ओर अंधड़ के रूप में उन्मत्त हवा चल पड़ी । बलुहट सीवानों में ऊँची उड़ान भरने लगीं । पनसाले और राह की कुटियों की खपड़पोश छाहों की सामने लूट होने लगी । पके किवाच के गुच्छों के साथ छेड़छाड़ करने की गुस्ताखी के कारण उठी हुई खाज को

CC-0.Panini Kanya Maha Vidyalaya Collection.

द्वितीय उच्छ्वासः ८३ स्थूलदृषच्चूर्णमुचः, मुचुकुन्दकन्दलदलनदन्तुराः, संतततपनतापमुखर- चीरीगणमुखशीकरशीक्यमानतनवः, तरुणतरतरणितापतरले तरन्त इव तरङ्गिणि मृगतृष्णिकातरङ्गिणीनामलीकवारिणि, शुष्यच्छमीमर्मरमारव- मार्गलङ्घनलाघवजवजङ्घालाः, रैणवावर्त्तमण्डलीरेचकरासरसरभसारब्ध- नर्त्तनारम्भारभटीनटाः, दावदग्धस्थलीमषीमिलनमलिनाः शिक्षितक्षपणक- कण्डूदायको द्रव्यभेदः । अत एवाह—कर्षन्त इति । शर्कराः पाषाणकणिका विद्यन्ते यासु ताः शर्करिलाः । पिच्छादित्वादिलच् । कंकरस्थली ऊषरभूः पाषा- णभूः । अत एवाह—स्थूलेत्यादिना । मुचुकुन्दं पुष्पभेदः । कन्दलं नवना- लम् । दन्तुरा इति । कपिकच्छुस्पर्शचालनेन च ये कण्डूलास्तादृशाश्चूर्णमुचः प्रकटदन्ताः परुषं कषन्ति । शीक्यमानाः सिच्यमानाः । तरुणतरः प्रौढः । तर- णिरादित्यः । तरन्त इवेति । बालुकावशात्तथा लक्ष्यमाणत्वात् । मृगतृष्णिका मरीचिका । तृषितमृगाणां रविरश्मिखचितासु सिकतासु नीलत्वदर्शनाज्जलबुद्धिः । वारिणीति । सतरङ्गे वारिणि ये समीकास्ते सतापं देशं तरन्ति । उन्मत्तपक्षेऽपि विचित्तत्वेनैवंकारित्वम् । शम्योऽग्निगर्भा वल्लरीभेदाः । लाघवं नैपुण्यम् । सव्यायामाध्व विषमं मार्गं लाघवेन तरन्ति । जङ्घाला वेगवन्तः । रैणवावर्ताः पांसुसंबन्धिन आव- र्त्तनरूपाः संनिवेशास्तेषां मण्डली समूहः । रेचयति पृथक्करोतीति रेचकम् । रैणवावर्त्तमण्डल्या रेचकं तथा रासे रसिते यो रसस्तेन यो रभसस्तद्वशेनैवारब्धं यन्न- र्त्तनमिव नर्तनं तदारम्भे विषय आरभटीनटा इव आरभटीनटाः । ईरयन्तीति अराः । अराश्च ते भटा अरभटाः । तेषामियमारभटी नटजातिविशेषो वीररसप्रधानः । उक्तं च—‘प्लुतावपातप्लुतगर्जितानि च्छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् । चित्राणि यूथानि च यत्र नित्यं तां तादृशीमारभटीं वदन्ति ॥’ इति; नृत्तपक्षे—आवर्त्ता छटपटाहट से भुइयाँलोट हवा कंकरीली धरती में मानों अपनी देह रगड़ रही थी । पत्थरों के मोटे-मोटे कण बरसने लगे । मुचुकुन्द और कन्दल की कलियाँ छँट-छँट कर गिरने लगीं । सूर्य की गर्मी से व्याकुल होकर चिल पक्षी मुँह से गाज निकालने लगे । मृग- तृष्णिका रूपी नदियों के झूठे बहते हुए प्रवाह में मानों निदाघकाल की हवा सूर्य के अधिक ताप के कारण तैर रही थी । शमी के सूखे पत्ते मरुभूमि के मार्गों पर बिछे हुए थे जिन पर मर्मर करती हवा दौड़ लगा रही थी । धूल के बवंडर जगह बदलते हुए ऐसे लगते थे मानों रास के अवसर पर आनन्द-वेग से आरभटी‡ नृत्य में नट नाच रहे हों । † 'रास' एक प्रकार का प्राचीन समूह-नृत्य था । शङ्कर के उद्धृत श्लोक के अनुसार आठ, सोलह या बत्तीस आदमी मण्डल बनाकर जब नृत्य करते थे तब यह नृत्य 'रास' कहलाता था । ‡ यह एक प्रकार की नृत्य-शैली है जिसमें उछल-कूद, मारकाट, माया, इन्द्रजाल के दृश्य झुण्ड में नृत्य द्वारा प्रदर्शित किये जाते थे ।

८४ Digitized by Arya Samaj Fहर्षचरितम् Chennai and eGangotri वृत्तय इव वनमयूरपिच्छचयानुच्चिन्वन्तः, सप्रयाणगुञ्जा इव शिञ्जान- जरत्करञ्जमञ्जरीबीजजालकैः सप्ररोहा इवातपातुरवनमहिषनासानिकुञ्ज- स्थूलनिःश्वासैः, सापत्या इवोड्डीयमानजवनवातहरिणपरिपाटीपेटकैः, स- भ्रुकुटय इव दह्यमानखलधानबुसकूटकुटिलधूमकोटिभिः, सावीचीवीचय इव महोष्ममुक्तिभिः, लोमशा इव शीर्यमाणशाल्मलिफलतूलतन्तुभिः, दद्रुणा इव शुष्कपत्रप्रकराकृष्टिभिः, शिराला इव तृणवेणीविकरणैः उच्छ्र- मश्व इव धूयमाननवयवशूकशकलशङ्कुभिः, दंष्ट्राला इव चलितशलल- आवृत्तयः । यदाह मुनिः—'यदा नृत्तवशादङ्गं भूयोभूयो निवर्तते । तत्राद्यमभिनेयं स्याच्छेषं नृत्ते नियोजयेत् ॥' इति । मण्डलीनृत्तं हल्लीशकम् । यदाह—'मण्डलेन तु यन्नृत्तं हल्लीशकमिति स्मृतम् । एकस्तत्र तु नेता स्याद्गोपस्त्रीणां तथा हरिः ॥' इति । रेचकास्त्रयः—कटीरेचकः, हस्तरेचकः, ग्रीवारेचकश्चेति । रासलक्षणम्— 'अष्टौ षोडशद्वात्रिंशद्यत्र नृत्यन्ति नायकाः । पिण्डीबन्धानुसारेण तन्नृत्तं रासकं स्मृतम् ॥' इति । अस्यैव तु हल्लीमकाद्या विशेषाः । क्षपणकवृत्तय इवेति । क्षपण- काश्च मषीमलिना बर्हिपिच्छानि शास्त्रचोदनया वहन्ति । उन्मत्तपक्षे—निर्विवेक- तया मयूरपिच्छचय इत्युक्तं प्राक् । गुञ्जन्तोति गुञ्जा ढक्काभेदाः । उन्मत्तानां नृत्ता- वसरे सर्वं एव करतलादि वादयन्ति । शिञ्जानाः शब्दायमानाः । करञ्जो वृक्षभेदः । प्ररोहोऽङ्कुरः । उन्मत्ता अपि खेदान्निःश्वसन्ति । सापत्या इवेति । उन्मत्ता अपि श्वभ्रादिपतनभयादपत्यानि न त्यजन्ति । पेटकैर्यूथैः । सभ्रुकुटय इवेति । दह्यमाना- मिप्रायेणोक्तम् । उन्मत्ता अपि क्रोधप्राया एव । क्रोधस्य भृकुट्यादयोऽनुभावाः । खलधानं क्षोदादिदेशः । क्षुद्यमानं धान्यमित्यन्ये । सस्यस्य ज्वालाभावाद् धूमवर्णनं समुचितम् । कुटिलपदेन च भृकुटीसादृश्यमाह । अवीचिनंरकभेदस्तस्य वीचय इव वीचयो ज्वालाः । महोष्मेति । उन्मत्ता अपि खेदादिवशादूष्मायन्ते । लोमशा इवेति । उन्मत्ता अपि क्षुरकर्म विना लोमशाः । तूलं कार्पासः । दद्रूः कुष्ठविकारः । साऽस्यास्तीति दद्रुणः । 'दद्रूवा ह्रस्वत्वं च' इति नः । उन्मत्ता अप्युद्वर्तनं विना दाव से जली हुई भूमियों में रगड़ मारने से हवा स्याह हो गई थी। पवनों ने मानों मलिन वेश धारण किये हुए जैन साधुओं के आचार सीख कर वन-मयूरों के पंख ग्रहण करना आरम्भ कर दिया । करंज नामक वृक्ष की मंजरियों के बीज हवा से इस प्रकार बजने लगे मानों प्रस्थान का ढक्का बज उठा हो । घाम से पीड़ित वनैले भैसों की माला से मोटे निश्वास इस तरह निकल रहे थे मानों उस हवा के प्ररोह फूट रहे हों । तेज दौड़ने वाले वातहरिण के यूथ इस प्रकार उड़ने लगे मानों पवन के बच्चे हों । भूसे की जलती हुई ढेर की टेढ़ी धूमरेखा से ऐसा लगता था मानों हवा ने अपनी भौंहें टेढ़ी की हों। गर्मी इस तरह बरसती थी मानों अवीचि नामक नरक की ज्वाला हो । सेमल के ढोढों के फटने से रुई बिखर रही थी, मानों हवा के रोंगटे हों। दाद के रोगी की भाँति हवा सूखे CC-0.Panini Kanya Maha Vidyalaya Collection.

द्वितीय उच्छ्वासः ८५ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूचीशतैः, जिह्वाला इव वैश्वानरशिखाभिः, उत्सर्पंतसर्पकञ्चुकैश्चूडाला इव ब्रह्मास्तम्भरसाभ्यवहरणाय कवलग्रहमिवोष्णैः कमलवनमधुभिरभ्य- स्यन्तः सकलसलिलोच्छोषणघर्मघोषणाघोरपटहैरिव शुष्कवेणुवनास्फो- टनपटुरवैस्त्रिभुवनबिभीषिकामुद्भावयन्तः, च्युतचपलचाषपक्षश्रेणीशारित- सृतयः, त्विषिमन्मयूखलतालातप्लोषकल्माषवपुष इव स्फुटितगुञ्जाफल- स्फुलिङ्गाङ्गाराङ्किताङ्गाः, गिरिगुहागम्भीरभांकारभीषणभ्रान्तयः, भुवन- दद्रूयुक्ता भवन्ति । शिरालाः प्रकटस्नायवः । उन्मत्ता अपि कृशत्वाच्छिराला भवन्ति । वेणी पङ्क्तिः । शिरासादृश्यप्रतिपादनाय वेणीपदम् । श्मश्रुः कूर्चंः । शुकाः किशारवः । उन्मत्ता अपि केशवपनाभावाद्दीर्घश्मश्रवः । दंष्ट्रा बहिर्निर्गता दन्ताः । शललः श्वावित् । सूची दीर्घकण्टकरूपाणि रोमाणि, अन्ये तु—दंष्ट्रालाः शललाः, श्वाविधः पक्षाश्च शलला उच्यन्ते । तथा च—'श्वाविधः शललैरिव' इति महाभारते दृश्यत इत्याहुः । उन्मत्ता अप्येवमादिविकारेण सर्वं मीषयन्ते । एवं जिह्वाला अपि । एवमेव स्नानादिना विनोन्मुक्तचूदत्वादुत्सर्पदित्यादि । कञ्चुकं त्वक् । ब्रह्मास्तम्भो ब्रह्माण्डः । रसाभ्यवहरणं शोषणम्, रसानां च मधुरादीनां भोजनम् । 'असंचार्यों मुखे पूर्णे गण्डूषः केवलोऽन्यथा' । अभ्यस्यन्त इति । एवमिदं शोष- 'यिष्याम इति । घर्मो ग्रीष्मः । घोषणा श्रावणा । विभीषिकामिति । ये सगर्वा जगद्ग्रसनशीलास्ते त्रिभुवनेऽपि भयमुत्पादयन्ति । चाषः किकीदिविः पक्षिभेदः । उन्मत्तपक्षे—विस्मरणशीलत्वाच्च्युतेत्यादि योज्यम् । सृतिर्मार्गः । त्विषिमान् रविः । अलातमुल्मुकम् । कल्माषं रक्तकृष्णम् । गुञ्जा रक्तिका । उपलानि लोहितकृष्णानि भवन्ति । स्फुलिङ्गा अग्निकणाः । अङ्गाराङ्कितानीवाङ्गाराङ्कितानि दग्धान्यङ्गानि । ये च साङ्गारास्ते मलिनशरीरा भवन्ति । उन्मत्ता अप्यग्निशस्त्रश्वभ्रादिषु बलादति- पतन्ति । भांकारभीषणा भ्रमन्ति च ॥ अभिचार उच्चाटनम् । अभिचारिणश्चोच्चा- पत्तों का खुजाने क लिए बटारने लगीं। हवा की शिराओं के समान तिनके उड़ने लगे। जब कि नुकीली शिखाएँ वायु की बढ़ी हुई दाढ़ी के समान हिल रही थीं। उड़ते हुए शलल के सैकड़ों कांटेदार रोंगटे हवा के दाँत के समान थे। आग की लपटें हवा की जीभ हो रही थीं। साँप के केंचुल हवा में बिखरे हुए बाल के समान उड़ने लगे। ब्रह्माण्ड के सारे रस को चाट जाने के लिए हवा मानों कमल के मधु का ग्रास बनाकर अभ्यास कर रही थी। बाँसों के चटकने की तीखी आवाज होने लगी मानों सारे जलों को सोख लेने वाले आतपों का घोषणा-पटह जल रहा हो, इस प्रकार हवा ने तीनों लोकों को भयभीत कर दिया। चाष पक्षी के पंख झड़कर मार्ग को ढँक रहे थे। हवा का शरीर मानों सूर्य की किरणों के जलते अङ्गारों से झुलस कर कुछ काला और लाल (कल्माष) हो गया था, चटकते हुए गुञ्जाफलों के समान अग्निकणवाही अंगारों से हवा के अङ्ग-अङ्ग भर गये। पहाड़ की गुफाओं में गंभीर झंकार भर कर हवा ने भयानक भ्रम उत्पन्न कर दिया। संसार को भस्म करने के अभिचार (वेदविहित हिंसात्मक कर्म उच्चाटन) में चरु पकाने में चतुर हवा ने नीम के गुच्छों को इस तरह बरसाया

८६ हर्षचरितम् Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri भस्मीकरणाभिचारचरुपचनचतुराः, रुधिराहुतिभिरिव पारिभद्रद्रुमस्तबक- वृष्टिभिस्तर्पयन्तस्तारान्वनविभावसून, अशिशिरसिकतातारकितरंहसः, तप्तशैलविलीयमानशिलाजतु रसलवलिप्तदिशः, दावदहनपच्यमानचटकाण्ड- खण्डखचिततरुकोटरकीटपटलपुटपाकगन्धकटवः, प्रावर्तन्तोन्मत्ता मातरिश्वानः। सर्वतश्च भूरिभस्त्रासहस्रसंधुक्षणक्षुभिता इव जरठाजगरगम्भीरगल- गुहावाहिवायवः, क्वचित्स्वच्छन्दतृणचारिणो हरिणाः, क्वचित्तरुतल- विवरवर्तिनो बभ्रवः, क्वचिज्जटावलम्बिनः कपिलाः क्वचिच्छकुनिकुल- टनमारणाद्यर्थं चरुपचनं कुर्वन्ति, रक्तेन चाग्नीन्प्रीणयन्ति। पारिभद्रा निम्बाः। मदना इत्यन्ये। उन्मत्ता अपि निर्विवेकतया रक्तादि यत्किंचिदशुचिप्रायमग्निषु निक्षिपन्ति, तत एव विश्वस्य दोषाय पर्यवस्यन्ति। तारकितमिव रंहो वेगो येषां ते। शिलाजतु अश्मसारः। दावदहनेन पच्यमानानि यानि चटकाण्डानि तेषां विदारणवशात्स्फुटिता ये खण्डाः कपालानि तैः। दोलावदुपनिपतितैः खचितानि कषायमानानि यानि तरुकोटरेषु कीटपटलानि कृमिसमूहास्तेषामतिपेलशत्वेन यत एव तसैः खण्डैरु पर्याच्छादकतया स्थितै. पुटपाकैः प्रसवधूमोऽभ्यन्तरपाकस्तद्गन्धेन कटव उद्वेजकाः। अत्राग्निपाकेन खण्डत्वं खण्डेभ्यो रसनिःसरणात्खचितत्वं कीटा- नाम्। उन्मत्ता इति। ये चोन्मत्तास्ते सिकताव्याप्ताः कर्दमविलिप्तदिशो गन्धकटवः शाटीकराद्याः पूर्वोक्ताः क्रियाः प्रायेण कुर्वत इति। सर्वत्रात्र महावाक्ये ध्वनिच्छा- यान्वेष्या। मातरिश्वानो वायवः। सर्वतश्चेत्यादौ। दावाग्नयः प्रत्यदृश्यन्तेति संबन्धः। भस्त्रा इति। संधुक्षणमु- द्दीपनम्। जरठाजगरा वृद्धसर्पाः। गला एव गुहा गलगुहाः। स्वच्छन्दमपविघ्नम् यथारुचि। चरणं भक्षणम्, गमनं च। हरिणाः शुक्लाः, मृगाश्च। बभ्रवः कपिलाः, मानों रुधिर की आहुति दे रही हो, हवा ने इस प्रकार वृक्षों में लगी हुई आग को तृप्त किया। हवा के वेग में आतप के तेज से बालू तारे की तरह चमकने लगे। गर्म चट्टानों से शिलाजीत का रस बह-बह कर दिशाओं को लेपता हुआ फैलने लगा। वन में लगी आग की गर्मी से चिड़ियों के अंडे फूटकर पेड़ों के कोटरों में बिछ गए थे जिनमें झुलसे हुए कीड़ों से मिलकर पकने से पुटपाक की उग्रगन्ध उठ रही थी।† चारों ओर भीषण वनाग्नियाँ दिखाई पड़ने लगीं। मानों वे अग्नियाँ हजारों धौकनियों के चलाने से क्षुभित होकर बढ़ती जा रही थीं। पुराने अजगर, साँप के गले की मीठी गुहा से निकलने वाली वायु उन्हें उत्तेजित कर रही थीं। कहीं हिरनों की भाँति अग्नियाँ घासों में स्वच्छन्द विचरण करतीं, कहीं नेवलों की तरह वृक्षों के नीचे विवरों में घुस पड़तीं, कहीं तप- स्वियों की तरह विशाखों की पीली जटाएँ धारण करतीं, कहीं बाजों के समान पक्षियों के † हवा के सभी विशेषण उन्मत्त या पागल के स्वभाव के अनुकूल अर्थ में भी है। CC-0.Panini Kanya Maha Vidyalaya Collection.

कुलायपातिनः श्येनाः, क्वचिद्विलीनलाक्षारसलोहितच्छवयोऽधराः, क्वचि- दासादितशकुनिपक्षकृतपटुगतयो विशिखाः, क्वचिद्दग्धनिःशेषजन्महेतवो निर्वाणाः, क्वचित्कुसुमवासिताम्बरसुरभयो रागिणः, क्वचित्सधूमोद्गारा मन्दरुचयः, क्वचित्सकलजगद्ग्रासघस्मराः सभस्मकाः, क्वचिद्वेणुशिखर- नकुलाश्च । इतरत्र, —जटा मूलानि च । कपिलाः पिङ्गलाः कपिलाख्यमुनिव्रत- ग्रहणान्मनुष्या एवाभेदोपचारेण कपिलाः । एते च जटावल्कलधारिणः । कुलाया नीडाः । श्येनाः शुक्लाः, पाक्षिकाश्च । अधरा धर्तुमशक्याः, अधोमर्वा वा । लाक्षाया विलीनतया पीतत्वात् । ओष्ठाश्चाधराः । आ समन्तात्सादिता आहताः, स्वीकृताश्च । स्निग्धतया नीरसतया च । शकुनीनां पक्षेषु कृतपटुगतयः, निःसारतया कालस्थापितत्वात् । विगता शिखा ज्वाला येषां ते, विविधशिखाः शराश्च । निःशेषाः समस्ताः, प्राक्तनजन्मान्तरसंचिता अपि । जन्महेतवस्तुणाद्याः, कर्माणि च । निर्वाणाः शान्ताः, मोक्षगामिनश्च । कुसुमं धूमः पुष्पं च । अम्बरं नभः, वस्त्रं च । रागिणो लोहिताः, शृङ्गारिणश्च । अजीर्णकृतोऽपि धूमोद्गारः । रुचिर्दीप्तिः, भोज- नाभिलाषश्च । जगदेव ग्रासः कवलं तद्भक्षणशीलाः । भस्मभूरिकक्ष्वात्यशनव्याधिः । वृद्धा वृद्धिं गताः, स्थविराश्च । ते वेणुशिखरमवलम्बन्ते यष्टिं गृह्णन्ति । अचलाः पर्व- ताः । अन्यत्र, —क्षयस्य दीर्घकालपर्यवसायित्वादचलमविच्छिन्नं मक्षितशिलाह्वयाः । उक्तं च—‘शिलाधातुप्रयोगाद्वा प्रसादाद्वाथ शांकरात् । अजामूत्रप्रयोगाद्वा क्षयः घोसलों पर टूट पड़तीं, कहीं द्रवित होकर बढ़ते हुए लाक्षारस के अधर के समान लाल हो जातीं। कहीं पैदा होने के सभी कारणों को जला कर बुझ जाती ( निर्वाण की अवस्था में भी जन्म लेने के सभी हेतु क्षपित हो जाते हैं ), कहीं रागियों की भाँति धुएँ की धुआंसी गन्ध से आकाश को भर देतीं ( रागी लोग भी फूलों की गन्ध से बसे वस्त्र पहनते हैं ), कहीं धुयें को उड़ेल कर शोभा मन्द कर देतीं । (धूमोद्गार या ढेंकार के रोग वालों की रुचि या भोजनाभि- लाष मन्द पड़ जाता है) कहीं सारे संसार को खा जाने की प्रवृत्ति करतीं और भस्म कर देतें ( भस्मक रोग वाले भी बहुत खाया करते हैं ), कहीं अत्यन्त बढ़कर बांसों की फुनगियों तक पहुँच जातीं। ( जो अत्यन्त वृद्ध हो जाते हैं बांस की लाठी का सहारा लेते हैं ) कहीं क्षयशील होकर पर्वत के शिलाजतु के उपयुक्त बन जातीं ( क्षय रोग वाले भी हमेशा शिलाजीत का सेवन करते हैं ) कहीं अत्यन्त बढ़ कर सभी रस का योग करने लग जातीं ( मोटे तगड़े लोग सभी प्रकार के मधुरादि रसों का सेवन करते हैं ) कहीं रौद्र रूप धारण करके गुग्गुलुओं को जलातीं (रुद्र के उपासक लोग भी गुग्गुलु जलाया करते हैं ), कहीं स्थाणुओं (ठूँठ वृक्षों) पर चढ़कर मूल को ज्वलित करके मदन वृक्ष की फूलों में साथ शाखाओं को भी जलातीं ( स्थाणु अर्थात् शिव जी ने प्रज्वलित नेत्र की अग्नि से फूल के बाणों वाले कामदेव को जला डाला था ), कहीं चंचल शिखाओं के द्वारा नृत्य आरम्भ करके आरभटी शैली में नाचने

८८ हर्षचरितम् लग्नपूर्तयोऽत्यन्तवृद्धाः, क्वचिदचलोपयुक्तशिलाजतवः, क्षयिणः क्वचि- त्सर्वरसभुजः पीवानः, क्वचिद्दग्धगुग्गुलवो रौद्राः, क्वचिज्ज्वलितनेत्रदहन- दग्धसकुसुमशरमदनाः कृतस्थाणुस्थितयः, चटुलशिखानर्त्तनारम्भार- भटीनटाः क्वचिच्छुष्ककासारसृतिभिः स्फुटन्नीरसनीवारबीजलाजवर्षि- भिर्ज्वालाञ्जलिभिरर्चयन्त इव घर्मघृणिम्, अघृणा इव हठहूयमानकठोर- स्थलकमठवसाविस्रगन्धगृध्नवः, स्वमपि धूममम्भोदसमुद्भूतिभियेव भक्षयन्तः सतिलाहुतय इव स्फुटद् बहलबालकीटपटलाः कक्षेषु, श्वित्रिण इव प्लोषविचटद्वल्कलधवलशम्बूकशुक्तयः, शुष्केषु सरःसु, स्वेदिन इव विलोयमानमधुपटलगोलगलितमधूच्छिष्टवृष्टयः काननेषु, खलतय इव क्षीयेत नान्यथा ।।' इति । क्षयो विनाशः, व्याधिभेदश्च यक्ष्माख्यः । रसः सलि- लादिः । अत एव पीवानः । अन्यथा कथं सलिलादिभक्षणशक्तिवममीषां प्रस- ज्येत् । ये च मधुरादिसर्वरसानुपभुञ्जते ते स्थूला भवन्ति । रौद्रा भीषणाः, रुद्र- भक्ताश्च । नेत्राणां मूलानां दहनेन दग्धाः सकुसुमाः काण्डानि मदना वृक्षभेदाश्च यैः । स्थाणुश्छिन्नशाखो वृक्षः, शिवश्च । स्थितिः स्थानम् व्यवहारश्च । स्थाणुनापि नयनाग्निना सकुसुमशरः कामो दग्धः । चटुलत्वेन नर्त्तनाम्मः, रवश्च । शुष्कतवा- च्चटुलादेरारभटीग्रहणम् । कासाराणि नड्वलास्तेषु याः सृतयः । क्वचित् 'स्मृतयः' इति पाठः । इतरत्र तु—शुष्ककं शुष्कगीतं मुष्ठुमादि । आसायंन्त इत्यासाराः । आसारितानि यद्यपि गीयन्त एव, तथापि 'वर्धमानमथप्रोह ताण्डवं यंत्र योज्यते' इति । ताण्डवं ह्यारभटीप्रधानम् । अर्चयन्त इवेति । तेषां तदभिमुखत्वात् । घर्म- घृणिः सूर्यः । अघृणा अजुगुप्साः । कमठः कूर्मः । 'विस्रं स्यादामगन्धि यत्' गृध्नवो लम्पटाः । समुद्भूतिः संभारः । धूमात्किल मेघोत्पत्तिमॅघाः शमयन्ति । कीटाः कृमयः । प्लोषो दाहः । वल्कलशब्दस्त्वगुपलक्षणार्थः । शम्बूकाः शक्तिमन्तः प्राणि- भेदाः । मधुपटलगोलो माक्षिककरण्डः । मयूच्छिष्टं सिक्यकम् । खलतयः खल्वाटाः । वाली नट बन जाती (ये नट भी 'चटुलशिखानर्तन करते हैं), कहीं सूखे जलाशयों में फैल कर नीरस नीवार नामक धान के जावे की तरह अपनी ज्वालाओं अंजलियों से भगवान् सूर्य की मानो पूजा करतीं । घृणारहित की भाँति कठोर स्थलकमठों के पकते हुए हृदय-मांस के लिए मानों लालायित हो रही थीं मानों मेघों के उठ जाने के भय से अपने धूम को खाती जा रही थीं। घासों में आग लग जाने से छोटे-छोटे कीड़े पकड़-पकड़ कर फूटने लगे मानों अग्नि में जल की आहुति पड़ रही हो । सूखे हुए सरोवरों में उजले उजले घोंघे और सीपियाँ आग से इस तरह चटक रही थीं मानों श्वेत कुष्ठ के रोगी की चमड़ी हों । जंगलों में आग मधुमक्खियों के छाते को उजाड़ रही थी, उनसे मधु की धार इस प्रकार बरसने लगी मानों आतप से पीड़ितों (अग्नियों) का पसीना बहने लगा । विस्तीर्ण बहुत

द्वितीय उच्छ्वासः ८९ परिशीर्यमाणशिखासंहतयो महोषरेषु, गृहीतशिलाकवला इव ज्वलित- सूर्यमणिशकलेषु शिलोच्चयेषु, प्रत्यदृश्यन्त दारुणा दावाग्नयः । तथाभूते च तस्मिन्नत्युग्रे ग्रीष्मसमये कदाचिदस्य स्वगृहावस्थि- तस्य भुक्तवतोऽपराह्नसमये भ्रात्रा पारशवश्चन्द्रसेननामा प्रविश्याकथ- यत्—'एष खलु देवस्य चतुःसमुद्राधिपतेः सकलराजचक्रचूडामणिश्रेणी- शाणकोणकषणनिर्मलीकृतचरणनखमणेः सर्वचक्रवर्तिनां धोरेयस्य महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीहर्षदेवस्य भ्रात्रा कृष्णनाम्ना भवतामन्तिकं प्रज्ञाततमो दीर्घाध्वगः प्रहितो द्वारमध्यास्ते' इति । सोऽब्रवीत्—'आयु- ष्मन् ! अविलम्बितं प्रवेशयैनम्' इति । अथ तेनानीयमानम्, अतिदूरगमनगुरुजडजङ्घाकाण्डम्, कार्दमि- कचेलचीरिकानियमितोच्चण्डचण्डाटकम्, पृष्ठप्रेङ्खत्पटच्चरकर्पटघटितगल- शिखा ज्वाला, चूडा च । ऊषरं सिकताबहलो रूक्षो देशः । शिलोच्चयो गिरिः । 'दावो वनगतो वह्निर्दावश्च वनमुच्यते' । तथाभूतदेश इत्यादिनात्मानं प्रति तेषामादरातिशयं दर्शयति । आकुर्वत इति । न त्वप्रस्तावे । एतेन स्वस्य किमपि माहात्म्यमाह । स्वयमवसरमन्तरेण वा तस्य तदा प्रवेशाभावात् । एतदेव देव्येत्यादिविशेषणसंदर्भमुखेन द्वारमध्यास्त इत्यनेन पोषयिष्यते । पारशवः शूद्रापुत्रः । शाणो मणिकषणम् । कोणोऽश्रिः । चक्र- वर्तिनः सार्वभौमाः । धोरेयो मुख्यः । प्रज्ञाततमोऽतिप्रतीतः । एतेन च बाणं प्रति बहुमान एव गम्यते । जडा गमनाशक्ताः । कर्दमेन रक्तं कार्दमिकम् । चेलं वस्त्रम् । चीरिका खण्डिका । स्थानों में खल्वाट की भाँति उनकी शिखाएँ (ज्वालाएं या चोटियाँ) झड़ने लगीं। ज्वलित सूर्यकान्त मणियों के खण्डों वाले पर्वतों पर मानों शिलाओं के ग्रास ग्रहण करने लगीं । इस प्रकार ग्रीष्मकाल अत्यन्त प्रखर हो उठा। एक दिन जब बाण खा-पीकर अपने घर में बैठे थे तभी दोपहर के बाद पारशव (शूद्रा माता से उत्पन्न) भ्राता चन्द्रसेन ने भीतर प्रवेश कर निवेदन किया—'चारों समुद्रों के अधिपति, समस्त राजसमूह की चूडामणियों के शाण की रगड़ से निर्मल नखमणि वाले, समस्त चक्रवर्ती राजाओं में धुरन्धर, महाराजा- धिराज परमेश्वर श्रीमान् हर्षदेव के भाई कृष्ण ने अत्यन्त विश्वासपात्र अपना लम्बा रास्ता तय करनेवाला दूत पठाया है जो द्वार पर खड़ा है।' बाण ने कहा—'आयुष्मन्, शीघ्र उसे अन्दर लाओ।' तब बाण ने उसके द्वारा लाये गये प्रवेश करते हुए उस लेखहारक को देखा। लम्बी सफर करने से उसकी जाँघें भर गई थीं। मटियाले रंग की पेटी से उसका ऊँचा चंडातक

ग्रन्थिम्, अतिनिबिडसूत्रबन्धनम्नितान्तरालकृतलेखव्यवच्छेदया लेख- मालिकया परिकलितमूर्द्धानम्, प्रविशन्तं लेखहारकमद्राक्षीत् । अप्राक्षीच्च दूरादेव—'भद्र, भद्रमशेषभुवननिष्कारणबन्धोस्तत्रभवतः कृष्णस्य ? इति । स 'भद्रम्' इत्युक्त्वा प्रणम्य नातिदूरे समुपाविशत् । विश्रान्तश्चा- ब्रवीत्—'एष खलु स्वामिना माननीयस्य लेखः प्रहितः' इति विमुच्या- र्पयत् । बाणस्तु सादरं गृहीत्वा स्वयमेवावाचयत्—'मेखलकात्संदिष्टम- वधार्य फलप्रतिबन्धी धीमता परिहरणीयः कालातिपात इत्येतावदत्रार्थ- जातम् । इतरद्वार्तासंवादनमात्रकम्' । अवधृतलेखार्थश्च समुत्सारितपरि- जनः संदेशं पृष्टवान् । मेखलकस्त्ववादीत्—'एवमाह मेधाविनं स्वामी— जानात्येव मान्यो यथैकगोत्रता वा, समानज्ञानता वा, समानजातिता वा, सहसंवर्धनं वा, एकदेशनिवासो वा, दर्शनाभ्यासो वा, परस्परानुराग, श्रवणं वा, परोक्षोपकारकरणं वा, समानशीलता वा, स्नेहस्य हेतवः । उच्चण्डमुच्चम् । गाढमित्यन्ये । चण्डातकमर्धोरुकं वासः । पटच्चरं जीर्णवस्त्रम् । निम्नितं नमितम् । लेखमालिकेति । अन्यैरपि तद्धस्ते लेखः प्रहित इति परागतः सबन्धः । 'परिकरित-' इति पाठे वेष्टित इत्यर्थः । तत्रभवतः पूज्यस्य नातिदूर इति । अपि तु दूर एवेति सर्वत्रैव स्वस्य प्रभावातिशयं प्रतिपादयति । फलं प्रतिबध्नाति रुणद्धीति फलप्रतिबन्धी । कालातिपातः कालात्ययः । अर्थजात- मभिधेयप्रकारः । अवधृतो ज्ञातः । एकेत्यादि कारणमुत्तरोत्तरमप्रधानम् । (पाजामा) कसा हुआ था । उसकी पीठ पर जीर्ण वस्त्र का गले में बंधा अँगोछा फहरा रहा था । लेखमालिका या चिट्ठी डोरे से बीचों बीच लपेट कर बांधी गई थी जिससे वह दो भागों में बंटी हुई जान पड़ती थी, उसे उसने अपने सिर से बाँध लिया था । बाण ने दूर ही से पूछा—'भद्र, सबके अकारणबन्धु तत्रभगवान् कृष्ण का कुशल है ?' वह 'कुशल है' यह कह कर प्रणाम करने के बाद कुछ दूर पर बैठ गया और विश्रान्त होकर बोला— 'मालिक ने यह लेख माननीय आपके पास भेजा है।' यह कह उसने खोल कर अर्पित किया । बाण ने आदर के साथ उसे ले स्वयं पढ़ा—'मेखलक से सन्देश समझ कर बुद्धिमान आप काम को बिगाड़ने वाली देरी मत करें, पत्र में इतना ही लिखा जाता है, शेष मौखिक सन्देश मात्र होगा' । बाण ने लेख का तात्पर्य समझ कर परिजनों को हटा दिया और मेखलक से सन्देश पूछा।' मेखलक बोला—'स्वामी ने मेधावी आपसे इस प्रकार कहा है—मान्य, आप जानते ही हैं कि एक गोत्र होना, बराबर ज्ञान होना, समान जाति होना, साथ में रह-कर बढ़ना, एक ही देश में निवास करना, बार-बार दर्शन होना, एक दूसरे के अनुराग को सुनना, परोक्ष में उपकार करना,

त्वयि तु विना कारणेनादृष्टेऽपि प्रत्यासन्ने बन्धाविव बद्धपक्षपातं किमपि स्निह्यति मे हृदयं दूरस्थेऽपीन्दोरिव कुमुदाकरे । यतो भवन्तमन्तरेणा- न्यथा चान्यथा चायं चक्रवर्ती दुर्जनैर्ग्राहित आसीत् । न च तत्तथा न सन्त्येव ते येषां सतामपि सतां न विद्यन्ते मित्रोदासीनशत्रवः । शिशुचापलापराचीनचेतोवृत्तितया च भवतः केनचिदसहिष्णुना यत्किं- चिदसद्दशमुदीरितम्, इतरो लोकस्तथैव तद्गृह्णाति वक्ति च । सलिलानीव गतानुगतिकानि लोलानि खलु भवन्त्यविवेकिनां मनांसि । बहुमुख- श्रवणनिश्चलीकृतनिश्चयश्च किं करोतु पृथिवीपतिः । तत्त्वान्वेषिभिश्चास्मा- भिर्दूरस्थितोऽपि प्रत्यक्षीकृतोऽसि । विज्ञप्तश्चक्रवर्ती त्वदर्थम्-यथा प्रायेण प्रथमे वयसि सर्वस्यैव चापलैः शैशवमपराध्योति । तथेति च स्वामिना प्रतिपन्नम् । अतो भवता राजकुलमकृतकालक्षेपमागन्तव्यम् । अवकेशी-

अन्यथा चान्यथा चेति । एतेन किंचिदेव संभवतीति दर्शयति । अत एवाह-न च तत्त- थेति । तथात्वे तु वाणस्य दुर्वृत्तता प्रसज्येत । कृष्णस्यापि तादृशः पक्षपातः स्वामि- प्रतारणादि च दोषायैव भवेत् । अत एव वक्ष्यति-तत्त्वान्वेषिभिरित्यादि । ग्राहित इत्येतावति वक्तव्य आसीदित्यनेन दुर्जनाः संप्रतिनिरवकाशा इति प्रतिपादितम् । अत एव वक्ष्यति-तथेति च प्रतिपन्नं स्वामिनेति । सतां साधूनामपि । सतां भव- ताम् । उदासीनो मध्यस्थः । अपराचीनापराङ्मुखी चेतोवृत्तिर्यस्याः । अवकेशी

शील में समान होना ये सब स्नेह के हेतु हैं, पर तुममें तो अकारण ही मेरा हृदय भाई के समान स्नेह का पक्षपाती हो गया है । तुम दूर हो फिर भी चन्द्रमा जैसे कुमुद में स्नेह करता है उसी प्रकार मेरा हृदय भी अकारण स्नेह से भर गया है । तुम्हारी अनुपस्थिति में दुर्जन लोगों ने सम्राट् के कान भर दिये थे, पर यह सत्य नहीं है । सज्जनों में भी कोई ऐसे नहीं हैं जिनके मित्र, उदासीन और शत्रु न हों । किसी ईर्ष्यालु व्यक्ति ने तुम्हारी बाल-चपलताओं के अनुकूल चित्तवृत्ति के कारण चिढ़ कर कुछ उल्टा-पुल्टा कर दिया है, अन्य लोग भी वैसा ही समझते हैं और कहते रहते हैं । मन्दबुद्धियों के चित्त जल की तरह अस्थिर और दूसरों के कहे पर चलते हैं । बहुतों के मुँह से सुनकर सम्राट् ने अपना मत स्थिर कर लिया, क्या करते ! तत्त्व को पहचानने वाले हम लोग दूर रहने वाले भी तुमको प्रत्यक्ष जान गये हैं । तुम्हारे लिए सम्राट् तक सिफारिश पहुँचाई गई है कि इस तरह की चपलता के कारण प्रायः सबका शैशव आयु के प्रथम भाग में अपराधी हो जाता है । सम्राट् ने इस बात को स्वीकार किया । इसलिए समय-यापन न करके आप राजकुल में पधारिये । सम्राट् से बिना मिले

९२ हर्षचरितम् वादृष्टपरमेश्वरो बन्धुमध्यमधिवसन्नपि न मे बहुमतः । न च सेवावैषम्य- विषादिना परमेश्वरोपसर्पणभीरुणा वा भवता भवितव्यम् । यतो यद्यपि— स्वेच्छोपजातविषयोऽपि न याति वक्तुं देहीति मार्गणशतैश्च ददाति दुःखम् । मोहात्समाक्षिपति जीवनमप्यकाण्डे कष्टं मनोभव इवेश्वरदुर्विदग्धः ॥ तथाप्यन्ये ते भूपतयः, अन्य एवायम् । न्यक्कृतनृगनलनिषधनहुषाम्बरीष- दशरथदिलीपनाभागभरतभगीरथययातिरमृतमयः स्वामी । नास्याहङ्कार- कालकूटविषदिग्धदुष्टा दृष्टयः, न गर्वगरगुरुगलग्रहगदगद्गदा गिरः, निष्फलतरुः । स चाहष्टरविस्तरुमध्यगो न कस्यचित्प्रियः । स्वेच्छोपजाता विषया मण्डलानि यस्मात्तादृगपि देहि प्रयच्छेति वक्तुं न पार्यते । इतरत्र-स्वेच्छया स्वसंकल्पेनोपजात उत्पन्नो विषयो गोचरो यस्य । तथा चोच्यते—'काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे' इति । अथ च स्वेच्छया उपजाता विषया यस्यायं देही च शरीरवानिति वक्तुं न याति । न शक्यत इति विरोधः । कामस्यानङ्गत्वद् देही शरीरवानिति वक्तुं न युज्यत इत्यन्यार्थः । मार्गणा याचकाः, शराश्च मार्गणाः । जीव्यतेऽनेनेति जीवनम्, ग्रामादि जीवितं च, ईश्वरो राजा हरश्च । दुर्विदग्धो दुरुढः, दुष्टत्वाद्विशेषेण दग्धश्च । अमृतेत्यादि साभिप्रायम् । यस्मादहंकारादि कालकूटादिना रूपयति, अतश्चा- हंकारादीनामत्यन्ताभावप्रकाशनेच्छयाऽमृतमयत्वमस्य दर्शयति । अमृतमयस्य निष्फल वृक्ष की तरह आपका बन्धुओं के बीच निवास करना मुझे अच्छा नहीं लगता । आपको सेवा में झंझट समझ कर उदासीन न होना चाहिए और सम्राट् के पास आने में न डरना चाहिए । यद्यपि “बुद्धिहीन राजा कामदेव की भाँति कष्टदायक होता है, उसे अपनी इच्छा के अनुसार मण्डल ( विषय ) प्राप्त होते रहते हैं, वह किसी से 'दो' कहने नहीं जाता, सैकड़ों बार याचना करने पर दुःख देता है, मोहवश ( ग्रामादि ) जीवन सामग्री को गलत स्थान में पहुँचा देता है" ( श्लेष के अनुसार कामदेव भी इच्छा उत्पन्न होकर अनुभव का गोचर होता है, वह 'देही' अर्थात् शरीर- धारी नहीं कहलाता, सैकड़ों बाणों ( मार्गणों ) से दुःख देता है, मोह द्वारा जीवन ( प्राण ) को अकाण्ड दुरवस्था में डाल देता है ) । तथापि ऐसे राजे कोई दूसरे ही होते हैं, यह ( हर्ष ) तो उससे भिन्न है । इसके सामने नृग, नल, नहुष, निषध, अम्बरीष, दशरथ, दिलीप, नाभाग, भरत, भागीरथ, ययाति आदि क्या हैं ! स्वामी अमृतमय हैं, न तो इनकी दृष्टि अहंकार के कालकूट विष से भीनी हुई क्रूर है, न इनकी वाणी दर्परोग से गला जकड़

द्वितीय उच्छ्वासः ९३ नातिस्मयोष्मापस्मारविस्मृतस्थैर्याणि स्थानकानि, नोद्दामदर्पदाहज्वर- वेगविकलवा विकाराः, नाभिमानमहासन्निपातनिर्मिताङ्गभङ्गानि गतानि, न मदार्दितवक्रीकृतोष्ठनिष्ठ्यूतनिष्ठुराक्षराणि जल्पितानि । तथा च—अस्य विमलेषु साधुषु रत्नबुद्धिः, न शिलाशकलेषु । मुक्ताधवलेषु गुणेषु प्रसा- धनधीः, नाभरणभारेषु । दानवत्सु कर्मसु साधनश्रद्धा, न करिकीटेषु । सर्वाग्रेसरे यशसि महाप्रीतिः, न जीवितजरत्तृणे । गृहीतकरास्वाशासु प्रसाधनाभियोगः न निजकलत्रधर्मपुत्रिकासु । गुणवति धनुषि सहाय- बुद्धिः, न पिण्डोपजीविनि सेवकजने । अपि च—अस्य मित्रोपकरण- मात्मा, भृत्योपकरणं प्रभुत्वम्, पण्डितोपकरणं वैदग्ध्यम्, बान्धवोप- च कालकूटादिमिनं योगः । गरं विषम् । स्मयो गर्वः । स्थानकानि स्थितयः । अर्दितं वातव्याधिभेदः । तस्मिन्सति मुखं वक्रं भवति । तथा चोक्तम्—'वायुः प्रवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमाश्रितः । वक्रीकरोति वक्तारमुक्तं हसितमीक्षितम् ॥' इति । निष्प्यूतानि निर्गतानि । विमलेष्वपापेषु; अन्यत्र,—सुच्छायेषु । पद्म- रागादिष्विति वक्तव्ये शिलेत्यादिपदमादरार्थम् । एवमुत्तरत्रापि वाच्यम् । मुक्तवत्ताभिश्च धवलास्तेषु गुणेषूदार्यादिषु, सूत्रेषु च । प्रसाधनं प्रकृष्टं साध- नम्, अर्जनम्, भूषणं च । दानं धनत्यागः, मदश्च । साधनं संपादनम्; सैन्यं च । साध्यतेऽनेनेति कृत्वा । करो दण्डः, पाणिश्च । आशा दिशः, चेतः, वाञ्छा च । प्रसाधनं संपादनम्, दण्डश्च । गुणो ज्या, शौर्याद्याश्च गुणाः । उपक्रियन्तेऽनेने- त्युपकरणमुपयोगः । आत्मेति । न हि मित्राणि मित्रव्यतिरेकेण बान्धवादिव जाने से भर्राई हुई है, न इनकी स्थिति ऐसी है कि घमण्ड रूप अपस्मार रोग हो जाने से धैर्य समाप्त हो गया है, इनमें विकार ऐसे नहीं जिनमें उत्कट दर्प के ज्वर की व्यग्रता है, न इनकी चाल ऐसी है कि अभिमान रूप महासन्निपात हो जाने से लड़खड़ाने लगी हो, इनकी बातों में ऐसे निष्ठुर अक्षर, जो मद की वातव्याधि ओंठ से दबोचने से निकाले जाते हैं, नहीं होते । इसी प्रकार—हर्ष निर्मल चित्त वाले सज्जनों को ही रत्न समझता है, पत्थर के टुकड़ों को रत्न नहीं । मोती के समान उज्ज्वल गुणों को वह प्रसाधन समझता है, गहनों के भार को नहीं । श्रद्धा से ऐसे कर्म करता है जिनमें दान हो, बल्कि दानजल बहाने वाले कीट रूप हाथियों का संग्रह नहीं करता । सबसे बढ़े हुए यश में इसकी अधिक प्रीति है सूखे तृण के समान प्राणों में नहीं । जिनसे कर (दण्ड) ग्रहण करता है ऐसी दिशाओं में प्रसाधन (दण्ड) का अभियोग करता है, अपनी कलत्र रूप धर्मपुत्तलिकाओं का प्रसाधन (शृङ्गार) नहीं करता । वह गुण ( डोरी ) वाले धनुष को अपना सहायक मानता है, पेट पर पलने वाले सेवकों पर

९४ हर्षचरितम् करणं लक्ष्मीः, कृपणोपकरणमैश्वर्यम्, द्विजोपकरणं सर्वस्वम्, सुकृतसं- स्मरणोपकरणं हृदयम्, धर्मोपकरणमायुः, साहसोपकरणं शरीरम् असिलतोपकरणं पृथिवी, विनोदोपकरणं राजकम्, प्रतापोपकरणं प्रति- पक्षः । नास्याल्पपुण्यैरवाप्यते सर्वातिशायिसुखरसप्रसूतिः पादपल्लव- च्छाया' इति । श्रुत्वा च तमेव चन्द्रसेनं समादिशत्—'कृतकशिपुं विश्रा- न्तसुखिनमेनं कारय' इति । अथ गते तस्मिन्, पर्यस्ते च वासरे, संघटमानरक्तपङ्कजसंपुटपीय- लक्ष्यादि किंचिदपेक्ष्यन्ते । प्रभुत्वमिति । तस्य प्रभुत्वं सेवकादीनां दानसंपादनादि । यथाह—'यथाकालं प्रवर्तन्ते पण्डिताः' इत्यादि वैदग्ध्यमात्रापेक्षया पण्डितानां क्षपणादिवदर्थादिनपेक्षितया हि तेषामौचित्यं न प्रतीयते । अनेन पण्डितसामान्यात्त- दभिप्रायेण स्वस्य समुचितमेव हेवाकमभिव्यनक्ति । वैदग्ध्यापेक्षितत्वं दर्शयतीति यावत् । बान्धवाः कुल्याः । लक्ष्मीश्छत्रचामरादिप्रतिपत्तिरूपा छात्रादिवत्तुल्या एव लभन्तेऽन्येषामनर्हत्वात् । कृपणेत्यादि । कृपणानां पोषणमेव समुचितम् । तत्र चैश्वर्य- मेव हेतुः । ऐश्वर्यमर्थवत्ता । न तु द्विजातिवदेते सर्वस्वमर्हन्ति । सर्वशब्देन दारा अप्यु- च्यन्ते । एवमादि तु द्विजा एव लभन्ते । तद्व्यतिरेकेणान्येषामनर्हत्वात् । एवं हृद- यादि । तत्तदभिप्रायेण विचारणीयम् । सुखमेवास्वाद्यतया रस इव रसः सुखरसः । छाया कान्तिः । यद्वा,—छायावत्त्वमेषां सर्वस्य कस्यचिदाश्रयणीयत्वादुपचर्यते । अल्पेत्यादि । अभिप्रायेण पादयोः कल्पवृक्षतुल्यत्वमभिव्यज्यते । पुण्यवशात्तदवाप्तेः । एतत्पक्षे छायाऽऽतपप्रतिपक्षजातिः । 'भोजनाच्छादने सद्भिरुभे कशिपुरुच्यते' । वायसः काकः । जपा रविप्रियं पुष्पम् । आपीडः स्तवकः । कोऽत्रास्तेत्यादि- आश्रित नहीं रहता । वह अपने आपको [मन्त्रों का उपकरण मानता है, अपने प्रभुत्व को अनु- चरों का उपकरण मानता है, वैदग्ध्य को विद्वानों का उपकरण मानता है, धन-वैभव को बन्धु- बान्धवों का उपकरण मानता है, अपने ऐश्वर्य को दीनजनों का उपकरण मानता है, अपने सर्वस्व को ब्राह्मणों का उपकरण मानता है, हृदय को पुण्य के स्मरण का उपकरण मानता है, उसकी आयु धर्म का उपकरण है, उसका शरीर साहस का उपकरण है, पृथिवी खड्गलता का उपकरण है, राजसमूह उसके विनोद का उपकरण है और शत्रु उसके प्रताप के उपकरण हैं । जिनका पुण्य अल्प है ऐसे लोग इसके पाद-पल्लव की सबसे बढ़ कर सुख रस उत्पन्न करने वाली छाया नहीं प्राप्त करते । इतना सुनकर बाण ने उसी चन्द्रसेन को आज्ञा दी— 'मेखलक को भोजन आच्छादन का प्रबन्ध करके आराम से ठहराओ ।' मेखलक चला गया । दिन भी ढल चुका था, नवजात कौवे के मुख के समान लाल

द्वितीय उच्छ्वासः ९५ मान एव क्षयिणि क्षामतां व्रजति बालवायसास्यारुणेऽपराह्णातपे, शिथि- लितनिजवाजिजवे जपापीडपाटलिम्न्यस्ताचलशिखरस्खलिते खञ्जतीव कमलिनीकण्टकक्षतपादपल्लवे पतङ्गे, पुरः परापतति प्रेङ्खदन्धकारलेश- लम्बालके शशिविरहशोकश्याम इव श्यामामुखे, कृतसंध्योपासनः शयनी- यमगात् । अचिन्तयच्चैकाकी—किं करोमि । अन्यथा सम्भावितोऽस्मि राज्ञा । निर्निमित्तबन्धुना च संदिष्टमेवं कृष्णेन । कष्टा च सेवा । विषमं भृत्यत्वम् । अतिगम्भीरं महद्राजकुलम् । न च मे तत्र पूर्वजपुरुषप्रवर्तिता प्रीतिः, न कुलक्रमांगता गतिः, नोपकारस्मरणानुरोधः, न बालसेवास्नेहः, न गोत्रगौरवम्, न पूर्वदर्शनदाक्षिण्यम्, न प्रज्ञासंविभागोपप्रलोभनम्, न विद्यातिशयकुतूहलम्, नाकारसौन्दर्यादरः, न सेवाकाकुकौशलम्, न विद्वद्गोष्ठीबन्धवैदग्ध्यम्, न वित्तव्ययवशीकरणम्, न राजवल्लभपरिचयः । स्वरूपकथनं क्षतपादपल्लवत्वादुत्प्रेक्षणम् । खञ्जतीवेति । यश्च खञ्जति स शिखर- प्राये विषमे पथि । ये पुनरस्ताचले शिखरस्खलनकारणं खञ्जनमित्युत्प्रेक्ष्यन्ते तान्प्रति कमलिनीत्यादि निरर्थकम् । खञ्जतीव स्खलतीव । पुरः पूर्वस्यां दिशि । अपराह्न का आतप क्षीण हो रहा था मानों मुकुलित होते हुए लाल कमलों ने उसे पी लिया हो। सूर्य ने अपने घोड़ों का वेग कम कर दिया और जपापुष्प के गुच्छे के समान पाटल होकर अस्ताचल के शिखर पर गिर पड़ा मानों कमलिनी के काँटे उसके पैरों में चुभ गये जिससे वह लँगड़ाने लगा मानों चन्द्रमा के विरहजन्य शोक से रात्रि का मुख (आरम्भ) नीला हो गया हो। अन्धकार के लम्बे-लम्बे बाल उस पर लहराने लगे। तब बाण ने सन्ध्योपासना की और शय्या पर पहुँच गये। फिर एकान्त में सोचने लगे—"मैं क्या करूँ? सम्राट् ने मुझे कुछ दूसरा समझ लिया है। अकारणबन्धु कृष्ण ने इस तरह का सन्देश भेजा (राजाओं की) सेवा कष्टकारी है, और हाजिरी बजाना और भी टेढ़ा है। राजदरबार में बड़े खतरे हैं। मेरे पुरखों को कभी न तो इससे रुचि रही है, न मेरा दरबार से पुश्तैनी सम्बन्ध रहा है। न तो राजकुल के द्वारा किये गए उपकार का स्मरण आता है, न बचपन में राजकुल से ऐसी मदद मिली है जिसका स्नेह माना जाय; न अपने कुल का ही ऐसा कोई गौरव रहा है, न पहली मेल-मुलाकात की अनुकूलता है; न यह प्रलोभन है कि बुद्धिसम्बन्धी विषयों में आदान-प्रदान किया जाय; न यह चाह है कि जान-पहचान बढ़ाऊँ; न सुन्दर आकाश से मिलने वाले आदर की चाह है; न सेवकों जैसी चापलूसी करने की आदत है; न मुझमें वैसी विलक्षण चतुराई है कि विद्वानों की गोष्ठियों में भाग लूँ; न पैसा खर्च करके दूसरों को वश में करने की आदत है; न राजा के प्रेमी जनों के साथ जान-पहचान है। जाना तो पड़ेगा ही। सर्वथा त्रिभुवन गुरु