कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
तारापीड चरित, चन्द्रापीड जन्म व विद्याभ्यास
२०८ ] [ कथायाम्-
कादम्बरी-
गोकुलेषु वृद्धगोपवनिताकृतमङ्गलानां¹ लक्षणसम्पन्नानां गवामधः सस्नौ । प्रतिदिवसमुत्थाय² सर्व्वरत्नोपेतानि हैमानि तिलपात्राणि ब्राह्मणेभ्यो ददौ । महानरेन्द्र-लिखित-मण्डल-मध्य-वर्त्तिनी विविध-वलिदानान्दित-दिग्देवतानि बहुले³-चतुर्दशीनिशासु चतुष्पथे⁴ स्नानमङ्ग-लानि⁵ भेजे । सिद्धायतनानि कृत-विविध-देवतोपयाचितानि⁶ सिषेवे । दर्शितप्रत्ययानि⁷ सन्निहितमातृका⁸-भवनानि जगाम । प्रसिद्धेषु नागकुलह्रदेषु ममज्ज । अश्वत्थप्रभृतीनुपपा-
गोकुलेषु व्रजेषु, वृद्धाभिः परिणतवयोभिः गोपवनिताभिः वल्लवस्त्रीभिः कृतानि विहितानि मङ्ग-लानि सिन्दूरचन्दनस्रग्गंर्गादिरूपाणि यासां तासां तादृशीनां लक्षणसम्पन्नानां समस्तश्यामवर्णादिसुल-क्षणानां गवां धेनूनाम अधः अधोभागे सस्नौ स्नानं कृतवती ।
प्रतीति । प्रतिदिवसं प्रतिदिनम् उत्थाय उत्थानं विधाय सर्व्वरत्नैः समस्तरत्नभिः उपेतानि युक्तानि हैमानि कनकभयानि तिलपात्राणि ब्राह्मणेभ्यो विप्रेभ्यो ददौ दत्तवती ।
महेति । महानरेन्द्रैः प्रधानभूतः भूतोपचारकर्त्ता मान्त्रिकः तेन लिखितं चिह्नितं यत् मण्डलं वर्त्तुरेखा तस्य मध्यवर्त्तिनी तदन्तःस्थायिनी सती, बहुलपक्षस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दशीनिशासु भूतरात्रिषु चतुर्णां पथां समाहारः सम्मेलनस्थानमिति चतुष्पथं तस्मिन् तथोक्ते, विविधानाम् अनेकप्रकाराणां वली-नाम् उपहाराणां दानेन आनन्दिताः प्रमोदं प्राप्ताः दिग्देवता दिक्पाला येषु तादृशानि, स्नानमङ्गलानि स्नानरूपाणि स्वस्तिकानि भेजे कृतवती ।
सिद्धेति । कृतानि विहितानि दत्तानीत्यर्थः, विविधानि नानाप्रकाराणि देवताभ्य उपयाचितानि 'दीयते यत्तु देवेभ्यो मनोरथज्यस्य सिद्धये । उपयाचितकं दिव्यं दोहदं तद्विदुर्बुधाः ॥' इत्यादिलक्षितानि अर्थात् 'यदि मे तनयप्राप्तिः स्यात्तदा पुनरप्येवमेव समर्पयेयम्' इति स्वीकारपूर्वकोपहाराः येषु तानि तादृशानि सिद्धायतनानि योगिस्थानानि सिषेवे प्रेमपूर्वकमवलम्बितवती ।
दर्शिताति । दर्शितो मातृकाभिरेव संसारे प्रकटितः प्रत्ययः मनोरथफलदानेन विश्वासो येषु तानि तादृशानि, सन्निहितानि निकटवर्त्तीनि मातृकाणां
'ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री वाराही वैष्णवी तथा । कौमारीत्यपि चामुण्डा चर्चिकेत्यष्टमातरः ॥'
इत्युक्तपरिगणितानां भवनानि गृहाणि जगाम गतवती ।
प्रसिद्धेष्विति । प्रसिद्धेषु स्नानेन वन्ध्याया अपि सुतोत्पादकतया प्रथितेषु नागकुलस्य ह्रदेषु सर्पाणां निकेतनीभूतखातेषु ममज्ज सशिरःस्नानं विहितवती ।
अश्वत्थेति । अश्वत्थः पिप्पलः प्रभृतिः आदौ येषां तान् तादृशान् महावृक्षान् विशालपुष्पहीनतरून् उपपादिता विहिता पूजा सपर्या येषां तान्, कृतं प्रदक्षिणं यया सा तादृशी ववन्दे नमश्चक्रे ।
गोपियोंसे किए हुए सिन्दूर, चन्दन और कुङ्कुम-माल्यादि चिह्नसे भूषित सुलक्षणी गायोंके नीचे बैठकर, पवित्र जल-परिपूर्ण, नानाविध पुष्प और फलसंयुक्त, आम्र एवं वट प्रभृति क्षीरिवृक्षके पल्लवसे युक्त तथा सब रत्नोंसे परिपूर्ण सुवर्ण के कलशोंके जलसे वह स्नान करती थी । प्रतिदिन शयनसे उठकर, नानाविध रत्नोंके साथ सुवर्णके तिलपात्रोंको लेकर ब्राह्मणोंको दान देती थी । कृष्णपक्षकी चतुर्दशी रात्रिमें चौराहों पर जाकर, बड़े-बड़े भूतवैद्यों (ओझाओं) द्वारा बनाये हुए जादूके घेरोंके बीचमें बैठकर, अनेक प्रकारके बलिदानसे दिक्पालोंको सन्तुष्ट करके, माङ्गलिक स्नान करती थी । 'मुझे यदि पुत्र होगा, तो फिरसे इसी प्रकार बलिदान करूँगी' इस प्रकार मन्नते करके देवताओंको नानाविध उपहार-प्रदानपूर्वक भक्तिपूर्ण चित्तसे सिद्धमन्दिरोंकी सेवा करती थी । जिन देवियोंने अपने भक्तोंको अभीष्ट फल प्रदान कर जिन्हें विश्वास उत्पन्न कर दिया था, समीपवर्त्ती उन सभी माक्षीप्रभृति देवियोंके मन्दिरोंमें जाती थी । नागकुलके प्रसिद्ध सरोवरोंमें स्नान करती थी । पीपल आदि महावनस्पतियों की पूजा और दक्षिणा करके उनको नमस्कार करती थी । स्नान करनेके बाद, अपनेसे ही चाँदी के पात्रमें, चावलके
१. ०मङ्गला । २, उत्थायोत्थाय । ३. बहुलपक्ष० । ४. चतुष्पथेषु । ५. सपन० । ६. कृतविचित्र०, कृतविविधदैवतोप० । ७. प्रत्यादेशानि । ८. सन्निधानमातृका०, सन्निहितमातृका० ।
सुतप्राप्त्यर्थंराजन्यव्यवहार०-११ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २०१
दितपूजान्महावनस्पतीन् कृतप्रदक्षिणो ववन्दे । दोलायमान-वलयेन^१ पाणियुगलेन स्नाता^२ स्वयमखण्डसिक्थ-सम्पादितं^३ रजतपात्र^४-परिगृहीतं वायसेभ्यो दध्योदन-बलिमदात् । अपरिमित-कुसुम-धूपविलेपापूप-^५ पलल-पायस-लाज-^६ कलितामहरहन्म्रादेवी^७-सपर्यामाततान । स्वयमुपहृत-^८पिण्डपात्रान् भक्तिप्रवणेन मनसा सिद्धादेशांन्नग्नक्षपणकान् पप्रच्छ । विप्रश्निकादेशवचनानि बहु मेने । निमित्तज्ञानुपचचार । शकुनज्ञानविदामोदरमदर्शयत् । अनेकवृद्ध-परम्परासमागतान^९ रहस्यानि चकार^१०। दर्शनागतद्विजगणान्^११ आत्मजदर्शनोत्सुका वेदश्रुती-
दोलायेति । स्नाता कृतस्नाना सती, स्वयं स्वेनैव, दोलायमाने चञ्चले वलये कटके यस्य तेन तादृशेन, अखण्डैः अत्रुटितैः सिक्थैः धान्यकणैः सम्पादितं निष्पादितम्, रजतपात्रपरिगृहीतं रौप्यभाजनान्तं दध्योदनवलिं दधियुक्तान्नरूपमुपहारं वायसेभ्यः काकेभ्यः अदात् दत्तवती ।
अपरीति । अहरहः प्रत्यहम्, अपरिमितैः अगणितैः कुसुमैः पुष्पैः धूपैः गन्धपिशाचिकाभिः, विलेपैः चन्दनादिविलेपनद्रव्यैः, अपूपैः पिष्टकैः, पललैः पिष्टतिलयोजितान्नैर्मासैर्वा, पायसैः परमान्नैः, लाजैः धानाभिश्च कलितां सम्पादिताम्, अम्बादेव्या भगवत्याः श्रीदुर्गादेवतायाः सपर्यां पूजाम् आततान विहितवती ।
स्वयमिति । भक्तिप्रवणेन प्रेमतत्परेण मनसा चित्तेन, स्वयं स्वेनैव, उपहृतानि उपढौकितानि पिण्डपात्राणि अन्नभाजनानि येभ्यस्तान् तादृशान्, सिद्धाः सत्या आदेशाः आज्ञावचनानि येषां तान् तादृशान्, नग्नक्षपणकान् दिगम्बरान् बौद्धविशेषान्, पप्रच्छ 'तनयो मे स्यान्न वा' इत्यप्राक्षीत्, 'त्वरितमेव तनयस्ते स्यात्' इति यद्यमी कथयेयुस्तदाऽमीषां सिद्धादेशतया मनोरथसिद्धिर्भवेदित्यभिप्रायेणेति भावः ।
विप्रेति । विप्रश्निकानां शुभाशुभप्रकाशिकानां योषिताम् आदेशवचनानि आज्ञावचनानि बहु मेने आदरविशेषेण स्वीचकार । 'विप्रश्निका त्वैक्षिणिका दैवज्ञा' इत्यमरः ।
निमित्तेति । निमित्तानि शुभाशुभबोधकानि नेत्रस्पन्दनानि जानन्ति ये ते तादृशाः तान्, उपचचार तदन्तिके ययौ, तज्ज्ञानार्थमित्याशयः ।
शकुनेति । शकुनज्ञानं वसन्तराजीयप्रभृतिपक्षिव्यापारावलोकनेन शुभाशुभनिश्चायकं शास्त्रं विदन्ति जानन्ति ये तेषां तादृशानाम्, आदरम् अधिकसत्कारम् अदर्शयत् दर्शितवती । पक्षिव्यापारावलोकनेन तेभ्योऽपि शुभाशुभावगमार्थमित्याशयः ।
अनेकेति । अनेकवृद्धानां नानाविधस्थविराणां परम्परा परिपाटी तस्यां समागतानि सम्प्राप्तानि रहस्यानि गुह्यमन्त्रसाधनादीनि चकार कृतवती ।
दर्शनेति । आत्मजदर्शनोत्सुका सुतावलोकनायोत्कण्ठिता, दर्शनाय स्वप्रत्यक्षावलोकनाय आगताः प्राप्ताः ये द्विजगणा विप्रवृन्द्वानि तान् तादृशान्, वेदानां श्रूयन्त इति श्रुतयः स्पष्टोच्चारणानि ता अकारयद् कारयामास ।
बिना टूटे दानोंसे बनाये गये दधि-मिश्रित भात की बलि रखकर कौओंको देती थी, उस समय उसके मणिमय कङ्कणवाले दोनों हाथ हिल रहे थे । प्रतिदिन अपरिमित पुष्प, धूप, अनुलेपन, अपूप (मालपुए), मांस, पायस (खीर) और जौके धान लेकर दुर्गादेवीकी पूजा करती थी । अपने से ही भोजन भरे पात्र भेंट करके सत्यवादी नङ्गे बौद्ध संन्यासियोंसे श्रद्धापूर्वक प्रश्न करती थी (कि मुझे पुत्र होगा या नहीं ?)। दैवज्ञस्त्रियोंके आदेशके वचनपर विशेष आस्था रखती थी । चक्षुःस्पन्दनादि शुभाशुभ लक्षण जाननेवालोंके पास जाती थी । शकुनशास्त्र जाननेवालोंके प्रति आदर दिखाती थी। अनेक वृद्धोंके परम्परागत प्रचलित मन्त्रशास्त्रके रहस्योंको अङ्गीकार करती थी । पुत्र-प्राप्तिके लिए उत्कण्ठित होकर, दर्शनके लिये आये हुए ब्राह्मणोंके द्वारा वेदपाठ कराती थी ।
^.... १. ^०००मन्वितयेन । ^२. कृतस्नाना । ^३. अखण्डितसिक्थकुसुम००० । ^४. रजतपात्रे । ^५. अनरिमितधूपविलेपां । ^६. पायसबलिम्, पायसवलिलाज००० । ^७. ^०००ज्येष्ठादेवी००० । ^८. उपाहित०००, वन्दूनं । ^९. आगमागतानि, गतानि । ^१०. अङ्गीचकार, अङ्गीकरोति स्म । ^११. दर्शनागतं द्विजगने । :
१३ का०
२०२ कादम्बरी- [ कथामुख-
रकारयत् । अनवरत-वाच्यमानाः पुण्यकथाः शुश्राव । गोरोचना-लिखित-भूर्जपत्रगर्भान् मन्त्रकरण्डकान् उवाह । रक्षाप्रतिसरोपेतानि ओषधिसूत्राणि बबन्ध । परिजनोऽपि चास्याः सततमुपश्रुत्यै निर्जगाम, तन्निमित्तानि च जग्राह, शिवान्यो मांसबलिपिण्डमनुदिनं निश्युत्ससर्ज, स्वप्नदर्शनाश्चार्य्यानाचार्य्याणामाचचक्षे, चत्वरेषु शिवावलिन् उपहार ।
एवं गच्छति काले कदाचिद्राजा क्षीणभूयिष्ठायां रजन्यामल्पावशेष-पाण्डुतारेके जरत्पारावत-पक्षधूसरे नभसि स्वप्ने सौधशिखरे स्थिताया विलासवत्याः करिण्या इव विसयलय मानने सकलकलापूर्ण मण्डलं शशिनं प्रविशन्तम् अद्राक्षीत् । प्रबुद्धश्चोत्थाय हर्ष-
अनवरतेति । अनवरतं निरन्तरं वाच्यमानाः कथ्यमानाः पुण्यकथाः पवित्रकथाः श्रीकृष्णचरिताद्यङ्गवार्त्तादिका इत्यर्थः, शुश्राव श्रुतवती ।
गोरोचनेति । गोरोचनया लिखितं लिपीकृतं भूर्जपत्रं गर्भे मध्ये येषां तान् तादृशान् मन्त्रकरण्डकान् मल्लिकादिनान्तर्र्गहितपिण्डिकान् उवाह दधे ।
रक्षेति । रक्षाप्रतिसरेण रक्षार्थकृङ्कणेन उपेतानि सहितानि, ओषधिसूत्राणि गर्भजननौपयिकोपधिसहितसूत्राणि बबन्ध बन्धनं कृतवती करे इति शेषः । 'मा वधूभवने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः, 'भवेत्प्रतिसरो मन्त्रभेदे माल्ये च कङ्कणे' इति मेदिनी ।
परीति । अस्या विलासवत्याः परिजनोऽपि परिवारजनोऽपि सततं निरन्तरम् उपश्रुत्यै दैवप्रश्नाय दैवं मनुष्यादिद्वारा कीदृशं वचनं श्रावयतीति जिज्ञासायै निर्जगाम निर्ययौ । तन्निमित्तानि ज्योतिर्विद्भिः शुभाशुभलक्षणवाक्यानि जग्राह प्रयत्नेनाग्रहीत् विलासवल्यै कथयितुमित्याशयः । अनुदिनं प्रत्यहं मांसवलिपिण्डं पल्लवल्पमुपहारं शिवान्यैः शृगालीभ्यः निशि रात्रौ उत्ससर्ज उत्सृष्टवती । स्वप्नदर्शनाश्चार्याणि स्वप्नालोकनकुतूहलानि आचार्याणां दैवज्ञगुरूणां (निकटे) आचचक्षे उक्तवती । चत्वरेषु भवनप्राङ्गणेषु, शिवाभ्यो बलिम् उपहारम् उपजहार दत्तवती । अयमुपहारस्तु दिन इति प्राक्तनेन सह पौनरुक्त्यं नेति विभावनीयम् ।
एवमिति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण काले समये गच्छति व्रजति, सति, कदाचिद् कस्मिंश्चित् समये स्वप्ने राजा, क्षीणभूयिष्ठायां समाप्तप्रायायां रजन्यां रात्रौ नभसि गगने अल्पावशेषपाण्डुतारेके स्वल्पावशिष्टश्वेतनक्षत्रे, जरतः स्थविरस्य पारावतस्य कपोतस्य पक्षवद् वाजवद् धूसरे धूम्रवर्णे च सति । सौधशिखरस्थितायाः प्रासादोपर्युपविष्टाद्या विलासवत्याः आनने वदने, करिण्या गजपत्न्याः आनने विसवलयमिव, मृणालमण्डलमित्र, सकलाभिः समस्ताभिः कलाभिः षोडशरूपाभिः पूर्ण पूरितं मण्डलं विम्वं यस्य तं तादृशम्, शशिनं चन्द्रं प्रविशन्तम् अन्तःप्रवेशमानम् अद्राक्षीद् ददर्श ।
इहाद्ये 'जरत्पारावतपक्षधूसरे' इत्यत्र 'विसवलयमिव' इत्यत्र च श्रौतीपुपमा, उभयोर्मिंथोऽनपेक्षतया विद्यमानत्वात्संसृष्टिः ।
प्रबुद्ध इति । प्रबुद्धो विगतनिद्रः सन् उत्थाय शयनादुत्थानं विधाय हर्षेण प्रमोदेन यो विकासः
रात जिनका प्रचार था ऐसा श्रीकृष्णजन्मनादि पवित्र कथाओंको कथावाचकोंके समीप जाकर सुनती थी । गोरोचन-द्वारा लिखित भोजपत्र पर मन्त्रोंसे युक्त डब्बों (गण्डोंका) पहनती थी । हाथमें रक्षाकङ्कण और औषधयुक्त सूत्र बाँधती थी । उसके परिजन भी दैवज्ञके निकट शुभाशुभ वाक्य सुननेके लिए बाहर जाते थे, एवं यत्नपूर्वक उन लोगोंके वाक्य विलासवतीको कहनेके लिए सुनते थे । वे प्रतिदिन रात्रिमें गोदड़ोंको मांसके बलिपिण्ड देते थे, स्वप्नमें देखे हुए आश्चर्यको ब्रह्माचार्योस कहते थे और गृहप्राङ्गणमें (अथवा चौराहों पर ) दिनमें भी गोदड़ोंके लिए बलि देते थे ।
इस प्रकार कुछ दिन बीतने पर एक दिन, जब रात अधिकांश रूपसे बीत गई थी, आकाश भी वृद्ध कबूतरके पङ्खके समान धूसर वर्ण हो गया था, एवं नक्षत्रगण (तारे) भी, पाण्डुवर्ण होकर थोड़े-थोड़े और मन्द-मन्द दीखते थे तब राजाने स्वप्नमें देखा कि-हथिनीके मुखमें मृणालमण्डलके समान, महलोंके शिखरपर शयन करती हुई विलासवतीके मुखमण्डलमें समस्त कलाओंसे परिपूर्ण चन्द्रमण्डल प्रवेश कर रहा है । राजाने शीघ्र वहीं
१. अनवरतं । २. पुण्याः कथाः । ३. मन्त्रगण्डकान्, मन्त्रदण्डकान् । ४. रक्षाप्रतिसरोपेतानि । ५. औषधिसूत्राणि, ओषधीसूत्राणि । ६. समुत्ससर्ज । ७. शिवावलि । ८. दहद । ९. मूलरेव......। १०. जरत्पारावतपक्षधूसरे । ११. स्थितायास्तदभिशखर......। १२. विसवलयम्, विसकिसलयम् । १३. ......परिपूर्ण । १४. विशन्तम् ।
स्वप्नविषयवर्णनम्-१२ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २०३
विकास-स्फीततरेण चक्षुषा धवलीकृतवासभवनस्तस्मिन्नेव क्षणे सबहुमानं शुकनासमाहूय तं१ स्वप्नमकथयत् ।
समुपजातहर्षः स तं प्रत्युवाच—'देव ! सम्प्रन्नाः सुचिरादस्माकं प्रजानाञ्च मनोरथाः । कतिपयैरेवाहोभिरसंशयमनुभविष्यति स्वामी सुतमुखकमलावलोकनसुखम् । अद्य खलु मयापि निशि स्वप्ने धौतधवल-वाससा शान्तमूर्त्तिना दिव्याकृतिना द्विजेन विकचं५ चन्द्र-कलावदात-दलशतम्, आलोलकेसरसहस्रजटालम्, मकरन्द-विन्दु-सन्दोहवर्षि-७ पुण्डरीकमुत्सङ्गे देव्या मनोरमाया निहितं दृष्टम् । आवेदयन्ति हि प्रत्यासन्नमानन्दमप्रजातानि८ शुभानि निमित्तानि । किञ्च९ अन्यदानन्दकारणमतो भविष्यन्ति१० । अवितथफला हि१२
उन्मीलनं तेन स्फीततरम् अत्यन्तं प्रसृतं तेन तादृशेन, चक्षुषा नयनेन धवलीकृतं शुभ्रीकृतं वासभवनं निवासगृहं येन स तादृशः, तस्मिन्नेव क्षणे समये सबहुमानं सादरं शुकनासं प्रधानसचिवम् आहूय आह्वानं कृत्वा आकारयित्वेत्यर्थः । तं स्वप्नं निशादृष्टम् अकथयत् कथितवान् ।
समुपेति । समुपजातः समुत्पन्नो हर्षः आनन्दो यस्य स तादृशः, स शुकनासः तं भूपतिं प्रत्युवाच प्रत्यब्रवीत्—देव राजन् ! सुचिरात् अतिचिरसमयेन अस्माकं सचिवादिवर्गाणां प्रजानां जनानां च मनोरथाः अभिलषितानि सम्पन्नाः सफला जाताः । कतिपयैरेव अल्पैरेव अहोभिः वासरैः असन्देहं निःसंशयं स्वामी प्रभुर्भवान् सुतमुखकमलस्य तनयवदनपद्मस्य अवलोकनेन वीक्षणेन सुखम् आनन्दम् अनुभविष्यति अनुभवविषयीकरिष्यति । खलु निश्चयेन, अद्य निशि अस्यां रात्रावेव, धौतं क्षालितम् अतएव धवलं शुभ्रं वासो वस्त्रं यस्य तेन तादृशेन, दिव्या रमणीया आकृतिः स्वरूपं यस्य तेन तादृशेन, द्विजेन अनिर्दिष्टनाम्ना केनचिद् विप्रेण । विकचं विकसितं चन्द्रकलावत् शशिकलावत् अवदातं शुभ्रं दलानां पत्राणां शतं समूहो यस्य तत्तादृशम्, आलोलेन चपलेन केसरसहस्रेण किञ्जल्कवृन्देन जटालं जटिलं तथाविधकिञ्जल्करूपजटायुक्तमित्यर्थः । 'प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम्' इत्यनेनेन मत्वर्थे लच् प्रत्ययः । मकरन्दविन्दूनां पुष्परसकणानां संदोहं समूहं वर्षतीति तत्तादृशम्, 'पुण्डरीकं सिताम्भोजम्', देव्या मनोरमायाः तन्नामिकायाः स्वपत्न्याः उत्सङ्गे क्रोडे निहितं स्थापितम् इति मया शुकनासेनापि स्वप्ने दृष्टम् अवलोकितम् इति सम्बन्धः । इह चन्द्रकलावदातेत्यत्र लुप्तोपमा ।
आवेदयन्तीति । अग्रे पूर्वं जातानि उत्पन्नानि शुभानि शिवानि निमित्तानि स्वरूपाणि प्रत्यासन्नं निकटभाविनम् आनन्दं प्रमोदम् आवेदयन्ति प्रकटयन्ति ।
किञ्चेति । अतः सुताननदर्शनानन्दाद् अन्यत् आनन्दकारणं प्रमोदहेतुः किं भविष्यति न किमपीत्यर्थः । ननु केवलस्वप्नावलोकनेनैव कथमेवंविधानन्दहेतुरित्यत आह—अवितथफलेति । हि यस्मात्, प्रायः आधिक्येन निशावसानसमयदृष्टाः रात्रिशेषसमयावलोकिताः स्वप्नाः अवितथं सत्यम् अवश्यम्भावि फलं येषां ते तादृशाः भवन्ति सम्पद्यन्ते ।
दिन-समय जाग शय्यासे उठकर, हर्षसे प्रफुल्लित नेत्रके आलोकसे शयनागारको धवलवर्ण कर, उस समयमें ही आदरके साथ मन्त्री शुकनासको बुलाकर उस स्वप्नका वृत्तान्त कहा ।
शुकनासने भी अत्यन्त प्रसन्न होकर उत्तर दिया—'महाराज ! बहुत कालके बाद हम लोगोंका और प्रजावर्गका मनोरथ पूर्ण हुआ है, क्योंकि थोड़े दिनके मध्यमें ही आप निःसन्देह पुत्रके मुख-कमल-दर्शनका सुख अनुभव करेंगे । मैने भी आज रातको स्वप्नमें देखा है कि-धुले हुए श्वेतवर्ण-वस्त्र पहननेवाला, शान्तिमूर्त्ति-सुन्दराकृति एक ब्राह्मणने, प्रकाशित चन्द्रकलाके समान श्वेतवर्ण, सौ पंखुड़ियोंसे युक्त, जटाके समान चञ्चल केसरसमूह-समन्वित एवं प्रचुर मधुविन्दुवर्षी खिला हुआ एक सफेद कमल, मनोरमा देवीकी गोदमें रक्खा है । पहले ही दिखाई देनेवाले शुभ लक्षण निकट आनेवाली किसी विशेष आनन्दकी सूचना करते हैं । इसकी अपेक्षा
१. शुकनासं समाहूय स्वप्नम् । समाहूय शुकनासाय तम् । २. असन्देहं । ३. धौतसकल..., धौतसकलधवल... । ४. प्रशान्तमूर्त्तिना । ५. विकचं चन्द्र... । ६. जटालमकरन्द..., जटिलमकरन्द... । ७. विन्दुसीकरवर्षि । ८. अग्रेजातानि, आनन्दपातानि, अग्रेपातानि, अग्रपातीनि । ९. शुभंनिमित्तानि । १०. किं वान्यद् प्रियतरं परमानन्द, अधिकानन्द... । ११. विद्यते । १२. च ।
| २०४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
प्रायोनिशावसानसमयदृष्टाः भवन्ति स्वप्नाः। सर्वथा नचिरेणैव मान्धातारमिव धौरेयं राजर्षीणां भुवनआनन्दहेतुमात्मजं जनयिष्यति देवी। शरत्कालकमलिनीव अभिनवकमलोद्गमेन गन्धगजमाह्लादयिष्यति देवम्। यनेयं दिग्गजमदलेखेवाविच्छिन्नसन्ताना क्षितिभारधारगोचिता भविष्यति कुलसन्ततिः स्वामिनः' इत्येवमभिदधानमेव तं करेण गृहीत्वा नरेन्द्रः प्रविश्याभ्यन्तरमुभाभ्यामपि ताभ्यां स्वप्नाभ्यां विलासवतीमानन्दयाञ्चकार।
कतिपयदिवासापगमे च देवताप्रसादात् सरसीमिव प्रतिमाशशी विवेश गर्भो विलासवतीम्। येन च नन्दनवनराजिरिव पारिजातेन, मधुसूदनवक्षःस्थलीव कौस्तुभमणिना सा
अत एव कथयति—सर्वथेति। सर्वथा सर्वप्रकारेण नचिरेणैव स्वल्पसमयेनैव देवी विलासवती, मान्धातारं युवनाश्वसुतं सूर्यकुलस्य नृपविशेषमिव, राजर्षीणां नृपश्रेष्ठानां मध्ये धौरेयं धुरन्धरं श्रेष्ठं भुवनानन्दहेतुं जगत्प्रमोदकारणम् आत्मजं पुत्रं जनयिष्यति प्रसविष्यति। नचिरेणेत्यत्र नञो 'नैकधा' इत्यादिवत् प्रकृतिभावेन लोपो नेति विभावनीयम्।
शरदिति। शरत्कालस्य घनात्ययसमयस्य कमलिनी पद्मिनी, अभिनवानां नूतनानां कमलानां पङ्कजानाम्, उद्गमेन उत्पादनेन गन्धगजं पूर्वप्रतिपादितस्वरूपमुत्तमकरिणमिव, देवी अभिनवाया नूतनायाः कमलायाः पद्मायाः सुतसम्पद् इत्यर्थः। उद्गमेन जननेन देवं भवन्तम् आह्लादयिष्यति आनन्दयिष्यति।
येनेति। येन कारणेन, इयं जायमाना, स्वामिनो भवतः कुलस्य अन्वयस्य सन्ततिः सुतरूपः सन्तानः दिग्गजस्य ऐरावतादिप्रसिद्धहस्तिनः मदलेखा दानजलधारा इव अविच्छिन्नो विच्छेदमनुपगतः सन्तानो वंशः पुत्रपौत्रादिरूपः प्रवाहश्च यस्याः सा तथोक्ता सती, क्षितिभारस्य भूभारस्य धारणे वहने उचिता योग्या समर्था भविष्यति, इत्येवं पूर्वोक्तरूपम् अभिदधानं कथयन्तमेव तं शुकनासं करेण गृहीत्वा हस्तेनादाय नरेन्द्रो राजा अभ्यन्तरम् अन्तःपुरं प्रविश्य प्रवेशं विधाय ताभ्यामुभाभ्यामपि स्वप्नाभ्यां स्वप्नद्वयसमाचारप्रतिपादनेनेत्यर्थः। विलासवतीं राजमहिषीम् आनन्दयाञ्चकार आह्लादयाञ्चकार।
'कतीति। कतिपयदिवासापगमे च कियदिनातिक्रमे च सति देवताप्रसादात् देवतानुग्रहात् प्रतिमाशशी प्रतिबिम्बभूतश्चन्द्रः सरसीं सरोवरमिव, गर्भो भ्रूणो विलासवतीं राजमहिष्या उदरमित्यर्थः। विवेश प्रविष्टो बभूव। यथा प्रतिमाशशी सरोवरं विशति तथा विलासवर्ती गर्भो विवेश इति सरलार्थः, एवञ्च कालभेदादुपमागतो भग्नप्रक्रमतादोषो नेति विचारणीयम्।
इह 'मान्धातारमिव' 'गन्धगजमिव' 'दिग्गजमदलेखेव' 'सरसीमिव' इत्येतेषूपमालङ्कारो ज्ञेयः।
येनेति। येन च गर्भेण, पारिजातेन कल्पपादपेन नन्दनवनराजिरिव इन्द्रकाननपङ्क्तिरिव, कौस्तुभमणिना प्रसिद्धेन तदाख्यमणिना मधुसूदनस्य श्रीविष्णोः वक्षःस्थलीव भुजान्तरस्थलीव सा
आनन्दका विषय और क्या है?, रात्रिशेषमें जो स्वप्न दीख पड़ता है, उसका फल प्रायः सत्य ही होकर रहता है। इसलिए महारानी विलासवती, अचिरकाल-मध्यमें ही निश्चय मान्धाताके समान राजर्षियोंके मध्यमें श्रेष्ठ संसारके आनन्दका कारण पुत्र उत्पन्न करेगी। शरद् ऋतुकी कमलिनी जिस प्रकार अभिनव कमल उत्पन्न कर गन्धगजको आह्लादित करती है, उसी प्रकार विलासवती भी अभिनव पुत्र-सम्पत्तिको उत्पन्न कर आपको आह्लादित करेगी। जिस कारणसे, दिग्गजकी मदजलरेखा जिस प्रकार धारा-प्रवाहसे बहती हुई रहती है, उसी प्रकार आपका यह पुत्र सन्तान-धारा प्रवाहसे कुलकी रक्षा कर पृथिवीका भार वहन करनेमें समर्थ होगा' इस प्रकार बोलते हुए शुकनासके हाथको राजा अपने हाथसे पकड़कर अन्तःपुर (हवेली) में प्रवेश कर उन दोनों स्वप्नोंका वृत्तान्त कहकर उसने विलासवतीको आनन्दित किया।
उसके बाद थोड़े ही दिन व्यतीत होनेपर देवताओंके अनुग्रहसे सरोवर-मध्यमें चन्द्रप्रतिबिम्बके समान गर्भने, विलासवतीके उदरमें प्रवेश किया। पारिजातवृक्ष द्वारा नन्दनवनश्रेणीके समान एवं कौस्तुभमणिद्वारा
१ समये दृष्टाः। १. नचिरेण, अचिरेण। ३. सर्वराजर्षीणां। ४. शरत्कमलिनीव। ५. विनोदयाञ्चकार। ६. येन नन्दनराजिरिव।
विलासवतीगर्भधारणवर्ण०-१३ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २०५
सुतरामराजत,¹ दर्पणश्रीरिव च² गर्भच्छलेन संक्रान्तमवनिपालप्रतिविम्बमुवाह, शनैः शनैश्च³ प्रतिदिनम्⁴ उपचीयमानगर्भा⁵ निर्भर-परिपोत-सागर-सलिल-भर-मन्थरेव मेघमाला मन्दं मन्दं सञ्चचार । मुहुर्मुहुरनुबद्धजृम्भिकम्⁶ आजिह्मितलोचनं⁷ सालसं निशश्वास⁸ । तथाव-स्थाञ्च तामनभिनन्दितपानभोजनां⁹ प्रावृषमिव श्यामायमान-पयोधरमुखीं केतकीमिव गर्भ-पाण्डुराम्¹⁰ आलोक्येङ्गित-कुशलः परिजनः¹¹ विज्ञातवान् ।
विलासवती सुतराम् अत्यन्तम् अराजत अशोभत । इहाप्युक्तभग्नप्रक्रमत्वदोषो दर्शितदिशैव निरसनीयः। एवञ्च यथा कल्पपादपेन नन्दनवनम्, कौस्तुभमणिना हरेर्वक्षःस्थलं शोभते तथैव गर्भेणेत्यमित्यर्थः । दर्पणश्रीः आदर्शालक्ष्मीरिव गर्भच्छलेन भ्रूणव्याजेन सङ्क्रान्तम् स्वस्मिन् पतितम् अवनिपालस्य भूपतेः तारापीडस्य प्रतिविम्बं प्रतिरूपम् उवाह दधार, स्त्रीयो नौ वीर्यरूपेणात्मन एव प्रदेशादित्याशयः । प्रति-दिनं प्रत्यहं शनैः शनैः कालक्रमेण उपचीयमानो वर्द्धमानो गर्भो यस्याः सा तादृशी, निर्भरम् अतिशयं परिपीतानाम् आस्वादितानाम् सागरसलिनानां समुद्रजलानां भारेण मन्थरा अलसा मेघमालेव कादम्बिनीव मन्दं मन्दं शनैः शनैः सञ्चचार समचलत् ।
इह 'नन्दनवनराजिरिव' 'मधुसूदनवक्षःस्थलीव' इत्यत्रोपमयोर्मिथो नैरपेक्ष्येण विद्यमानत्वात् संसृष्टिरलङ्कारः, 'दर्पणश्रीरिव' इत्यत्रोपमा, 'गर्भच्छलेन' इत्यपह्नुतिः अनयोश्चाङ्गाङ्गिभावसङ्करः, मेघमा-लेव' इत्यत्र चोपमालङ्कारः ।
मुहुरिति । मुहुर्मुहुः वारंवारम् अनुबद्धा विहिता जृम्भिका जृम्भा यस्मिन् कर्मणि तद् यथा स्या-त्तथा, आजिह्मिते वक्रीकृते निद्रावेशात् मुकुलिते लोचने नेत्रे यस्मिन् कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा, अल-सेन आलस्येन सहितमिति सालसं यथा स्यात्तथा निशश्वास निःश्वासं मुक्तवती । निपूर्वकाद् 'श्वस् प्राणेने' इत्यस्माद्धातोर्लिटि रूपम् ।
तथेति । तथा पूर्वप्रतिपादिता एव अवस्था दशा यस्याः तां तादृशीम्, इङ्गितेषु अन्तर्गताभिप्राय-बोधकव्यापारेषु कुशलो निपुणः परिजनः निकटस्त्रीसौविदल्लसेवकवर्गः, अनभिनन्दितम् अनादृतं पानं भोजनञ्च यया तां तादृशीम्, गर्भावस्थायां स्त्रीणामाहारेष्वरुचिसम्भवादित्याशयः । प्रावृषं वर्षासमय-मिव, श्यामायमाने कृष्णतां प्राप्ते पयोधरयोः कुचयोः मुखे उपरिभागद्वयं चुचुक इत्यर्थः यस्याः तां तादृशीम्, अन्यत्र तु श्यानायमानं कृष्णतां प्राप्नुवद् पयोधरमुखं मेघसहितः प्रथमभागो यस्याः तां तादृशीम् । केतकीं तत्संज्ञकं कुसुमं पुष्पमिव, गर्भेण गर्भधारणेन पाण्डुरा शुक्रावयवा तां तादृशीम् अन्यत्र तु गर्भे मध्यभागे पाण्डुरा प्रकृत्या शुभ्रा तां तादृशीम् , आलोक्य निरीक्ष्य विज्ञातवान् गर्भद-शया अवबुद्धवान्, तथाविधस्वरूपयुक्तत्वाच्चेष्टितनिपुणत्वाच्च स्वस्येत्यभिप्रायः । आयुर्वेदे गर्भस्वरूपं गवेषणीयम् ।
इह 'प्रावृषमिव, 'केतकीमिव' इति पूणोपमाद्वंद्वम् , पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गञ्चेति समेपामेषां पर-स्परं नैरपेक्ष्येण विद्यमानत्वात् संसृष्टिरलङ्कारः ।
नारायणके वक्षःस्थलके समान, जिस गर्भद्वारा विलासवती अत्यन्त शोभा पा रही थी । दर्पण जिस प्रकार प्रतिबिम्ब धारण करता है, उसी प्रकार विलासवती भी, गर्भके बहाने अन्दरमें प्रविष्ट राजाके प्रतिविम्बको धारण करने लगी, एवं प्रतिदिन उसका गर्भ धीरे-धीरे वृद्धि पाने लगा, उस समय समुद्रका बहुत-सा जल पान कर लेनेके भारसे मन्द हुई मेघमालाके समान विलासवती धीरे-धीरे चलने लगी और बार-बार जँभाइयोंके साथ आँखें जरा मीच-मीच कर मन्द-मन्द साँस लेने लगी । पान और भोजनमें उसकी अभिरुचि नहीं थी, स्तनोंका अग्रभाग वर्षा कालके मेघके समान श्यामवर्ण हो गया था, एवं गर्भधारण करनेसे केतकीकुसुमके समान शरीर श्वेतवर्ण हो गया था—ऐसे स्वरूपमें उसे देखकर यह गर्भवती हो गई है—इस प्रकार इंगित जाननेमें निपुण दासियाँ सब समझ गईं ।
१. सुतरामराजत सा, सुतरामराजत देवी । २. दर्पणश्रीरिव गर्भं । ३. सा शनैः शनैश्च । ४. प्रति-दिवसम् । ५. प्रतिदिनमुपचीयमानगर्भा । ६. मुहुर्मुहुरदभ्रजृम्भिकम् । ७. लोचना । ८. निःशश्वास । ९. अहरहः स्वयमनेकरसवाञ्छितपानभोजनां । १०. गर्भच्छविपाण्डुराम् । ११. अन्तःपुरिकाजनः ।
| २०६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
अथ तस्याः सर्वपरिजन-प्रधानभूता सदा राजकुल-संवासचतुरा सर्वदा च राजसन्नि-कर्ष-प्रगल्भा सर्वमङ्गलकुशला कुलवर्द्धना नाम महत्तरीका प्रशस्ते दिवसे प्रदोषवेलायामभ्यन्तरास्थान-मण्डपगतं गन्धतैलावसेकज्वलितदीपिकासहस्रपरिवृतम् उडुनिकर-मध्यवर्त्तिन-मिव पौर्णमासीशशिनम् , उरगराज-फर्णा-मणि-सहस्रान्तरालस्थितमिव नारायणम् , मूर्द्धावसिक्तैः प्रधाननरेन्द्रैः परिमितैः परिवृतम् , अनतिदूरावस्थितपरिजनम् , अनन्तरमुत्तुङ्गवेत्रासनोपविष्टेन धौतधवलाम्बरपरिधानेन नात्युल्वणवेषेण जलनिधिनेवागाधगाम्भीर्येण समुपारूढ-विश्रम्भनिर्भरैरास्तास्ताः कथाः शुकनासेन सह कुर्वाणम् , भूमिपालमुपसृत्य रहः कर्णमूले विदितं विलासवतीगर्भवृत्तान्तमकार्षीत् ।
अथेति । अथ कुलवर्द्धना रहो भूमिपालमुपसृत्य विलासवतीगर्भवृत्तान्तं विदितमकार्षीदिति सम्बन्धः। सदा सर्वदा राजकुले राजभवने संवासेन अवस्थानेन चतुरा समस्तविधेयानामवसराभिज्ञा, राज्ञो नृपतेः सन्निकर्षेऽपि निकटेऽपि प्रगल्भा धृष्टा, तथा सर्वमङ्गलेषु सर्वप्रकारशुभकृत्येषु कुशला दक्षा, सर्वपरिजनेषु निखिलसेवकेषु प्रधानभूता श्रेष्ठा, महत्तरीका शूद्रजातीया दासी 'शूद्रा स्यात् पादजो दासो ग्रामकूटो महत्तरः' इति त्रिकाण्डशेषः । कुशलास्तु 'कुलवर्द्धना नाम महत्तरिका' इत्येवं दर्शनेनेह महत्तरिकापदेन राजान्तःपुरप्रधानप्रबन्धकर्त्री इति विवृण्वते । अभ्यन्तरे मध्ये य आस्थानमण्डपः उपवेशनस्थलं तत्र गतं स्थितम् , गन्धतैलानां सुगन्धितैलानाम् अवसेकेन प्रक्षेपॆण ज्वलितानां दीपिकानां प्रदीपानां सहस्रेण निकरेण परिवृतं परिवेष्टितम् , अत एव उडुनिकरस्य तारकासमूहस्य मध्यवर्त्तिनं तदन्तःस्थायिनं पौर्णमासीशशिनमिव राकाचन्द्रमिव स्थितम् , उरगराजस्य दशशतशिरसः शेषनागस्य यत् फणामणीनां सहस्रं दशशतं तस्य अन्तराले मध्यप्रदेशे स्थितं विद्यमानं नारायणं विष्णुमिव । परिमितैः अल्पसंख्यकैः, मूर्द्धावसिक्तैः कृताभिषेकैः, प्रधाननरेन्द्रैः मुख्यैः नृपतिभिः परिवृतं परिवेष्टितम् । अनतिदूरे अवस्थिता नातिदविष्ठप्रदेशे विद्यमानाः परिजनाः सेवका यस्य तं तादृशम् । अनन्तरं भूपतेः सिंहासनाद्दूरं स्थानं लब्ध्वा उत्तुङ्गे अत्युच्चे वेत्रासने वेतसविष्टरे उपविष्टेन आसीनेन, धौतं प्रक्षालितं धवलं शुभ्रम् अम्बरं वसनं परिधानम् अधोंऽशुकं यस्य तेन तादृशेन, नात्युल्वणो नात्युज्ज्वलो वेषो नेपथ्यं यस्य तेन तादृशेन जलनिधिना समुद्रेणेव अगाधम् अन्यैरज्ञेयम् अतळस्पर्शञ्च गाम्भीर्यं धैर्यं गम्भीरता च यस्य तेन तादृशेन शुकनासेन मन्त्रिणा सह समुपारूढः समुत्पन्नः विश्रम्भनिर्भरॊ विश्वासातिशयो यासु ताः तादृश्यः ता अनिर्वचनीयाः कथाः किंवदन्तीः कुर्वाणम् , भूमिपालं राजानम् उपसृत्य समीपे गत्वा प्रशस्ते शोभने दिवसे वासरे रहो गुह्यं कर्णमूले विदितं ज्ञातं विलासवतीगर्भवृत्तान्तं देव्या गर्भोदन्तम् अकार्षीत् अकरोत् ।
इह 'पौर्णमासी शशिनमिव', 'नारायणमिव', इत्यनयोरुपमयोः मिथो नैरपेक्ष्येण संसृष्टिरलङ्कारः । 'जलनिधिनेव' इत्यत्र पूर्णोपमा ।
तदनन्तर विलासवतीके परिजनोंके बीचमें प्रधान सर्वदा राजकुलमें रहनेसे चतुर एवं राजाके समीपमें भी प्रगल्भ स्वभाववाली, और सभी मङ्गलकार्योंमें निपुण अत्यन्त बूढ़ी कुलवर्द्धना नामकी शूद्रजातीया एक रनिवासकी दासी, किसी प्रशस्त दिन प्रदोष-कालमें मध्यवर्त्ती सभामण्डपमें बैठे हुए राजाके पास उपस्थित होकर उसने उनके कानमें धीरे-धीरे रानी विलासवतीका गर्भवृत्तान्त निवेदन किया। उस समय राजाके आसपास सुगन्धित तेलसे भरे हजारों प्रदीप जल रहे थे, जिनसे वह ताराओंके मध्यमें विराजमान पूर्ण चन्द्रमाके समान; तथा सहस्रमस्तकवाले शेषनागके सहस्रसंख्यक फणामणियोंके मध्यमें बैठे नारायणके समान देखनेमें प्रतीत होता था। क्षत्रियकुलके कितने ही प्रधान-प्रधान नरपति उसके चारों ओर बैठे थे, और परिजनवर्ग कुछ दूर पर खड़े थे। समीपमें ही बेंतकी कुर्सीपर, धुले हुए श्वेतवस्त्र पहने, सादे वेशते, समुद्रके समान अगाधगाम्भीर्यशाली मन्त्रिप्रवर शुकनासके साथ राजा पूर्ण विश्वाससे नाना प्रकारकी बातचीत कर रहा था।
१. सर्वसेवकवर्ग०...। २. सदा। ३. महान्तःपुरिका सा। ४. अभिषेक०...। ५. परिवारम्। ६. ०...फणं। ७. नरेन्द्रैः परिवृतम्। ८. अनुल्वणवेषेण। ९. शुकनातेन कुर्वाणम्। १०. विदित-विलासवती ०...।
विलासवतीगर्भवार्त्ताविगम०-१४ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २०७
तेन तु तस्या वचनेनाश्रुतपूर्वेणासम्भाव्येनामृतरसेनेव सिक्तसर्वाङ्गस्य सद्यःप्ररूढ-^१ रोमाञ्च-निकर-कण्टकिततनोरानन्दरसेन विह्वलीक्रियमाणस्य स्मितविकसित-कपोलस्थलस्य^२ परिपूरितहृदयातिरिक्तं हर्षमिव दशनांशुवितानच्छलेन विक्षिरतो राज्ञः शुकनासमुखे लोलतारकमानन्दजलविन्दुक्लिन्नपक्ष्ममालं तद्क्षणं पपात चक्षुः। अनालोकितपूर्वं तु हर्षप्रकर्षमभिसमीक्ष्य^५ भूपतेः, कुलवर्द्धनाञ्च स्मितविकसितमुखी- मागतां दृष्ट्वा तस्य चार्थस्य सततं मनसि वर्त्तमानत्वात्^६ अविदितवृत्तान्तोऽपि तत्कालो- चितमपरमतिमहतो हर्षस्य कारणमपश्यन् शुकनासः स्वयमुत्प्रेक्ष्य समुत्सर्पितासनः समीपतरमुपसृत्य नातिप्रकटँमावभाषे-'देव ! किमस्ति^८ किञ्चित्तस्मिन्^९ स्वप्नदर्शने सत्यम् ?
तेनेति । 'तु' पुनरर्थे । तस्याः कुलवर्द्धनायाः, अश्रुतपूर्वेण अनाकर्णितपूर्वेण असम्भाव्येन अचिन्त- नीयेन तेन पूर्वोक्तप्रतिपादितेन अमृतरसेन सुधाद्रवेण वचनेन वाक्येन मनोऽभिलषितत्वात् क्लेशनिवा- रकत्वाच्च वचनस्यामृतसाम्यमवगन्तव्यम् । सिक्तानि सेचितानि सर्वाणि निखिलाणि अङ्गानि अवयवा यस्य तथोक्तस्येव सतः, सद्यः तत्कालं प्ररूढेन उत्पन्नेन रोमाञ्चनिकरेण रोमोद्गससमूहेन कण्टकिता सञ्जातकण्टका तनूः शरीरं यस्य तादृशस्य, आनन्दरसेन प्रमोदरसेन विह्वलीक्रियमाणस्य व्याकुलीक्रिय- माणस्य, स्मितेन ईषद्व्रास्येन विकसिते स्फीते कपोलस्थले गण्डयुगलं यस्य तादृशस्य, दशनांशुनां दन्तर- श्मीनां वितानच्छलेन प्रपञ्चच्छद्मना परिपूरितहृदयात् पूर्णीकृतमनसः अतिरिक्तम् उद्वृत्तं हर्षञ्च आनन्दं विक्षिरत इव निक्षिपत इव सतः, राज्ञस्तारापीडस्य । लोले चञ्चले तारके कनीनिके यस्य तत्तादृशम्, आनन्दजलविन्दुभिः हर्षजनितनेत्रजलपृषतैः क्लिन्ना आर्दीकृता पक्ष्ममाला रोमपङ्क्तिर्यस्य तत्तादृशं चक्षुः लोचनद्वयं शुकनासमुखे पपात अपतत् ।
'सिक्तसर्वाङ्गस्येव' इत्यत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः, 'विक्षिरत इव' इत्यत्र सापह्नवोन्प्रेक्षालङ्कारः ।
अनालोकितेति । भूपतेः तारापीडस्य अनालोकितपूर्वम् अदर्शितपूर्वं हर्षप्रकर्षम् आनन्दातिशयम् अभिसमीक्ष्य निरीक्ष्य, पुनरर्थे चकारः । कुलवर्द्धनां स्मितेन ईषद्व्रास्येन विकसितं विकस्वरं मुखं वदनं यस्याः तां तादृशीम् आगतां प्राप्तां दृष्ट्वा अवलोक्य, तस्य विलासवत्या गर्भधारणरूपस्य, अर्थस्य विप- यस्य सततं निरन्तरं मनसि चित्ते वर्त्तमानत्वाद् विद्यमानत्वात् भूपतेः स्वप्नवृत्तान्ताकर्णनेनेत्याशयः । अविदितवृत्तान्तोऽपि अज्ञातगर्भधारणरूपसमाचारोऽपि शुकनासः तत्कालोचितं तत्समययोग्यम् अपरम् अन्यत् अतिमहतोऽत्युत्कृष्टस्य हर्षस्य आनन्दस्य कारणं नियामकम् अपश्यन् अनवलोकयन् स्वयमा- त्मना उत्प्रेक्ष्य 'कुलवर्द्धना विलासवत्या गर्भधारणरूपसमाचारमेवोक्तवती' इति सम्भाव्य (विचिन्त्य) समुत्सर्पितं त्यक्तम् आसनम् अवस्थितिबन्धी येन स तादृशः, समीपतरम् अतिनिकटम् उपसृत्य गत्वा नातिप्रकटम् अनतिस्फुटम् अनिश्चितत्वेन सर्वेषां अवगतेनौचित्यादित्यभिप्रायः । आवभाषे अवोचत्-
देवेति । हे देव स्वामिन्, तस्मिन् पूर्वोक्तस्वरूपे स्वप्नदर्शने किञ्चित् ईषत् सत्यं तथ्यम् अस्ति ? ।
अश्रुतपूर्व और असम्भवयोग्य कुलवर्धनाका वह वाक्य सुनकर राजाका समस्त अङ्ग मानो अमृतरससे सिक्त हो गया, उस समय ही रोमाञ्च-समूह उत्पन्न होकर उसके समस्त शरीरको कण्टकित कर दिया और आनन्दसे वह विह्वल हो गया । मुस्कुराहटसे उसके गाल प्रफुल्लित हो गये और हृदयके ऊपर तक भर जानेसे अवशिष्ट आनन्द मानो दन्तरकिरणोंके प्रकाशके बहाने बाहर निकलने लगा, नयनके दोनों तारे चञ्चल हो गये एवं आनन्दके आँसुओंसे नयनके लोम भीग गये, इस प्रकार उसके नयनयुगल उस समय ही शुकनासके मुख पर पड़े ।
राजा का ऐसा अदृष्टपूर्व आनन्दातिशय देखकर, कुलवर्धनाको भी मुस्कुराती हुई आती देखकर, यही बात सर्वदा मनमें रहनेते और प्रस्तुत वृत्तान्तको नहीं जानने पर भी, उस समयमें अत्यन्त आनन्दके उपयुक्त कारणको - नहीं देख शुकनासने अपने मन ही मन तत्काल टाट लिया और कुर्सीको खींचकर राजाके अत्यन्त समीपमें जा अनतिस्पष्ट भावसे (धीरे धीरे) पूछा -'महाराज ! यह स्वप्न देखनेके विषयमें कुछ सत्यता हुई है क्या ?
१. '...प्रकट...' । २. '...मूलस्य । ३. अतिरिक्तहर्षमिव । ४. अनालोचितपूर्वं तु तं । ५. अभि- संवीक्ष्य । ६. परिवर्तनमानत्वात्, विपरिवर्त्तमानत्वात् । ७. नातिप्रकाशम्'...' । ८. अस्ति । ९. किञ्चित्त स्वप्नदर्शने ।
| २०८ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
अत्यन्तमुत्फुल्लोचना^१ हि कुलवर्द्धना दृश्यते, देवस्यापीदं प्रियवचनश्रवणकुतूहलादिव श्रवणमूलमुपसर्पदुपरचयदिव नीलकुवलय-कर्णपूर-शोभाम्, आनन्दजल-परिप्लुतं तरलतारकं विकसदावेदयति महत् प्रहर्ष^३-कारणमीक्षणयुगलम्, उपारूढमहोत्सव-श्रवण-कुतूहलमुत्सुकोत्सुकं^४ क्लाम्यति मे मनः। तदावेदयतु देवः किमिदम् ?।'
इत्युक्तवति तस्मिन् राजा विहस्याब्रवीत्-'यदि सत्यमनया यथा कथितम्, तदो^५ सर्वमवितथं स्वप्नदर्शनम्। अहन्तु न श्रद्दधे, कुतोऽस्माकमियती भाग्यसम्पत्, अभाजनं हि वयमीदृशानां प्रियवचनश्रवणानाम्। अवितथवादिनीमप्यहं कुलवर्द्धनामेवंविधानां कल्याणानामसम्भावितमात्मानं मन्यमानो विपरीतामिवाद्य पश्यामि। तदुत्तिष्ठ, स्वयमेव गत्वा किमत्र सत्यमिति देवीं पृष्ट्वा ज्ञास्यामि।'
हि यतः इयं कुलवर्द्धना अत्यन्तम् उत्फुल्लोचना हर्षेण विकसितनयना -दृश्यतेऽवलोक्यते, अत एव विषयान्तरं परित्यज्य स्वमविषय एव जिज्ञास्यत इत्याशयः। तत्रैव कारणान्तरमाह-देवस्यापीति। देवस्यापि स्वामिनोऽपि प्रियम् इष्टं यद्वचनं वचः तस्य श्रवणम् आकर्णनं तस्य कुतूहलात् कौतुकादिव श्रवणयोः कर्णयोः मूलं निकटम् उपसर्पत् गच्छत् नीलं यत् कुवलयम् उत्पलं तद्रूपस्य कर्णपूरस्य शोभां कान्तिम् उपरचयदिव निष्पादयदिव। आनन्दजलेन प्रमोदाश्रुणा परिप्लुतं क्लिन्नम्, तरले चपले तारके कनीनिकायुगलं यस्य तत्तादृशम्, विकसत् विकासं प्राप्नुवत् इदं देवस्य भवतः स्वामिनोऽपि ईक्षणयुगलं लोचनद्वयं कर्तृ, महत् विपुलं प्रहर्षस्य विशेषप्रमोदस्य कारणं हेतुम् आवेदयति ज्ञापयति। सर्वैवं सत्यपि किन्ते? इत्यत आह-उपारूढेति। उपारूढम् उत्पन्नं महोत्सवश्रवणाय विपुलप्रमोदवार्त्ताकर्णनाय कुतूहलं कौतुकं यत्र तत्तादृशम्, उत्सुकोत्सुकम् अत्यन्तोत्कण्ठितं मे मम मनश्चित्तं क्लाम्यति खेदं प्राप्नोति। तत् देवो भवान् आवेदयतु ज्ञापयतु इदं प्रमोदनियामकं किमिति।
इतीति। इति पूर्वोक्तविधिना तस्मिन् शुकनासे उक्तवति कथितवति सति राजा भूपतिः विहस्य किञ्चित् स्मितं विधाय अब्रवीत् अवोचत्-अनया कुलवर्द्धनया यथा कथितं तद् यदि चेत् सत्यम्? तदा सर्वं स्वप्नदर्शनम् स्वप्नावलोकनम् अवितथम् अमिथ्याभूतं सत्यम् 'वितथं त्वनृतं वचः' इत्यमरः। तु किन्तु अहमिति धीरोदात्तत्वेन निर्देशो ज्ञेयः। न श्रद्दधे न विश्वसिमि, अस्माकम् इयती एतावती भाग्यसम्पत् भागधेयसम्पत्तिः कुतो भवेत्। हि यस्मात्, ईदृशानां पूर्वोक्तानां प्रियवचनश्रवणानां प्रियवाक्याकर्णनानाम् अभाजनम् अपात्रम् अनधिकारिणो वयमित्यर्थः। अवितथवादिनीमपि पूर्वस्मादेव अवितथभाषिणीमपि कुलवर्द्धनाम् अहम् एवंविधानां पूर्वप्रदर्शितस्वरूपाणां कल्याणानां निःश्रेयसानाम् असम्भावितम् आस्पदत्वेन अनिश्चितम् आत्मानं स्वं मन्यमानः विपरीतामिव असत्यभाषिणीमिवेत्यर्थः, अद्य अस्मिन् दिने पश्यामि अवलोकयामि। तत्तस्माद्धेतोः (शुकनास!) उत्तिष्ठ
क्योंकि—कुलवर्धनाके नेत्र अत्यन्त प्रफुल्लित दीखते हैं। आपका भी यह नयनयुगल प्रियवाक्य सुननेके लिए कुतूहलवशते ही मानो कानोंके पास पहुँच गये हैं, उससे मानो नीलकमलके कर्णपूरकी शोभा उत्पन्न कर रहे हैं। आपके भी आनन्दाश्रुसे सिक्त चञ्चल पुतलोवाले प्रफुल्ल नेत्र किसी बड़े आनन्दके कारणको सूचित करते हैं। इस गुरुतर महोत्सवके सुननेके लिए मुझे भी कुतूहल उत्पन्न हुआ है, एवं मन अत्यन्त उत्कण्ठित होकर क्लेश भोग रहा है; इसलिए आप कहिए—यह क्या बात है?' शुकनाससे इस प्रकार पूछनेपर राजाने हँसकर उत्तर दिया—'कुलवर्धना जो कही है वह यदि सत्य हुआ', तो वह स्वप्न वृत्तान्त सब ही सत्य, पर मुझे विश्वास नहीं होता है। क्योंकि...मेरा भाग्य ऐसा कैसे हो सकता है? जिस कारण—हम लोग ऐसे प्रिय वचन सुननेके पात्र नहीं हैं। कुलवर्धनाको पहिलेसे ही सत्यवादिनी जानता हूँ, किन्तु—मैं जो इस प्रकारके मङ्गलोंका पात्र होऊँगा—यह असम्भव मनमें कर आज इसको पहिलेते विपरीत (मिथ्यावादिनी) समझता हूँ, अतएव उठो, अपनेते ही जाकर 'इस विषयमें यथार्थ घटना क्या है?' यह महारानीसे पूछकर निश्चय कर लें।'
१. अत्यन्तोत्फुल्लोचना, उत्फुल्लोचना।
२. ॰॰॰प्लुवतस्लतारकन्।
३. प्रकर्ष॰॰॰।
४. रक्तुकं।
५. तथा।
गर्भवतीविलासवतीवर्ण०-१५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २०६
इत्यभिधाय विसृज्य सकलनरेन्द्रलोकम्, उन्मुच्य स्वाङ्गेभ्यो भूषणानि कुलवर्धनायै दत्त्वा, तया च दत्तप्रसादानन्तरमवनितलाश्रिष्टललाटरेखया शिरःप्रणामेनाभ्यर्चितः, सह शुकनासेनोत्थाय हर्षविशेषनिर्भरेण त्वर्यमाणः मनसा, पवन-चलित-नील-कुवलय-दल-लीला-विडम्बकेन दक्षिणेनाक्ष्णा परिस्फुरताऽभिनन्द्यमानः तत्काल-सेवा-समुचितेन विरल-विरलेन परिजनेनानुगम्यमानः पुरः संसर्पिणीनामनिललोलशिखानां प्रदीपिकानामालोकेन समुत्सार्यमाणकक्षान्तरतिमिरम् अन्तःपुरमगासीत् ।
तत्र च सुकृत-रक्षासंविधाने, नवसुधानुलेपन-धवलिते, प्रज्वलितमङ्गलप्रदीपे,^८ पूर्ण-
दयितो भव, स्वयमेव साम्प्रतं गत्वा अन्तःपुरमिवि शेषः। अत्र अस्या उक्तिविषये किं सत्यं तथ्यम् इति देवीं विलासवतीं पृष्ट्वा आपृच्छय ज्ञास्यामि निर्णेष्यामि ।
इतीति । इति एवम् अभिधाय उक्त्वा, सकलनरेन्द्रलोकं समस्तराजसमूहं विसृज्य 'गृहाय गम्यताम्' इत्यादिश्य, स्वाङ्गेभ्यः स्वकीयहस्तपादादिभ्यो भूषणानि अलङ्कारान् उन्मुच्य अवतार्य कुलवर्धनायै महत्तरिकायै दत्त्वा विनीयै, दत्ते सति प्रसीदति अनेनेति प्रसादोऽनुग्रहदानं तस्मादनन्तरं पश्चात्, अवनि-तलेन वसुधातलेन आलिष्टा प्रणामसमये स्पृष्टा ललाटरेखा भालदेशो यस्याः तया तादृश्या, तया कुलव-र्धनया शिरःप्रणामेन उत्तमाङ्गावनमनेन अभ्यर्चितो वन्दितः, शुकनासेन सह समकालम् उत्थाय उत्थानं विधाय हर्षविशेषेण प्रमोदाधिक्येन निर्भरं परिपूर्णं तेन तादृशेन, मनसा त्वर्यमाणः अन्तःपुरप्राप-णाय शीघ्रीक्रियमाणः । पवनेन वायुना चलितम् आन्दोलितं यत् नीलकुवलयं नीलकमलं यस्य लीलां शोभां विडम्बयति अनुकरोतीति तत्तादृशं तेन तादृशेन, परिस्फुरता नितरां स्पन्दता, दक्षिणेन अपस-व्येन अक्ष्णा नयनेन अभिनन्द्यमानः अभिलषितप्राप्तिद्योतनेन सन्तोष्यमाणः । तथा चाहुः—
'दक्षिणाङ्गस्य स्फुरणं नराणां सर्वसौख्यदम् । तदेव कथ्यते सद्भिर्नारीणामप्रदक्षिणम् ॥' इत्यादि ।
तत्कालसेवायोग्य अन्तःपुरजनसामर्थ्यीक्यनुपायां समुचितेन योग्येन, विरलविरलेन अल्पाल्पेन वीप्सायां द्विवचनम्, यथा यथान्तःपुरगमनं भूपतेस्तथा तथा विरलविरलमित्यवधेयम् । पुरः संसर्पि-णीनाम्, अग्रे व्रजन्तीनाम्, अनिलेन पवनेन लोलाः चपलाः शिखा यासां तासां प्रदीपिकानां दीपानाम् आलोकेन कान्त्या समुत्सार्यमाणानि दूरीक्रियमाणानि कक्षान्तराणां पुरः पुरः स्थायिनाम् अन्येषां प्रको-ष्ठानां तिमिराणि तमांसि यत्र तत्तादृशम् अन्तःपुरम् अगासीत् अगमत् ।
तत्रेति । तत्र तस्मिन् अन्तःपुरे वासभवने शयनतलमधिशयानां विलासवतीं राजा ददर्श इत्य-न्वयः । इह यानि सप्तम्यन्तपदानि तानि 'वासभवने' इत्यस्य विशेषणानि बोध्यानि । सुष्ठु समीचीनं कृतं मणिमन्त्रौषधादिना सम्पादितं रक्षासंविधानं पाखण्डशाकिनीडाकिन्यादिभ्यो गर्भरक्षणविधिर्यत्र तत्र तथोक्ते । नवं प्रत्यग्रं यत् सुधानुलेपनं चूर्णादिद्रव्यलेपनं तेन धवलिते श्वेतीकृते 'सुधालेपोऽमृतं न्युही' इत्यमरः । प्रज्वलितः प्रदीप्तो मङ्गलप्रदीपो यत्र तत्र तादृशे । इह च मध्यमपदलोपी समासो ज्ञेयः,
यों कहकर उसने उपस्थित राजालोगोंको विदा कर दिया और अपने शरीरके सब आभूषण उतारकर कुलवर्धना को दे दिये । उनका लाभ होते ही तुरन्त उसने मस्तक अवनमनपूर्वक ललाटद्वारा भूतलका स्पर्शकर राजाको नमस्कार किया । राजा शुकनासके साथ पुनः उठा । अत्यन्त आनन्दसे उसका मन परिपूर्ण हो, उसको अन्तःपुरमें जाने के लिए शीघ्र परिचालित करने लगा । वायुसे कम्पित नीले, कमलके पत्तेकी लीलाका अनुकरण करता दक्षिण नेत्र फड़क-फड़ककर उसका अभिनन्दन करने लगा। उस समयकी सेवाके योग्य पीछे-पीछे चलते कुछ परिजनोंके साथ जाने लगा । हवासे लहराती हुई स्थूल ज्योतिवाली लाटेंदेने आगे जाती थीं उनके प्रकाशसे अन्यान्य प्रकोष्ठके अन्धकार दूर हो जाते थे, इस रूपसे राजा अन्तःपुरमें जा पहुँचा।
वहाँ जाकर देखा—रानी विलासवती वालगृहमें शय्याके ऊपर शयन कर रही है । मणि, मन्त्र और औप-धादि द्वारा उस वासगृहका सम्पूर्ण रक्षाविधान किया हुआ था, एवं नये चूनेसे लेपकर वह वासगृह शुभ्रवर्ण भो किया हुआ था, उसके बीचमें मङ्गलप्रदीप जलाए गये थे, पार्श्वद्वारके समीपमें पूर्ण कलश रक्खे गए थे, उसकी दीवारें
१. विसृज्यं । २. पूर्यमानः । ३. अभिनन्द्यमानः । ४. अनिटलोलोच्छलच्छिखानां । ५. प्रदीप-कानाम्, ... कक्षान्तरतिमिरसंहातिः । ६. तत्र बहुहत..., तत्र बहुतुन्त । ७. नवसुधालेप... । ८. ...दीपे ।
| २१० | कादम्बरी- | [ कथायाम् |
|---|
कलसाधिष्ठित^१पक्षके, प्रत्यग्र-लिखित-मङ्गल्य़ालेख्योज्ज्वलभित्ति-भागे^२ मनोहारिणि, समुपरचित-सित-वितान-पर्य्यन्तावबद्धमुक्तागुणे^३ मणिप्रदीप-प्रहर्त^४-तिमिरे वासभवने^५, भूमि^६-लिखित-पत्रलता-कृत-रक्षा-परिक्षेपम्, शयन-शिरोभाग-विन्यस्त-धवलै^७-निद्राकलसम्, आबद्ध-विवि-धौषधि-मूल-यन्त्र^८-पवित्रम्, अवस्थापित-रक्षा-शक्तिवलयन्, इतस्ततो विक्कीर्ण^९-गौरसर्षपम्, अवलम्बित^१०-वाल-योक्त्र-ग्रथितलौह-पिप्पलपत्रम्^११, आसक्त-हरितारिष्टपल्लवम्, उत्तुङ्ग-पाद-पीठ^१२-प्रतिष्ठितम्, इन्दु-दीधिति-धवल-प्रच्छद-पटम्, अचलराज-शिलातल-विशालम् गर्भो-
पूर्णकलसः सलिलपूर्णकुम्भः तेन अधिष्ठितं आश्रितः पक्षको द्वारपार्श्वो यस्य तत्र तादृशे । 'पक्षकस्तु पुमान् पार्श्वद्वारे च पार्श्वमात्रके' इति मेदिनी । प्रत्यग्रम् अभिनवं यथा स्यात्तथा लिखितानि लिपी-कृतानि चित्रितानीत्यर्थः, यानि मङ्गल्यानि देवतारूपत्वात्कल्याणोत्पादकानि आलेख्यानि चित्राणि तैरू-ज्ज्वलो दीप्तिमान् यो भित्तिभागः कुड्यप्रदेशः तेन मनोहारिणि अभिरामे समुपरचितस्य संयोजितस्य सितवितानस्य श्वेतोल्लोचस्य पर्यन्तेषु प्रान्तभागेषु अवबद्धो गुंफितो मुक्तागुणो मुक्तामाला यत्र तत्र तादृशे । तथा मनयो रत्नान्येव प्रदीपाः तैः प्रहतानि ध्वस्तानि तिमिराणि अन्धकारा यत्र तत्र तादृशे । वासभवने निवाससदने ।
भूमिति । इत आरम्यैकादश नपुंसकानि द्वितीयान्तपदानि 'शयनतलम्' इत्यस्य विशेषणानि बोध्यानि । भूमौ पृथिव्यां लिखिताया शयनतलस्यैव परितो लिपीकृत्या पत्रलतया पत्रयुक्तकल्पलतया कृतो विहितो रक्षापरिक्षेपो गर्भत्राणार्थपरिवेष्टनं यस्य तत्तादृशम् । शयने स्वापसमये यः शिरोभागो मस्तक-प्रदेशः तत्र विन्यस्तः स्थापितः धवलो रजतमयत्वात् शुभ्रो निद्राकलसो निद्राघटो यत्र तत्तादृशम् । आबद्धानि न्यस्तानि विविधानि अनेकप्रकाराणि ओषधयो लताविशेषाः मूलानि वृत्तवल्लीमूलानि यन्त्राणि चक्रव्यूहप्रभृतीनि पवित्राणि मन्त्रपूतगोरोचनादिद्रव्याणि यत्र तत्तादृशम् । अवस्थापितानि पार्श्वे रचितानि रक्षार्थं शक्तीनां ब्राह्मीवैष्णवीकात्यायन्यादीनां वलयानि मन्त्रपूतवर्हिर्निर्मितकटकानि यत्र तत्तादृशम् । इतस्ततः समन्तात् विक्कीर्णा विक्षिप्ता गौरसर्षपाः सितसर्षपा यत्र तत्तादृशम् । अवल-म्बितानि न्यस्तानि वालयोक्त्रेण लघुरज्जुविशेषेण केशमुखबन्धनेन वा ग्रथितानि गुम्फितानि लौहानि-लौहखण्डानि पिप्पलपत्राणि अश्वत्थपर्णानि च यत्र तत्तादृशम् । 'बोधिद्रुमश्चलदलः पिप्पलः कुञ्जराशनः । अश्वत्थे' इत्यमरः । आसक्ता मिथोलोन्मा हरिताः नवनीतत्वात् पालाशवर्णाः अरिष्टपल्लवा निम्बकिसल-यानि यत्र तत्तादृशम् । 'अरिष्टः फेनिले निम्बे लशुने काकवङ्कयोः' इति मेदिनी । तस्मिन् समये गर्भरक्षार्थं हि गर्भिणीशयनतले सर्वविधानां द्रव्यविशेषाणां संस्थापनं भवति स्म, तत्तद्दृश्यव्यवहासादित्यवधेयम् । उत्तुङ्गेषु अतीवोन्नतेषु पादपीठेषु पर्यङ्कपादाधारदारुविशेषेषु प्रतिष्ठितम् अवस्थितम् । नन्वत्र पर्यङ्कोपरि-पातितशनीयतलस्य पादपीठेषु कथं प्रतिष्ठितत्वमिति चेत् ? सत्यम्, पादपीठेषु पर्यङ्कस्य प्रतिष्ठितत्वेन तात्स्थ्यात्तदुपरि शयनीयतलस्यापि तथात्वमित्यदोषान् ।
इन्दुदीधितिश्चन्द्रकान्तिः तद्वत् धवलः शुभ्रः प्रच्छदपट आस्तरणवस्त्रं यत्र तत्तादृशम् । तथा अचल-
तत्काल काढ़े गये मङ्गलकर चित्रोंसे देखनेमें सुन्दर लगती थी। उसके ऊपर एक श्वेतवर्ण चँदोवा बाँधकर उसकी चारों ओर कोरों पर मोतीकी झालरें लटकाई गई थीं। और मणिमय-प्रदीपोंके आलोकसे उस घरका अन्धकार दूर हो गया था और रानी जिस शय्या पर शयन करती थी, उसके चारों ओर रक्षाके निमित्त राखकी आड बना दी गई थी, सिरहानेके तरफ आनन्द-पूर्वक निद्रा आनेके लिये श्वेतवर्ण मङ्गल-कलश रखे थे; नानाविध औषध, मूल (काँहरेकी लता और उसकी मूल आदि), लाङ्गलप्रभृति यन्त्र और गोरोचना प्रभृति पवित्र द्रव्य उस शय्याके संस्पर्शमें रक्खा हुआ था; गर्भरक्षाके लिए ब्राह्मी और वैष्णवीप्रभृति देवियोंके मन्त्रसे अभिमन्त्रित कर कितने वलय उस शय्याके ऊपर रखे हुए थे; इधर-उधर श्वेतवर्ण सरसों छींट (बखेर) दी गई थी; छोटे रज्जुविशेषमे गाँथकर कितने लोहेके खण्ड और पीपलके पत्ते एवं परस्पर संलग्न हरे कितने नीमके पत्ते उस शय्याके ऊपरमें लटका दिये गये थे; चरण रखनेके लिए एक ऊँची चौकी समीपमें रक्खी थी और चन्द्रकिरण के समान शुभ्रवर्ण एक आस्तरण-
१. '...अधिष्ठिते' 'द्वारपक्षके । २. 'मङ्गल्यलेख्य' 'उज्ज्वलित' 'भागे । ३. 'सितविताने वितान,' 'पर्यन्तस्थितमुक्तागुणे । ४. 'प्रतिहत' । ५. वासभुवने । ६ भूमि' । ७. 'रत्न-धवल' । ८. 'मन्त्र । ९. विप्रकीर्ण' । १०. अवलम्बि' । ११. वालयोद्ग्रथित', लोल, लोहित..., दलम् । १२. पादपीठो... ।
गर्भवतीविलासपतीव०-१५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २११
चितं शयनतलमधिशयानाम् , कनकपात्र-परिगृहीतैः अविच्छिन्नं-विरलावस्थित-दधिलवैः- जलतरङ्ग-तरल-श्वेतै'-शालि-सिक्य-निकरैः अग्रथितकुसुम॑-सनाथैः पूर्णभाजनैः, अखण्डिता- नन-मत्स्य-पटलैश्च प्रत्यग्र-पिशितपिण्ड-मिश्रैः, अविच्छिन्न-सलिलधारानुगम्यमानै'-मार्गैः, पट- लक॑प्रज्वलितैश्च शीतलप्रदीपेः, गोरोचनामिश्रगौरसर्षपैश्च सलिलाञ्जलिभिश्च, आचारै'-कुश-
राजस्य शैलाधिपतेः (हिमालयस्य) शिलातलवत् विस्तृतपाषाणखण्डवद् विशालं विस्तीर्णम् । गर्भो-चितं गर्भवतीस्वापयोग्यं शयनतलम् आस्तरणोपरिभागम् अधिशयानाम् अवलम्ब्य सुप्ताम् । राज्ञ्या विशेषणमिदम् । इह 'इन्दुदाविति'भवने प्रच्छदपटम्' इत्यत्र 'अचलराजशिलातलविशालम्' इत्यत्र च लुप्तोपमालङ्कारः ।
कनकेति । इह तृतीयान्तानि 'पूर्णभाजनैः' इत्यन्तानि 'सिक्यनिकरैः' इत्यत्र विशेषणानि । आचारेषु तद्देशीयस्त्रीलोकाचारेषु कुशलेन अभिज्ञेन, अन्तःपुरजरतीजनेन अवरोधस्थवृद्धयोषिद्गणेन । प्रथमं तन्मध्यवर्तिना केनचित् वृद्धस्त्रीवर्गेण (कर्त्रा), कनकपात्रे सुवर्णभाजने परिगृहीतैः धृतैः । अविच्छिन्ना मिथः संलग्नाः, विरला अल्पाः अवस्थिता दधिलवा दधिखण्डा येषु तैः तादृशैः । जलतरङ्गवत् पानीयकल्लोलवद् तरलाः चपलाः, तद्वाय्वपागां चञ्चलत्वेन तेषामपि चञ्चलवदवलोक्यमानत्वादित्याशयः, श्वेताः धवलाः, शालिसिक्यनिकराः तत्कालपक्वौदनसमूहाः शालिजाजसमूहा वा तैः तादृशैः (करणैः) अग्रथितानि यानि कुसुमानि पुष्पाणि तैः सनाथाः सहिताः तैः तादृशैः । तथा पूर्णं व्याप्तं भाजनं पात्रं यैस्तैः तादृशैः ।
अखण्डेतेति । अन्येन केनचिद् वृद्धस्त्रीजनेनेति कर्तृपदमिहापि प्रथममध्याहार्यम् । प्रत्यग्राणि अभिनवानि यानि पिशितपिण्डानि मांसखण्डानि तन्मिश्रैः तत्सम्मिलितैः अखण्डितानि अच्छिद्रानि आननानि वदनानि येषां तथोक्तानां मत्स्यानां मीनानां पटलैः समूहैश्च । 'क्रियमाणावतरणकमङ्गलम्' इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।
अविच्छिन्नेति । अविच्छिन्नया अखण्डितया सलिलधारया जलधारया अनुगम्यमानः अनुव्रज्यमानः मार्गः अध्वा येषां तैः तादृशैः, केनचिद् वृद्धस्त्रीजनेन पृष्ठतः पृष्ठतो विहिताविच्छिन्नसलिलधारैरित्यर्थः । पटलकेषु क्षुद्रपिटकेषु तदन्तर्गतेष्वित्यर्थः, प्रज्वलितैः प्रदीपितैः, 'अथ पटलं पिटके च परिच्छदे' इति मेदिनी । शीतलप्रदीपैः विविधजरतीजनैरा नीयमानैः कर्पूरदीपैः (करणैः) । इहापि पूर्ववदग्रेतनेन सम्बन्धः ।
गोरोचनेति । गोरोचनया मिश्रैः संयुक्तैः गौरसर्षपैः श्वेतसिद्धार्थैः, केनचिद् वृद्धस्त्रीजनेन पृष्ठतः पृष्ठतः तयाविधसर्षपविक्षेपैश्च (करणैः) । सलिलाञ्जलिभिश्च केनचिज्जरतीजनेनाञ्जलिपूर्णजलैश्च 'क्रियमाणावतारणकमङ्गलामिति' व्यन्त्रान्वयः ।
आचारेति । क्रियमाणं प्रदर्शितविधिना अनुष्ठीयमानम् अवतारणके नीराजनरूपेण पात्रपरिभ्रामणावतरणे भोजनीयानयनसमये भूतापसारणविषय इत्यर्थः, मङ्गलं यस्यास्तां तादृशीम् । तात्कालिकतद्देशव्यवहारादिदमाश्चर्यवर्णनम् । 'अवतारणं भूतादिनिग्रहे वस्त्राञ्जलेऽर्चने' इति मेदिनी ।
वस्त्र (चादर) उसके ऊपर बिछा था और वह शय्या (पलङ्ग) हिमालयके शिलातल के समान विशाल एवं गर्भवती स्त्रीके शयन योग्य थी । किसी वृद्ध स्त्रीने, रानीके लिए सोनेकी कटोरियोंको परिपूर्ण कर शुक्लवर्ण चावलोंके दाने रक्खी थी, उस अन्नके ऊपरने परस्पर संलग्न और थोड़े-थोड़े दधिविन्दु एवं असंलग्नभावसे (अलग २) कितने पुष्प बिखरे हुए थे, और उस अन्नसे जलतरङ्गके समान बाष्प उठते थे । कोई वृद्ध स्त्री, किनारे अखण्डित मुखवाली मछलियोंको ले आई थी, उसमें नूतन मांसखण्ड भी मिश्रित था । कितनी वृद्धस्त्रियों, लाल कपड़ोंके अन्दर जलाए गए कितने कर्पूरोंके प्रदीपोंको लेकर आई थी, कोई उसके पीछे-पीछे मार्गमें अविच्छिन्न जलधारा देती थी, कोई गोरोचनामें मिले हुए श्वेतसर्षपोंको मार्गमें विक्षेप करती थी, और दूसरी कोई अञ्जलियों जल लेकर आई थी । इस प्रकार उस देशके और उस कुलके आचारको जाननेवाली अन्तःपुरस्थ वृद्ध स्त्रियां रानीके निमित्त खाद्य द्रव्य लानेके
१. ऽविच्छिन्न०... । २. ०स्मित०... । ३. ०ऽकुसुमायति०... । ४. ०गम्यमान०... । ५. पटलप्र०... । ६. शीतलप्रदीपकैः । ७. ऽनिवार०... ।
| २१२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
लेनान्तःपुर-जरतीजनेन क्रियमाणावतारणकर्मङ्गलाम्, धवलाम्बर-विविक्त-वेषेण प्रमुदितेन प्रस्तुतसङ्गल-प्रायालापेन पौरजनेनोपास्यमानाम्; उपारूढगर्भत्वादान्तर्गतकुलशैलामिव क्षितिम्; सलिल-निमग्नैरावतामिव मन्दाकिनीम्; गुहागतसिंहामिव गिरिराजमेखलाम्; जलधरपटलान्तरित-दिनकरामिव दिवसश्रियम्, उदयगिरि-तिरोहित-शशिमण्डलामिव विभावरीम्; अभ्यर्ण-ब्रह्म-कमल-विनिर्गमामिव नारायणनाभिम्; आसन्नागस्त्योदयामिव दक्षिणाशाम्; फेनावृतामृतकलसामिव क्षीरोदवेलाम्, गोरोचनाचित्रित-दशमनुपहतमतिधवलं दुकूलयुगलं वसानां विलासवतीं ददर्श। ससम्भ्रम-परिजन-प्रसारित-करतलावलम्बनावष्टम्भेन वामजानु-विन्यस्तहस्तपल्लवां प्रचलित-भूषणमणि-रव-मुखरमुत्तिष्ठन्तीं विलासवतीम् 'अलमलमत्य्यादरेण, देवि ! नोत्था-
धवलेति । धवलं श्वेतम् अम्बरं वस्त्रं तद्रूपो विविक्तः पूतो वेषो नेपथ्यं यस्य तेन तादृशेन, प्रमुदितेन हर्षितेन, प्रस्तुत उपक्रान्तो मङ्गलप्रायः अतिशयेन मङ्गलारूपः आलापः संलापो येन तयोक्तेन परिजनेन सेवकवर्गेण उपास्यमानां पादसंवाहनादिभिः सेव्यमानाम् ।
उपारूढेति । उपारूढ उत्पन्नो यो गर्भस्तस्य भावस्तया हेतुना । इतोऽग्रेऽयमर्थः सर्वत्र सम्बध्यते । अन्तर्गतः कुलशैलो यस्यास्तां क्षितिं वसुधामिव, सर्वपामाश्रयरूपत्वेन कुलशैलसुतयोः सादृश्यम् । सलिले जले निमग्नो मुडित ऐरावतः तन्नामा गजो यस्याः तां तादृशीम्, मन्दाकिनीम् आकाशगङ्गामिव, गुहायां कन्दरायां गतः प्राप्तः सिंहः पञ्चाननो यस्यास्तां गिरिराजस्य हिमालयस्य मेखलां मध्यभागमिव जलधरपटलेन अभ्रसमूहेन अन्तरितो व्यवहितो दिनकरः सूर्यो यस्यां तां तादृशीं दिवसश्रियभिव उदयगिरिणा उदयाचलेन तिरोहितम् आच्छादितं शशिमण्डलं यस्यां तां विभावरीं रात्रिभिव, लम्यर्णे निकटे ब्रह्मकमलस्य विरञ्चिजन्मस्थानीभूतपद्मस्य विनिर्गमो बहिर्भावो यस्याः तां तादृशीं नारायणस्य विष्णोः नाभिमिव कूपिकामिव, आसन्नो निकटवर्ती अगस्त्यस्य पीतजलधेः उदय उद्गमनं यस्यां तां तादृशीं दक्षिणाशां दक्षिणदिशमिव, तथा फेनैः डिण्डीरैः आवृत आच्छादितः अमृतकलसः पीयूषकुम्भो यस्यां तां तादृशीं क्षीरोदस्य समुद्रस्य वेलां जलवृद्धिमिव विद्यमानाम्, तथा गोरोचनया चित्रिताः पिङ्गलवर्णीकृता दशाः प्रान्तभागा यस्य तत्तादृशम्, अनुपहतं पूर्वं परिधानाभावेनापर्युषितम् अभिनवमित्यर्थः, अतिधवलम् अतिशुभ्रं दुकूलयुगलं सूक्ष्मवसनद्वयं वसानां परिदधानाम् । 'क्षौमपट्टे दुकलेऽस्त्री' इति मेदिनी । इह मालोपमालङ्कारः ।
ससम्भ्रमेति । ससम्भ्रमेण भूपतिं दृष्ट्वा ससत्वरेण परिजनेन सेवकेन कयाचित् परिचारिकया प्रसारितं विस्तारितं यत् करतलं हस्ततलं तदेव लालम्बनम् आधारः तस्य अवष्टम्भेन सहायेन, वामजानुनि अपसव्यनलकीले विन्यस्तः स्थापितो हस्तपल्लवो यया तां तादृशीम्, अन्यथा गर्भभारेणोत्थानासम्भवादित्युभयत्राप्याशयः। प्रचलितानि शरीरसञ्चालनेन चलितानि भूषणानि अलङ्काराः तेषां मणिरवेण रत्नध्वनिना
तनय भौतिक अनिष्टके निवारण करनेके लिए मङ्गलाचरण करती थीं। एवं श्वेतवस्त्रका स्वच्छ वेश धारणकर परस्पर मङ्गलमय आलाप करते-करते परिजनवर्ग आनन्दसे रानीकी सेवा करते थे। गर्भ उन्नत हो जानेसे अन्तर्गत कुल-पर्वतवाली पृथिवीके समान, ऐरावत हस्तीके जलमध्यमें निमग्न होने पर मन्दाकिनीके समान, कन्दरा (गुफा) में घुसे सिंहवाली हिमालयकी मेखला (मध्यदेश) के समान, मेघसमूहसे आवृत सूर्यवाली दिवस-श्रीके समान, उदयाचलसे ढके चन्द्रमण्डलवाली रात्रिके समान, आसन्न ब्रह्म-कमलके उत्पत्ति-समयकी विष्णुकी नाभिके समान, अगस्त्यका उदय समीपवर्ती होने पर दक्षिण दिशाके समान, एवं फेन द्वारा आवृत अभ्यन्तरमें अमृत कुंभ रहनेके समयमें क्षीरोद-सागरकी जलवृद्धिके समान विलासवतीको राजाने देखा, उस समय रानी अत्यन्त श्वेतवर्ण नये दो सूक्ष्मवस्त्र-खण्ड पहनी हुई थी, जिनके प्रान्तभाग गोरोचनसे चित्रित थे।
उस समय राजाको देखकर किसी परिचारिकाने अपना हाथ फैला दिया, रानी दाहिने हाथ द्वारा उसके हाथ को पकड़कर, बायें घुटने पर बायां हाथ रखकर उठने लगी, उस अङ्गसञ्चालनके समयमें हिलते हुए आभूषणोंके मणियोंकी झन-झनाहट होने लगी। यह देखकर विलासवतीसे—'ठहरो ठहरो, बहुत आदर हुआ, (इस अवस्थामें
१. ०००अवतरण०००। २. ०००मङ्गल्य०००। ३. मेखलामिव दिनश्रियम् । ४. ०००तिलकचित्रित ।
५. मणिधवलं । ६. नालम्बनावष्टम्भेन । ७. प्रचल ।
राज्ञो गर्भवाचावगम०-१६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २१३
तव्यम्' इत्यभिधाय सह तया तस्मिन्नेव शयनीये पार्थिवः समुपाविशत् । प्रमृष्ट-चामीकर-चारुपादे धवलोपच्छदे चासन्ने शयनान्तरे शुकनासोऽपि न्यषीदत् । अथ तामुपारूढगर्भामालोक्य हर्षभरमन्थरेण मनसा प्रस्तुतपरिहासो राजा-'देवि ! . शुकनासः पृच्छति-'यदाह कुलवर्द्धना किमपि, तत् किं तथैव' ?' इत्युवाच । अथाव्यक्त-स्मितच्छुरित-कपोलाधरालोचना लज्जया दशनांशुजालक-व्याजेनांशुकेनेव मुखमाच्छादयन्ती विलासवती तत्क्षणमवोमुखी तस्थौ । पुनः पुनश्चानुबध्यमाना 'किं मामतिमात्रं त्रपा-परवशां करोषि नाहं किञ्चिदपि वेद्मि' इत्यभिदधाना तिर्यग्वलित-तारकेण चक्षुषा अवनतमुखी राजानं साभ्यसूयमिवापश्यत् । अपरिस्फुट-हासज्योत्स्ना-विशदेन मुखशशिना
सुदूरं सशब्दं यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणमिदम् । उत्तिष्ठन्तीम् उत्थानं विदधतीं विलासवतीं पार्थिवः राजा-देवि ! अत्यादरेण अतिप्रयत्नेन अलमलं कृतं कृतम्, अनेनादरातिशयो व्यञ्जितः । नांत्यात्थ्यं नांत्यानं विधेयम् इत्यभिधाय इत्युक्त्वा तस्मिन्नेव शयनीये पर्यङ्के तया विलासवत्या सह समुपाविशत् उपविष्टवान् ।
प्रमृष्टेति । प्रमृष्टाः उज्ज्वलीकृताः परिष्कृता इत्यर्थः, चामीकरस्य सुवर्णस्य चारुपादा मनोहरपादा यस्य तस्मिन् तादृशे, धवलः शुभ्रः उपच्छदः उत्तरपटः (आस्तरणवसनं) यत्र तथोक्ते आसन्ने समीपवर्त्तिनि, शयनान्तरे अन्यस्यां शय्यायां शुकनासोऽपि न्यषीदत् उपविष्टवान् ।
अथेति । उपारूढगर्भा म् उत्पन्नगर्भां तां विलासवतीम् अवलोक्य निरीक्ष्य हर्षभरेण प्रमोदातिशयेन मन्थरं जडं तेन तादृशेन, मनसा चित्तेन, प्रस्तुत: प्रारब्धः परिहा सो नर्मवचनविन्यासो येन सः तादृशः, राजा-देवि ! शुकनासः पृच्छति प्रश्नं करोति, कुलवर्धना किमपि यदाह कथितवती तत्कि तथैव इत्युवाच इत्युक्तवान् । इह प्रश्ने परिहासावगमस्तु शुकनास इत्यन्यकर्तृनिर्देशादिति बोध्यम् ।
अथेति । अथ प्रश्नानन्तरम् अव्यक्तम् अस्पष्टं यत् स्मितं मन्दहास्यं तेन छुरितं रञ्जितं कपोलाधरलोचनं गण्डोष्ठचक्षुर्यस्याः तादृशी, इह वहुवचनविग्रहो न न्याय्यः प्राण्यङ्गत्वादिति सुधीभिराकलनीयम् । लज्जया त्रपया दशनांशुजालकस्य दन्तकिरणसमूहस्य व्याजेन छुलेन अंशुकेनेव शुभ्रवस्त्रेणेव मुखं वदनम् आच्छादयन्ती आवरणं विदधती विलासवती तत्क्षणं तस्मिन् काले अधोमुखी अवाङ्मुखी तस्थौ स्थिता । इह सापह्नुवोत्प्रेक्षा ।
पुनरिति । पुनः पुनः मुहुर्मुहुः अनुबध्यमाना संनिर्वन्धं पृच्छ्यमाना । अतिमात्रम् अतिसङ्कटं त्रपापरवशां लज्जाधीनां करोषि विदधासि । किञ्चिदपि स्वल्पमात्रमपि अहं न वेद्मि न जानामि' इत्यभिदधाना इति ब्रुवाणा तिर्यग् वलिता वक्रभावेन चलिता तारका कनीनिका यस्य तेन तथोक्तेन । चक्षुषा नयनेन अवनतमुखी लानन्न्राना राजानं भूपति साभ्यसूयमिव ईर्ष्याया सह विद्यमानमिव अपश्यत् अवलोकितवती । पतिव्रताया धीरानायिकाया तथाविधप्रश्नानुचितत्वात्साभ्यसूयमित्याशयः ।
अपरिस्फुट इति । अपरिस्फुटः अस्पष्टः यो हासः स ज्योत्स्ना चन्द्रिका इव तया विशदेन निर्मलेन, मुखं वदनं शशीव चन्द्र इव तेन तादृशेन, उपलक्षितो मुमुजा 'राज्ञां पतीरीश्वरः तारापीडः एनां विलास-वतीं भूयः पुनरपि यमाषे उवाच-
अत्यन्त गौरव दिखानेका प्रयोजन नहीं है) बस, देवि ! तुम मत उठो' यों कहकर राजा उसके साथ उसी पलङ्ग पर बैठ गया । शुकनास भी समीपवर्ती एक दूसरे पलङ्ग पर बैठ गया । उस शय्याके ऊपरमें भी शुभ्रवर्ण आस्तरणवस्त्र (चादर) था एवं उस पलङ्गके सुन्दर पाये स्वच्छ सुवर्णके बने थे ।
तदनन्तर रानी विलासवतीको उत्पन्न गर्भसहित देखकर अत्यन्त आनन्दसे विह्वल चित्त होकर परिहास करते-करते राजा बोला- 'देवि ! शुकनास पूछते हैं कि-'कुलवर्द्धनाने जो कुछ कहा है, वह उस रूपसे सत्य ही क्या ?'। उसके बाद मन्द-मन्द मुस्कुराद विलासवतीके कपोल, ओष्ठ और आँखों पर चमकी, उस समय उसने लज्जासे दन्तकिरणोंके बहाने मानो वस्त्रद्वारा ही मुखको आच्छादन कर अधोमुख कर लिया। किन्तु जब राजाने बार बार आग्रहसे पूछा; तब बोली कि-'मुझे अत्यन्त लज्जित क्यों करते हो ! मैं कुछ नहीं जानती'। इतना कहकर, अवनत मुख कर, आँखकी पुतलियोंको जरा तिरछी करके, उसने राजाको मानों अत्यन्त असूयाके साथ
१. चारुपदे ।
२. चासन्नशयनान्तरे ।
३. क्वचित् 'स्मित' पदं नास्ति ।
४. दशनांशुजाल... ।
५. अनुबध्यमाना ।
६. कि नाम नान् ।
| २१४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
भूसुजो पतिरेनां^१ भूयो बभाषे—'सुतनु ! यदि मदीयेन वचसा^२ तव त्रपो वितन्यते, तदयमहं स्थितो निभृतम् । अस्य तु किं प्रतिविधास्यसि विघटमान-दल-कोश-विशद-चम्पक-द्युतेः सवर्णतया परिमलानुमीयमानं-कुङ्कुमाङ्गरागस्य^३ पाण्डुरतानापद्यमानस्य^४ वर्णस्य^५, अनयोश्च गर्भ-सम्भवोऽमृतावसेक^६-निर्वाप्यमाणं-शोकानलप्रभवं^७ धूममिव वमतोः^८ आननंगृहीत-नीलोत्पलयो-रिव चक्रवाकयोः तमाल-पल्लव-लाञ्छित-मुखयोरिव कनक^१०कलसयोः सकृदिवालिखितं^११-कृष्णा-
इह 'मुखशशिना' इत्यत्र 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यनेनोपमितसमास एव विधातव्यः, यतो हि चन्द्रेण सह राज्ञो वैशिष्ट्यासम्भवः । एवञ्चैतदनुसारेण 'हासज्योत्स्ना' इत्यत्राप्येष एव समासोऽङ्गीकरणीयः । तथा च सति लुप्तोपमयोराङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।
सुतन्विति । सुष्ठु सुन्दरी तनुः शरीरं यस्याः सा तत्सम्बुद्धौ हे सुतनु ! मदीयेन मदुक्तेन वचसा वाक्येन यदि चेत् त्रपा लज्जा वितन्यते विस्तार्यते । निभृतम् अत्यर्थं तूष्णीं स्थितः ।
अस्येति । विघटमानानि भिद्यमानानि दलानि पर्णानि यस्य स तथोक्तः कोशो मुकुलं यस्य तादृशस्य विशदस्य स्वच्छस्य चम्पकस्य चम्पकपुष्पस्य द्युतिः कान्तिः तस्याः सवर्णतया तुल्यवर्णतया कारणेन परिमलेन केवलसुगन्धेन अनुमीयमानः कुङ्कुमाङ्गरागः बाहीकदेशोत्पन्नपाण्डुरकुङ्कुमानुलेपनं यत्र तस्य तादृशस्य कुङ्कुमाङ्गरागः देहकान्तिश्चेति द्वयमपि चम्पकवत् समानपाण्डुरमिति पार्थक्येन प्रत्यक्षासम्भवात् परिमलेन कुङ्कुमाङ्करागोऽनुमीयत इत्याशयः । अत्रार्थे प्रमाणञ्च—
'बाहीकदेशसञ्जातं कुङ्कुमं पाण्डुरं भवेत्'
इति भावप्रकाशवचनमेव । पाण्डुरताम् अन्तर्वत्नीत्वात् पाण्डुत्वम् आपद्यमानस्य प्राप्नुवतः, अस्य पुरोऽवलोक्यमानस्य, वर्णस्य तव शरीरशोभायाः किं प्रतिविधास्यसि किं प्रतीकारं करिष्यसि । तव त्रपामाशङ्क्य निभृतेऽपि मयि अन्तर्वत्नीत्वेन स्वयं प्रकाशमानाया देहपाण्डुरतायाः सर्वथैव गोपनसम्भवाशक्यत्वमेवेत्याशयः । इहोन्मीलितमलङ्कारः ।
अनयोश्चेति । गर्भसम्भवः गर्भोत्पत्तिरेव अमृतं तस्य अवसेकेन सेचनेन निर्वाप्यमाणः निर्वाणं प्राप्यमाणः शोकः चिरकालीनसुतानुत्पत्तिनिमित्तको विषाद एव अनलो वह्निः तस्माद् प्रभव उत्पत्तिर्यस्य तं तादृशम् , धूमं वमतोर्उद्धिरतोरिव श्याममुखत्वादित्याशयः । आननयोर्मुखयोः गृहीते आत्ते नीलोत्पले कुवलये याभ्यां तयोः चक्रवाकयोः रथाङ्गाह्वयोः पक्षिणोरिव विद्यमानयोः, तमालपल्लवाभ्यां तापिच्छकिसलयाभ्यां लाञ्छिते चिह्निते मुखे उपरिभागद्वयं ययोस्तयोः कनककलसयोरिव सुवर्णकुम्भयोरिव, सकृद् एकदामात्रं न तु पूर्ववत् प्रत्यहमित्याशयः, आलिखिते चित्रिते कृष्णागुरुपङ्केन गाढकृष्णागुरुद्रवेण पत्रलते पत्रवल्लीयुगलं ययोस्तयोरिव विद्यमानयोः, तथा श्यामायमाने श्यामतामापद्यमाने चूचुके स्तनाग्रभागद्वयं ययोस्तथोक्तयोः 'चूचुको ना कुचाननम्' इति रत्नकोषः । अनयोश्च पयोधरयोः कुचयोः किं प्रतिविधास्यसि किं प्रतीकारं करिष्यसि । कुचाग्रश्यामता गर्भव्यतिरेकेणानुपपद्यमाना तद्भावं प्रकटयतीत्याशयः । इह **'गर्भसम्भवोऽमृते'**त्यत्र **'निर्वाप्यमाणशोकानले'**त्यत्र च परम्परितरूपकमलङ्कारः, 'वमत्तोरिव' इत्यत्र च क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः इत्यनयोराङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः । 'चक्रवाकयोरिव' इत्यत्र चोपमा । **'आलिखिते'**त्यादौ क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
एक बार देखा । चंद्रिकाके समान अस्फुट हास्यसे प्रकाशमान मुखचन्द्रसे राजराजेश्वर फिर बोले—'सुन्दरि ! मेरे वचनसे ही यदि तुम्हें लज्जा बढ़ती है तो, लो, यह मैं चुप हूँ, किन्तु तुम्हारे शरीरका यह वर्ण, खिलते हुए निर्मल चम्पककुसुम-कान्तिके समान दीख रहा है, इसका कुङ्कुम-लेप एकसा होनेके कारण सुगन्धितद्वारा ही पहचाना जाता है । एवं इस क्रमसे पाण्डुता प्राप्त हो गई है, अतएव इसका प्रतीकार तुम क्या करोगी ? और इस स्तनयुगलका अग्रभाग श्याम हो गया है, इससे प्रतीत हो रहा है कि-गर्भोत्पत्तिरूप अमृतसे सींचे जानेके कारण शान्त होती हृदयकी शोकरूपी अग्नि बुझ गई है, उसके धूमको मानो उगल रहा है । एवं नीलोत्पलधारी चकवा-चकवीके समान, एवं तमालके पत्तेसे आच्छादिन मुखवाले सुवर्णके कलशके समान देखनेमें आ रहा है और काले
१. पतिर्भूयो । २. मदीयवचसा । ३. ०००मानस्य कुङ्कुमाङ्गरागस्य, कुङ्कुमरागस्य । ४. पाण्डुतानाम्००० । ५. कुत्रचित् 'वर्णस्य' इति पदं न दृश्यते । ६. क्वचित् 'अमृत' इति पदं नास्ति । ७. हृदयशोका । ८. वहतोः । ९. अन्तर्गृहीत, गृहीत००० । १०. क्वचित् 'कनक' इति पदं नास्ति । ११. लिखित००० ।
चन्द्रापीडजन्मवर्णनम्-२७ ] . चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २१५
गुरु-शङ्ख-पत्रलतयोः श्यामायमानचूचुकयोः पयोधरयोः, अस्य च प्रतिदिनमतिगाढतामापद्य- मानेन काञ्चीकलापेन दूयमानस्य नश्यत्त्रिवलि-लेखावलयस्य कृशिमानमुज्झतो मध्यभागस्य’ इत्येवं ब्रुवाणमवनिपालमन्तर्मुखं-विनिगूढहासः शुकनासः-'देव ! किमायाासयसि देवीम्, , इयमनया कॅथयाऽपि लज्जते, त्यज कुलवर्द्धना-कथित-वार्त्तासम्बद्धमालापम्' इत्यब्रवीत् । एवंविधाभिश्च नर्मप्रायाभिः कथाभिः सुचिरं स्थित्वा शुकनासः स्वभवनमयासीत् । नरेन्द्रो- ऽपि तस्मिन्नेव वासगृहे तया सह तां निशामत्यवाहयत् । ततः क्रमेण यथासमीहित-गर्भदोहद-सम्पादन-प्रमुदिता पूर्णे प्रसवसमये पुण्येऽहनि
अस्येति । प्रतिदिनं प्रत्यहम् अतिगाढताम् उदरस्य क्रमेण स्थूलतया दृढसंलग्नत्वम् आपद्यमानेन प्राप्नुवता काञ्चीकलापेन रसनादाम्ना, दूयमानस्य अत्यन्तदृढसंलग्नतया पीड्यमानस्य, नश्यत् क्रमेण विलुप्यमानम् उदरपीवरत्वेनेत्याशयः, त्रिवलिलेखानां वलित्रयरूपरेखाणां वलय मण्डल यत्र तस्य तथोक्तस्य, कृशस्य भावः कृशिमा कृशत्वं तम् उज्झतः क्रमेण त्यजतः, अस्य च मध्यभागस्य उदरस्य किं प्रतिविधास्यसीति सम्बन्धः । मध्यभागस्यापि गर्भव्यतिरेकेणेदृशरूपत्वमसम्भवनियमिति सर्वथैव गोपनासम्भव इत्याशयः ।
इत्येवमिति । इत्येवं पूर्वोक्तविधिना ब्रुवाणं कथयन्तम् अवनिपालं तारापीडम् , अन्तर्मुखे मुखमध्ये विनिगूढो गाम्भीर्यभङ्गेर्भिया संवृतो हासो येन सः तादृशः । शुकनासः-'देव स्वामिन् ! देवी विलासवतीं किं किमर्थम् आयासयसि खेदयसि, इयं देवी अनया पूर्वप्रतिपादितया कथया वृत्तान्तेनापि लजते त्रपते । कुलवर्धनाकथितवार्तासम्बद्धं कुलवर्धनाप्रतिपादितकथासम्बद्धम् आलापम् आभाषगं त्यज दूरीकुरु' इति एवं प्रकारेण अब्रवीद् अवोचत् ।
एवमिति । एवंविधाभिः पूर्वंकथिताभिः नर्मप्रायाभिः परिहासबाहुल्याभिः कथाभिः उदन्तैः सुचिरं चिरकालं स्थित्वा तत्रावस्थानं विधाय शुकनासः स्वभवनं निजगृहम् अयासीत् ययौ । नरेन्द्रो राजा तारापीडोऽपि तस्मिन्नेव वासगृहे वासभवने तां निशां रात्रि तया विलासवत्या सह अत्यवाहयद् अयापयत् ।
तत इति । ततः तदनन्तरं यथासमीहितेन यथेप्सितेन शक्त्यनुसारेणेत्यर्थः, गर्भदोहदस्य गर्भकालीनमनोरथस्य सम्पादनेन परिपूर्णतापादनेन प्रमुदिता विशेषसन्तुष्टा विलासवती । गर्भकाले हि नार्यास्तत्तन्मनोरथस्य परिपूर्णतापादनं यथाशक्त्यवश्यमेव विधेयम् । तथा चाभिहितं प्राच्यैः-
'गर्भिण्यास्त्विच्छिच्छाया विशेषेण प्रयुज्यते । दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् ॥' इति ।
पूर्गे उपस्थिते प्रसवसमये उत्पत्तिकाले, पुण्येऽहनि शुभवासरे, अनवरतं निरन्तरं - गलन्तीभिः
आपके इसके ऊपर केवल एक बार मानो इन पर सदाके लिए फूल-पत्ते काढ़े हुए हैं ऐसा प्रतीत हो रहा है, इसका भी तुम क्या प्रतीकार करोगी ? और तुम्हारा उदर दिन-प्रतिदिन पूर्व कृशताका परित्याग कर रहा है (क्रमसे मोटा हो रहा है), इससे उदरस्थ तीनों सिलवटें अदृश्य होती जा रही हैं। एवं काञ्ची (करधनी) के अधिक तंग होनेसे मध्यभाग पीड़ा पा रहा है, इसका भी तुम क्या उपाय करोगी ?'-इस प्रकार कहते हुए राजासे मुँहके भीतर हँसी छिपाकर शुकनासने कहा-'महाराज ! महारानी को क्यों कष्ट देते हैं ? ये ऐसी बातोंसे लज्जित होती हैं। इसलिए कुलवर्धनाने जो संवाद कहा है, उस विषयकी बातचीत छोड़ दीजिए।' इस प्रकारके परिहासमय कथोपकथनसे उस स्थानमें बहुत देरतक रहकर शुकनास अपने घर चला गया, राजाने भी उसी शयन-गृह में रानीके साथ उस रातको बिताया।
इसके कुछ समय बाद रानी गर्भकालीन जिस-जिस वस्तु की इच्छा प्रकट करती थी, राजा सामर्थ्यके अनु-
१. अतिगाढतरताम्, आपाद्यमानेन । २. रेखा । ३. उज्झतः । ४. अन्तर्मुखंहासः, मुखनिगूढहासः । ५. अनयाऽपि कथया । ६. आलापकम् , आलापमपि । ७. वासगृहे ताम् । ८. समीहित***, समुचित*** । ९. पूर्णप्रसव ।
| २१६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
अनवरत-गलन्नाडिका-कलित-काल$^१$कलैः बहिरागृहीतच्छा$^२$यैर्गणकैर्गृहीते लग्ने प्रशस्तायां वेला- यामिरम्मदामिव मेघमालां सकल-लोकहृदयानन्दकारिणं विलासवती सुतमसूत। तस्मिन् जाते सरभसमितस्ततः प्रधावितस्य परिजनस्य चरणशत-संक्षोभ-चलित-क्षितितलो भूपाला- भिमुख-प्रसृतं स्खलद्गति-विकलकञ्चुकिसहस्रो जन-सम्मदैनिष्पिष्यमाण-पतित-कुब्ज-वामन- किरातगणो विस्फार्यमाणान्तःपुर-जनाभरण-झङ्कारमनोहरः पूर्णपात्राहरण$^५$-विलुप्यमान-वस्त्र-
जलस्राविणीभिः नाडिकाभिः समयनिरूपकयन्त्रविशेषैः घटिकाभिरित्यर्थः, कलिता निश्चिता ज्ञाताः कालकला सूक्ष्मकालांशा यैस्तैः तादृशैः। नाडिका हि सार्द्धद्वादशपलपरिमितताम्ररचितः सार्द्धद्वादशपल- परिमितसलिलपूरणीयः पञ्चरक्तिन्कापरिमितसुवर्णरचितशलाकाया लब्धच्छिद्रसंयुत्को यन्त्रविशेषः। तया च शलाकया सलिलबिन्दुपातनात्तत्सलिले च छिद्रविनिपोपगते समयनिरूपणं पूर्वमक्रियत। विष्णुपुराणा- दावेतद्विस्तरप्रकारेऽन्वेषणीयः। तथा वहिः अङ्गादौ आगृहीता पूर्वपश्चिमादिदेशविशेषेण निरूपिता छायाः पादच्छाया अङ्गच्छाया वा यैस्तेस्तादृशैः, पादच्छायाग्रहणेन पूर्वं समयनिरूपणमक्रियत। निरूपितञ्च ज्यौतिषे-
'पदच्छायां द्विगुणीकृत्य चतुर्दशसमन्विताम्। पञ्चग्रहकराङ्गाप्तलव्धं दण्डादिकं भवेत्॥'
गणकैर्ज्योतिर्विद्भिः गृहीते निश्चिते लग्ने नेपादिके प्रशस्तायाम् उच्चस्थैर्ग्रहैर्जातकस्य सुतसौभाग्य- द्योतिकायां, वेलायां लग्नान्तर्वर्तिहोरायां विलासवती मेघमाला कादम्बिनी इग्मदमिव मेघोत्थ- वह्निमिव 'मेवज्योतिरिर्मदः' इत्यमरः। सकललोकहृदयानां समस्तलोकचित्तानाम् आनन्दकारिणं प्रमोदजनकं सुतं पुत्रम् असूत सुषुवे। 'षूङ्-प्राणिप्रसवे' इत्यस्य लङि रूपम्।
तस्मिन्निति। तस्मिन् राजपुत्रे जाते उत्पन्ने राजकुले राज्ञां समुदाये अतिमहान् दिष्टिवृद्धिसम्भ्रमः आनन्दवृद्धिजन्या जनानां त्वरा अभूदित्यनेन सम्बन्धः। इह प्रथमान्तानि पदानि 'सम्भ्रम' इत्यस्य विशेषणानि। सरभसं हर्षेण सवेगम् इतस्ततः समन्तात् प्रधावितस्य उच्चलितस्य परिजनस्य बाह्याभ्य- न्तरसेवकजनस्य चरणशतस्य पादसमूहस्य संक्षोभेण आघातेन चलितं कम्पितं क्षितितलं यत्र स तादृशः। भूपालाभिमुखं नृपसन्मुखं सत् प्रसृतं वार्त्तां कथयितुं प्रस्थितं स्खलद्गति भ्रष्टगमनं विकलं प्रमोदसद्माकुलञ्च कञ्चुकिसहस्रम् अन्तःपुरचरवृद्धब्राह्मणसमूहो यत्र सः तादृशः। कञ्चुिकलक्षणञ्च-
'अन्तःपुरचरो वृद्धो विप्रो गुणगणान्वितः। सर्वकार्यार्थकुशलः कञ्चुकीत्यभिधीयते॥' इति।
जनानां लोकानां सम्मर्द्देन सङ्घर्षेण निष्पिष्यमानः पीड्यमानः अत एव पतितः त्रस्तः, कुब्जाः पृष्ठगुडाः 'गठुः पृष्ठगुडे कुब्जे' इति मेदिनी, वामनाः खर्वाकृतयः 'वामनो नीचि खर्वे च' इति च मेदिनी, किराताः केवलं स्वल्पतनवः 'किरातः स्यादाल्परतनौ भूनिम्बे म्लेच्छभिद्ययोः' इत्यनेकार्थः, तेषाञ्च गणः समूहो यत्र सः तादृशः। विस्फार्यमाणो वृद्धिं प्राप्यमानो यः अन्तःपुरजनानाम् अवरोधस्त्रीणाम् आभ- रणझङ्कारो नूपुरनिनादः तेन मनोहोरो हृदयहारी। उत्सवे मित्रवर्गीयानि हठादाकृष्य नीयन्ते तानि पूर्णपात्राणीत्युच्यन्ते, तथाहि-
'वर्द्धापकं यदानन्दादलङ्कारादिकं पुनः। आहृष्य गृह्यते पूर्णपात्रं पूर्णानकञ्च तत्॥'
इति हारावली। तेषाम् आहरणेन ग्रहणेन विलुप्यमानानि हस्ताहस्तिकरणसम्भ्रमेण लब्धानि
बाद उन सभी वस्तुओंको ही परिपूर्ण कर देता था, जिससे रानी अत्यन्त आनन्दित होती थी। अनन्तर प्रसवकाल उपस्थित होने पर एक शुभदिनमें घड़ीयन्त्रसे निरन्तर जलबिन्दु टपक रहे थे, उसके द्वारा कोई-कोई ज्योतिषी सूक्ष्म समयका निरूपण कर रहे थे, और कोई-कोई ज्योतिषी बाहर ( अँगने आदि) में जाकर अपनी छायाको नापकर लग्नका निरूपण करते थे। इस रूपमें मेघमाला जिस प्रकार नेत्रज्योतिको उत्पन्न करती है, उसी प्रकार विलासवतींने प्रशस्त समयमें सब लोगोंके हृदयको आनन्द देनेवाले पुत्रको उत्पन्न किया?
उस राजपुत्रके उत्पन्न होने पर नगरमें धूम मचानेवाला, उत्सवकी बधाइयोंका बड़ा भारी कोलाहल राज- कुलमें मच गया। परिजनवर्ग आनन्दके साथ वेगसे इधर-उधर दौड़ने लगे, उनके चरणोंके आघातसे धरातल चलाय- मान हो गया। कञ्चुकिगण आनन्दसे व्यग्र होकर राजाके पास संवाद कहनेके लिए गिर-गिरकर दौड़ने लगे। मनुष्योंकी भीड़में कुचल कर कुबड़े, बौने (खर्वादेह, वामन) और ह्रस्वशरीरके मनुष्योंके झुण्ड पृथिवी पर
१. कलेः ...कले । २. जलधरमाला । ३. गतिकञ्चुकि, गतिमृत्स्य... । ४. पूर्णपात्रान्तान्तःपुर...। ५. पूर्ण- पात्रहरण... । ६. विलुप्यमान ।
चन्द्रापीडजन्मवर्ण०-१७ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २१७
नभूषणः संक्षोभित-नगरो राजकुले दिग्विदिक्सम्भ्रमोऽतिमहानभूत्। अनन्तरञ्च मन्दरैम- थ्यमानजलनिधि-घोष-गम्भीर-दुन्दुभि-ध्वान-पुरःसरेण प्रहत-मृदु-मृदङ्ग-शङ्ख-काहलानक- निवह-निनाद-निर्भरेण मङ्गल-पटह पटुरवसंवर्द्धितेन अनेक-जनसहस्र-कलकल-बहुलेन त्रिभुवनमापूरयता उत्सवकोलाहलेन ससामन्ताः सान्तःपुराः सप्रकृतयः सराजलोकाः सबे- श्यायुवतयः सबालवृद्धा ननृतुरागोपालमुन्मत्ता इव हर्षनिर्भराः प्रजा प्रतिक्षणम् अवर्द्धत चन्द्रोदयेनेव जलनिधिः कलकलमुखरो राजसूनोर्जन्म-महोत्सवः।
पार्थिवस्तु तनयानन-दर्शन-महोत्सव-हृतहृदयोऽपि दिवसवशेन मौहूर्तिकगणोपदिष्टे प्रशस्ते मुहूर्त्तेनिवारित-निखिलपरिजनः शुकनासद्वितीयः मणिमय-मङ्गलकलस-युगं लाङ्गलेन
वसनानि वस्त्राणि भूषणानि अलङ्काराश्च यत्र न तादृशः, संक्षोभितं क्षोमंप्रापितं नगरं राजधानी येन स तादृशः।
अनन्तरमिति। मन्दरेण तदाख्यपर्वतेन मथ्यमानस्य विलोड्यमानस्य जलनिधेः क्षीरसमुद्रस्य घोषवत् शब्दवद् गम्भीरो दुन्दुभिध्वनिः भेरीनिनादः पुरःसरो यस्य तेन तादृशेन, प्रहता वादिता ये मृदवः कोमलशब्दविधायिनो मृदङ्गा मुरजाः, शङ्खाः कम्बवः, काहला वाद्यविशेषाः, आनकाः दुन्दुभयश्च तेषां निवहस्य समूहस्य निनादेन ध्वनिना निर्भरः पूर्णः अव्ययं वर्द्धित इत्यर्थः, तेन तादृशेन। मङ्गलपटहानां मङ्गलायं वादितढक्कानां (चर्मवाद्यानां) पटुरवैः विपुलशब्दैः संवर्द्धितो वृद्धिं प्रापितः तेन तादृशेन । अनेकेषां जनसहस्राणां लोकसमूहानां कलकलैः कोलाहलैः बहुलः अधिकीभूतस्तेन तादृशेन, त्रिभुवनं त्रिविष्टपम् आपूरयता पूर्णङ्कुर्वता उत्सवकोलाहलेन सहकलकलेन, सामन्तः स्वदेशपार्श्ववर्त्तिभिः नृपतिभिः सहेति ससामन्ताः, अन्तःपुरैः अवरोधस्थजनैः सहेति सान्तःपुराः, प्रकृतिभिः पौरलोकैः सहेति सप्रकृतयः, राजलोकैः नृपसम्बन्धिजनैः सहेति सराजलोकाः, वेश्यायुवतिभिः वाराङ्गनाभिः सहेति सबेश्यायुवतयः, बालैः वृद्धैश्च सहेति सबालवृद्धाः, प्रजाः हर्षनिर्भराः प्रमोदपूर्णाः उन्मत्ता इव क्षीबा इव, गोपालान् बल्लवान् मर्यादीकृत्येति आगोपालं यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम्, ननृतुः नृत्यञ्चक्रुः।
प्रतीति। चन्द्रोदयेन कुमुदबान्धवोद्गमेन जलनिधिः समुद्र इव कलकलैः कोलाहलैः मुखरः शब्दायमानः, राजसूनोः नृपात्मजस्य जन्ममहोत्सवः प्रतिक्षणं निरन्तरम् अवर्द्धत वृद्धिं प्राप।
पार्थिव इति। पार्थिवो राजा तारापीडः 'सूतिकागृहम् अपश्यत्' इति दूरस्थया क्रियया सम्बन्धः। तनयाननस्य आत्मजमुखस्य दर्शनम् अवलोकनमेव महोत्सवः तेन हृतहृदयोऽपि गृहीतचित्तोऽपि दिवसवशेन शुभकालानुरोधेन मौहूर्तिकगणो दैवज्ञसमूहस्तेन उपदिष्टे निवेदिते प्रशस्ते उत्कृष्टफलसूचके मुहूर्त्ते, निवारिताः सह गन्तुं निषिद्धाः निखिलाः समस्ताः परिजनाः सेवकजना येन सः तादृशः, शुकनासः प्रधानामात्य एव द्वितीयः सहचरो यस्य सः तादृशः।
मणिमयेति। इत आरभ्य तृतीयान्तानि पदानि अग्रिन 'द्वारदेशेन' इत्यस्य विशेषणानि बोध्यानि।
गिर पड़े, रनिवासकी स्त्रियोंके आभूषणोंकी मनोहर झनझनाहट सुनी जाने लगी, लोगोंके शरीरपर दूसरे लोगोंके बलपूर्वक (जबरदस्ती) वस्त्र तथा आभूषण छीन लिए गये, उससे अनेक वस्त्र और भूषण पृथिवीमें लोटने लगे। इस रूपसे राजधानी एक बार में ही उद्वेलित हो उठी। तदनन्तर तीनों भुवनोंको परिपूर्ण कर वह महोत्सवका कोलाहल होने लगा। मन्दराचलसे मथे गए समुद्रके घोषके समान गम्भीर दुन्दुभिके शब्द, सभी शब्दके आगे-आगे चलने लगे। कोमलशब्दकारी मृदङ्ग, शङ्ख, बड़े ढोल और छोटे नगाड़े आदिके शब्दसे वह कोलाहल वृद्धि पाने लगा। एवं विजय नगाड़ेके विशाल शब्दसे और हजारों मनुष्योंके कोलाहलसे उस उत्सवका कोलाहल अत्यधिक बढ़ गया, उस समय छोटे-छोटे राजा, लोग रनिवासकी सब स्त्रियाँ, नगरके रहनेवाले मनुष्य, राजपुरुषलोग, सब नौजवान वेश्याएँ, एवं बालक और वृद्धगणके साथ ग्वालबालसे लेकर समस्त प्रजावर्ग आनन्दसे परिपूर्ण होकर उन्मत्तके समान नृत्य करने लगे । राजकुमारका वह जन्म-महोत्सव, कोलाहलसे परिपूर्ण होकर चन्द्रोदयसे समुद्रके समान प्रतिदिन वृद्धि पाने लगा।
किन्तु राजा पहले ही पुत्रके मुखदर्शनरूप महोत्सवसे आकृष्टचित्त होनेपर भी उसने शुभसमयके अनुरोधसे ज्योतिषियोंके उपदेशके अनुसार प्रशस्त मुहूर्त्त में अन्यान्य परिजनोंको साथ आनेसे रोककर केवल शुकनासके
१. मन्दराख्यमन्थान०००। २. ०००ल्लादि०००। ३. ०००क्वचिद् 'निनाद' इति पदं नास्ति। ४. सान्तःपुरजनः। ५. आगोपम्। ६. प्रतिदिनम्। ७. जलधिः। ८. जन्मनो०००। ९. दर्शनोत्सव। १०. कनक मय। ११. क्वचिद् 'युगल' इति पदं नास्ति।
१४ का०
| २१८ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
आसक्त-बहुपुत्रिकातन्त्रेतेन विविध-नव-पल्लव-निवह-निरन्तर-निचितेन सन्निहित-कनकमय-हल-मुसलयुगेन विरल-प्रथित-सित-कुसुम-मिश्र-दूर्वा-प्रवाल-मालाऽलङ्कृतेन आलम्बिवितावि-कलव्याघ्रचर्मणा वन्दन-माला-^[२]उन्तराल-घटित-घण्टागणेन द्वार^[६]देशेन विराजमानम्, उभ-यतश्च द्वारपक्षयोर्मर्यादानिपुणेन गोमयमयीभिरुत्तान-विनिहित-वराटक-प्रकर^[७]-दन्तुराभिः अन्तरान्तराबद्ध-विविधवर्ण-^[८]राग-रुचिर-कार्पास^[९]कुसुम-लेश-लाञ्छिताभिः कुसुम्भ-केसर-लवा-श्लेष-लोहिताभिर्लेखाभिरालिखित-स्वस्तिक-भक्तिजालमुपरचयता, हारिद्र^[१०]द्रव-विच्छुरण-
मणिमयेन रत्नमयेन मङ्गलकलसयुगलेन शुभसूचककुम्भद्वयेन सून्यः सर्वदा संयुक्तः तेन तादृशेन, आसक्ताभिः सम्मिलिताभिः परस्पराश्लिष्टाभिर्वा बहुपुत्रिकाभिःबहुपुत्रशालिनीभिः नारीभिः सङ्कृ-कृतःशोभितः तेन तादृशेन, विविधानाम् अनेकप्रकाराणां नवानां प्रत्यग्राणां पल्लवानां किसलयानां निवहेन समूहेन निरन्तरं सान्द्रं यथा स्यात्तथा निचतो व्याप्तः तेन तादृशेन, सन्निहितं वृद्धव्यवहाराद् समीपवर्त्तिनं कनकमययोः सुवर्णमययोः हलमुसलयोः सीराग्रयोः युगं यस्मिन् तेन तादृशेन, विरलम् सान्द्रं यथा स्यात्तथा ग्रथितैः अन्तरान्तरा सूत्रेण गुम्फितैः सितकुसुमैः श्वेतपुष्पैः मिश्राः संयुक्ताः ये दूर्वाप्रवालाः बहुप्ररोहपल्लवाः तेषां मालया स्रजा अलङ्कृतो भूषितः तेन तादृशेन, अमङ्गलविनाशार्थनि-र्दंगलङ्करणम् । 'वीणादण्डे प्रवालोंऽस्त्री विद्रुमे नवपल्लवे'इति त्रिकाण्डशेषः । आलम्बितं व्यवहारादेकपाश्वें द्वाराच्छादनार्थमवलम्बितम् अविकलं सम्पूर्ण व्याघ्रचर्म श्वेतपिङ्गलकृत्तिर्यत्र तेन तादृशेन । तथा वन्दन-मालायाः तोरणोपरि स्थापितायाः मङ्गल्यपुष्पमालायाः, अन्तराले मध्ये मध्ये घटितो गुम्फितो घण्टागणो यत्र तेन तादृशेन । 'तोरणार्थे तु मङ्गल्यं दाम वन्दनमालिका' इत्यभिधानचिन्तामणिः । एवंविधेन द्वार-देशेन विराजमानं सूतिकागृहमित्यस्य विशेषणम् ।
उभयत इति । चकारो हि क्रियेऽन्वेत्ये । मर्यादानिपुणेन वंशपरम्परानियमाभिज्ञेन, 'इत आरभ्य तृतीयैकवचनान्तानि पुँल्लिङ्गानि पदानि अग्रिमस्थ-'पुरन्ध्रिवर्गेणे'त्यस्य विशेषणानि बोध्यानि । द्वारपक्ष-योः उभयतः पार्श्वद्वययोः । अग्रेतनस्य 'स्वस्तिकभक्तिजालम्' इत्यस्याधिकरणमिदम् । गोमयमयीभिः गोमयेन विहिताभिः, उत्तानन् ऊर्ध्वमुखं यथा स्यात्तथा विनिहिताः स्थापिता ये वराटकाः कपर्दकाः तेषां प्रकरेण समुदायेन दन्तुराभिः निम्नोन्नताभिः, अन्तरान्तरा मध्ये मध्ये लाबद्वैः नियमितैः विविधवर्णैः नानाप्रकारनीलपीतादिभिः यो रागो रञ्जनं तेन रुचिराणि मनोज्ञानि यानि कार्पासकुसुमानि कार्पासपु-ष्पाणि तेषां लेशैः किञ्चित्किञ्चिद् खण्डैः लाञ्छिताभिः चिह्निताभिः । कुसुम्भानां महारजनपुष्पाणां ये केसरलवाः किञ्जल्ककणाः तेषाम् आश्लेषेण संसर्गेण लोहिताभिः रक्तवर्णाभिः, लेखाभिर्लिपिकैः, लाञ्छि-कितानां चित्रीकृतानां स्वस्तिकभक्तीनां त्रिकोणरचनाविशेषाणां जालं समुदायम् उपरचयता कुर्वता ।
हारिद्रेति । हरिद्राया रजन्या अयमिति हारिद्रो यो द्रवः रसः तेन यद्विच्छुरणं प्रोक्षणं तेन परि-
साथ जाकर सूतिका-गृहको देखा । उस सूतिका-गृहके द्वारके दोनों बगलोंमें मङ्गलके लिए दो मणिमय कलश रक्खे थे और बहुतसी पुतलियाँ खड़ी हुई थीं। मणिमय कलशके ऊपर सद्यःप्रसूते अनेक प्रकारके नए-नए पल्लव रक्खे हुए थे । अधिकपुत्रवाली सुन्दरियाँ उस स्थानमें आकर शोभा बढ़ा रही थीं । सुवर्णमय एक हल और मूसल समीपमें रक्खे हुए थे । दूबकी कोंपलोंके साथ दूर-दूर गुंथे हुए सफेद फूलोंकी मालाएँ उस द्वारको शोभायमान कर रही थीं । अखण्डित व्याघ्र-चर्म एक ओर लटक रहे थे ।और द्वारके ऊपर एक फूलकी माला लम्बा कर लटका दी गयी थी, जिसके बीच-बीचमें छोटी-छोटी घण्टियाँ बँधी रही थीं । इस प्रकारके द्वारसे वह सूतिका-गृह अधिक शोभा पा रहा था। कौलिक आचारको जाननेवाली पति-पुत्रवती सुन्दरियोंके मध्यमें कोई उस द्वारके दोनों बगलमें गोबरके बहुतसे चौक बनाकर उनके ऊपर कितने चित्तकौड़ियों चिपका रही थीं, उससे वे चौक ऊँच-नीच हो गए थे । नानाविध गेहूँ आदिके सुन्दर रङ्ग द्वारा रञ्जित कर मनोहर कार्पासकुसुमके कनों द्वारा उन चौकोंको और चित्रित करती थीं, कुसुम्भ-फूलोंकी केसररेणुके संयोगसे उनको लाल-लाल करती थीं । उसी गोबरके चौकसे ही और चित्रित स्वस्तिक (त्रिको-
१. '···पुत्रिकाप्रतानेन । २. '···वन । ३. युगलेन । ४. आलम्बिताविरल, आलम्बिताविकट !
५. नाला, नालिका । ६. द्वारेण । ७. '···क्वचित् 'प्रकर' इति पदं नास्ति । ८. वर्णं । ९. कुभांस, कर्पास... !
१०. हारिद्रद्राव···. हरिद्रद्रव··· ।
तृतीयोच्छ्वासः-१८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २१६
पिञ्जराम्बर-धारिणीं भगवतीं षष्ठीदेवीं कुर्वता, विकच-पक्षपुट-विकट-शिखण्डि-पृष्ठमं- ण्डला-धिरूढम् आलोल-लोहित-पटघटित-पताकम् उल्लसित-शक्तिदण्ड-प्रचण्डं कार्त्तिकेयं सङ्घटयता विन्यस्तालक्तक-पटल-पाटल-मध्यभागौ सूर्याचन्द्रमसावावभ्रता, कुङ्कुम-पङ्क-पिञ्ज रीकृताम् ऊर्ध्वप्रोत-कनकमय-यव-निकर-कण्टकिताम् अविरल-लग्न-गौर-सिद्धार्थकपकरतया काञ्चनरसखचितामिव मृन्मय-गुटिका-कदम्बमालां विन्यस्यता, चन्दनजलधवलितेषु भित्ति- शिखरभागेषु पञ्चराग-विचित्र-चेल-चीर-कलापचिह्निताम् आपीतपिष्टातक-पङ्काङ्कितां वर्द्धमा- नक-परम्पराम् अन्यानि च सूतिकागृह-मण्डनमङ्गलानि सम्पादयता पुरन्ध्रिवर्गेण समधिति-
पिञ्जरं समन्तात् पिङ्गलवर्णम् अम्बरं वसनं धारयति परिदधाति या सा तादृशी ताम् । षष्ठीदेवीं तन्मूर्ति कुर्वता तण्डुलपिष्टैः रच्यता ।
विकचेति । विकचं प्रस्फुटं विस्तृतं यत् पक्षपुटं पक्षयुगलं तेन विकटं विपुलं यत् शिखण्डिनो मयूरस्य पृष्ठमण्डलं तत्र अधिरूढम् उपविष्टम् । आलोला चपला लोहितपटघटिता रक्तवर्गवस्त्ररचिता पताका वैजयन्ती यस्य तं तादृशम् । तथा उल्लसितेन उत्तोल्याप्तेन शक्तिदण्डेन शक्तिसंज्ञकायुधेन प्रच- ण्डो भीषणः तं तादृशम् , कार्त्तिकेयं कार्त्तिकेयमूर्ति सङ्घटयता पिष्टतण्डुलेनैव विदधता । एतत्प्रतिमा- युगलं हि जातकरक्षार्थं बोध्यम् ।
विन्यस्तेति । विन्यस्तेन दत्तेन अलक्तकपटेन लाक्षारवसमूहेन पाटलौ श्वेतरक्तौ मध्यभागौ कटिप्रदेशौ ययोस्तौ तादृशौ सूर्याचन्द्रमसौ पुष्पवन्तौ तयोः मूर्तियुगलम् आवम्रता पिष्टतण्डुलद्वारा निर्मिमाणेण सूर्याचन्द्रमसावित्यत्र देवताद्वन्द्वत्वात् पूर्वपदस्य दीर्घत्वं बोध्यम् ।
कुङ्कुमेति । कुङ्कुमपङ्केन गाढकाश्मीरजन्मद्रवेण पिञ्जरीकृतां पिङ्गलवर्णीकृताम् । ऊर्ध्वं उपरिप्रदेशे प्रोताः स्यूताः निखाता ये कनकमयाः सुवर्णरचिता यवा धान्यानि तेषां निकरेण समुदायेन कण्टकिता समुत्पन्न- कण्टका तां निम्नोन्नतीकृतामित्यर्थः । अविरलं सान्द्रं यथा स्यात्तथा लग्नः सम्बद्धः गौरसिद्धार्थकानां श्वेतसर्षपाणां प्रकरः समुदायो यत्र तस्य भावः तया कारणेन, काञ्चनरसेन तरलीकृतकनकेन खचितां लिप्तामिव विद्यमानाम् । मृन्मयगुटिकामृत्तिकारचितगुलिका एव कदम्बानि कदम्बपुष्पाणि तेषां मालां पंक्ति विन्यस्यता पृथिव्यां स्थापयता ।
इह 'काञ्चनरसखचितामिव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा, 'मृन्मयगुटिकाकदम्बमालाम्' इत्यत्र च निरङ्गके- वलरूपकम् ।
चन्दनेति । चन्दनजलेन मलयजद्रवेण धवलितेषु श्वेतीकृतेषु, भित्तीनां शिखरभागेषु ऊर्ध्वदेशेषु, पञ्चभिः पञ्चप्रकारैः रज्यते पुभिः इति रागा वर्णाः तैः विचित्राणां नानारूपाणां चेलचीराणां वस्त्रखण्डानां कलापेन समुदायेन चिह्नितान् अङ्कितां तेनाच्छादितामित्यर्थः, तथा आपीतानाम् , ईषत्पीतवर्णानां पिष्टा- तकानां पटवासकानां 'पिष्टातः पटवासकः' इत्यमरः, पङ्केन गाढरसेन अङ्कितां चिह्नितां लिखितामित्यर्थः, वर्द्धमानकपरम्परां शरावपङ्क्तिम् 'शरावो वर्द्धमानकः' इत्यमरः । सूतिकागृहस्य अरिष्टभवनस्य मण्डन-
आकार द्रव्य) निर्माण करती थीं। कोई, भगवती षष्ठी देवीकी प्रतिमा निर्माण कर उसे हल्दीके रससे रंगे पीले कपड़े पहनाती थीं । कोई, फैले हुए पंखसे चौड़ी मोरकी पीठ पर चढ़े हुए, चञ्चल रक्तवर्ण पताका-समन्वित एवं शक्ति अस्त्रको उठाकर रखनेसे भयंकर स्वरूपवाले कार्त्तिकेयकी प्रतिमाका निर्माण करती थीं। कोई बीचका हिस्सा अलक्तक-रससे (लाखेसे) लाल करके चन्द्र और सूर्यकी प्रतिमाका निर्माण करती थीं। कोई-कोई, बहुत मृत्तिकाके गोलियों को सजाकर रखती थीं, वे गोलियाँ कुङ्कुमके जलसे पीली की हुई थीं, उनमें अधिकतर सोनेका जौ गाड़ देनेसे कण्टकीय हो गये थे, एवं समीप समीप सफेद सरसों चिपका देनेसे सुवर्ण खचित-सी प्रतीत हो रही थीं । अन्य कोई चन्दनके जलसे धोई गई दीवारोंके ऊपर भागमें, पञ्चविध रंगसे चित्र काढ़कर, छिनने कपड़ोंके टुकड़े से वेष्टित (लपेट) कर पीतवर्ण अबीरके लेपसे रञ्जित कर कितने शराव (कटोरा) कतारसे सजाकर रक्खे हुए थे । कोई कोई अन्यान्य सीमान्तनादिरूप मङ्गलकार्य करती थीं। ऐसे ही-लौकिक आचारको जाननेवाली पति-
१. 'पिञ्जरिताम्बर' । २. शिखण्डिमण्डले०..., शिखण्डिपृष्ठमण्डलं ०० । ३. संघट्टयता । ४. प्रकारतया । ५. ०० पिष्ट, पिष्टक०००। ६. वर्द्धमान ०००। ७. प्रसवगृह ।