कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
| ३३४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
माशङ्कन्ते । दर्शनप्रदानमपि अनुग्रहं गणयन्ति, दृष्टिपातमप्युपकारपक्षे स्थापयन्ति, सम्भाषणमपि संविभागमध्ये कुर्वन्ति, आज्ञामपि वरप्रदानं मन्यन्ते, स्पर्शमपि पावनमाकलयन्ति । मिथ्यामाहात्म्यगवनिर्भराश्च न प्रणमन्ति देवताभ्यः, न पूजयन्ति द्विजातीन्, न मानयन्ति मान्यान्, नार्चयन्त्यर्चनीयान् , नाभिवादयन्त्यभिवादनाहार्न् , नाभ्युत्तिष्ठन्ति गुरून् । अनर्थकायासान्तरितविषयोपभोगं-सुखमित्युपहसन्ति विद्वज्जनम्, जरावैक्लव्यप्रलपितमिति पश्यन्ति वृद्धजनोपदेशम्, आत्मप्रज्ञापरिभव इत्यसूयन्ति सचिवोपदेशाय, कुप्यन्ति हितवादिने । सर्वथा तमभिनन्दन्ति, तमालपन्ति, तं पार्श्वे कुर्वन्ति, तं संवर्द्धयन्ति, तेन सह
यत्र तयोक्तम, शङ्कन्ते मन्यन्ते । अनेन स्वस्य महेशत्वं प्रख्याप्यते । इत्यञ्च वस्तुता वस्तुध्वनिः।
दर्शनेति । दर्शनप्रदानं लोकानां स्वात्मप्रकटनम् अनुग्रहं प्रसादं गणयन्ति मन्यन्ते । दृष्टिपातमपि चक्षुषाऽवलोकनपि उपकारपक्षे उपकृतिपक्षे स्थापयन्ति निक्षिपन्ति । सम्भाषणम् आलापमपि संविभागमध्ये विभजनपूर्वकदानव्यद्रव्यदानमध्ये, कुर्वन्ति अर्पयन्ति दातव्यद्रव्यदानजनितसन्तोषः सम्भाषणेनैवोत्पन्न इति मन्यन्त इत्येवार्थः । आज्ञां निदेशमपि वरप्रदानं समीहितप्रदानं मन्यन्ते जानन्ति । स्पर्शं संश्लेषमपि पावनं पवित्रतोत्पादकम् आकलयन्ति भावयन्ति । इह प्रतिवाक्ये प्रायः प्रतीयमानोत्प्रेक्षा ।
मिथ्येति । मिथ्यामाहात्म्येन असत्यात्ममहिम्ना यो गर्वोऽभिमानः तेन निर्भराः परिपूर्णाः देवताभ्यो हरिहरादिदेवेभ्यो न प्रणमन्ति नमस्कारं न कुर्वन्ति । द्विजातीन् ब्राह्मणान् न पूजयन्ति प्रमादपूर्वकवस्त्रादिप्रदानेन न तर्पयन्ति । मान्यान् माननीयन् श्वशुरादीन् मानयन्ति न सम्मानंददते । अर्चनीयान् पूजनीयानुपाध्यायादीन् नार्चयन्ति न पूजयन्ति, अभिवादनाहार्न् उपसंग्रहयोग्यान् पुरोहितादीन् नाभिवादयन्ति चरणपतनादिकं न कुर्वन्तीत्यर्थः । गुरून् हिताहितप्रतिपरिहारोपदेष्टॄन् न अभ्युत्तिष्ठन्ति नाभ्युत्थाय सत्कुर्व्वन्ति ।
अनर्थकेति । अनर्थकेन निष्प्रयोजनेन आयासेन विद्यार्जनपरिश्रमेण होमानुष्ठानपरिश्रमेण वा अन्तरितं व्यवहितं दूरीकृतं विषयोपभोगसुखं कामिन्यादिसुरतिसुखं येन तं तादृशम्, इति तस्मादेव कारणात्, विद्वज्जनं विदुषजनम् उपहसन्ति उपहासं कुर्वन्ति, जडत्वबोधनेत्याशयः । जरया परिणतवयसा यत वैक्लव्यं बुद्धेश्चाञ्चल्यम्, तेन प्रलपितं जल्पितम् इति कृत्वा वृद्धजनोपदेशस्थविरजनशिक्षां पश्यन्ति निस्तत्त्वं मन्यन्ते । आत्मप्रज्ञायाः निजमतेः परिभवोऽवमानोऽयमिति कृत्वा सचिवोपदेशाय प्रधानशिक्षायै असूयन्ति दोषाविर्भावपूर्वकं कुप्यन्ति । 'क्रुधद्रुहेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः' इति सूत्रेण चतुर्थी; तथा हितवादिने कल्याणवादिने कुप्यन्ति क्रुद्ध्यन्ति ।
सर्वथेति । तं पुरुषं सर्वथा सर्वप्रकारेण अभिनन्दन्ति । प्रशंसन्ति । तन् आलपन्ति सम्भाषन्ते । तं पार्श्वे समीपे कुर्वन्ति गृण्हन्तीत्यर्थः । तं संवर्द्धयन्ति विविधसाहाय्येन उच्चनयन्ति । तेन पुरुषेण सह सुखं यथा स्यात्तथा अवतिष्ठन्ते अवस्थानं कुर्वन्ति । तस्मै पुरुषाय ददति प्रयच्छन्ति । तं मित्रताम् उपनयन्ति तं सुहृदं कुर्वन्तीत्यर्थः । 'नी' धातुर्हि 'दुह्याच्पच्' इत्यादिना द्विकर्मकः । तस्य वचनं वाक्यं शृण्वन्ति आकर्णयन्ति । तत्र वर्षन्ति तस्मै सततं धनानि वितरन्ति । तं बहु अधिकं मन्यन्ते आद्रियन्ते । तम् आप्ततां विश्वस्तनाम आपादयन्ति प्रापयन्ति ।
देना भी मानो बड़ा अनुग्रह करनेकी गणना करते हैं, दृष्टिपात करना भी मानो उपकारपक्षमें रखते हैं, आलप (बातचीत) करना भी विभागपूर्वक देयद्रव्यदानमध्ये मानते हैं (अर्थात् देनेके स्थानमें बातचीतसे ही पूर्ण कर देते हैं), आज्ञाको भी मानो वरप्रदानरूपमें समझते हैं, स्पर्श करना भी मानो पवित्रताका कारण समझते हैं । और मिथ्या माहात्म्य के अहङ्कारसे भरे हुए वे देवताओंको प्रणाम नहीं करते, ब्राह्मणोंका पूजन नहीं करते, मान्य व्यक्तियोंका सम्मान नहीं करते, पूजनीय लोगोंकी पूजा नहीं करते, नमस्कार करनेके योग्य व्यक्तियोंको नमस्कार नहीं करते एवं गुरुओंको देखकर भी उठ खड़े नहीं होते हैं । और 'ये विद्योपार्जनके निरर्थक परिश्रम कर विषयसम्भोगजनित सुखको दूर किये हैं' इस प्रकार समझ कर विद्वानोंका उपहास करते रहते हैं 'ये वार्धक्यवश बुद्धिकी अस्थिरता द्वारा चित्तने प्रलाप करते हैं' ऐसी भावना कर वृद्धोंके उपदेशको असार समझते हैं, 'इससे मेरी बुद्धि तिरस्कृत हो रही है' ऐसा मनमें समझ कर मन्त्रियोंके उपदेशसे द्वेष प्रकट करते हैं
१. प्रदानेऽपि ।
२. संस्पर्शमपि ।
३. द्विजान् ।
४. "-अन्तरितोपभोग-" ।
५. विद्वज्जनशीलम् ।
६. न पश्यन्ति वृद्धोपदेशम् ।
शुकनासोपदेश० २५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ३३५
सुखमवतिष्ठन्ते, तस्मै ददति, तं मित्रतामुपनयन्ति, तस्य वचनं शृण्वन्ति, तत्र वर्षन्ति, तं बहु मन्यन्ते, तमाप्ततामापादयन्ति, योऽहर्निशमनवरतमुपरचिताञ्जलिरधिदैवतमिव विगत- न्यकर्त्तव्यः स्तौति, यो वा माहात्म्यमुद्भावयति । किंवा तेषां साम्प्रतम्, येषामतिनृशंसप्रा- योपदेशनिर्घृणं कौटिल्यशास्त्रं प्रमाणम्, अभिचारक्रियाक्रूरैकप्रकृतयः पुरोधसो गुरवः, परा- भिसन्धानपरमन्त्रिण उपदेष्टारः, नरपतिसहस्रमुक्तोञ्झितायां लक्ष्म्यामासक्तिः, मारणात्म- केषु शास्त्रेष्वभियोगः, सहजप्रेमार्ट्रहृदयानुरक्ता भ्रातर उच्छेद्याः । तदेवंप्रयातिकुटिल-कष्ट-चेष्टा-सहस्रदारुणे राज्यतन्त्रे, अस्मिन् महामोहान्धकारिणि
य इति । जनः, विगतं दूरीभूतम् अन्यत् कर्त्तव्यं विधेयं यस्य स तथोक्तः सन्, अहर्निशम् अहो-रात्रम् अनवरतं निरन्तरम्, उपरचिताञ्जलिः संयोजितकरपुटः, अधिदैवतमिव आराध्यदेवतामिव स्तौति । यो वा जनः माहात्म्यं हरहराद्यवतारस्वरूपं महिमानम् उद्भावयति साग्रहेन प्रकटीकरोति । इह वाक्यग-तविधेयाविमर्शदोषपरिहाराय यच्छब्दान्वितवाक्ययोः पूर्वं पाठोऽवश्यं विधेयः।
तयाविधानाञ्च नृपतीनां सर्वमेवानुचितमिति दर्शयति—किंवेति । तेषां राज्ञां किंवा विधेयं साम्प्रतं युक्तन्यायोपेतं भवितुं शक्नोतीति शेषः । न किमपीत्यर्थः। 'युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने' इत्यमरः।
असाम्प्रतत्वे कारणं प्रदर्शयति—येषामिति । अतिनृशंसप्रायेण अत्यन्तनिष्ठुरातिशयेन उपदेशेन निष्ठुरं। निर्घृणं निष्करुणम्, कौटिल्यशास्त्रं चाणक्यनिर्मितनीतिशास्त्रमेव येषां भूपतीनां प्रमाणम् । अभि-चारक्रियया श्येनयागादिरूपान्यवधोत्पादककर्मकरणेन क्रूरा नृशंसा एका मुख्याः प्रकृतयः स्वभावा येषां ते तथोक्ताः, पुरोधसः पुरोहिताः गुरवो धर्मोपदेशकाः। पराभिसन्धानपरा अन्यवञ्चनारसपगः मन्त्रिणः उपदेष्टारः शिक्षयितारः । नरपतिसहस्रेण भूपतिमूहेन प्रथमं भुक्ता भञ्जित्वा पश्चात्त उज्झितात्यक्ता नस्यां तादृश्याम्, लक्ष्म्यां श्रियाम् आसक्तिः प्रेमातिशयम् । मारणात्मकेषु मारणोपदेशरूपेषु शास्त्रेषु यागिनी-तन्त्रादिषु अभियोगः अभिनिवेशः । सहजं प्राकृतिक्रं यत् प्रेम स्नेहः तेन आर्द्र मद्यं यत् हृदयं चेतः तेन अनुरक्ताः, भ्रातरः सहोदरा उच्छेद्या मूलतो विनाशनीयाः ।
इह नयाविधानां सर्वकार्याद्यौचित्यस्यनिरूपणकार्यं प्रति अनेकतरहेतूपन्यासात् समुच्चयः ।
तदेति । तत्तस्मात्कारणात्, एवं प्रायेण यादृग्दाकृष्टैवैरुक्तस्वरूपेण, अतिकुटिलेन अत्यन्तवक्रेण नितान्तदुर्बोधेनेत्यर्थः कष्टेन क्लेशकरेण चेष्टासहस्त्रे व्यापारबाहुल्येन दारुणे भीपणे, राज्यतन्त्रे राज्यशास-नेनिकर्मण्यतायाम्, अस्मिन् प्रस्तूयमाने महामोहेन महाविवेकेन अन्धं विचाररहितं कर्तुं शीलं यस्य तस्मिन् तादृशे यौवने नाहार्ये च प्रवृत्ते, हे कुमार चन्द्रापीड ! तथा तेन प्रकारेण प्रयतेथाः वर्तितुं प्रयत्नं विदध्याः
पूर्वक ही हितवचन बोलते हैं उन पर कोप करते हैं । एक नया प्रकारसे उनका ही वे प्रशंसा करते हैं, उसके साथ ही बातचीत करते हैं, उनकी ही रक्षा करते हैं, महात्मन् कह उनकी ही स्तुति करते हैं, उनसे बात ही सुनते रहते हैं, उनको ही दान देते हैं, उनमें ही निवास करते हैं, उनका ही वचन सुनते हैं, उनको ही सबदा धन-वितरण करते हैं, उनका ही बहुत आदर करते हैं और उसको ही सर्वकल्याणके विधानवाला बना लेते हैं, जो व्यक्ति दिनरात हर समयके लिए, अन्य सब काम छोड़ हाथ जोड़ कर उपास्य देवताओंके समान उनकी स्तुति करता है अथवा जो व्यक्ति हरिरामादिकोंका अवतार कह कर उनका माहात्म्य प्रदान करता है। जिनके समीपमें, अत्यन्त नृशंस उपदेशसे परिपूर्ण एवं नितान्त निर्दय चाणक्यप्रणीत नीतिशास्त्र ही प्रमाण माननेवाले अभिचारक्रियाका अनुष्ठान करने ( मारणप्रयोग ) में नितान्त क्रूरस्वभाववाले पुरोहितगण जिनके शिक्षक हैं, पर-प्रतारणपरायण मन्त्रिगण जिनके सलाहकार हैं हजारों राजाओंने जिसे भोग कर छोड़-छोड़ दिया है उस लक्ष्मी के प्रति जिनकी आसक्ति है, मारणोपदेशसे परिपूर्ण तन्त्रशास्त्रमें जिनका आग्रह है एवं स्वाभाविक स्नेहके कारण सदय-चित्त और अनुराग करनेवाले भ्रातृगण जिनकी जड़ काटते हैं उन राजाओंके योग्य न्यायसङ्गत कार्य क्या हो सकता है ?
इस लिए राजकुमार ! चन्द्रापीड ! ऐसी हजारों अत्यन्त जटिल और कष्टप्रद कार्यबाहुल्यसे भयङ्कर राज्य-शासनके व्यवहारमें एवं ऐसे महामोहरूप विवेकशून्यकारी इस यौवनावस्थामें तुम ऐसा कार्य करनेमें प्रयत्न करो
१. तस्य सञ्चिरते, तं मित्रतामुपनयन्ति । २. तमात्मतामापादयन्ति, तदनाद्रियन्ति । ३. अनादृतम् । ४. दारुणे । ५. दैववत्तः कुटिलचेष्टा, कुटिलचेष्टा.. । ६. महामोहाहारिणि ।
३३६ कादम्बरी— [ कथायाम्—
च यौवने, कुमार ! तथा प्रयतेथाः यथा नोपहस्यसे जनैः, न निन्यसे साधुभिः, न धिक्-क्रियसे गुरुभिः, नोपालभ्यसे सुहृद्भिः, न शोच्यसे विद्वद्भिः । यथा च न प्रकाश्यसे विटैः, न प्रहस्यसे कुशलैः, नास्वाद्यसे भुजङ्गैः, नावलुप्यसे सेवकवृकैः, न वञ्च्यसे धूर्त्तैः, न प्रलोभ्यसे वनिताभिः, न विडम्ब्यसे लक्ष्म्या, न नर्त्यसे मदेन, नोन्मत्तीक्रियसे मदनेन, नाक्षिप्यसे विषयैः, नावकृष्यसे रागेण, नापहियसे सुखेन । कामं भवान् प्रकृत्यैव धीरः, पित्रा च महता प्रयत्नेन समारोपितसंस्कारः, तरलहृदयमप्रतिबुद्धञ्च मदयन्ति धनानि, तथापि भवद्गुणसन्तोषो मामेवं मुखरीकृतवान् । इदमेव च
यथा येन प्रकारेण जनैः लोकैः नोपहस्यसे नोपहासं क्रियसे । साधुभिः सज्जनैः न निन्यसे निन्दां क्रियसे । गुरुभिर्धर्माचार्यैः न धिक् क्रियसे धिग्जीदितमित्यादिवाक्यविषयीक्रियसे । सुहृद्भिः मित्रैः नोपालभ्यसे न तिरस्क्रियसे । विद्वद्भिः पण्डितैः न शोच्यसे शोकगोचरीक्रियसे ।
दयेति । किल्लेति चार्थः । विटैः कामिजनैः न प्रकाश्यसे जनसङ्घे स्वसमानतया न प्रकटीक्रियसे । कामिजनैः सार्द्धं मिलित्वा तद्यशान्तः पतितो मा भवेति निर्देशः । कुशलैः कार्यनिपुणैः न प्रहस्यसे, रहस्यविषयसन्निवेशाभावादङ्गववोधनेनेत्याशयः । भुजङ्गैः धूर्त्तैः न आस्वाद्यसे नोपभुज्यसे, परिचारकरूपेण प्रविश्य गूढच्छद्मना द्रव्यापहरणद्वारेणेत्याशयः । सेवकाः परिचारका एव वृका हिंसकप्राणिविशेषाः तैः नावलुप्यसे राज्यान्नावलुप्यसे, यथा वृका गृहं प्रविश्य सारमेयान् प्रहरन्ति, तथा विटाः परिचारकरूपेण प्रविश्य तव निखिलं वस्तु नापहरेयुरित्याशयः । वनिताभिः स्त्रीभिः न प्रलोभ्यसे न सञ्चाल्यसे । लक्ष्म्या राज्यश्रिया न विडम्ब्यसे न परिभूयसे इत्यर्थः । अन्यायचरणात्परित्यागेनेत्याशयः । मदेन अभिमानेन न नर्त्यसे न नृत्यं कार्यसे । मदनेन कामेन न उन्मत्तीक्रियसे चित्तविप्लवतामपाद्यसे । विषयैः इन्द्रियार्थैः नाक्षिप्यसे नैकान्तमाकृष्यसे । रागेण कस्यापि वस्तुनः उत्कृष्टसोगेच्छया नावकृष्यसे नाकृष्यसे । सुखेन आनन्देन नापहियसे न परित्यज्यसे ।
काममिति । यद्यपीत्यादौ पठनीयम् । कामं पर्याप्तं भवान् स्वं प्रकृत्या स्वभावेनैव धीरो धैर्यवान् असि । पित्रा तारापीडेन महता प्रयत्नेन अत्यन्तप्रयासेन समारोपितः शिक्षणैः संस्थापितः संस्कारः सर्वविषयज्ञानं यत्र स तादृशः । तथा धनानि सम्मत्तयः तरलहृदयं तारुण्याच्चपलचित्तम् अप्रतिबुद्धं राज्यशासनरिपुविजयादिदुःखानभिज्ञञ्च जनं मदयन्ति उन्मादं जनयन्ति स्वत एव तत्तत्कार्येषु प्रोत्साहयन्तीत्यर्थः । तथापि भवद्गुणसन्तोषः तव विद्याविनयधौर्यादिभिर्गुणैर्जनिता मे तुष्टिः, एवमुक्तविधिना मां वैशम्पायनं मुखरीकृतवान् वादितवान् । अथवा तथापीति तरेत्यादेः पूर्वं सम्बन्धनीयम् । एवञ्च धनानि, तारुण्याच्चपलचित्तम, अप्रतिबुद्धं शिक्षाभावात् साध्वसाधुविचाररहितञ्च जनं मदयन्ति माभिमानं कुर्वन्ति, इत्यतो भवद्गुणसन्तोषो मामेवं मुखरीकृतवान् तन्निराकरणाय वादितवान्, अतो न मे प्रगल्भता माननीयेत्याशयः ।
कि जिसमें मनुष्य तुम्हारी हँसी न करें, साधुगण निन्दा न करें, गुरुजन धिक्कार न दें, मित्रगण उलाहना न दें एवं विद्वद्गण शोक न करें। एवं कामीजन तुम्हारी बुराई न करें, कार्यदक्ष लोग तुम्हारा उपहास न करें, लम्पटगण तुम्हारी सम्पत्तिका भोग न करें, भृत्यरूपी वृकसे तुम्हारी सम्पत्ति लूटी न जाय, धूर्त्तगण धोखा न दें, स्त्रियाँ ललचावें नहीं, लक्ष्मी तुम्हें विडम्बित न करें, अहङ्कार तुम्हें नचावे नहीं, कामदेव उन्मत्त न करे, विषय बुरे मार्ग में न ले जावें, किसी विषयकी उत्कृष्ट अभिलाषासे ( मन ) आकृष्ट न होवे और सुख अपने अधीन न कर ले । तुम स्वभाव से अत्यन्त धैर्यवान् हो और पिताने बड़े बड़े उद्योग करके तुमको सर्वविषयक ज्ञान कराए हैं, एवं धनसम्पत्ति भी, चञ्चलचित्तवाले और अननुभोगी मनुष्योंको स्वभावसे ही उन-उन दुरूह कार्योंमें प्रवृत्त कराती है, तथापि तुम्हारे विद्याविनयादिगुणजनित सन्तोष ही मुझे इस रूपमें कहने के लिए प्रेरित किया है। और यह मैं फिर तुमको बार॑
१. तथा तथा । २. यथा यथा । ३. जनेन । ४. उपलभ्यसे । ५. प्रतार्य्यते । ६. प्रतार्य्यते । ७. सर्ववनिताभिः । ८. विक्लम्यते, रज्यते, आहूभ्यते । ९. रागैः । १०. उपढियते । ११. महता प्रयत्नेन इति क्वचिन्न विद्यते । १२. एव ।
शुकनासोपदेशवर्णनम् ३४ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १३७
पुनः पुनरभिधीयसे-विद्वांसमपि सचेतनमपि महासत्त्वमप्यभिजातमपि धीरमपि प्रयत्नवन्त- मपि पुरुषमियं दुर्विनीता खलीकरोति लक्ष्मीरिति । सर्वथा कल्याणैः पित्रा क्रियमाणमनुभ- वतु भवान् नवयौवराज्याभिषेकमङ्गलम्१, कुलक्रमागतमुद्वह पूर्वपुरुषैरुढां धुरम् . अवनमय द्विषतां शिरांसि, उन्नमय बन्धुवर्गम्३ अभिषेकानन्तरञ्च प्रारब्धदिग्विजयः परिभ्रमन् विजि- तामपि तव पित्रा सप्तद्वीपभूषणां५ पुनर्विजयस्व वसुन्धराम् । अयञ्च ते कालः प्रतापमारोप- यितुम्, आरुढप्रतापो हि६ राजा त्रैलोक्यदर्शीव सिद्धादेशो भवति’ इत्येतावदभिधायोप- शशाम ।
उपशान्तवचसि७ शुकनासे चन्द्रापीडस्ताभिरमलाभिः उपदेशवाग्भिः प्रक्षालित-
स्तमिति । इदं पूर्वोक्तं पुनः पुनः वारं वारम् अभिधीयसे कथ्यसे—विद्वांसं पण्डितमपि सचेतनं साध्वसाधुविचारक्षममपीत्यर्थः । महासत्त्वं नितान्तशक्तिकमन्तमपि । अभिजातं सद्वंशजातमपि धीरं धैर्यव- न्तमपि । प्रयत्नवन्तम् उद्योगयुक्तमपि पुरुषं जनं दुर्विनीता दुश्चरिता इयं लक्ष्मीः श्रीः खलीकरोति सन्मा- र्गात् स्खलनं प्रापयति । अतस्त्वं यथैषा तथाविधं विधातुं न शक्नुयात् तथा प्रयत्नं कुर्य्यास्त्याशयः ।
सर्वथेति । सर्वथा सर्वप्रकारेण कल्याणैः मङ्गलैः पित्रा तातेन क्रियमाणं विधीयमानन्द् । नवो नूतनो यो यौवराज्ये अभिषेकः स एव मङ्गलं श्रेयः तत्तादृशम् अनुभवतु अनुभवविषयीकरोतु । पूर्वपुरुषैः प्राग्भवैः ऊढां कुलक्रमा गतां परम्परायातां धुरं राज्यशासनभारम् उद्वह तद्वहनं कुरु । द्विषतां शत्रूणां शिरांसि उत्तमाङ्गानि अवनमय विनम्राणि कुरु । बन्धुवर्गं स्वजनसमुदायम् उन्नमय उन्नत कुरु सत्कारा- दरादिभिरित्याशयः ।
अभिषेकेति । अभिषेकानन्तरं यौवराज्याभिषेकानन्तरं प्रारब्धदिग्विजयः प्रस्तुतदिग्विजयः परि- भ्रमन् पर्यटन्, सप्तद्वीपभूषणां जम्बूप्रभृतिद्वीपाहङ्कारां सर्वामित्यर्थः । तव पित्रा तारापीडेन विजितामपि स्वाधीनीकृतामपि वसुन्धरां पृथिवीं पुनर्द्वितीयावारं विजयस्व स्वाधीनीकुरु ।
ननु सत्तातेनैव स्वाधीनीकृतायाः पृथिव्याः पुनः स्वायत्तीकरणे किं फलमित्यत आह—अयमिति । प्रतापं कोशादण्डजं तेजः आरोपयितुं रिपुषु प्रवर्त्तयितुम् अयमेव एष एव कालः समयः । स्वस्य सर्वविधो- न्नतिसत्त्वात् जनस्य च मदायतासम्भवादित्याशयः । हि यतः आरुढप्रतापः शत्रुषूपन्नततेजा राजा भूपतिः त्रैलोक्यदर्शीव सर्वज्ञयोगीश्वर इव, सिद्धः अप्रतिहतः आदेश आज्ञा यस्य स तादृशो भवति । इति परि- समाप्तौ एतावन् एतन् पर्यन्तम् अभिधाय उक्त्वा उपशशाम शुकनासो विरतवाग्व्यापारो बभूव ।
अहो ! अकुटिलक्ष्मीविलसितम्, न्वामिजनदुर्जनतां प्रकटीकुर्वन्नयमुपदेशः अत्यन्तं जनशिक्षा- दयः महामनुशयमानश्च भाववैभवैरिति न तिरोहितं केषाञ्चिदपि सहृदयानाम् ।
उपशान्तेति । उपशान्तवचसि विरतवाग्व्यापारे तस्मिन् शुकनासे चन्द्रापीडः, ताभिः पूर्वोक्ताभिः अमलाभिः निर्मलाभिः उपदेशवाग्भिः शिक्षावचनैः प्रक्षालितो धौत इव, उन्मीलितो विकसीकृत इव
बार करता हूँ कि-मनुष्य चाहे जैसा विद्वान्, विवेचक, बलवान्, कुलीन, धीरप्रकृति एवं उद्योगी हो उसे भी यह दुराचारिणी लक्ष्मी दुर्जन बना देती है। पिता से किये गए माङ्गलिक नवयौवराज्याभिषेकका तुम सब कल्याणोंके साथ सर्वथा सानन्द अनुभव करो, तुम्हारे पूर्वपुरुषोंसे जो भार वहन किया गया है, तुम भी उस कुल-क्रमागत पृथिवीपालनका भार वहन करो। शत्रुओंका मस्तक अवनत (नीचा) करो एवं बन्धुवर्गको उन्नत करो। एवं सप्तद्वीपमयी भूषणवाली पृथिवी तुम्हारे पिताके जीतकर रखी रहने पर भी इसे अभिषेक हो जानेके अनन्तर दिग्विजय आरम्भ कर, सर्वत्र भ्रमण करते हुए तुम भी जिसे जीतो। यह तुम्हारे प्रताप-विस्तार करनेका समय है, क्योंकि-राजाका प्रताप उन्नत होनेपर सर्वज्ञ महायोगीके समान उसका आदेश सर्वत्र ही सफल होकर रहता है' इतना कह कर शुकनास चुप हो गया।
शुकनासके चुप हो जानेके बाद उन समस्त निर्मल उपदेशवचनोंसे चन्द्रापीड मानो घुल गया हो, प्रबुद्ध
१. नवयौवन० । २. अनेक मङ्गलम् । ३. स्वबन्धुवर्गम् । ४. अस्तु । ५. सप्तद्वीपसमुद्रभूषणां । ६. क्वचिद् 'हि' इति पदं न विद्यते । ७. वचने । ८. क्वचित् अमलाभिरिति न विद्यते ।
३३८ कादम्बरी- [ कथायाम्-
इव, उन्मीलित इव, स्वच्छीकृत इव, निर्मृष्ट इव, अभिषिक्त इव, अभिलिप्त इव, अलङ्कृत इव, पवित्रीकृत इव, उद्भासित इव, प्रीतहृदयो मुहूर्त्तं स्थित्वा स्वभवनमाजगाम ।
ततः कतिपयदिवासापगमे च राजा स्वयमुत्क्षिप्तमङ्गलकलसः सह शुकनासेन पुण्येऽ- हनि पुरोधसा सम्पादिताशेष-राज्याभिषेकमङ्गलम्, अनेकनरपतिसहस्रपरिवृतः, सर्वेभ्यस्ती- र्थेभ्यः सर्वाभ्यो नदीभ्यः सर्वेभ्यश्च सागरेभ्यः समाहृतेन सर्वौषधिभिः सर्वफलैः सर्वमृद्भिः सर्वरत्नैश्च परिगृहीतेन आनन्दबाष्पजलमिश्रेण मन्त्रपूतेन वारिणा सुतमभिषिषेच । आभ- षेकसलिलार्द्रदेहञ्च तं लतेव पादपान्तरं^३ निजपाद्पममुञ्चन्त्यपि तारापीडं तत्क्षणमेव सञ्च- क्राम राजलक्ष्मीः^४ ।
निर्मृष्टो मसृणीकृत इव, अभिषिक्तः स्नपित इव, अभिलिप्त इव, अलङ्कृतो भूपित इव, पवित्रीकृतः पूतीकृत इव, उद्भासित उज्ज्वलीकृत इव, सर्वत्र चित्तप्रसादेनातिशयमनोज्ञत्वादित्याशयः। प्रीतहृदयः सन्तुष्टचेताः मुहूर्त्तं क्षणं स्थित्वा अवस्थानं विधाय स्वभवनं निजगृहम् आजगाम आययौ ।
इह 'प्रक्षालित इव' इत्यादिनवानां क्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।
तत इति । ततः तदनन्तरं कतिपयदिवसापगमे कियद्दिनातिक्रमे च राजा तारापीडः, स्वयम् आत्मनैव उत्क्षिप्तः अभिषेकाय ऊर्ध्वं कृतः मङ्गलकलसः मङ्गलाभिधानघटो येन स तादृशः, शुकनासेन प्रधानामात्येन सह पुण्येऽहनि पवित्रे वासरे, पुरोधसा पुरोहितेन सम्पादितानि विहितानि अशेपाणि समस्तानि राज्याभिषेकस्य मङ्गलानि मङ्गलव्यवहरणानि देवतार्चनादीनि यस्य तं तादृशम्, सुतमित्यस्य विशेषणमिदम् । अनेकनरपतिसहस्रैः नानादेशागतराजसमूहैः परिवृतः परिवेष्टितः । सर्वेभ्यः समस्तेभ्यः तीर्थेभ्यः प्रयागादिभ्यः, सर्वाभ्यो नदीभ्यः गङ्गादिभ्यस्तटिनीभ्यः सर्वेभ्यः सागरेभ्यः समग्रेभ्यः समुद्रेभ्यः समाहृतेन आनीतेन, सर्वौषधिभिः-
'मुरा मांसी वचा कुष्ठं शैलेयं रजनीद्वयम् । शटी चम्पकमुस्तं च सर्वौषधिगणः स्मृतः ॥'
इतिपरिगणितेः द्रव्यैः सर्वफलैः समस्तसस्यैः सर्वमृद्भिः समस्ततीर्थोपक्षमृत्तिकामिः सर्वरत्नैः समस्तमणिभिः परिगृहीतेन मिलितेनेत्यर्थः । आनन्दबाष्पजलमिश्रेण प्रमोद्जनितवाष्पजलसंपृक्तेन, मन्त्रपूतेन मन्त्रपवित्रेण वारिणा जलेन सुतं पुत्रं चन्द्रापीडम अभिषिपेच स्नपयाञ्चकार ।
अभिषेकेति । राजलक्ष्मीः आधिपत्यश्रीः, लता व्रततिः, निजपाद्यम् आश्रयतरम् अमुञ्चन्त्यपि अत्यजन्त्यपि सती पादपान्तरम् अपरतरुमित्र, तारापीडं भूपतिम् अमुञ्चन्त्यपि, अभिषेकसलिलेन यौव- राज्याभिषेकजलेन आर्द्रदेहं स्विन्नशरीरं तं चन्द्रापीडं तत्क्षणं तत्समयमेव सञ्चक्राम प्रविष्टा बभूव । तादृ- शमेव चन्द्रापीडः अंशत राजसामर्थ्यं प्राप्तवानित्याशयः । उपमा । ।
हुआ हो, निर्मल हुआ हो, मसृण (चिकना, झलक ) हो गया हो, अभिषिक्त हुआ हो, भूषित हुआ हो, अभि- लिप्त हुआ हो, पवित्र हुआ हो ओर प्रकाशित हुआ हो, इस प्रकार सन्तुष्ट-चित्त से वहां कुछ देर ठहर कर अपने महल में आ गया ।
उसके बाद कुछ दिन बीत जाने पर, किसी शुभ दिन में पुरोहितने, राज्याभिषेककी सब मङ्गलसामग्री सम्पन्न कर दी तब अनेक सहस्र सामन्त राजाओंसे परिवेष्टित होकर शुकनासके साथ महाराज तारापीडने अपने ही मङ्गल कलश उठा कर सब तीर्थोंसे, सब नदियोंसे और सब समुद्रोंसे लाए हुए एवं सर्वौषधियोंसे, सब फलोंसे, सब मृत्तिकाओंसे और सब रत्नोंसे मिश्रित-एवं आनन्दाश्रुजल-संयुक्त मन्त्रोंसे पवित्र हुए जलसे पुत्र चन्द्रापीडका अभिषेक किया। उस समय लता जिस प्रकार आश्रित मूल वृक्षको छोड़े बिना भी दूसरे वृक्षका अवलम्बन कर लेती है, उसी प्रकार राजलक्ष्मी भी महाराज तारापीड को बिना छोड़े ही अभिषेकके जलसे आर्द्र शरीरवाले चन्द्रापीडके पास पहुँच गई ।
१. स्वच्छीकृत इव । २. सर्वौषधिभिः । ३. निजपादपं पादपान्तरम्, लतेव पादपान्तरम् । ४. राज्यलक्ष्माः ।
चन्द्रापीडयौवराज्याभिषेकव० ३६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३३६
अनन्तरमखिलान्तःपुरपरिवृतया च प्रेमार्द्रहृदयया विलासवत्या स्वयमापादतलादा- मोदिना चन्द्रातपधवलेने चन्दनेनानुक्षिप्तमूर्तिः, अभिनव-विकसित-सित^१कुसुम- कृतशेखरः, गोरोचना^२-च्छुरितदेहः, दूर्वाप्रवालरचितकर्णपूरः, दीर्घदशमनुपहतमिन्दु- धवलं दुकूलयुगलं वसानः, पुरोहित-प्रतिबद्धप्रतिसरप्रसाधितपाणिः, अभिनव^३राजलक्ष्मी- कमलिनी-मृणालेन अभिषेकदर्शनार्थमागतेन सप्तर्षिमण्डलेनेव हारेणालिङ्गितवक्षःस्थलः, सित-कुसुम-ग्रथिताभिराजानुलम्बिनीभिरिन्दुकराकलाप-कोमलाभिः^४ वैकक्षकस्रग्भिः^५ निर-
अनन्तरमिति । अनन्तरं यौवराज्याभिषेकस्य पश्चाच्च चन्द्रापीडः सिंहासनम् आरुरोह इति सम्बन्धः । इह प्रथमान्तानि यानि पदानि तानि अग्रेतनस्य 'चन्द्रापीड' इत्यस्य विशेषणानि । अखि-लान्तःपुरैः समस्तावरोधस्थलनिताभिः परिवृतया महितया, प्रेमार्द्रहृदयया स्नेहस्विन्नस्वान्तया च विलासवत्या स्वकीयजनन्य स्वयम् आत्मना, आमोदिना नितान्तसुगन्धवता, चन्द्रातपधवलेने शशि-किरणपङ्किशुभ्रेण चन्दनेन मलयजेन आपादतलाव् पादतलपर्यन्तम् अनुलिप्तमूर्तिः कृताङ्गरागरूपः । अभिनवैः नूतनैः विकसितैः प्रस्फुटितैः सितैः श्वेतैः कुसुमैः प्रसूनैः कृतो विहितः शेखरः शिरोभूषणं यस्य स तादृशः । गोरोचनया कुङ्कुमेन चुरितो रञ्जितो देहः शरीरं यस्य स तादृशः । दूर्वाप्रवालैः शतपर्विका-किमलयैः रचितौ कृतौ कर्णपूरौ कर्णभूषणौ यस्य स तादृशः । दूर्वाभिः कर्णभूषणं तु विष्णुधर्मोत्तरवचनात् । तथा च तत्रत्यवचनम्—
'दूर्वा दहति पापानि धात्री हरति पातकम् । हरीतकी हरेद्रोगं तुलसी हरते त्रयम् ॥'
दीर्घेति । दीर्घा आयता दशा प्राञ्चलवर्त्तिन्यः सूत्रवर्त्तिका यस्य तत्तादृशम्, अनुपहतं प्राक्परिधानेनापर्युषितम्, इन्दुधवलं चन्द्रवत् शुभ्रं दुकूलयुगलं सूक्ष्मवस्त्रयुग्मं वसानः परिदधानः । तथा च संस्कारमयूखे—'ईषदौतं नवं श्वेतं सदशं यन्न धारितम् । अहतं तद्विजानीयात् सर्वकर्मसु पावनम् ॥'
पुरोहितेति । पुरोहितेन पुरोधमा प्रतिबद्धो यः प्रतिसरो हस्तसूत्रं तेन प्रसाधितोऽलङ्कृतः पाणिः करो यस्य स तादृशः ।
'भवेत् प्रतिसरो मन्त्रभेदे माल्ये च कङ्कणे । वराशुद्धौ चमूपृष्ठे पुंसि न स्त्री तु मण्डले ॥
आर्ते करसूत्रे च नियोज्ये त्वन्यलिङ्गकः । इति मेदिनी ।
अभिनवेति । अभिनवा प्रत्यग्रा राजलक्ष्मीः आधिपत्यश्रीरेव कमलिनी अतीव सौन्दर्यात् नलिनी तस्या मृणालेन श्वेतत्वात् । विम्बस्वरूपेण । अभिषेकदर्शनार्थं यौवराज्याभिषेकावलोकनार्थम् आगतेन प्राप्तेन सप्तर्षिमण्डलेन मरीच्यादिवेवर्षिमण्डलेनेव विद्यमानेन, तेषामपि जरावृद्धत्वादिप्यादायः । हारेण मुक्ताप्रालम्बेन, आलिङ्गितम् आलिष्टं वक्षःस्थलं सुजान्तरं यस्य स तादृशः ।
इह 'अभिनवराजलक्ष्मीकमलिनी' इत्यत्र परम्परितरूपकम् 'सप्तर्षिमण्डलेनेव' इत्यत्र च जात्युत्प्रेक्षा । अनयोश्च मिथो नैरपेक्ष्येण संसृष्टि ।
सितकुसुमेति । सितकुसुमग्रथिताभिः श्वेतपुष्पगुम्फिताभिः, आजानुलम्बिनीभिः अनक्षक्रीललम्बिनोभिः इन्दुककरकलापवत् चन्द्ररश्मिसमूहवत् कोमलाभिर्मृदुलाभिः । विशेषेण कक्षे लम्बन्त इति वैकक्षं ततः स्वार्थिकप्रत्यये वैकक्षिकम्, वक्षःस्थले तिर्यक् यज्ञोपवीतवन् कण्ठात् क्षितम् 'वैकक्षकं तु तत् ।
तदनन्तर अन्तःपुर (रानिवास) की समस्त स्त्रियोंसे परिवेष्टित होकर स्नेह-पूर्ण-हृदया महारानी विलासवतीने अपनेसे ही, चन्द्रातप (चाँदनी) के समान शुक्लवर्ण एवं सुगन्ध-मय चन्दनद्वारा चन्द्रापीडके शरीर पर पैरों तक लेप कर दिया, अभिनव खिले हुए शुक्लवर्ण-पुष्प-मालाद्वारा मस्तक परिवेष्टित कर दिया (फूलोंका मुकुट पहनाया), शरीर पर कहीं-कहीं गोरोचन लगा दिया एवं दूर्वा-पल्लवका कर्णभूषण पहना दिया, चन्द्रापीडने चन्द्रमाके समान शुक्लवर्णके दो नये वस्त्रोंको पहन लिया, उसकी किनारी दश अङ्गुल चौड़ी थी। पुरोहितने मङ्गल-सूत्र बाँध कर चन्द्रापीडके हाथको अलङ्कृत किया। नवीन राज्यलक्ष्मी-रूपी कमलिनीके मृणालके समान और अभिषेक देखनेके लिए आए सप्तऋषियोंके मण्डलके समान एक मुक्ताहारको उसने वक्षःस्थल पर धारण किया। श्वेतवर्ण फूलोंकी गुँथी हुई और जाँघ तक लटकती और चन्द्रमाकी किरणोंके समान कोमल एवं यज्ञोपवीतके
१. क्वचित् 'सित' इति पदं नास्ति ।
२. गोरोचना ।
३. नव^० ।
४. इन्दुकराकलापकाभिः ।
५. वैकक्षस्रग्भिः ।
| ३४० | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
न्तरनिचितशरीरतया धवलवेशपरिग्रहतया च नरसिंह इव विधृतै-केसरनिकरः, कैलास इव स्रवत्स्रोतस्विनी-स्रोतोराशिः, ऐरावत इव मन्दाकिनी-मृणाल-जालजटिलः, क्षीरोद इव स्फुरित-फेनलताकुलः,^२ तत्काल-प्रतिपन्न-वेत्रदण्डेन पित्रा स्वयं पुरःप्रारब्धसमुत्सारणः सभामण्डपमुपगम्यै^३ काञ्चनमयं शशीव मेरुशृङ्गं चन्द्रापीडः सिंहासनमारुरोह।
आरूढस्य चास्य कृतयथोचितसकलराजलोकसन्मानस्यै^४ मुहूर्तं स्थित्वा दिग्विजय-प्रयाणशंसी प्रलय-घन-घटा-घोष-घर्घरध्वनिः, उदधिरिव मन्दरघातैः,^५ वसुन्धरापीठमिवै^६ युगा-न्तनिर्घातैः, उत्पातजलधर इव तडिद्दण्डपातैः,^७ पातालकुक्षिरिव महावराह-घोणाभिघातैः, कनक-
यष्टियष्ट्यङ्किश्चिनुरसि' इत्यमरः, तद्रूपाभिः स्रग्भिः मालाभिः, निरन्तरम् अंशतो निरवकाशं निचितो व्याप्तो देहः शरीरं यस्य तस्य भावस्तया तथा धवलवेशं शुभ्रनेपथ्यं परिगृह्णाति स्वीकरोतीति तस्य भावः तथा च कारणेन, विधृतो गृहीतः केसरनिकरः स्वच्छसटासमूहो येन तथोक्तो नरसिंहो नारायणस्य नृसिंहावतार इव। स्रवन् निस्स्रवन् स्रोतस्विनीनां नदीनां राशिः समूहो यस्मात्तथोक्तः कैलासो हिमा-लय इव। मन्दाकिन्या आकाशगङ्गाया मृणालजालेन विसतन्तुहेन जटिलो व्याप्तः ऐरावत इन्द्रगज इव। तथा स्फुरिताभिः प्रकंटिताभिः फेनानां डिण्डीराणां लताभिः परम्पराभिः आकुलो व्याप्तः क्षीरोदः समुद्र इव। इह नरसिंहकैलाशैरावतसागरैः सह चन्द्रापीडस्य, केसरनिकरस्रोतोराशिविससमूहफेनपरम्परा-भिश्च सह तदीयस्रजामौपम्यम् । अत एवेह मालोपमा । तदुक्तं दण्डि—
'मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु दृश्यते ।'
तत्कालेति । तत्काले तस्मिन् समये प्रतिपन्नो गृहीतो वेत्रदण्डो वेतसयष्टियेन तेन तादृशेन, पित्रा तारापीडेन, स्वयम् आत्मनैव पुरोऽग्रतः प्रारब्धाः प्रमोदेन लब्धसत्कारप्रदर्शनेनोद्देशेन च उपक्रान्ताः समुत्सारणा जनानां निवारणानि यस्य स तादृशः चन्द्रापीडः, सभामण्डपं आस्थानमण्डपम् । उपगम्य तत्समीपं प्राप्य काञ्चनमयं स्वर्णाद्रिशिखरमयं मेरुशृङ्गशशीव काञ्चनमयं सिंहासने नृपासनम् आरुरोह आरूढवान् । उपमा ।
चन्द्रापीडस्य दिग्विजययात्रां निरुपयितुमुपक्रमं दर्शयति—आरूढस्य चेति । अपि चेति चार्थः । कृतो विहितो यथोचितं यथायोग्यं सकलगजलोकस्य उपस्थितनरेन्द्रमण्डलस्य सम्मानः सत्कारो येन स तस्य मुहूर्तं क्षणं स्थित्वा विद्यमानस्येत्यर्थः । अस्य चन्द्रापीडस्य, दिग्विजयस्य यत्प्रयाणं गमनं तस्य शंसी सूचकः, प्रलये नाशमये या घनघटा मेघसमूहः तस्याः घोषवत् गर्जितवत् घर्धरो 'घरघर' इत्येवं रूपो ध्वनिः शब्दो यस्य स तादृशः, प्रयाणदुन्दुभिः यात्रापटहः कनककोणैः सुवर्णरचितवादनदण्डैः 'कोणो वीणादिवादनम्' इत्यमरः, अभिहन्यमानो वद्यमानः सन्, मन्दरघातैः अमन्तममन्मन्दरताडनैः उदधिः दुग्धाब्धोधिः इव, युगान्ते प्रलयसमये निर्घातैः उत्पातसमये आकाशादनिपतितैः वायुविशेषैः अभिहन्यमानं ताड्यमानं वसुन्धरापीठं भूमिष्ठष्ठमिव । निर्घातलक्षणमभिहितं नारदसंहितायाम्—
'वायुनाभिहतो वायुर्गगनात् पतितः क्षितौ । यदा दीप्तः खगाहतः स निर्घातोऽतिदोपकृत् ॥' इति।
तडित् विद्युत् तस्य दण्डा यष्टय इव लम्बमानत्वात् तेषां पातैः पतनः उत्पातजलघर इव उत्पात-
समान पहनी गई—मालाओंसे समस्त शरीर व्याप्त हो जाने और वेश (पोशाक) श्वेतवर्ण होनेके कारण चन्द्रा-पीड, शुक्लवर्ण फैली हुई सटाओले भगवान् नरासिंहके समान, नदियोंके प्रवाहवाले कैलासपर्वतके समान, आकाश-गङ्गाके मृणाल-जालसे व्याप्तशरीरवाले ऐरावतके समान और आविर्भूत (उछलती) फेनपङ्क्तियोंसे व्याप्त क्षीरसागरके समान शोभायमान हुआ। उस समय महाराज तारापीड, अपनेसे ही बेतकी छड़ी लेकर चन्द्रापीडके आगेसे लोगोंको हटाने लगे। इस प्रकार चन्द्र जिस प्रकार सुवर्णमय सुमेरु शिखर पर आरोहण करता है उसी प्रकार कुमार चन्द्रापीड सभामण्डपमें जाकर काञ्चनमय सिंहासन पर बैठा।
वह सिंहासनपर बैठकर उपस्थित सामन्त राजाओंका यथायोग्य सम्मान कर कुछ देर ठहरा। बाद दिग्विजयके लिए प्रस्थान करनेके समयका सूचक, प्रलयकालकी मेघघटाके घोषके समान 'घर घर' शब्द करता, सुवर्णके डण्डोंसे बजाये जाने पर वह प्रस्थानदुन्दुभी, मन्दराचलके आघातसे क्षीरसागरके समान प्रलयकालीन निर्घातवायुके आघात (महान्तोंके आपसमें टकराने) से भूतलके समान विद्युत्के आघातसे उत्पात
१. विधृत, विधूत^...। २. ॰लताकुलः, फेनवला। ३. चागम्य । ४. संन्मानस्य । ५. घातैः । ६. पीठः। ७. तडिद्दण्डपातः ।
चन्द्रापीडदिग्विजययात्रा पृ० ३७ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३४१
कोणैः¹ अभिहन्यमानः प्रस्थानदुन्दुभिरा मन्थरं दध्वान । येन ध्वनता समाध्मातानीव उन्मीलितानीव मुखरीकृतानीव पृथक्कृतानीव विस्तारितानीव गर्भीकृतानीव प्रदक्षिणीकृतानीव बधिरीकृतानीव रवेण भुवनान्तराणि, विश्लेषिता इव दिशामन्योन्यबन्धसन्धयः। यस्य च भयवशविषमचलितोत्तान³-फणासहस्रेणालिङ्गयमान इव रसातले शेषेण, मुहुर्मुहुरभिमुख-दत्त-दन्तोर्ध्वघातैः⁴ आहूयमान इव दिक्षु दिक्कुञ्जरैः, सन्त्रास-रचित-रेचित⁵-मण्डलैः प्रदक्षिणीक्रियमाण इव नभसि दिवसकर-रथतुरगैः,६ अपूर्व⁷ शर्वाट्टहास-शङ्का-हृष्ट-हुङ्कृतेनं आभाष्यमाण-
सामयिकमेघ इव, तया महावराहः श्रीविष्णोस्तृतीयावतारः तस्य घोणा नासिका तस्याः अभिघातैः प्रहारैः पातालस्य चलितघ्नः कुक्षिर्मध्यभाग इव, आमन्थरं नितान्तविस्तृतं दध्वान शब्दं चकार । इहाप्युत्प्राङ्कारः ।
'मन्थरः कोशफलयोर्बाधमन्द्यानयोः पुमान् । कुसुम्भ्यां न द्वयोर्मन्दे पृथौ वक्रेऽभिधेयवत् ॥'
इति मेदिनी।
येनेति । ध्वनता शब्दं कुर्वता येन दुन्दुभिना रवेण शब्देन भुवनान्तराणि विश्वमध्यदेशः, समाध्मातानीव आपूरितानीव, उन्मीलितानीव जागरितानीव, मुखरीकृतानीव शब्दायमानीकृतानीव, पृथक्कृतानीव भिन्नीकृतानीव, विस्तारितानीव विपुलीकृतानीव, गर्भीकृतानीव अन्तर्हितानीव, प्रदक्षिणीकृतानीव आवर्त्तीकृतानीव, बधिरीकृतानीव अकर्णीकृतानीव, जातानीति सर्वत्र शेषः । तथा दिशां ककुभाम् अन्योन्यसन्धयः मियोबन्धनजनितसंश्लेषाः विश्लेषिता विघटिता इव जाताः। सप्तसु समाध्मातादिषु क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
यस्येति । क्लिन्नेति चार्थः। यस्य दुन्दुभेः निनादः शब्दः त्रिभुवनं त्रिविष्टपं बभ्राम भ्रमणं चकारेति सम्बन्धः। रसातले पाताले भयवशेन त्रासत्रशेन विषमम् अतुत्यम् इतस्तत इत्यर्थः । चलितं कम्पितम् उत्तानम् ऊर्ध्वमुखं फणानां सहस्रं यस्य तेन तथोक्तेन सत्ता, शेषेण वासुकिना आलिङ्गयमानः समन्तात् प्राप्यमाण इव सन् । उक्तालङ्कारः ।
मुहुरिति । दिक्षु आशासु मुहुर्मुहुः वारंवारम् अभिमुखे गिरिमित्यादौ दत्ता निहिता दन्ताभ्यां दशनाभ्याम् ऊर्ध्वघाताः ऊर्ध्वप्रहाराः यैः तैः तादृशैः, दिक्कुञ्जरैः दिग्हस्तिभिः आहूयमानः आमन्त्र्यमाण इव, प्रतिगजगर्जनशङ्कयेत्याशयः । इहाप्युत्प्रालङ्कारः, तेन दुन्दुभिशब्दे प्रतिगजगर्जनशङ्कनाद् भ्रान्तिमानलङ्कारो ध्वन्यते इत्यलङ्कारेणालङ्कारध्वनिः ।
सन्त्रासेति । नभसि गगने, सन्त्रासेन भयेन रचितं कृतं रेचितमण्डलं मध्यमवेगानुसारेण परिश्रमरण यैः तैः तादृशैः, सन्त्रासवशादेवातिजवशालिनामपि मध्यमजवेन परिभ्रमणमित्याशयः । 'उत्तेजितं रेचितं स्यानमध्यवेगेन या गतिः' इति हयनान्ममाला । दिवसकररथतुरगैः सूर्यस्यन्दनवाहितुरङ्गमैः प्रदक्षिणीक्रियमाण इव आवर्त्तीक्रियमाण इव । क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
अपूर्वेति । कैलासशिखरिणि रजताद्रिसानुनि त्र्यम्बकवृषभेन महेश्वरवलीवर्हेन कर्त्रा, अपूर्वः अना-
मेघके समान एवं नारायण के तृतीय अवतार महावराह की नासिका के प्रहारसे पाताल-मध्यदेशके समान अत्यन्त गर्जना (विशाल शब्द) करने लगा। शब्दायमान जित दुन्दुभीके शब्दसे समस्त त्रिभुवनका मध्यभाग, मानो परिपूरित, जागरित, शब्दिदत, विदारित, विस्तारित, अभ्यन्तरगत, प्रदक्षिणीकृत और बधिरोकृत हो गया था, एव समस्त दिशाओंके आपसके मन्धिवन्ध मानो विभक्त हो गया था। उसके शब्दको पातालमें, भयवश हजारों फन निकाल, उन्हें उल्टा सीधा फेन और ऊँचा करके शेषनाग मानो आलिङ्गन करता हो सम्मुखवर्त्ता पर्वतभित्तिमें वारम्बार दांत को ऊपर उठाकर विपक्ष हाथी का गर्जन समझ कर दिग्गज्जो मानो समस्त दिशाओं में आह्वान करते (बुलाते) हों, अत्यन्त भयवश मध्यमगति से मण्डलाकार भ्रमण करने सूर्य्यरथ के घोड़े मानो आकाशमें प्रदक्षिणा करते हों, महादेव के अपूर्व उच्च हास्यरव की शङ्कासे आनन्दपूर्वक हुङ्कार करता शिवका
१. कनककोणैः कनकणैः। २. क्वचिदयं पाठो न विद्यते। ३. दलितोत्तान "। ४. 'दन्त्वातिः। ५. ०००रेचक ०००। ६. ०००तुरङ्गमैः। ७. क्वचित् 'अभूतपूर्व' इत्यभिः पाठोऽवलोक्यते।
| ३४२ | कादम्बरी— | [ कथायाम्- |
|---|
इव कैलासशिखरिणि त्र्यम्बकवृषभेण, कृत-गम्भीर-कण्ठगर्जितेन प्रत्युद्गम्यमान इव मेरौ^१ ऐरावतेन, अश्रुतपूर्व-रव रोषावेश^२-तिर्यगवनमितविषाणमण्डलेन प्रणम्यमान इव यमसद्मनि^३ कृतान्तमहिषेण, सन्त्रस्त-सकललोकपालाकर्णितो बभ्राम त्रिभुवनमखिलं^४ निनादः। ततो दुन्दुभिरवमाकर्ण्य जय जयेति च सर्वतः समुद्घुष्यमाण-जयशब्दः सिंहासनात् सह द्विषतां श्रिया सञ्चचाल चन्द्रापीडः। समन्तात् ससम्भ्रमोत्थितैश्च परस्पर-सङ्घट्ट विघटितै^५-हारसूत्रविगलितान् अनवरतमा- शाविजयप्रस्थानमङ्गललाजानिव^६ मुक्ताफल-प्रकरान् क्षरद्भिः, पारिजात इव सित-कुसुममुकुल-
र्जनितपूर्वो यः शर्वस्य महेश्वरस्य अट्टहासः उच्चहास्यं तस्य शङ्कया आकर्णिते तस्मिन् दुन्दुभिशब्देन महेश्वराट्टहासभ्रमेणेत्यर्थः, यो हर्षः प्रमोदः तेन यद् हुङ्कृतं स्वस्य हुङ्कारः तेन करणेन आभाषयमाण आह्वप्यमान इव। इह क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः तथा भ्रान्तिमांश्च अनयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः।
कृतेति। मेरौ सुमेरुगिरौ, कृतं विहितं गम्भीरम् अत्युच्चं कण्ठगर्जितं गलघोषो येन तेन तादृशेन, ऐरावतेन अभ्रमुप्रियेण (हस्तिना) प्रत्युद्गम्यमान इव गौरवद्योतनार्थम् अभिमुखं व्रज्यमान इव। क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः।
अश्रुतेति। यमसद्मनि धर्मराजभवने, अश्रुतपूर्वेण प्रागनाकर्णितेन रवेण शब्देन यो रोषावेशः क्रोधरूपापस्मारः तेन तिर्यगवनमितं कुटिलेन नम्रीभूतं विषाणमण्डलं शृङ्गमण्डलं यस्य तेन तादृशेन, कृतान्तमहिषेण धर्मराजमहिषेण प्रणम्यमान इव नमस्क्रियमाण इव। क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः।
सन्त्रस्तेति। सन्त्रस्तैः किमिदमिति भयान्यितैः सकलैः समस्तैः लोकपालैः इन्द्रादिभिः आकर्णितः श्रुतः, अखिलं समस्तं त्रिभुवनं बभ्राम भ्रमणं चकार।
इह तेषां तथाविधश्रवणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः।
तत इति। ततस्तदनन्तरं दुन्दुभिरवं पटहध्वनि जयजयेति शब्दं च आकर्ण्य श्रुत्वा सर्वतः चतुर्दिक्षु समुद्घुष्यमाणः उद्घोषं विधाय कथ्यमानः जयशब्दो यस्य स तादृशः, चन्द्रापीडः द्विषतां वैरिणां श्रिया लक्ष्म्या सह सिंहासनात् नरेन्द्रासनात् सञ्चचाल चलितो बभूव। दिग्विजय्राय चन्द्रापीडस्य चलनेन द्विषतां श्रीरपि बहुकालनिवासासम्भवत्रपत्तीश्या चपला ज्ञातेत्याशयः। इह सहोक्तिः।
समन्तादिति। किञ्चेति चार्थः। समन्तात् सर्वदिग्भ्यः, ससम्भ्रमं शीघ्रम् उत्थितैः कृतोत्थानैः, परस्परसङ्घट्टेन मिथः सङ्घर्षेण विघटितानि भिन्नानि यानि हारसूत्राणि तेभ्यो विगलितान् च्युतान्, आशा विजयाय दिग्विजय्राय प्रस्थाने गमने मङ्गललाजान् माङ्गलिकधाना इव मुक्ताफलप्रकरान् मौक्तिकजालान्, अनवरतं निरन्तरं क्षरद्भिः पातयद्भिः, नरपतिसहस्रैः राजमण्डलैः, अनुगम्यमानः अनुव्रज्यमान इत्यन्वयः, सितकुसुमानां शुभ्रवर्णपुष्पाणां यानि मुकुलानि कुद्मलानि तानि पातयन्ति वर्षयन्तीत्येवं
वृषभ (नन्दी) कैलाशकी चोटी पर आह्वान करता हो, गम्भीर कण्ठसे गर्जना करके ऐरावत हस्ती देवलोकमें मानो उसका सत्कार करता हो, ऐसे अश्रुत-पूर्व शब्द सुनकर क्रोधवश सींग टेढ़े कर यम के घरमें यममहिष मानो नमस्कार करता हो और अत्यन्त भीत समस्त दिक्पालगणद्वारा सुने जाने से उस दुन्दुभीका वह शब्द मानो तीनों भुवनोंमें परिभ्रमण करता था।
तदनन्तर चन्द्रापीड़ दुन्दुभी का शब्द सुनकर विपक्षी राजाओं की राजलक्ष्मीके साथ सिंहासन पर से उठ गया। इधर समस्त सैन्य एवं सामन्तगण समस्त दिशाओं में 'चन्द्रापीड़की जय हो, चन्द्रापीड़की जय हो' इस प्रकार जय-जय शब्द करने लगे।
सिंहासन पर से चन्द्रापीड़ के उठते ही चारों ओर से सामन्त राजगण (छोटे-छोटे अधीन राजा लोग) शीघ्रतासे उठ गए, उस समय आपस में टकराने से उन लोगों के गलेके हारोंके ताग टूटने लगे, जिनसे दिग्विजय के लिए प्रस्थान के समयके माङ्गलिक लाजों के समान मोतियाँ निरन्तर गिरने लगीं, उस समय शुभ्रवर्ण फूलोंकी
१. क्वचिद् 'मेरौ' इति न विद्यते।
२. ॰॰॰रवजनितरोष, रव इव।
३. विद्युत्सद्मनि।
४. क्वचिद् अखिलमिति पदं नोपलभ्यते।
५. ॰॰विघट्टित॰॰।
६. ॰॰॰मङ्गललीलालाजानिव, मङ्गललाजानिव।
चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थान व० ३८] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३४३
पानिभिः कल्पपादपैः, ऐरावत इव विमुक्तकरशीकरैराशागजैः, गगनाभोग इव तारागणवर्षि- भिर्दिगन्तरैः, जलदकाल इव स्थूल-जललवासार-स्यन्दिभिर्जलधरैः, अनुगम्यमानो नरपति- सहस्रास्थानमण्डपान्निर्गत्य । निर्गत्य च पूर्वारूढया पत्रलेखया अध्यासितान्तरासनाम् उपपादितप्रस्थानसमुचि- तमङ्गल्यालङ्कारां समम्भ्रमाधोरणोपनीतां करेणुकामन्वारुह्य अचलरेचक-चक्रीकृत-क्षीरोदावर्त्त- पाण्डुरेण दशवदन-बाहुदण्डावस्थित-कैलासकान्तिना मुक्ताफलजालिना शतशलाकेनात- पत्रेण निवार्यमाणातपो निर्गन्तुमारेभे । निर्गच्छंश्च अभ्यन्तरावरोधत एव प्राकारान्तरित-दर्शनानां द्वारावस्थितानां प्रतिपाल-
नीतः कल्पपादपैः देववृक्षैः पारिजात इव, मन्दार इव, विमुक्ता विक्षिप्ताः करेभ्यः शुण्डादण्डेभ्यः शीकराः जलकणा यैः तैः तादृशैः आशागजैः दिग्दन्तिभिः, ऐरावतो गज इव तारागणवर्षिभिः नक्षत्रसमूहपातिभिः दिगन्तरैः विविक्तदिग्भिः गगनाभोगो प्रसारितव्योमदेश इव, तथा स्थूलाः स्थविष्ठा ये जललवाः सटिलबिन्दवः तेषाम् आसारस्यन्दिभिः धारावर्षिभिः जलधरैः मेघैः जलदकालो वर्षासमय इव, अनुगम्यमानः चन्द्रापीडः, आस्थानमण्डपात् सभामवनात् निरगात् निर्गतो बभूव ।
इह 'कल्पपादपैः पारिजात इव' इत्यारभ्य 'जलधरैः जलदकाल इव. इत्यन्तं यावत् मालोपमालङ्कारः । ****'प्रस्थानमङ्गलत्वात्ताजानीव' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा । अनया च मालोपमा सङ्कीर्यते ।
*निर्गत्येति । किञ्चेति चार्थः । निर्गत्य बहिरागत्य पूर्वं प्रथमम् आरूढया उपरिस्थितया पत्रलेखया ताम्बूलकरङ्कवाहिन्या अध्यासितम् अधिष्ठितम् अन्तरासनं मध्यस्थितासनं यस्याः तां तादृशीम् । उपपादिताः सेवकैः यथास्थानं योजिताः प्रस्थानसमुचिताः सङ्ग्रामयात्रायोग्या मङ्गल्यालङ्कारा मङ्गलकभूषाणि यस्याः तां तादृशीम् । ससम्भ्रमेण शीघ्रेण आधोरणेन हस्तिपकेन उपनीताम् उपस्थापितां करेणुकां काञ्चित् गजपत्नीम् आरुह्य आरोहणं कृत्वा चन्द्रापीडः, अचलरेचकेन मन्दरभ्रमणेन चक्रीकृतो भ्रामितो यः क्षीरोदस्य दुग्धाम्बुधेः आवर्त्तः अम्भसां भ्रमिः तद्वत् पाण्डुरेण शुभ्रेण, दशवदनस्य लङ्काधिपतेः रावणस्य बाहुदण्डे भुजदण्डे अवस्थितः कृतावस्थानो यः कैलासो हिमालयः तस्य कान्तिः प्रभेव कान्तिर्यस्य तेन तादृशेन । आतपत्रस्यापि परिचारकहस्तावस्थितत्ववात् समतानिरूपणाय 'दशवदनबाहुदण्डावस्थित' इत्येकदेशविवर्त्तिरुपकमवगन्तव्यम् । मुक्ताफलजालं मौक्तिकसमूहोऽस्यास्तीति तेन तादृशेन, तथा शतं संख्याकाः शलाका यस्य तेन तादृशेन, आतपत्रेण छत्रेण निवार्यमाणो दूरीक्रियमाण आतपः सूर्यातपो यस्य स तथोक्तः सन्, निर्गन्तुं निःसरितुम् आरेभे आरम्भं चकार ।
इह 'अचलरेचके' त्यादौ द्वे लुप्तोपमे अनयोश्च परस्परनरपेक्षेण संसृष्टिः ।
निर्गच्छन्निति । किञ्चेति चार्थः । वाटीतो निर्गच्छन् व्रजन् चन्द्रापीडः, अभ्यन्तरावरोधत एव अन्त-
र्गाभयों गिराते कल्पवृक्षके जिस प्रकार पारिजात वृक्षके, सूँड़ोन्से जलकी बूंदें गिराते दिग्गजन जिस प्रकार ऐरावत के, तारागण बरसाते दिङ्मण्डल जिस प्रकार आकाशके, एवं स्थूल जलबिन्दु बरसाने मेघसमूह जिस प्रकार वर्षाकाल के पीछे रहते हैं, उसी प्रकार सामन्त नरपतिगण चन्द्रापीडके पीछे-पीछे होकर जाने लगे; इस प्रकार चन्द्रापीड सभामण्डपमें से बाहर निकला ।
चन्द्रापीडके बाहर निकलने पर, महावतने शीघ्र एक हथिनी लाकर उपस्थित की पत्रलेखा पहले ही जिसपर चढ़कर मध्यवर्ती आसन पर जा बैठी थी, मङ्गलमय युद्धयात्राके उपयोगी सर्व मांगलिक अलङ्कार जिसे पहनाये थे, चन्द्रापीडने उस हथिनी पर चढ़ कर राजभवनसे चलना प्रारम्भ किया; उस समय मन्दराचलके भ्रमणमे चक्राकार घूर्णित क्षीरसागरके आवर्त्तके समान श्वेतवर्ण, रावणके बाहुदण्ड पर स्थित कैलासपर्वतके समान कान्तिममय, मोतियोंके जालसे युक्त एवं शतशलाका निर्मित (सौ तानवाले) एक छत्र धारण कर कोई भृत्य चन्द्रापीडका रौद्र (धूप) निवारण करता था ।
सामन्त-नरपतिगण चन्द्रापीड की प्रतीक्षा करते हुए दरवाजे के समीप खड़े हैं, किन्तु प्रानोर (परकोटे) के
१. इत्युत्प्रेक्षानुप्राणितः । २. अचिराय । ३. चक्रीकृत । ४. धवलाकारावरोध... । ५. क्वचिद् इदं पाठो न विद्यते ।
| ३५४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
यतां राज्ञामुन्मयूखानां चूडामणीनामलक्तकद्रवद्युतिमुपा बहुलेनालोकवालातपेन राज्याभिषेकानन्तरप्रसृतेन स्वप्रतापवह्निनेवात्यर्थं पिञ्जरीक्रियमाणा दश दिशः यौवराज्याभिषेकजन्मना निजानुरागेणेव रज्यमानमवनितलम्, आसन्नरिपुविनाशपिशुनेन दिग्दाहेनेव पाटलीक्रियमाणमम्बरतलम्, अभिमुखागतभुवनतललक्ष्मीचरणालक्तकरसेनेव लोहितायमानातपं दिवसं ददर्श।
विनिर्गतञ्च ससम्भ्रम-प्रचलित-गजघटाँ-सहस्रैरन्योन्यसङ्घट्ट-जर्जरितातपत्रमण्डलैरारादवनत-मौलि शिथिलैं मणिमुकुटपङ्क्तिभिरवर्जितरत्नकर्णपूरैः कपोलस्थल-स्खलितरत्न-
र्विद्यमान एवापश्या इति शेषः। प्रकारेण वप्रेण अन्तरितं व्यवहितं दर्शनम् अवलोकनं येषां तेषां तादृशानाम्। द्वारावस्थितानाम् द्वारोपविष्ठानाम्, प्रतिपालयताम् आत्मानं प्रतीक्षमाणानां राज्ञां सामन्तभूपतीनाम्। उद्गता ऊर्ध्वं प्राप्ता मयूखा रश्मयो येषां तेषाम्। अलक्तकद्रवो लाक्षारसः तस्य द्युतिं शोभां मुष्णाति हरतीति तेन तादृशेन। बहुलेन प्रचुरेण, आलोकः कान्तिः बालातपः प्रत्यग्रोदितसूर्यरश्मिरिव तेन तादृशेन। राज्याभिषेकानन्तरं यौवराज्याभिषेकस्य पश्चात् प्रसृतेन विस्तृततेन, स्वप्रतापस्वकीयकोशदण्डजं तेजः स एव वह्निः अग्निः तेनेव विद्यमानेन। अत्यर्थं पिञ्जरीक्रियमाणाः पिङ्गलवर्गा विधीयमाना दश दिशः सर्वककुभः कर्म, यौवराज्याभिषेकात् जन्म उत्पत्तिर्यस्य तेन तादृशेन, निजानुरागेणैव आत्मीयस्नेहेनेव चूडामणीनामालोकवालातपेनेत्यन्वयः रज्यमानं रक्तीक्रियमाणम् अवनितलं पृथिवीतलं ददर्श। आसन्नानां शीघ्रभाविनां रिपुविनाशानां शत्रुक्षयाणां पिशुनेन सूचकेन दिग्दाहेनेव, चूडामणीनामालोकवालातपेनेत्यन्वयः, पाटलीक्रियमाणं श्वेतरक्तीक्रियमाणम् अम्बरतलं व्योमतलंददर्श। तथा अभिमुखागताया जगज्जयेन आगामिन्याः भुवनतललक्ष्म्याः जगच्छ्रियः चरणालक्तकरसेनेव पाद्यावकद्रवेणेव, चूडामणीनामालोकवालातपेन, लोहितायमानः रक्तवदाचरन् आतपः आलोको यत्र तथोक्तं दिवसं ददर्श अवलोकयामास।
इह 'अलक्तकद्रव्यद्युतिमुपा' इत्यत्र निदर्शना। 'आलोकवालातपेन' इत्यत्र लुप्तोपमा। 'अत्यर्थं पिञ्जरीक्रियमाणा दश दिशः' इत्यत्र पिङ्गलीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः। 'निजानुरागेणेव' इत्यत्र गुणोत्प्रेक्षा। 'दिग्दाहेनेव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा। 'चरणालक्तकरसेनेव' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षालङ्कारः।
विनिर्गत इति। विनिर्गतो बहिरागतश्चन्द्रापीडः प्रथममेव शातक्रतवीमाशामभिपतस्थ इति संबंधः। प्रथमतः तृतीयाबहुवचनान्तानि पदानि 'अवनिभुजां चक्रवालैः' इत्यग्रेतनस्य विशेषणानि बोध्यानि। ससम्भ्रमं शीघ्रं प्रचलितं प्रस्थितं गजघटानां हस्तिवृन्दानां सहस्रं येषां तैः तादृशैः। अन्योन्यं परस्परं यः सङ्घट्टः सङ्घर्षः तेन जर्जरितं बहुधा भग्नम् आतपत्रमण्डलं छत्रसमूहो येषां तैः तादृशैः। आदरेण गौरवेण अवनता नम्रा ये मौलयः शिरांसि तेभ्यः शिथिला श्लथीभूता मणिमुकुटानां रत्नकिरीटानां पङ्किः श्रेणिः
व्यवधान हो जाने से वे लोग अन्दर से देख नहीं पड़ते थे; उन लोगों के मुकुटमणिके किरणजाल लत्ता (महावर) के रसके सौन्दर्य को अपहरण करता (चुराता) था एवं नवोदित सूर्यकिरणके समान दीप्ति पा रहा था, उस समय चन्द्रापीड़ निकलते निकलते अन्दर रहकर ही देखने लगा कि—राज्याभिषेक के बाद विस्तृत स्वकीय प्रतापानलके समान मानो वे मुकुटमणिफे प्रचुर किरणजाल दसों दिशाओंको अत्यन्त पिङ्गलवर्ण (लाल-पीले) कर दिये हैं, राज्याभिषेकते उत्पन्न हुए अपने अनुरागके समान ही मानों उनसे भूतल लाल हो गया है, शीघ्र होने वाले रिपुविनाशसूचक दिग्दाहके समान ही मानो वे (किरणजाल) आकाश को रक्तवर्ण (गुलाबी रङ्ग) कर दिये हैं और सामने आई हुई भुवन-लक्ष्मीके चरणोंके अलक्तक रस (महावर) के समान ही मानो वे दिन को धूपको लोहित वर्ण कर दिये हैं।
बाहर निकलते ही सब ओर से सामन्त-नरपतिगण आकर उसको (चन्द्रापीड़को) प्रणाम करने लगे, उस समय उनके बहुतसंख्यक हस्तिगण शीघ्रता (तेजी) से चल रहे थे, उनके छत्रमण्डल एक दूसरे से टकरानेसे जर्जरित हो गये थे, आदर-पूर्वक माथा नीचा करनेसे उनकी मणिमुकुटोंकी कतार शिथिल हो गई थी, रत्नमय कर्णपूर टेढ़े झुक गये थे, मणिमय कुण्डल खिसक खिसक कर गालों पर आकर झूलने लग गये थे और चन्द्रापीट-
१. अलक्तक इव।
• २. क्रियमाणाद्दशदिश।
३. गन्धगजघटा ।
४. आदरादनवरतप्रणामशिथिल***।
५. आवर्जितकर्णपूरैः ।
चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थानव० ३८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३४५
कुण्डलैरक्षित-सेनापति-निर्दिश्यमान-नामभिरवनिभुजां चक्रवालैः प्रणम्यमानः, बहलसिन्दू- ररेणुपाटलेन क्षितितल-दोलायमान-स्थूलमुक्ताकलापावचूलेन सित कुसुम-माला-जाल-शबल- शिरसा संलग्नसन्ध्यात्तपेन तिर्यगावज्जित-श्वेतगङ्गाप्रवाहेण तारागण-दन्तुरित-शिखर- शिलातलेन मेरुगिरियेव गन्धमादनेनानुगम्यमानः, कनकालङ्कारप्रभा-प्रताने-कल्मापिता- वयवेन च दत्तकुङ्कुमस्थासकेनेवाकृष्यमाणेनेन्द्रायुधेन सनाथीकृतपुरोभागः शनैः शनैः प्रथममेव शातक्रतवीमाशामभिप्रतस्थे । अथ चलित-गजघटा-कम्पित-धवलातपत्रै-वनम्, अनेककल्लोल-परम्परापतित-चन्द्र-
येषां तैः तादृशैः। आवर्जिता आनमिता रत्नकर्णपूरा मणिमयकर्णभूषणानि येषां तैः तादृशैः। कपोलस्थ- लयोः गण्डभागयोः उपरि स्खलिते मस्तकमनमाद् गते रत्नकुण्डले मणिमयश्रवणकुण्डलयुगलं येषां तैः तादृशैः। तथा आज्ञप्तेन तेषां नामानि कथयितुमादिष्टेन सेनापतिना सैन्याध्यक्षेन निर्दिश्यमानानि निवेद्यमानानि नामानि संज्ञा येषां तैः तादृशैः, अवनिभुजां राज्ञां चक्रवालैः मण्डलैः प्रणम्यमानः नमस्क्रियमाणः चन्द्रापीडः।
बहलेति। इतः आरभ्य तृतीयवचनान्तानि पदानि 'गन्धमादनेन' इत्यग्रेतनस्य विशेषणानि। बहलैः अधिकैः सिन्दूररेणुभिः शृङ्गारभूषणकुङ्कुमधूलिभिः पाटलेन श्वेतरक्तीकृतकुम्भदेशेन। क्षितितले पृथिवीतले दोलायमानः कम्पमानः स्थूलमुक्ताकलापः स्थूलमौक्तिकप्रकरो यस्य तथोक्तः अवचूलः पताकाप्रमद्वाधोमुखवसनं यस्य तेन तादृशेन। 'अवचूलः (पुं०) ध्वजाग्रवद्वाधोमुखवस्त्रम्' इति शब्द- कल्पद्रुमः। तथा सितं यत् कुसुममालाजालं पुष्पस्रक्समूहः तेन शबलं विचित्रं शिरो मस्तकं यस्य तेन तादृशेन। अतएव संलग्नः संश्लिष्टः सन्ध्याया आतपो रागो यत्र तेन तादृशेन, इति सिन्दूरभूषितकण्ठ- शौपम्यम्। तिर्यक् आवर्जितः पतितः श्वेतः शुभ्रो गङ्गाप्रवाहः भागीरथीधारा यस्मात्तेन तादृशेन। एतेन पृष्ठबद्धध्वजगतपताकौपम्यम्। तथा तारागणेन ऋक्षमण्डलेन दन्तुरितं विषमीकृतं शिखरशिलातलं शृङ्गस्थप्रस्तरो यस्य तेन तादृशेन । एतेन श्वेतपुष्पपङ्क्तिसाम्यम्। एवंविधेन मेरुगिरिनेव सुमेरुपर्वतेनेव गन्धमादनेन तत्संज्ञकेन प्रगलद्धितेन गन्धहस्तिना अनुगम्यमानोऽनुव्रज्यमानश्चन्द्रापीडः। इह श्रौत्यु- पमा पदार्थहेतुकेन काव्यलिङ्गालङ्कारेण सङ्कीर्यते ।
कनकेति। कनकस्य सुवर्णस्य योऽलङ्कारो भूषणं तस्य याः प्रभाः कान्तयः तासां प्रतानेन आधि- क्येन कश्मापिताः कर्बुरीकृताः अवयवा अङ्गानि यस्य तेन तादृशेन, अत एव दत्ताः शरीरेषु अर्पिताः कुङ्कु- मस्थासकाः कुङ्कुमद्रवकृतपाणिबिम्बचिह्नानि यत्र तेनेव सता। आकृष्यमाणेन केनाप्याकृष्य नीयमानेन इन्द्रायुधेन प्राङ्निरूपितेन तत्संज्ञकाश्वेन मनायीकृतः स्वसंयुक्तिकृतः पुरोभागः सम्मुखदेशो यस्य स तादृशः चन्द्रापीडः । शतक्रतोरिन्द्रस्येयमिति शातक्रतवी तामाशां पूर्वा दिशम् अभिप्रतस्थे अभिमुखं चचाल ।
अथेति। अथ चन्द्रापीडप्रस्थानानन्तरम् चलिता गन्तुं प्रवृत्ता या गजघटा हस्तिसमूहः। तासु
द्वारा उनके नामोंको कहनेके लिए आदेश किये जाने पर सेनापति उनके नामोंको बतलाता जाता था। गन्धमादन नामक हाथी चन्द्रापीडके पीछे-पीछे चलता था, उसका कुम्भमण्डल खूब सिन्दूर लगानेसे लाल हो गया था, पीठ के ऊपर में जो ध्वजा थी, उसमें लटकती हुई घूमती मोतियोंकी झालर भूतल पर दोलायमान हो रही थी, श्वेतवर्ण फूलोंकी मालाओंके जालते उसका मस्तक विचित्र दीखता था, अतएव सन्ध्यासमयकी रक्तिमासे युक्त, टेढ़े बहते श्वेतवर्ण गङ्गाप्रवाहवाले और नक्षत्रसमूहोंसे छाए शिखरवाले सुमेरुपर्वतके समान वह गन्धमादन शोभायमान लगता था। कोई नौकर चन्द्रापीडके आगे-आगे उस इन्द्रायुधको खींच कर ले जाना था, सुवर्णमय अलङ्कारके प्रभाराशिसे उसका समस्त अवयव विचित्र हो गया था। इससे प्रतीत होता था मानो कुङ्कमरस द्वारा उसके अङ्गमें हाथ का पञ्चा चित्रित कर दिया गया है। इस प्रकार चन्द्रापीड धीरे-धीरे पहले ही पूर्व दिशाकी ओर प्रस्थान किया।
चन्द्रापीडके प्रस्थान करने पर समस्त सैन्यगण अद्भुत कोलाहल करते-करते महीतलको प्लावितकर
१. रश्चात। २. निर्दिश्यमानानामवनि। ३. क्वचित् 'स्थूल' इति पदं न विद्यते। ४. दन्तुरितशि- लातलेन ५. ....प्रभावल्माषित ..। ६. क्वचित् 'अथ' इति पदं नास्ति। ७. ....कम्पितातपत्र...।
२२ का०
| ३४६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
मण्डल-प्रतिबिम्ब-सहस्रम्; महाप्रलय-जलधि-जलमिव प्लावितमहीतलम, अद्भुतोद्भूत-कलकलम्; अखिलं सञ्चचाल बलम्।
उच्चलितस्य चास्य स्वभवनादुपपादितप्रस्थानमङ्गलो दुकूल-वासाः सितकुसुमाङ्ग-रागो महता बलसमूहेन नरेन्द्रवृन्दैरनुगम्यमानैः धृतधवलातपत्रो द्वितीय इव युवराज-स्त्वरितपदसञ्चारिण्या करिण्या वैशम्पायनः समीपमाजगाम। आगत्य च रजनिकर इव रवेरासन्नवर्ती बभूव।
अनन्तरमितश्चेतश्च 'निर्गतो युवराजः' इति समाकर्ण्य प्रधावतां बलानां भरणे चलि-त-कुलशैल-कीलित-जलधि-जल-तरङ्ग-गतेव तत्क्षणमाचकम्पे मेदिनी। सम्मुखागतैरन्यैश्चा-
कम्पितं धूतं धवलातपत्राणाम् आरोहिगणमितच्छत्राणां वनं समूहो यत्र तत्तादृशम्, अत एव अनेका विविधां याः कल्लोलपरम्पराः महान्तरङ्गश्रेणयः तासु पतितं चन्द्रमण्डलप्रतिबिम्बानां शशीमण्डलप्रति-च्छायानां सहस्रं सन्दूहो यस्य तत्तादृशम्, महाप्रलयकालीनजलधिक्षलद्रुमिव महाप्रलयसामयिकसमुद्रमिव प्लावितमहीतनं प्रलयनीतपृथवीतलम्, अद्भुत आश्चर्यकारी उद्भूत उत्पत्रः कलकलः कोलाहलो यस्मिन् तत्तादृशम् अखिलं समस्तं बलं चन्द्रापीडसैन्य सञ्चचाल सम्यक्प्रकारेण चलितं बभूवेत्यर्थः। ततश्चादिति शेषः। उपमा।
उच्चलेदत्येति। किञ्चेति चार्थः। उच्चलितस्य प्रस्थितस्य अस्य चन्द्रापीडस्य वैशम्पायनः समीप-माजगामेत्यन्वयः। स्वभवनात् निजगृहात् उपपादितं दैवज्ञिकोद्भादिना ऋत्विभिर्विहितं प्रस्थानमङ्गलं यस्य स तादृशः, दुकूलवासाः परिहितसूक्ष्मवसनः सितकुसुमैः श्वेतपुष्पैः अङ्गरागः शरीरशोभा यस्य स तादृशः। महता महीयसा बलसमूहेन सैन्यसङ्घातेन नरेन्द्रवृन्दैः राजसमूहेश्च अनुगम्यमानः अनुव्रज्य-मानः। धृतं केनचित्सेवकेन उत्तमाङ्गोपरि धवलातपत्रं श्वेतच्छ्त्रं यस्य स तादृशः, त्वरितपदसञ्चारिण्या शीघ्रचरणगामिन्या करिण्या हस्तिन्या करणभूतयेत्यर्थः। वैशम्पायनः द्वितीयो युवराज इव समीपं पार्श्वम् आजगाम आययौ तथाविधाडम्बरयुक्तत्वादित्याशयः। इह 'द्वितीयो युवराज इव'इति दृम्भोत्प्रेक्षा।
आगत्येति। आगत्य अभ्येत्य च वैशम्पायनः, रवेः सूर्यस्य रजनिकरः निशापतिरिव आसन्नवर्ती चन्द्रापीडस्य समीपवर्ती बभूव संजज्ञे। शुक्लपक्षप्रथमभागे दिनान्ते गगने चन्द्रः सूर्यस्य समीपवर्ती भवतीति ज्यौतिषम्। उपमा।
'अनन्तरमिति। इतश्चेतश्च इतस्तत इत्यर्थः, युवराजो निर्गतो निःसृत इति वाक्यं समाकर्ण्य श्रुत्वा प्रधावतां शीघ्रेण चलतां तत्तक्षादिति शेषः, बलानां सैन्यानां भरणे भारेण, मेदिनी पृथिवी, चलितैः पद्धत्या गमनशीलैः कुलपर्वतैः पूर्वप्रतिपादितैः महेन्द्रप्रभृतिभिः कीलितो विद्धो यो जलधिः समुद्रः तस्य जलतरङ्गातेव सलिलकल्लोलप्राप्तेव सती तत्क्षणं तात्कालम् आचकम्पे चचाल। चलितहस्तिसमूह-सादृश्यसूचनार्थं चलितकुलशैलकीलिवेति विशेषणम्। इह 'जलतरङ्गत्वेव' इति क्रियोत्प्रेक्षा।
सम्मुखेति। परस्परं सम्मुखागतैः अभिमुखयातैः अन्यैश्च अन्यैश्च मिलितैः प्रणमद्भिः नमस्कुं
उसके पीछे-पीछे जाने लगे, हाथियोंके चलने पर महावतोंके श्वेतवर्ण छत्रसमूह कम्पित होने लगे, उनसे कम्पित तरंगों पर हजारों चन्द्रप्रतिबिम्ब पङ्क्ति होने पर प्रलयकालीन समुद्र-जलप्रवाहके समान सौन्दर्य देखे जाने लगे।
वैशम्पायन द्वितीय युवराजके समान एक शीघ्रतासे चलनेवाली हथनी पर बैठकर अपने महलसे प्रस्थित चन्द्रापीडके समीपमें आ गया; पुरोहितगण उसकी यात्राकालीन माङ्गलिक क्रिया सम्पादन कर रहे थे, उसके पहननेका कपड़ा सूक्ष्म था और श्वेतवर्ण पुष्पसे शरीरकी शोभा की हुई थी, एवं कोई नौकर मस्तकके ऊपर श्वेतवर्ण छत्रको पकड़कर चल रहा था, बड़ी सेना और नृपसमुदाय उसके पीछे-पीछे आ रहे थे। चन्द्र जिस प्रकार सूर्यका आसन्नवर्ती होता है, उसी प्रकार वैशम्पायन आकर चन्द्रापीडका आसन्नवर्ती हो गया।
उसके बाद 'युवराज महलसे निकले हुए हैं,- इधर-उधर यह सुनकर सेनाके उनके पीछे-पीछे दौड़ने लगी, उस समय उनके पदभारसे पृथिवी, मानो चलायमान हुए कुलपर्वतोंसे पीड़ित समुद्रकी तरंगोंमें प्रविष्ट हुई (डुबी) हो इस प्रकार काँपने लगी। सान्त्वनादगण, परस्पर सामने उपस्थित होकर राष्ट्रपुत्रको प्रणाम करने
१. सकलं। २. धवलदुकूल...। ३. ....अनुगम्यमानः। ४. समागच्छन् ५. शशिकर इव। ६. ....शैलकीलितजलधितरङ्ग।
चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थानम्० ३८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३४७
न्यैश्च प्रणमद्भिर्भूमिपालैः, अंशुलता-जाल-जटिल-चूलिकानां मणिमुकुटानामालोकेनोन्मिषि- तवहुलरोचिषाञ्च पत्रभङ्गिनीनां' केयूरमण्डलीनां प्रभासन्तानेन क्वचिद्विकीर्यमाण-चाप- पक्ष-क्षोदा इव, क्वचिदुत्पतित-शिखि-कुलचन्द्रक-शत-शारा इव, क्वचिदकाल-जलधर-तडि- स्तरला इव, क्वचित् सकलपतरुपल्लवा इव, क्वचित् सशक्तऋतुचापा इवे, क्वचित् सवालातपा इवाक्रियन्त३ दश दिशः । धवलान्यपि विविध-मणि-निकर-कल्माषैरूत्सर्पिभिश्चूडामणिमरीचि- भिर्मयूराणीवाराजन्त४ राज्ञामातपत्राणि ।
क्षणेन च तुरगमयमिव महीतलम्, कुञ्जरमयमिव दिक्कचक्रवालम्, आतपत्रमण्ड- लमयमिवान्तरिक्षम् , ध्वजवनमयमिवान्बरतलम् , इभमदगन्धमय इव समीरणः, भूपाल- मयीव प्रजासृष्टिः, आभरणांशुमयीव दृष्टिः५, किरीटमय इवातपः, चामरमय इव
कुर्वद्भिः भूमिपालैः पृथिवीपतिभिर्हेतुभिः, अंशुलता रश्मिपंक्तयः तासां जालेन समूहेन जटिला विषमाः चूलिकाः चूडाः प्रान्तभागा येषां तेषां तादृशानां मणिमुकुटानां स्वकिरीटानाम् आलोकेन प्रकाशेन, तथा उन्मिषितानि उद्गतानि बहुलानि सातिशयानि रोचींषि कान्तयो यासां तासां नादृशीनां पत्रभङ्गिनीनां पत्रलताविशिष्टानां केयूरमण्डलीनाम् अङ्गदश्रेणीनां प्रभासन्तानेन कान्तिप्रवाहेन च कर्त्रा, क्वचिद्देशे कस्मिंश्चित्प्रदेशे विक्षीर्यमाणा विक्षिप्यमाणाः चापाणां किकीदिवीनां पक्षक्षोदाः पत्रचूर्णानि यासु ता इव, दश दिशः अक्रियन्त इति सम्बन्धः। इत्थमुत्तरत्र । क्वचित् उत्पतितस्य उड्डीनस्य शिखिकुलस्य मयूर- गणस्य चलता दीप्यमानेन चन्द्रकशतेन मेचकगणेन पुच्छगतकर्बुरितचिह्नगणेनेति तात्पर्यम् शारा विचित्रा इव। क्वचित् अकाले असमये यो जलधरो मेघः तस्य तडिता विद्युता तरलाश्चञ्चला इव। क्वचित् कल्पतरुपल्लवैः देववृक्षकिसलयैः सह विद्यमाना इति सकल्पतरुपल्लवा इव। क्वचिच शतऋतुचापः इन्द्र- धनुर्भिः सह इति सशक्तऋतुचापा इव। क्वचिच्च बालातपः प्रभाकालीनोदितसूर्यरश्मिः तेन सहेति सपाला- तपा इव दश दिशः दशककुभः अक्रियन्त ।
इह 'विकीर्यमाणे' त्यादौ क्रियोत्प्रेक्षाऽलङ्कारः। 'उत्पतिते' त्यारभ्य 'सबालातपा इव' इत्यन्तं यावत् सर्वत्र गुणोत्प्रेक्षालङ्कारः।
धवलानीति । धवलानि श्वेतान्यपि राज्ञां सामन्ततृपतीनाम् आतपत्राणि छत्राणि, विविधानामनेक- रूपाणां मणीनां रत्नानां तद्रश्मीनामित्यर्थः, निकरेण समूहेन कल्माषैः कर्बुरितैः नानावर्णैः, उत्सर्पिभिः ऊर्ध्वप्रसारिभिः चूडामणिमरीचिभिः शिरोरत्नरश्मिभिः करणैः, मायूराणि मयूरपिच्छरचितानीव। अराजन्त अशोभन्त । क्रियोत्प्रेक्षा ।
क्षणेनेति। क्षणेन क्षणमात्रेण च महीतलं पृथिवीतलं तुरगमयमिव अश्वमयमिव, दिक्चक्रवालं दिक्- मण्डलं कुञ्जरमयमिव, हस्तिमयमिव, अन्तरिक्षम् आकाशम् आतपत्रमण्डलमयमिव छत्रमण्डलमयमिव अम्बरतलं गगनतलं ध्वजवनमयमिव पताकासमूहमयमिव, समीरणो वायुः दृभमदगन्धमयमिव गजदा- नवारिसुगन्धमयमिव, प्रजासृष्टिः प्रकृतिसर्गः भूपालमयीव राजमयीव, दृष्टिर्दर्शनम् आभरणांशुमयीव
लगे । उस समय उनके-किरणजालसे चमकती कलँगीवाले-मणिमय मुकुटोंके प्रकाशसे एवं अत्यन्त-दीप्तिशाली नानाविध पत्र-भङ्ग-युक्त केयूरसमूह (बाजूबन्दों) के प्रभाओंसे दशों दिशाएँ ऐसा प्रतीत होने लगीं मानो किसी स्थानमें नीलकण्ठके परों का चूर्ण विक्षिप्त (बिखरा) हुआ हो, किसी स्थानमें उड़ते मयूरोंके हिलते हुए चन्द्रकोंसे विचित्र की हुई हों, किसी स्थानमें असामयिक मेघकी बिजलीसे चमकने लगी हों, किसी स्थानमें कल्पवृक्षके पल्ल- वोंते, किसी स्थान में इन्द्र-धनुषोंसे और किसी स्थानमें नवोदित सूर्य के प्रकाश से समन्वित हों। राजाओं के छत्र श्वेतवर्ण होने पर भी, नानाविध मणियोंके किरणसमूहसे विचित्र होनेसे एवं ऊपर की ओर फैलती हुई चूडामणिके किरणोंसे मानो मयूर-पुच्छ-निर्मित के समान शोभायमान होने लगे ।
क्षणभरमें पृथिवीतल मानो तुरङ्गमय हो, दिङ्मण्डल मानो हस्तिमय हो, अन्तरिक्ष मानो छत्र-मय हो, आकाश मानो केतु-मय हो, वायु मानो हाथीके मदजल-गन्धमय हों, सब लोग मानो राजमय हों, दृष्टिपात मानो अलङ्कार-किरण-मय हो, आतप मानो मुकुटमय हो, दिन मानो चामरमय हो एवं त्रिभुवन मानो जय-जय
१. पत्रभङ्गीनां ।
२. सशक्तपक्षचापा इव ।
३. क्रियन्ते ।
४. राजन्ते, अरज्यन्त ।
५. दृष्टिः ।
| ३४८ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
दिवसः, जयशब्दमयमिव त्रिभुवनमभवत् । सर्वतश्च कुलपर्वताकारैः प्रचलद्भिर्मत्तवारणैः उत्पातचन्द्रमण्डलनिभैश्च प्रेङ्खद्भिरातपत्रैः संवर्तकाम्भोदगम्भीरभीमनादेन च ध्वनता दुन्दुमिना, तारकावर्षसदृशेन विसर्पता गजशीकरनिकरेण, धूमकेतुधूसरैश्चोल्लसद्भिरवनिरजोदण्डकैः, निर्घात-पात-परुषगम्भीरघोषैश्च करिकण्ठगज्जितैः, क्षतज-कण-वर्ष-बभ्रुंणा च भ्रमता मतङ्गजकुम्भसिन्दूरेण, संक्षुभित-जलधि-जल-कल्लोल-चञ्चलाभिश्च विसर्पन्तीभिः तुरङ्गमालाभिः, अन्धकारितदिगन्तरेण चानवरतं क्षरता गज-मदजल-धारादुर्दिनेन, कलकलेन च भुवनान्तरव्यापिना महाप्रलयकाल इव सञ्जज्ञे ।
सामन्ततृपतीनां भूषणरश्मिमयीव, आतपः आलोकः किरीटमयमिव मुकुटमयमिव, दिवसो वासरः चामरमय इव बालव्यजनमय इव, त्रिभुवनं त्रिविष्टपं जयशब्दमयमिव मागधानां शुभसूचकरवमयमिव अभवत् अजायत ।
इह सर्वत्र विकारार्थे मयट्प्रत्ययविधानाद् विकारस्य च अन्यथाप्रवृत्त्वेन गुप्तत्वाद् गुणोत्प्रेक्षा ।
सर्वत इति । किञ्चेति चार्थः । कुलपर्वताकारैः महेन्द्रादिसप्तकुलाचलाकृतिभिः, सर्वतः समन्तात् प्रचलद्भिः गच्छद्भिः मत्तवारणैः मत्तहस्तिभिः । अत्युद्धत्वसाम्यात् प्रलये कुलपर्वतानामपि चलन सद्भावात् समस्तसाहश्यमित्याशयः । उत्पातकाले उत्पातसमये यानि चन्द्रमण्डलानि शशिचक्रवालानि तन्निभैः तादृशैः प्रेङ्खद्भिः प्रचलद्भिः आतपत्रैः छत्रैः प्रलयसमये जगतामुत्पातद्योतनायैव चन्द्रमण्डलसञ्चलन-मिति सूचनाथैमुत्पातग्रहणम् । संवर्तकाम्भोदवत् प्रलयकालीनमहामेघवद् गम्भीरो भीषणः भयानकश्च नादो ध्वनिर्यस्य स तेन तादृशेन । ध्वनता शब्दायमानेन दुन्दुभिना पटहेन । तारकावर्षसदृशेन नक्षत्रवृष्ट्यनुकारिणा, विसर्पता समन्तात प्रसरता गजशीकरनिकरेण हस्तिशुण्डनिःसृतसलिलबिन्दुसमूहेन । धूमकेतुर्ग्रहविशेषः तद्वद् धूसरैर्धूम्रैः, उल्लसद्भिः उत्तिष्ठद्भिः अवनिरजोदण्डकैः दण्डवद्भवन्मानवसुन्धरा रेणुपंक्तिभिः । निर्घातः पूर्वप्रतिपादितस्वरूपः पवनः तस्य पातवत् परुषाः कठिनाः गम्भीराश्च घोषा निनादा येषां तैः तादृशैः करिणो हस्तिनो यः कण्ठो गलः तद्वत् गर्जितैः रसितैः । क्षतजकणः शोणितबिन्दुः तस्य वर्षवत् वृष्टिवत् बभ्रुना पिङ्गलवर्णेन मतङ्गजकुम्भसिन्दूरेणुना गजकुम्भस्थित सिन्दूरबिन्दुना । संक्षुभिता उद्वेलिता ये जलधिकल्लोलाः समुद्रतरङ्गाः तद्वत् चञ्चलाभिः चपलाभिः, विसर्पन्तीभिः प्रसरन्तीभिः तुरङ्गमालाभिः अश्वपंक्तिभिः । अन्धकारितानि समुत्पन्नान्धकारीणि दिगन्तराणि येन तेन तादृशेन, अनवरतं निरन्तरं चरता स्रवता गजमदजलधारादुर्दिनेन हस्तिमदसलिलधारावर्षेण । तथा भुवनान्तरव्यापिना विष्टपविवरप्रसरशीलेन कलकलेन सैनिकानां कोलाहलेन च करणेन, महाप्रलयकालः कल्पान्तसमयः सञ्जज्ञे सञ्जात इव, तत्रापि पूर्वप्रतिपादितकुलपर्वतसञ्चलनाद्यवश्यम्भावादित्याशयः ।
इह 'कुलपर्वताकारैः,' इत्यत्र 'उत्पातचन्द्रमण्डलनिभैश्च' इत्यत्र चार्थोपमा । 'संवर्त्तकाम्भोदगम्भीरे' त्यत्र लुप्तोपमा । 'तारकावर्षसदृशेन' इत्यत्रार्थोपमा । 'धूमकेतुधूसरैः,' 'क्षतजकणबभ्रुना,' 'संक्षुमितजलधि-
प्रसन्नय हो ऐसा दीखने लगा। एवं कुलपर्वतों के समान बड़े-बड़े स्वरूपवाले मत्तहस्तिगण सब दिशाओंमें व्याप्त होकर जाने लगे, औत्पातिक चन्द्रमण्डल के समान छत्रसमूह चलने लगे; ताड्यमान दुन्दुभी, प्रलयकालके मेघ के समान गम्भीर और भयङ्कर शब्द करने लगी, हाथियोंकी सूँड़ों से जलविन्दुसमूह गिरने लगे, पृथिवी में से धूमकेतु के समान धूसरवर्ण धूलके गुब्बारें उठने लगे, हाथियों निर्घात-वायुपतन (वज्रपात) के समान कठोर और गम्भीर शब्द से गर्जना करने लगीं, हाथियोंके कुम्भस्थल से रुधिरकणों वर्षी के समान सिन्दूर की धूलियाँ उड़ने लगीं, क्षुभित हुए समुद्रजलकी महातरंगों के समान तुरङ्ग-पङ्क्तियाँ चलने लगीं, हाथियों की मद-जल धारा, सब दिशाओंमें अन्धकार कर दिन-रात क्षरित होने लगी, एवं सैनिकोंके कोलाहल से जगत् व्याप्त हो गया, इन सब कारणों से उस समयमें मानो महाप्रलयकाल उपस्थित हुआ हो—ऐसा दीखने लगा।
१. किरीटमय इव दिवसः, जय... । २. प्रहसितातपत्रैः । ३... प्रविस्तृण्वतीभिः । ४. तुरङ्गम । ५. अनवरतक्षरता । ६. क्वचित् गद्यपदं न विद्यते ।
चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थानव० ३८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३४६
बल बहल-कोलाहलभीता इव धवल-ध्वज-निवह-निरन्तरादृता ययुः क्वापि दश दिशः। मलिनावनीरंजःसंस्पर्शाङ्कितमिव समद-गज-घटावचूल-सहस्र-संरुद्धमतिदूरम-म्बरम्³ अपससार । प्रवल-वेत्रिवेत्रलता⁴समुत्सार्यमाणा इव तुरग-खुररजो धूसरम्⁵ अर्ककि-रणा मुमुचुः पुरोभागम् । इभ-कर-शीकर⁶-निर्वापण-त्रस्त इवातपत्र-संच्छादितातपो दिवसो ननाश । बल-भर⁷-जर्जरीकृता मद-कल-करि-चरण-शत-ताडिता⁸ द्वितीयेव प्रयाणभेरी भैरवं
'जलकल्लोलचञ्चलाभिश्न' इत्येतेषु लुप्तोपमा । 'सञ्झ इव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः । अनेन हि वैरिणां विनाशः सूच्यत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ।
बलेति । धवलेन शुभ्रेण ध्वजनिवहेन पताकागणेन निरन्तरं निरवकाशं यथा स्यात्तथा आवृता आच्छादिताः दश दिशः, बलानां सैन्यानां बहलेन अधिकेन कोलाहलेन कलकलेन भीताः त्रस्ता इव सत्यः क्वापि अनिर्दिष्टस्थाने ययुः अलक्ष्यतां गता इत्यर्थः ।
इह क्रियोत्प्रेक्षा, ध्वजनिवहनिरन्तराच्छादनसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, तथा दिशासु कार्यद्वारा कोलाहलभयापगतकुलवधूव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिश्च इत्येतेषां परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।
मलिनेति । समदा मदेन सह वर्त्तमाना या गजघटा हस्तिसमूहाः तासाम् अवचूलसहस्रेण पृष्ठस्थ-पताकागणेन संरुद्धम् आच्छन्नम् अम्बरं गगनं कर्तृ, मलिनानि कश्मलानि यानि अवनिरजांसि धूलयः तेषां संस्पर्शात् संश्लेषात् शङ्कितमिव सत् अतिदूरम् अतिदविष्ठम् अपससार अपसृतं बभूव तत्सैन्यानां दूर एव दृश्यतां गतवानित्याशयः । इहापि पूर्ववदेव सर्वाळङ्काराणां सङ्करः ।
**प्रवलेति-**अर्ककिरणाः सूर्यरश्मयः प्रबलस्य राजनियोगात् पूर्णप्रभावस्य वेत्रिणो वेतसदण्डधारिणो रक्षकपुरुषस्य वेत्रलतया वेतसयष्ट्या समुत्सार्यमाणा दूरीक्रियमाणा इव सन्तः तुरगखुररजोघूसरम् अश्वशफधूलिपाण्डुरं पुरोभागम् अग्रभागं मुमुचुः तत्यजुः, राजाग्रगामिसामान्यपुरुषवदित्याशयः ।
इह अर्ककिरणेषु अपसार्यमाणत्वरूपक्रियाया उत्प्रेक्षा । अपि च परित्यागे अश्वशफधूलिधूसरपदस्यार्थो हेतुरिति पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गं च । कार्यद्वारा अर्ककिरणेषु राजपुरोभागपरित्यागरूपसामान्यजनव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिरिति त्रयाणामेतेषामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।
इभेति । आतपत्रैः छत्रैः संच्छादितः आवृत आतपः सूर्यरश्मिः यत्र तथोक्तः स दिवसः, इभानां गजानां करशीकरैः शुण्डानिर्गतसैलिककणैः यन्निर्वापणं स्वस्य विलयः तेन त्रस्तो भीत इव सन्, ननाश अलक्ष्यतां प्राप्तः, छत्रैराच्छादनाद्दिवसातपो नासीदित्याशयः ।
इह जलविन्दुभिर्यथा वह्नेर्निर्वापणं तथा दिवसेऽपि सम्भावनमित्युत्प्रेक्षा । तथा दिवसनाशे आतपत्रावरणं पदार्था हेतुरिति पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, दिवसनाशसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिरिति त्रयाणामेतेषामङ्गाङ्गिमायेन सङ्करः ।
बलेति । भूमिः वसुन्धरा बलानां सैन्यानां भरेण भारेण जर्जरीकृता क्षुण्णा तथा मदकलानां मदमत्तानां करिणां गजानां चरणशतेन अङ्घ्रिसमूहेन ताडिता च सती, द्वितीया अपरा प्रयाणभेरीव भैरवं भयानकं यथा स्यात्तथा ररास शब्दं चकार ।
श्वेतवर्ण ध्वजाओंके समूह से निरन्तर आच्छादित दसो दिशायें सैन्यगणके बड़े भारी कोलाहलसे भयभीत होकर ही मानो कहीं चली गई, गगनतल, मदमत्त हाथियोंके पृष्ठवर्ती पताकाओं से आच्छादित होकर, मलिन पृथिवी की धूलि-स्पर्श करनेकी आशङ्कासे मानो बहुत दूर सरक (खिसक) गया, सूर्यकी किरणें, वेत्र-दण्डधारी प्रबल प्रतीहारोंकी वेंतकी छड़ियोंसे दूर की गई हों इस प्रकार-मानो अग्रगणके खुरोंसे उड़ती धूलसे धूसरवर्ण आगेके हिस्सेको छोड़ गई, छत्रसमूहसे ढँके हुए आलोकवाला दिन,-हाथियोंके सूँडोंसे निकलते जलकी बूंदोंसे अपने नष्ट हो जानेके भयसे ही मानो भाग गया, सेनाओंके पद-भारसे अत्यन्त जर्जरित हुई और मदमत्त हाथियोंके सैकड़ों चरणों ने ताड़ित हुई पृथिवी मानो द्वितीय प्रयाण-दुन्दुभी के समान भयहूर नाद
१. बहलबल...।
२. मलिनावनिम्।
३. अम्बरतलम्।
४. प्रचलिनवेत्रलता, प्रचुरवेत्रलता...।
५. ...धूसरताभीता इवार्के..., धूसरताभीतार्कं...।
६. सीकरातिकर।
७. बहद्वटभर...।
८. ...सहस्रणशततन्ताडिता, चरणशतखण्डिता।
३५० | कादम्बरी- | [ कथायाम्-
भूमौ ररास । गुल्फद्वयसे च तुरङ्ग-मुख-विनिःसृत-सितफेन-पल्लविते^१ मदपयसि मदस्रुतां करिणां प्रचस्खलुः पदे पदे पदातयः। हरिताल-परिमलनिभेन चातिपटुना गजमदामोदेनानुलिप्तस्य सामजस्य वाऽयं ययौ^२ निखिलान्यगन्धग्रहणसामर्थ्यं घ्राणेन्द्रियस्य।
क्रमेण च प्रसर्पतो बलस्य पुरः प्रधावतां जन-कदम्बकानां कोलाहलेन, तारतरदीर्घेण च काहलानां निनादेन, खुर-रव-मिश्रितेन च वाजिनां हेषारवेणं^३, अनवरत-कर्णताल-स्वनं-सम्पृक्तेन च दन्तिनामाडम्बररवेण, ग्रैवेयककिङ्किणीकणितानुसृतेन^४ च गतिवशाद्विषमं-विराविणीनां घण्टानां टङ्कृतेन, मङ्गलशङ्ख-शब्द-संवर्द्धित-ध्वनीनाञ्च प्रयाणपटहानां निनादेन-मुहुर्मुहुरितस्ततस्ताड्यमानानाञ्च डिण्डिमानां^५ निःस्वनेन, जर्जरीकृतश्रवणपुटस्य मूर्च्छवभव-
इह भूमौ भेरीस्वरूपस्य द्रव्यस्योत्प्रेक्षा तथा शब्दकरणे 'बलभर०मदक०' इत्यादिविशेषणद्वयार्थो हेतुरिति काव्यलिङ्गमित्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
गुल्फेति। पदातयः सैन्याः पदे पदे प्रतिपादक्षेपम्, गुल्फद्वयसे चरणग्रन्थिपरिमिति, इह प्रमाणे द्वयसच्प्रत्ययः। तुरङ्गाणां घोटकानां मुखेभ्यो वदनेभ्यो विनिःसृतैः बहिरागतैः सितैः धवलैः फेनैः कफैः पल्लविते विस्तारिते, मदस्रुतां दानवारिस्राविणां करिणां हस्तिनां मदपयसि दानसलिले प्रचस्खलुः प्रस्खलनं प्रापुः।
इह गुल्फद्वयसत्वादिसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः।
हरितालेति। हरितालस्य स्वनामप्रसिद्धधातुविशेषस्य परिमलनिभेन सुगन्धितुल्येन, अतिपटुना अतीवतीव्रेण च गजमदामोदेन हस्तिदानसलिलपरिमलेन अनुलिप्तस्य संयुक्तस्य अक्षितस्य च, सामजस्य तत्तन्मतङ्गजस्य इव घ्राणेन्द्रियस्य नरवृन्दनासिकायाः, निखिलानि समस्तानि अगन्धग्रहणसामर्थ्यम् अयं ययौ विननाश, गजमदामोदेन स्वस्वमदपरिमलेन च परिपूर्णत्वात्। प्रबलगन्धाकृष्टस्य घ्राणस्य तदपेक्षया दुर्बलगन्धानां ग्रहणं न भवतीत्यभिप्रायः। 'सामञ्जस्तु गजे पुंसि सामोत्ये पुनरन्यवत्।' इति मेदिनी।
इह यथाक्रमं लुप्तोपमा, श्रौतोपमा च, अनयोश्चाङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
क्रमेणेति। परिपाट्या प्रसर्पतो गच्छतो बलस्य सैन्यस्य पुरःप्रधावताम् अग्रे शीघ्रं प्रचलनां जनकदम्बानां लोकवृन्दानां कोलाहलेन कलकलेन, तारतरदीर्घेण नितान्तोच्चैस्तरेण काहलानां बृहदुडुक्कानां निनादेन शब्देन। तथा खुररवैः शफस्वनैः विमिश्रेण संपृक्तेन वाजिनाम् अश्वानां हर्षद्देषारवेण प्रमोदहेषाशब्देन। अनवरतो निरन्तरो यः कर्णतालयोः अखण्डतालपत्रवद्विस्तृतयोः श्रोत्रयोः स्वनः शब्दः तेन संपृक्तः संमिलितः तेन तादृशेन, दन्तिनां हस्तिनाम् आडम्बररवेण विशालेन बृंहितध्वनिना। ग्रैवेयकाणि कण्ठभूषणानि तेषु याः किङ्किण्यः क्षुद्रघण्टिकाः तासां क्वणितैः शब्दैः अनुसृतेन अनुगतेन, गतिवशेन गमनवशेन विषमविराविणीनां भीषणध्वनिविधायिनीनां घण्टानां गलबन्धितानामित्यर्थः। टङ्कृतेन 'टंटं' रवेण। मङ्गलशङ्खशब्दैः संवर्धिता वृद्धिं प्राप्ताः ध्वनयो येषां तेषां तादृशानाम्, प्रयाणपटहानां प्रस्थानढक्कानां निनादेन शब्देन। मुहुर्मुहुः वारंवारम् इतस्ततः ताड्यमानानां हन्यमानानां डिण्डिमानां
करने लगी; मदस्रावी हाथियोंके घुटने तक आते-अश्वगणके मुखमेंसे निकले श्वेतवर्ण फेनपुञ्जसे विस्तृत हुए-मद-जलमें पैदल सैनिकगण पद-पद पर फिसलने लगे, हरतालकी गन्धके समान अतितीव्र मद-सुगन्धके भर जानेसे, हस्तिगणकी नासिकाके समान सैन्यगणकी नासिकाओं के अन्य गन्ध ग्रहण करने की सब शक्ति लुप्त हो चली।
क्रमसे चली जाती सेनाके आगे दौड़ते जन-समूहोंके कोलाहलसे, नगारोंकी अतितीव्र और ऊँची आवाज से, खुरोंके शब्दसे मिले हुए घोड़ों के हिनहिनाहटसे, हाथियोंके अविश्रान्त सञ्चालित वृहद कर्णतालके शब्दसे मिली हुई उनकी तेज और विशाल गर्जना से, गलोंमें; डाली हुई किङ्किणियों (घुघरियों) के आवाजके साथ सुनाई देती-चलनेके कारण कभी-कभी बजती-घंटालियोंके 'टन्, टन्' शब्दसे, माङ्गलिक शङ्खकी ध्वनिसे परिवर्द्धित-हुई आवाजवाले प्रस्थान दुन्दुभी (ढक्का) के नादसे और बार-बार चारों ओर बजते डिण्डिम (डमरू) के
१. ०००पल्लवे।
२. उपययौ, समुपययौ, समाययौ।
३. हेषारवेण।
४. ०००स्वररव।
५. ०००अनुगृहीतेन।
६. गतिवशविपम।
७. द्विरदडिण्डिमानाम्।
चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थान० ३८] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३५१
ध्वनस्य ।
शनैः शनैश्च बलसंक्षोभजन्मा क्षितेरनेकवर्णतया क्वचिज्जीर्ण-शफर क्रोड-धूम्रः, क्वचित् क्रमेलक-सटा-सन्निभः, क्वचित् परिणत-रल्लकरोम-पल्लवमलिनः, क्वचित् पत्रोर्ण-तन्तुपा-ण्डुरः, क्वचिज्जरठ-मृणालदण्डधवलः, क्वचिज्जरत्कपि-केशर-कपिलः, क्वचिद्धर-वृषभ-रोमन्थ-फेन-पिण्ड-पाण्डुरः, त्रिपथगाप्रवाह इव हरिचरणप्रभवः, कुपित इव मुञ्चन् क्षमाम्, आरब्ध-परिहास इव रुन्धन्नयनानि, तृषित इव पिबन् करिकर-शीकरजलानि, पक्षवानिवोत्पतन्
पटहविनेषाणां निःस्वनेन ध्वनिना, जर्जरीकृतं प्रव्यथितं श्रवणपुटं श्रोत्रपुटं यस्य तस्य तादृशस्य लोकस्य मूर्च्छा मोहः समवदिक्ष समजायत इव। क्रियोत्प्रेक्षा।
शनैरिति । शनैः शनैः मन्दं मन्दं बलसंक्षोभात् सैन्यस्य संवेगचलनात् जन्म उत्पत्तिर्यस्य स तादृशो रेणुः धूलिः उत्पपात ऊर्ध्वं जगाम इति वक्ष्यमाणक्रियया सम्बन्धः। क्षितेः चलनालम्बनभूतभूत-लस्य अनेकवर्णतया नानारूपतया कारणेन । क्वचित् पाण्डुरमृण्मयमूमौ जीर्णशफरस्य परिणतप्रौष्टीमीन-विशेषस्य क्रोडवत् उपरिभागवत् धूम्रो धूम्रवर्णः। क्वचित् पिङ्गलमृण्मयभूतले, क्रमेलकस्य उष्ट्रस्य सटासन्निभः जटासदृशः। क्वचित् श्याममृन्मयभूमौ, परिणतस्य जीर्णावस्थो रल्लकस्य मृगविशेषस्य रोम्णां तनूरुहां पल्लववत् स्तबकवत् मलिनः श्यामवर्णः। 'रल्लकः कम्बले स्मृतः। तथैव कम्बलमृगे' इति हैमः। क्वचित्। पाण्डुमृत्तिकामयमूमौ वटलकुचादियहलेषु कृमिभिः ऊर्णाया विहितत्वात् पत्रसम्बन्धिनी ऊर्णा अत्रेति पत्रोर्णम्, धौतकौशेयवसनं तस्य तन्तुवत् पाण्डुरः श्वेतारक्तः, 'पत्रोर्णं धौतकौशेयम्' इत्य-मरः। क्वचित् विशदमृन्मयमस्थले, जरठो दीर्घकालीनो यो मृणालदण्डो बिसदण्डः तद्वद् धवलः शुभ्रवर्णः। क्वचित् पिङ्गलवर्णमृन्मयान्यभूमौ, जरतो वृद्धस्य कपेर्वानरस्य केसरवत् कपिलः पिङ्गलवर्णः। क्वचित् पाण्डुवर्गमृन्मयस्थले, हरवृषभस्य महेशवृषस्य रोमन्थेन चर्वितचर्वणेन यः फेनपिण्डः कफपुञ्जः तद्वत् पाण्डुरः। इह सर्वत्र लुप्तोपमालङ्कारः।
त्रिन्थेति । त्रिपथगा त्रिस्रोता गङ्गा तस्याः प्रवाहो धारा इव, हरीणां घोटकानां चरणेभ्यः पादेभ्यः पदे हरेः श्रीविष्णोः चरणात् प्रभवतीति सः तादृशः।
कुपित इति । कुपितः क्रुद्धो जन इव, क्षमां पृथिवीं सहिष्णुताञ्च मुञ्चन् परित्यजन्। एकत्र तदुत्प-नादपरत्र अधीरत्वादिग्याशयः।
आरब्धेति । आरब्धः प्रम्रुतः परिहासः कैश्चित् सार्द्धं नर्म, येन स तथोक्तो लोक इव, नयनानि जनानां लोचनानि परिहासशीलानां चक्षूंषि च रुन्धन् आवृण्वन्। पाणिना लोचनाच्छादनं लौकिकपरि-हासे प्रसिद्धम्।
तृषित इति । तृषितः पिपासया व्यथिनो लोक इव, करिकरशीकरजलानि गजशुण्डानिर्गतसलिल-कणान् पिबन् कर्दमौभूय शोषयन्, पीतानि विदधच्च।
पक्षेति । पक्षवान् गरुत्मान् इव, गगनतलम् आकाशम् उत्पतन् उद्डीयमानः।
ध्वनि से लोगों के कानपुण्ड सन्न हो जाते थे और सुनते ही मानो उनको मूर्च्छा आ जाती थी।
धीरे धीरे सैन्यबलके क्षोभसे उत्पन्न हुई धूल उड़ने लगी। वह भूतलके अनेक वर्ण होनेके कारण किसी स्थानमें बूढ़े प्रोष्ठीमत्स्य (पोठी मछली) की छातीके समान धूसर वर्ण (धुँधली), किसी स्थानमें ऊँटके बालके समान पिङ्गलवर्ण, किसी स्थानमें बूढ़े हरिणविशेषके लोमगुच्छके समान श्यामवर्ण, किसी स्थानमें धुले हुए रेशमी वस्त्रके सूतके समान पाण्डुवर्ण, किसी स्थानमें पके हुए मृणालकी डन्डीके समान शुभ्रवर्ण, किसी स्थानमें बूढ़े बानरके केशके समान पिङ्गल वर्ण और किसी स्थानमें शङ्करके वृषभके चर्वितचर्वण (जुगाली) करनेके समय उत्पन्न फेनपुञ्ज के समान पाण्डुवर्ण थी। गङ्गाजीके चरणकमलसे महाप्रवाहके समान अश्वगणके खुरोंसे वह धूल निकलती थी; क्रोधित व्यक्ति जिस प्रकार सहिष्णुता त्याग करता है वह धूल भी उसी प्रकार पृथिवीका त्याग करता थी; हँसीमें पीछेसे आकर कोई व्यक्ति जिस प्रकार हाथद्वारा दूसरे व्यक्तिके नेत्रोंको बन्द करता है, वह धूल भी उसी प्रकार लोगोंके नेत्रोंको बन्द करती थी; पिपासातुर व्यक्ति जिस प्रकार जल-पान करता है, वह धूल भी उसी प्रकार हाथियोंकी सूँडोंसे निकलता हुई जलका बूंदोंको पान (शोषण) करती थी; वह पक्षीके समान आकाशमें उड़ती थी; भ्रमरोंके
१. सहसा । २. उत्प्रेक्षा...। ३. ...हेतु...। ४. वर...।
३५२ कादम्बरी- [ कथायाम्-
गगनतलम्, अलिनिवह इव चुम्बन् मदरेखाम्, मृगपतिरिव रचयन् करिकुम्भस्थलीषु पदम्, उपात्त-विजय इव गृह्णन् पताकाः$^१$ जरागम इव पाण्डुरीकुर्वन्$^२$ शिरांसि, मुद्रयन्निव पक्ष्माग्रसंस्थितो दृष्टिम्, आजिघ्रन्निव मकरन्द-मधु-बिन्दुपङ्कलग्नः$^३$ कर्णोत्पलानि, मद-कल-करि-कर्ण-ताल ताडन-त्रस्त इव विशन्$^४$ कर्ण$^५$-शङ्खोदर-विवराणि, पीयमान इवोन्मुखीभिरवनिपति-मुकुटमणि-भङ्ग-मकरिकाभिः, अभ्यर्च्यमान इव तुरग-मुख-विक्षेप-विप्लुतैः फेन-पल्लव-कुसुम-स्तवकैः-अनुगम्यमान इव मत्तगज-घटा-कुम्भ-भित्ति-सम्भवेन धातुधूलिवलयेन,
अलीति । अलिनिवहो भ्रमरगण इव, मदलेखां करिणां दानवारिपंक्तिं चुम्बन् स्पृशन् मुख-संयोगं विदधच्च ।
मृगेति । मृगपतिः सिंह इव, करिकुम्भस्थलीषु गजशिरसः पिण्डस्थलीषु पदं प्रतिष्ठां चरणनिक्षेपञ्च रचयन् कुर्वन् एकत्र पतनादन्यत्राक्रमणादित्याशयः ।
उपात्तेति । उपात्तः संग्रामे प्राप्तो विजयो जयो येन स तादृशः राजेव, पताका ध्वजान् गृह्णन् स्पृशन् अपहरंश्च । विजयी हि विजितरिपूणां ध्वजान् हरतीति प्रथितमेतत् ।
जरेति । जरागमो वृद्धावस्थेव, जनानां शिरांसि मस्तकानि पाण्डुरीकुर्वन्, एकत्र कचश्यापनाद्-अन्यत्र कचपाकादित्याशयः । इह 'त्रिपथगाप्रवाह इव' इत्यारभ्य 'जरागम इव' इत्यन्तं यावत् पूर्णोपमालङ्कारः ।
मुद्रयन्निति । पक्ष्मणां लोचनरोम्णाम् अग्रेषु संस्थितः पुरोवर्त्ती सन् दृष्टिं मुद्रयन् सङ्कोचयन्निव, सङ्पतनशक्त्या जनानां लोचनोन्मीलनसम्भवादित्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
आजीति । मकरन्देषु श्रवणोत्पलानामेव किञ्जल्केषु च मधुविन्दुद्रङ्गाः गाढद्रवकणाः तेषु लग्नः संसक्तः सन्, जनानां कर्णोत्पलानि श्रवणोत्पलानि आजिघ्रन् तत्सौरभं गृह्णन्निव । 'मकरन्दः (पुं)*** किञ्जल्के क्लीबम्' इति शब्दकल्पद्रुमः ।
इह 'आजिघ्रन्निव' इति क्रियोत्प्रेक्षा, अनया च पुनरुक्तवदाभासः सङ्कीर्यते । मकरन्दमधुपदयोः पर्यायतया श्रवणमात्रेण पुनरुक्तावगमेऽपि अनन्तरं मकरन्दपदस्य किञ्जल्कार्थे पर्यवसितार्थत्वाह पुनरुक्तवदाभासो ज्ञेयः ।
मदेति । मदकला मदमत्ता ये करिणो हस्तिनः तेषां कर्णतालाभ्यां तालपत्रवद्विस्तृतश्रवणाभ्यां यत्ताडनं प्रहारः तस्मात् त्रस्तो भीत इव सन्, कर्णयोः श्रवणयोः शङ्खानां भालास्थ्नाञ्च उदरविवराणि अभ्यन्तरच्छिद्राणि विशन् प्रविशन् ।
पीयमान इति । उन्मुखीभिः ऊर्ध्वाननाभिः, अवनिपतीनां नृपाणां मुकुटेषु याः मणिभङ्गमकरिकाः रत्नखण्डरचिता मकरसदृशांशाः ताभिः पीयमान इव, तदन्तर्गतत्वादित्याशयः ।
अभ्यर्च्येति । तुरगाणाम् अश्वानां मुखविक्षेपेण वदनप्रसारणक्रियाविशेषेण विप्लुतैः विक्षिप्तैः फेनपल्लवा मुखकफपरम्परा एव कुसुमस्तबकाः पुष्पगुच्छाः तैः अभ्यर्च्यमानः पूज्यमान इव तदुपरि पतनादित्याशयः ।
अन्वीति । मत्ता मदयुक्ता या गजघटा हस्तिसमूहाः तासां कुम्भाः शिरसां पिण्डाः ते एव भित्तयः
मदान हाथियोंकी मद-रेखाका चुम्बन करती थी; सिंहके समान हाथियोंके कुम्भस्थल पर पद धरनी (जम जाती) थी; विजयी राजा जिस प्रकार संग्राममें विजित शत्रुकी पताकाओंको ग्रहण करते हैं, वह धूल भी उसी प्रकार रथकी पताकाओंका ग्रहण (स्पर्श) करती थी; बुढ़ापेके समान लोगोंका मस्तक सफेद करती था; लोगोंके पक्ष्मों के आगे रहकर मानो उन लोगोंकी दृष्टिको सङ्कुचित करती थी; कर्णोत्पलके मधुकी बूँदोंसे लिपट कर मानो उस कर्णोत्पलको सूँघती थी; मद-मत्त हाथियोंके हिलने कानोंसे ताड़ना किए जानेके भयसे ही मानो उनके कान और कनपटीके अन्दर भर जाती थी; समक्ष आई हुई, राजाओंके मुकुट-माणियोंमें बनी हुई मकरियोंसे उन्मुख होकर मानो पान की गई थी; अश्वगणके मुंहमेंसे इतस्ततः गिर कर फैले फेन-पल्लव-रूपी फूलोंके गुच्छों से मानो पूजित हुई थी; मदमत्त हस्तिगणके कुम्भस्थलमेंसे निकला हुआ गैरिकादि धातुका रेणु (सिन्दूर) मानो उसका अनुगमन करता था; हस्तिगणके कुम्भस्थलका पश्चात् (रेणु), चामरोंके झूलनेसे उड़ कर मानो उसका
१. पताकान्। २. पाण्डरी। ३. बिन्दुलग्नः। ४. आविशन्। ५. करिकर्ण...। ६. ...मणिरत्नभङ्ग...।
चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थान० ३८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३५३
आलिङ्ग्यमान इव चलचामर-कलापविधुतेन पटवासपांशुना, प्रोत्साह्यमान इव नरपति-शेखर-सहस्र-परिच्युतैः कुसुमकेशररजोभिः, उत्पातराहुरिव दिवसकरमण्डलमकाण्ड एव पिबन्, नृप-प्रस्थान-मङ्गल-प्रतिसर-वलय-मालिकासु गोरोचनाचूर्णायमानः, क्रकच-कृत-चन्दन-क्षोद-धूसरो रेणुरुत्पपात। अपरिमाण-बल-सङ्घट्ट-समुपचीयमानश्च शनैः शनैः संहरन्निव विश्वमशेषम्, अकाल-काल-मेघ-पटल-मेदुरो विस्तारमुपगन्तुमारेभे। तेन च क्रमेणोपचीयमानबहुलमूर्त्तिना दिग्विजयमङ्गलध्वजेन, रिपु-कुल-कमल-प्रलय-
इत्येतानि तेभ्यः सम्भवति प्रसरति इति तेन तादृशेन, धातुधूलिवलयेन गैरिकादिरजोमण्डलेन, अनुगम्यमान इव अनुसृज्यमान इव, तस्यापि रेणोरनुसरणादित्याशयः ।
आलिङ्ग्येति । चलतां स्पन्दमानानां नृपाणां निकटे सेवकैः संवीजितानामित्यर्थः, चामराणां बालव्यजनानां कलापेन समूहेन विधुतः सञ्चालितः तेन तादृशेन, पटवासपांशुना पिष्टातकचूर्णेन आलिङ्ग्यमान इव आलिष्यमाण इव, अन्योन्यसंसृष्टत्वादित्यभिप्रायः ।
प्रोत्साहेति । नरपतीनां राज्ञां शेखरसहस्रात् शिरोवेष्टनसहस्रनिवहाद् परिच्युतैः स्खलितैः कुसुमकेशररजोभिः पुष्पकिञ्जल्कधूलिभिः प्रोत्साह्यमानः प्रसर्तुं प्रकृष्टसुयोगं नीयमान इव, तेषामपि प्रसारणेन पश्चात्प्रसारितत्वादित्याशयः ।
इह 'मुद्रयन्निव' इत्यारभ्य 'प्रोत्साह्यमान इव' इत्यन्तं यावत् क्रियोत्प्रेक्षाऽलङ्कारः । 'अभ्यर्थ्यमान इव, तुरगमुखे'त्यादौ तु निरङ्गरूपकसङ्कीर्णा क्रियोत्प्रेक्षेति बोध्यम् ।
उत्पातेति । उत्पातराहुः अकालोत्पातः जनानामशुभपातद्योतकः सैंहिकेय इव, अकाण्डे एव अकाल एव दिवसकरमण्डलं सूर्य्यबिम्बं पिबन् आच्छादयन् प्रसभम् । इह पूर्णोपमा ।
नृपेति । नृपाणां राज्ञां प्रस्थाने प्रयाणसमये ये मङ्गलप्रतिसराः माङ्गलिककरसूत्राणि त एव वलयानि कटकाः तेषां मालिकासु पङ्क्तिषु, गोरोचनाचूर्णायमानः गोरोचनाधूलिवद् व्यवहरन् सर्व्वतो-ऽभ्यर्च्यमान इत्यर्थः ।
इह 'गोरोचनाचूर्णायमान इव' इत्यत्र व्यङ्ग्योपमा ।
क्रकचेति-क्रकचेन करपत्रेण कृतः छेदनसमये विहितो यः चन्दनक्षोदः मलयजवृक्षचूर्णः तद्वत् धूसरः, रेणुः भूमिरजः । अन्वयस्तूक्त एव । लुप्तोपमा ।
अपरिमाणेति । अपि च अपरिमाणम् अगणितं यद् बलं सैन्यं तस्य सङ्घट्टेन पदसम्मर्द्देन समुपचीयमानो वर्द्धमानः, अत एव अशेषं समग्रं विश्वं संसारं शनैः शनैः मन्दं मन्दम्, संहरन्निव व्यापनेन सङ्कोचयन्निव, अकाले असमये यत् कालं श्यामवर्णं मेघपटलं सम्रवृन्दं तद्वत् मेदुरो निबिडः, स रेणुरिति शेषः, विस्तारं विशालम् उपगन्तुं प्राप्तुम् आरेभे प्रारम्भं चकार ।
इह 'संहरन्निव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा, 'अकालकालमेघपटलमेदुर' इत्यत्र लुप्तोपमा, अनयोश्चाङ्गाङ्गिभावप्रसरः ।
तेनेति । अपि चेति शेषः । तेन रजसा 'रिपुबलमगलध्वज' इति सम्बन्धः । अग्रेतनस्य 'रजसा' इत्यस्य तृतीयेकवचनान्तानि पदानि विशेषणानि योज्यानि । उपचीयमाना वर्द्धमाना बहुला विपुला मूर्त्तिः शरीरं यस्य तेन तादृशेन । अत एव दिग्विजयस्य दिगात्मसात्करणस्य मङ्गलध्वजेन माङ्गलिकपताकादण्डस्वरूपेण, तद्बुद्ध्योत्थानादित्याशयः । रिपुक्लान्त्येव शत्रुगोत्राण्येव कमलानि पङ्कजानि तेषां प्रलये
आलिङ्गन करता था और राजाओंके हजारों मुकुटों में से गिरी फूलों की रज देखकर मानो उसे उठने के लिए उत्साहित करती थी; अशुभसूचक राहु के समान असमय में ही सूर्यमण्डल को ग्रास करती थी; वह राजाओं के यात्रा करने के समय हाथ में बाँधे गए मङ्गलसूत्रों और हारों पर गोरोचन के चूरे के समान दीखती थी और वह आरी से काटे गए चन्दन के वृक्ष में से नीचे गिरे हुए (बुरादे) के समान धूसरवर्ण होकर उड़ने लगी। अकालोद्गत कृष्णवर्ण मेघसमूह के समान घनीभूत हो वह असंख्य सेनाओं के पद-संघर्ष से वृद्धि पाकर धीरे-धीरे समग्र भूमण्डल को ही मानो संहार करती हुई क्रम से फैलने लगी।
इस प्रकार उस धूल का समूह जो क्रमशः बढ़कर बहुत विशाल हो गया था, वह दिग्विजय माङ्गलिक
१. ०विधुतेन। २. प्रक्षाल्यमानः, प्रोत्साह्यमानः । ३. ०सङ्घट्टवलद् । ४. ०प्रतिसरमालिकासु ।