कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
| ३१२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
विरतवचसि कैलासे कृताभिजात^१-प्रणामां पत्रलेखामनिमिषलोचनं^२ सुचिरमालोक्य चन्द्रापीडः 'यथाज्ञापयत्यम्बा, इत्येवमुक्त्वा^३ कञ्चुकिनं प्रेषयामास ।
पत्रलेखा तु ततः प्रभृति दर्शनेनैव समुपजातसेवारसा न दिवा, न रात्रौ, न सुप्तस्य नासीनस्य, नोत्थितस्य, न भ्रमतः, न राजकुलगतस्य छायेव राजसूनोः पार्श्वं मुमोच । चन्द्रापीडस्यापि तस्यां दर्शनादारभ्य प्रतिक्षणमुपचीयमाना महती प्रीतिरासीत् । अभ्यधिकञ्च प्रतिदिनमस्याः^४ प्रसादमकरोत् , आत्महृदयाद्व्यतिरिक्तामिव चैनां सर्वविश्रम्भेष्वमन्यत ।
एवं समतिक्रामत्सु केषुचित्^५ दिवसेषु राजा चन्द्रापीडस्य यौवराज्याभिषेकं चिकीर्षुः
इति मेदिनी । सुचिरं दीर्घकालम् अनिमिषलोचनं निमेषरहितनेत्रं यथा स्यात्तथा पत्रलेखाम् आलोक्य निरीक्ष्य चन्द्रापीडः राजकुमारः, अम्बा जननी यथाज्ञापयति यथादेशं दत्ते इति एवम् अनेन प्रकारेण उक्त्वा अभिधाय कञ्चुकिनं कैलासनामानं प्रेषयामास प्रत्यापयामास ।
पत्रेति । ततः प्रभृति तद्दिनादारभ्य दर्शनेनैव कुमारस्य केवलनिरीक्षणेनैव समुपजातः समुत्पन्नः सेवारसः कुमारपरिचर्यानुरागो यस्याः सा तादृशी, पत्रलेखा तन्नाम्नी ताम्बूलकरङ्कवाहिनी, छायेव स्वप्रतिविम्बमिव, राजसूनोश्चन्द्रापीडस्य पार्श्वं न मुमोच न तत्याज । एवं न दिवा दिवसे, न रात्रौ क्षपायाम्, न सुप्तस्य निद्रितस्य, न आसीनस्य उपविष्टस्य, न उत्थितस्य उत्थाय स्थितस्य, न भ्रमतः इतस्ततो गच्छतः, न राजकुलगतस्य नृपवंशगतस्य, पार्श्वं मुमोचेति सर्वत्रान्वयः । उपमालङ्कारः ।
चन्द्रेति । चन्द्रापीडस्यापि राजसूनोरपि तस्यां पत्रलेखायां दर्शनादारभ्य अवलोकनार्थप्रभृति प्रतिक्षणं क्षणं क्षणं प्रति उपचीयमाना वर्द्धमाना महती सातिशया प्रीतिः स्नेह आसीत् अभूत् ।
अन्येदिति । किञ्चेति चार्थः । अभ्यधिकम् अधिकाधिकं प्रतिदिनसं प्रतिदिनम् अस्याः पत्रलेखायाः प्रसादम् अनुग्रहम् अकरोत् कृतवान् । सर्वविश्रम्भेषु समस्तविश्वसनीयवस्तुषु एनां पत्रलेखाम् आत्महृदयात् स्वस्वान्तात् अव्यतिरिक्ताम् अभिन्नामिव समन्यत ज्ञातवान् । स्वहृदयादेव तस्यै निखिलमेव विश्वसनीयविषयं व्याख्यातवानित्यर्थः । ऐक्यस्वरूपोत्प्रेक्षा ।
अत्र विवाहात्पूर्वं चन्द्रापीडस्य तारुण्यप्रकृतिसुलभोच्छृङ्खलत्वदूरीकरणाय चातुर्यविशेषेणानुपन्दमानपितृमातृप्रेषिततया स्वयोग्यवयोरूपकुलशीलवत्तया निरन्तरसाहचर्येणात्यन्तसम्भवपरतया च कुलतेश्वरदुहिता राजकुमारस्य रमणीयैवासीदिति सुधियः प्रतिपादयन्ति ।
एवमिति । एवं पूर्वोक्तविधिना समतिक्रामत्सु गच्छत्सु दिवसेषु दिनेषु राजा तारापीडः चन्द्रापीडस्य आत्मजस्य यौवराज्याभिषेकं युवराजपदप्रतिष्ठां चिकीर्षुः कर्तुमिच्छुः उपकरणम् अभिषेकसामग्री तस्य यः सम्भारः समूहः तस्य सङ्ग्रहार्थम् आनयनार्थं प्रतीहारान् द्वारपालान् आदिशेश आज्ञां दत्तवान् ।
बनी रहे।' इतना कह कर कैलास के चुप हो जाने पर, पत्रलेखाने चन्द्रपीडको सम्मान-पूर्वक प्रणाम किया। उस समय चन्द्रापीडने बहुत काल तक एकाग्रदृष्टि से पत्रलेखाको देखकर 'माँ ने जैसी आज्ञा दी है (वह की जायगी)' यों कह, कञ्चुकीको विदा कर दिया।
किन्तु उस दिनसे राजकुमारके दर्शनसे ही उसकी परिचर्या करनेके लिए पत्रलेखाको प्रीति उत्पन्न हो गई। अत एव दिन-रात, सोते अथवा बैठते-चलते अथवा राज-भवनमें गए हुए, किसी समयके लिए भी पत्रलेखा, छायाके समान चन्द्रापीडके समीपसे अलग नहीं होती थी। एवं उसे देखनेके समयसे ही लेकर चन्द्रापीडको भी पत्रलेखाके प्रति प्रीति उत्पन्न हुई और वह प्रत्येक क्षण बढ़ती गई। और वह दिन-दिन पत्रलेखाके प्रति अधिकाधिक अनुग्रह करते हुए सभी प्रकारके विश्वासकार्योंमें पत्रलेखाको अपने हृदयसे अभिन्नके समान मानने लगा।
इस प्रकार कुछ दिन बीत जाने के बाद राजाने, चन्द्रापीडको यौवराज्याभिषेक करने की इच्छा कर, उसकी
१. अभिजातः । २. लोचनः । ३. एवम् । ४. प्रतिदिनम् । ५. क्वचित् केषुचिदिति पदं न विद्यते ।
शुकनासोपदेशव-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३१३
प्रतीहारानुपकरणसम्भारं-संग्रहार्थमादिदेश । समुपस्थितयौवराज्याभिषेकञ्च तं कदाचिद्दर्श- नार्थमागतमारूढविनयमपि विनीततरमिच्छन् कर्तुं शुकनासः सविस्तरमुवाच ।
'तात ! चन्द्रापीड ! विदितवेदितव्यस्य अधीतिसर्वशास्त्रस्य ते नाल्पमप्युपदेष्टव्य- मस्ति । केवलञ्च निसर्गत एव अभानुभेद्यमरत्नालोकोच्छेद्यमप्रदीपप्रभापनेयमतिगहनं तमो यौवनप्रभवम् । अपरिणामोपशमो दारुणो लक्ष्मीमदः । कष्टमनञ्जनवर्तिसाध्यमपरम् ऐश्व-
समुपेति । क्लिष्टेति पार्थः । समुपस्थितो विद्यमानः यौवराज्याभिषेकः युवराजपदमतिष्ठा यस्य तं तादृशम्, तं चन्द्रापीडम्, कदाचित् कस्मिंश्चित्समये दर्शनार्थम् अवलोकनार्थम् आगतं प्राप्तम् आरूढ- विनयमपि मञ्जातविनयमपि विनीततरम् अतिशयेन विनयिनम् कर्तुं इच्छन् अभिलपन् शुकनासः प्रधानराजमन्त्री सविस्तरं सव्यासम उवाच अब्रवीत् ।
तातेति । तात पुत्र ! चन्द्रापीड ! 'तातशब्दं प्रयुञ्जन्ति पूज्ये पितरि चात्मने' इति नारदः । विदितं ज्ञातं वेदितव्यं समस्तो ज्ञानव्यविषयो येन तस्य तादृशस्य, तथा अधीतानि पठितानि सर्वाणि समस्तानि शास्त्राणि वेदादीनि येन तस्य तादृशस्य । ते तव अल्पमपि स्तोकमपि उपदेष्टव्यं वक्तव्यं नास्ति न विद्यते । इह पूर्वविशेषणद्वयार्थः उपदेष्टव्याभावं प्रति कारणमिति पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ।
ननु यद्येवं नर्हि किमर्थमयमुपदेशारम्भ इत्यत आह—केवलञ्चेति । क्लिष्टेति पार्थः । निसर्गतः स्वभादत एव केवलं यौवनात् तारुण्यात् प्रभवतीति समुत्पद्यत इति यौवनप्रभवम्, तमः तमोगुणोत्पन्न- मज्ञानमेव तमोऽन्धकारः अतिदुर्दमनोय इत्यर्थः न भानुना सूर्येण भेद्यम् उच्छेद्यम् , न रत्नानां मणीनाम् आलोकेन कान्त्या छेद्यं विनाशयितुं शक्यम्, तथा न प्रदीपप्रभया गृहप्रदीपलोकेन अपनेयं दूरीकर्तुं शक्यम्, अत एव अतिगहनम् अत्यन्तदुर्दपं भवतीति अग्रेतेनेन सम्बन्धः । जनानामिति शेषः । इत्यतो विस्तरेणाभिधायतेसे एवमग्र्यापि सम्बन्धः । तमस्सतु भान्नादिभेद्यत्वादनेन सहेत्याशयः ।
इह अतिशयोक्तिः, समुच्चयः पदार्थहेतुकंकाव्यलिङ्गं चेत्येतेषां परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।
अपरीति । लक्ष्म्या धनसम्पत्तेः मदः तदुत्पन्नमत्तता, न विद्यते परिणामे अन्तिमावस्थायाम् उप- युक्तसमयन्यनीते वा उपशमो निवृत्तिर्यस्य स तादृशः, अत एव दारुणो भीषणः । तथा च तारुण्यमदस्य वयःपरिणामेऽपगमात् , सुरापानोत्पन्नमदम्य चान्यसमये स्वेनव निवृत्तेः, धनसम्पत्तिमदस्य तु जीवन- पर्यन्तमेव विद्यमानत्वादितरमदैस्स्य महदन्तरमित्याशयः । पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ।
कष्टमिति । अपरं प्रसिद्धात् अन्धत्वरोगादतिरिक्तम्, ऐश्वर्यं धनसम्पत्तिरेव तिमिरं तिमिरसंज्ञक- नयनव्याधिः तेन अन्धत्वम् अवलोकनशून्यत्वम्, न अञ्जनवर्त्तिः विडालादिबसाकञ्जलदृशा तया साध्यते प्रतिक्रियते इति तथाटनम्, अचिकित्स्यं भवतीत्यर्थः, अत एव कष्टं नितान्तक्लेशकरं भवति । तिमि- रख्यायुतस्तं दृष्टिराहित्यम् अञ्जनवर्त्यादिना प्रतिकर्तुं योग्यम् सदसद्विवेकशून्यत्वरूपधनसम्पत्तिनिमिरा- न्धत्वं तु केनापि प्रकारेण प्रतिकर्तुं न योग्यमिति द्वयोर्महद्वैषम्यमित्याशयः । तिमिराख्यो व्याधिरस्तीति माधवनिदाने स्पष्टम्, तन्निवारणप्रकारश्च तत्रान्यत्रापि वैद्यकेऽन्वेषणीयः ।
सामग्री एकत्र करनेके लिए प्रतिहारोंको आदेश दिया। क्रमशः युवराजपदों पर बैठानेका समय जब उपस्थित हुआ तब एक दिन चन्द्रापीड दर्शन करनेके लिए शुकनासके समीपमें उपस्थित हुआ, उस समय विनीत होने पर भी अधिकतर विनीत करनेकी इच्छासे शुकनासने विस्तारपूर्वक कहा—
वत्स ! चन्द्रापीड ! जो कुछ जानना चाहिए वह सब तुम जानते ही हो। एवं समस्त शास्त्रोंका अध्ययन किये हो। इसलिए तुमको उपदेश देनेकी थोड़ी भी आवश्यकता नहीं है। केवल यह कहना है कि, युवावस्था में स्वभावसे ही जो अन्धकार उत्पन्न होता है, वह सूर्य द्वारा भगाया नहीं जा सकता, किसी मणिके आलोकसे भी उसका उच्छेद नहीं किया जा सकता, एवं प्रदीपकी प्रभासे नष्ट नहीं किया जा सकता, अत एव वह अन्धकार अत्यन्त दुर्दपं होकर रहता है। धन-सम्पत्तिसे मद ऐसा भयंकर होता है कि अवस्था क्षीण होने पर भी शान्त नहीं होता धनसम्पत्तिरूप नेत्ररोगसे जो अन्धता उत्पन्न होती है; वह वास्तविक अन्धतासे पूर्ण भिन्न है, अञ्जनकी शलाकासे भी नहीं मिटता, अत एव वह अन्धता अत्यन्त कष्ट देनेवाली है। धनका अभिमान-रूप जो दारु-
१. उपसम्भारः । २. क्वचिद् 'कर्तु' मिति पदं नोपलभ्यते । ३. नेदम् । ४. केवलन्तु । ५. अपरटम् २० का०
३१४ कादम्बरी- [ कथायाम्-
र्य्यतिमिरान्धत्वम् । अशिशिरोपचारहार्योऽतितीव्रः¹ दर्पदाहज्वरोष्मा । सततममूलमन्त्र-शम्यः² विषमो विषयविषास्वादमोहः । नित्यमस्नानशौचबाध्यः³ बलवान् रागमलावेपः । अजस्रमक्षपावसानप्रबोधा घोरा च राज्यसुखसन्निपातनिद्रा भवति, इत्यतः⁴ विस्तरेणाभिधीयसे । गर्भेश्वरत्वमभिनवयौवनत्वमप्रतिमरूपत्वममानुषशक्तित्वञ्चेति महतीयं⁵ खल्वनर्थपरम्परा । सर्वाविनयानामेषामायतनम् , किमुत समवायः । यौवनारम्भे च प्रायः शास्त्रजल-
अशिशिरेति । अतितीव्रः अतितीक्ष्णः दर्पः सम्पत्त्यहङ्कार एव दाहज्वरः तीव्रतापः तस्य ऊष्मा उष्णत्वं न शिशिरोपचारेण स्त्रक्चन्दनादिशैत्यव्यापारेण हार्यः परिहर्तुं योग्य इति तादृशः । अन्योष्णत्वं तु शैत्योपचारहार्यं भवतीत्यस्यातितीव्रत्वमित्याशयः ।
सततमिति । विषमः कठिनः, विषिण्वन्ति बध्नन्तीति विषयाः स्त्रक्चन्दनवनितादय एव विषाणि अनर्थकारणत्वाद् गरलानि तेषाम् आस्वादेन सम्भोगेन यो मोहो मूर्च्छा अज्ञानमिति तात्पर्यम्, सततं निरन्तरं न मूलैः ओषधिमूलैः मन्त्रैः विषनिवारकमन्त्रैश्च शम्यो निवर्त्तयितुं शक्य इति स तादृशः । अत एवास्य कठिनत्वमित्याशयः ।
नित्यमिति । बलवान् नितान्तः, रागो विषयासक्तिरेव मलं कर्द्दमादि, तस्य अवलेपो लेपनम्, नित्यं प्रतिदिनं न स्नानशौचेन निमज्जनशुद्धया बाध्यः प्रक्षालनीयः अपनेय इत्यर्थः, अत एवास्य अन्यावलेपाद्बलवत्त्वमित्याशयः ।
अजस्रमिति । अपि च घोरा केनापि प्रकारेण ज्ञानानुदयात् विषमा राज्यसुखसन्निपातः आधिपत्यसुखानुभव एव निद्रा प्रमीला सुषुप्तिरित्यर्थः, सा तादृशी, अजस्त्रं नित्यम्, न क्षपावसाने रात्र्यन्ते प्रबोधश्चैतन्योदयो यस्यां सा तादृशी भवति, अत एवास्या अन्यनिद्राया अपेक्षया घोरत्वमित्याशयः । इति हेतोः विस्तरेणाभिधीयसे त्वयि सम्भाव्यमानानां तारुण्योत्पन्नज्ञानादीनां निवृत्त्यर्थमित्याशयः ।
अञ्जनवर्त्तीत्यारभ्य राज्यसुखसन्निपातेत्यन्तम् अधिकारूढवैशिष्ट्यमलङ्कारः ।
गर्भेति । गर्भात् आंशैशवात् ईश्वरत्वं धनशालित्वम्, अभिनवं नूतनं यौवनं तारुण्यं यस्य तस्य भावस्तत्त्वम्, अप्रतिमं निरुपमं रूपं सौन्दर्यं यस्य तस्य भावस्तत्त्वम्, अमानुषी अलौकिकी शक्तिः शारीरिकसामर्थ्यं यस्य तस्य भावः तत्त्वञ्च, इति इयं महती गरीयसी अनर्थपरम्परा विपत्तिपङ्क्तिः खलु निश्चयेन अनर्थोत्पादकहेतुपङ्क्तिरेवेत्यर्थः । हेतुमानलङ्कारः ।
गर्भेश्वरत्वादीनां कथमनर्थहेतुत्वमित्यपेक्षायामाह—सर्वेति । एषां गर्भेश्वरत्वादीनां मध्ये एकैकमपि सर्वेषां निखिलानाम् अविनयानां दुर्व्यवहाराणाम् आयतनम् उत्पादकतया आधारः । समवायः समूहः किमुत किं वक्तव्यमित्यर्थः । उक्तञ्च विष्णुशर्मणाऽपि—
‘यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता ।
एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥’
एवञ्च चतुर्णामप्यनर्थहेतूनां गर्भेश्वरत्वादीनां त्वयि स्थिततया तदुत्पन्ना विनयन्निवृत्तये ममायमुपदेशोद्योग इत्याशयः ।
अंशत उक्तमेव विषयं यथाक्रमं व्याचष्टे—यौवनारम्भे चेति । प्राय आधिक्येन यौवनारम्भे तारुण्यप्रारम्भे कस्यचित् पुण्यशालिनो यूनो बुद्धिः समलत्वं न प्राप्नोतीत्याशयः । शास्त्रमेव जलं सलिलं स्वच्छ-
ज्वरकी गरमी उत्पन्न होती है, वह चन्दनलेपनादि शीतोपचारसे भी दूर नहीं हो सकती, अतएव वह गरमी अत्यन्त तीव्र होती है । स्त्रक्चन्दन-वनिताप्रभृति विषय-रूपी विषके सम्भोगसे उत्पन्न हुआ मोह ऐसा विषम होता है कि वह जड़ी-बूटों और मन्त्रोंसे नहीं उतरता, अत एव वह मोह सर्वदा ही कठिन है । विषयासक्ति-रूपी मलका लेप ऐसा प्रबल होता है कि वह नित्य स्नान और शुद्धतासे भी नहीं विनष्ट होता । एवं राज्य-सुखानुभवस्वरूप सन्निपात-निद्रा ऐसी भयङ्कर होती है कि रात्रिका शेष होने पर भी उससे कभी चेतैनता नहीं होती, इन सब कारणोंसे मैं तुमसे थोड़ा विस्तारपूर्वक कहता हूँ;—
बाल्यकालावधि धनसम्पत्ति, नव यौवन, निरुपम सौन्दर्य एवं अमानुषी शारीरिक शक्ति ये सब निश्चय ही विपत्तिके गुरुतर कारणसमूह हैं । इन सबोंके बीचमें एक-एक अलग-अलग भी सभी प्रकारके दोषोंका स्थान है, और यदि समष्टिरूपसे ये सब एकत्र हो जायं तो कहना ही क्या है ? यौवनके आरम्भमें मनुष्योंकी बुद्धि-
१. अत्यन्ततीव्रः ।
२. ॰॰॰मूलमन्त्रगम्यः ।
३. ॰॰बध्यः, बाध्यः, बलवानिति पदं क्वचिन्नोपलभ्यते ।
४. भवतीति विस्तरेणाभिधीयते ।
५. महती ।
शुकनासोपदेश (महामात्य शुकनास द्वारा राजनीति उपदेश)
शुकनासोपदेशव-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता : [ १९५
प्रक्षालननिर्मलापि कालुष्यमुपयाति बुद्धिः। अनुज्झितधवलतापि सरागेव भवति यूनां दृष्टिः। अपहरति च वात्येव शुष्कपत्रं समुद्भूतरजोभ्रान्तिरतिक्षुरम् आत्मैच्छया यौवनसमये पुरुषं प्रकृतिः। इन्द्रियरिणहारिणी च सततमतिदुरन्तेयम् उपभोगमृगतृष्णिका नवयौवनक[षा]यितात्मनश्च सलिलानीव तान्येव विषयस्वरूपाण्यास्वाद्यमानानि मधुरतराण्यापतन्ति मनसः।
हेतुत्वात्, तेन प्रक्षालनेन निर्मलापि स्वच्छाऽपि बुद्धिः प्रज्ञा कालुष्यं समलत्वम् उपयाति प्राप्नोति इति विरोधः रागद्वेषादिषु संकुलमुपयातीति तत्परिहारः। तवाडप्येतं सम्भवादयमुपदेश इत्यभिप्रायः। एवमग्रेऽप्यनुसन्धेयम्।
शास्त्रमेव जलमित्यत्र निरङ्गकेवलंरूपकम्, निर्मलापि कालुष्यमुपयातीत्यत्र विरोधाभासः, अनयोश्चाङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः।
अनुज्झितेति। अनुज्झिता अपरित्सक्ता धवलता श्वेतता यया सा तादृशी सत्यपि यूनां दृष्टिः तरुणानामवलोकनम्, सरागेव रक्तिमान्वितैव भवतीति विरोधः सुन्दर्यादावनुरागसहिता भवतीति तत्समाधानम्। विरोधाभासः।
अपहरतीति। क्लिन्नेति चार्धः। यौवनसमये तारुण्यकाले, समुद्भूता समुत्पन्ना रजसा रजोगुणेन भ्रान्तिः भ्रमः अतस्मिंस्तद्वुद्धिरिति तात्पर्यम् यस्यां सा तादृशी, पक्षे-समुद्भूता रजसां रेणूनां भ्रान्तिः भ्रमिः घूर्णनमिति यावन् यया सा तादृशी, प्रकृतिः स्वभावः, वात्या वातकणिका वातसमूह इत्यर्थः शुष्कपत्रमिव नीरसदलमिव पुरुषं नरम, आत्मैच्छया स्वेच्छया निर्वाधमित्यर्थः, अतिदूरं बुद्धेरगोचरम् अगम्यानिकटादिकमित्यर्थः, पक्षे-अतिविप्रकृष्टदेशम् अपहरति नयति। अयं खलु तारुण्यप्रकृतिरित्याशयः। उपमा।
इन्द्रियेति। क्लिन्नेति चार्थः। अतिदुरन्ता अत्यन्तदुर्निवारा, इयम् सततं निरन्तरम् उपभोगः रम्यादिसम्भोगाभिलाषैव मृगतृष्णिका मरीचिका, इन्द्रियाणि करणान्येव हरिणान् मृगान् हरतीति सा तादृशी। यथा मरुस्थले मध्याह्ने सूर्यरश्मिषु सलिलभ्रान्त्यात्मकं मृगतृष्णिकां पातुमिच्छन् मृगान् आकृष्यानन्तरं तद्प्राणान् विनाशयति, तथा रमण्यादिसम्भोगाभिलाषापि तरुणानामिन्द्रियाणीत्याशयः। परम्परितरूपकमलङ्कारः।
नवयौवनेति। नवयौवनेन प्रव्यग्रतारुण्येन कषायितो रागद्वेषाद्यन्वितीकृतः कषायरसयुक्तीकृतश्च आत्मा स्वरूपञ्च यस्य तयोक्तस्य मनसः तरुणपुंसो हृदयस्य, सलिलानीव तान्येव प्रख्यातानि विषयस्वरूपाणि भोग्यवस्तूनि आस्वाद्यमानानि अनुभूयमानानि विद्यन्ते, मधुरतराणि अतिसुरसानि आपतन्ति आपाततोऽवगम्यन्ते। एवञ्च यथा हरितक्यादिकषायितायां जिह्वायाममधुराण्यपि सलिलान्यतिसुरसानि सम्पद्यन्ते, तथा तारुण्यकषायिते तरुणस्य चेतसि अमधुरा अपि सुन्दर्यादिभोग्यविषया आपाततोऽतिमधुरा भवन्तीत्याशयः।
शास्त्ररूपी जलसे धुल जानेके कारण निर्मल होने पर भी प्रायशः कलुषता (मालिन्य) प्राप्त होकर ही रहती है। युवकोंकी दृष्टि, धवलता त्याग नहीं करने पर भी रागान्वित ही (रक्तवर्ण ही, सानुराग ही) होकर रहती है। यौवन समय में रजोगुणवश मनुष्यके स्वभावमें भ्रम उत्पन्न हो जाता है, उस समय प्रबल वायु (आँधी) जिस प्रकार धूल उड़ा-उड़ाकर सूखे पत्तोंको बहुत दूर ले जाता है उसी प्रकार वह स्वभाव मनुष्यको इच्छानुसारसे बहुत दूर (अगम्य स्थानमें) खींच ले जाता है। और सर्वदा अत्यन्त दुःखदायिनी यह सम्भोगेच्छास्वरूप मृगतृष्णिका, मनुष्यके इन्द्रियरूपी हरिणोंका आकर्षण (हरण) कर लेती है। कषायरसयुक्त जिह्वासे जल वैसा मधुर नहीं होने पर भी जिस प्रकार आपाततः अत्यन्त मधुर प्रतीत होता है, उसी प्रकार नवयौवनवश कामक्रोधादियुक्त चित्तमें, कामिनी-काञ्चनादि प्रसिद्ध सब भोग्य वस्तु अनुभवमान होने पर आपाततः बहुत ही मधुर प्रतीत होते हैं (अर्थात्-जैसे हरीतक्यादि खा लेनेसे जिह्वाके कसीले हो जाने पर जल विशेष मधुर नहीं होने पर भी अधिक मधुर मालूम होता है, वैसे ज्वानीमे विकारयुक्त युवकोंके चित्तमें कामिनी आदि भोग्यपदार्थ विशेष मधुर नहीं होने पर भी अधिक मधुर लगते हैं) जिसप्रकार जिस प्रकार मृगतृष्णा तृषावान्को रेगिस्तानमें ले जाकर विनष्ट कर देता है
१. धवलापि।
२. सरागेव।
३. अदूदूरम्, दूरम्।
४. इन्द्रियरिणं हरणीव। सततमदुरनेयम् सततमतिदुरन्तेयमुपभोगः, सन्तमतिदुरन्ते ह्वयं दूरे नवयुवभोगः।
| ३१६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
नाशयति च दिङ्मोह इवोन्मार्गप्रवर्त्तकः पुरुषमत्यासङ्गो विषयेषु। भवादृशा एव भवन्ति भाजनानि^१ उपदेशानाम् ! अपगतमले हि मनसि स्फटिकमणाविव रजनिकरगभस्तयो विश-न्ति सुखेन^२ उपदेशगुणाः। गुरुवचनमलमपि सलिलमिव महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूल-मभव्यस्य। इतरस्य तु^३ करिण इव शङ्खाभरणमाननशोभासमुदयमधिकतरमुपजनयति। हर-ति च सकलम्^४ अतिमलिनमप्यन्धकारमिव^५ दोषजातं प्रदोषसमनिशाकर इव। गुरूपदेशः प्रशमहेतुर्वयः परिणाम इव पलितरूपेण शिरसिजजालममलीकुर्वन् गुणरूपेण तदेव परिण-
ननु तथा मधुरतराणि मनसः आपतन्तु नाम तेन का हानिरित्यत आह—नाशयतीति। दिङ्मोहो दिग्भ्रान्तिरिव, उन्मार्गप्रवर्त्तकः कुपथपरिचालकः, विषयेषु भोग्यवस्तुषु अत्यासङ्गः अत्यन्तासक्तिः पुरुषम् .आत्मानं नाशयति अधः पातयति। एवञ्च माधुर्यानुभवाद्वोग्यवस्तुष्वत्यासङ्गो जायते, स च नाशयतीत्याशयः। उपमा।
भवादृशा इति। भवादृशाः भवत्सदृशा एव उपदेशानां शिक्षाणां भाजनानि पात्राणि विषया इत्यर्थः भवन्ति नान्य इत्याशयः। हि यतः अपगतमले शास्त्रोपदेशेन कामक्रोधादिशून्ये अनाविले च मनसि चेतसि, स्फटिकमणौ स्फटिकरत्ने रजनिकरगभस्तयः चन्द्ररश्मय इव उपदेशस्य शिक्षाया गुणाः फलानि सुखेन अनायासेन विशन्ति प्रवेशं कुर्वन्ति।
गुरुवचनमिति। गुरोः हिताहितप्राप्तिपरिहारोपदेष्टुः वचनम् उपदेशवाक्यम् अलमपि कल्याणकर-मपि 'अलं शक्तौ च निर्दिष्टं कल्याणे च सुखेऽपि च' इति विश्वः, सलिलमिव, अभव्यस्य अशिष्टजनस्य, श्रवणस्थितं श्रोत्रगतं सत्, महत् शूलम् अतिशयवेदनाम् उपजनयति उत्पादयति, अशिष्टतापगकार-णत्वेन प्रतीपत्वादित्याशयः।
इतरस्येति। इतरस्य अभव्येतरस्य शिष्टजनस्य तु गुरुवचनमित्यन्वयः करिणो दन्तिनः शङ्खाभरणं शङ्खभूषणमिव, गजस्य दृष्टिदोषशान्त्यै श्रोत्रे शङ्खभूषणं बध्यत इत्याचारः। अधिकतरम् आननशोभास-मुदयं वदनसौन्दर्य्योत्पत्तिम उपजनयति विदधाति। रुचिपूर्वकहर्षविकसिताननेन तदाकर्णनाद् ग्रहणा-च्छेत्याशयः।
हरतीति। किञ्चेति चार्थः। गुरुवचनं 'गुरुवाक्यम्, प्रदोषसमयनिशाकरः सूर्यास्तानन्तरकालिक-चन्द्रः प्रदोषकाले हि तारकादर्शनस्याप्यभावात् तमसोऽतिमालिन्यसम्भवात्प्रकटनार्थं प्रदोषसमयेत्यस्यो-पादानं बोध्यम्। अतिमलिनमपि गाढश्यानमपि अन्धकारमिव तिमिरमिव, अतिमलिनमपि अत्यन्ता-विलमपि सकलं समस्तं दोषजातं कामक्रोधादिदोषनिकरं हरति दूरीकरोति।
गुरूपदेश इति। प्रशमहेतुः अन्तरिन्द्रियनियहकारणं गुरूपदेशः, पलितरूपेण वाधक्यनिबन्धनशु-क्लत्वरूपेण शिरसिजजालं शिरोरहकलापम् अमलीकुर्वन् विषयविशेषे प्रवर्त्तनया स्वच्छीकुर्वन् वयःपरिणाम इव अवस्थापरिणतिखिव तदेव दोषजातं कामक्रोधादिकं गुणरूपेण परिणमयतीति सम्बन्धः। एवञ्चान्त-रिन्द्रियनियहहेतुभूतो वयःपरिणामो यथा शिरसिजजालममलीकुर्वन् तदेव शिरसिजजालं पलितरूपेण
कामिनीकाञ्चनादि भोग्य पदार्थमें अत्यन्त आसक्ति भी उसी प्रकार मनुष्यको कुमार्गमें ले जाकर विनष्ट कर देती है। केवल तुम्हारे समान मनुष्य ही उपदेशोंके पात्र होते हैं, क्योंकि स्वच्छ स्फटिक-मणिमें जिस प्रकार चन्द्रकी किरणें अनायास प्रवेश करती हैं, उस प्रकार स्वच्छ हृदयमें ही उपदेशगुण सुखपूर्वक प्रवेश कर सकते हैं। गुरुका उपदेश-वचन मङ्गलकर होने पर भी, असाधु पुरुषके कानमें उपस्थित होने पर, वे जलके समान, गुरुतर शूल उत्पन्न करने है। परन्तु वे ही सज्जन पुरुषके कानमें उपस्थित होने पर, हाथीके शङ्खमम कर्णाभरणके समान मुखकी अत्यन्त शोभा उत्पन्न करते हैं। प्रदोषकालका चन्द्रमा जिस प्रकार, अन्धकारके अत्यन्त कृष्णवर्ण होने पर भी उसको दूर कर देता है, उसी प्रकार गुरुका उपदेश, अत्यन्त कलुषित होने पर भी, काम-क्रोधादि समस्त दोषोंको विनष्ट कर देता है। वृद्धावस्था जिस प्रकार केशोंको निर्मल करती हुई क्रमशः शुक्ल रूपमें परिणतं कर देती है, उसी प्रकार अन्तरिन्द्रिय दमनके कारण गुरुका उपदेश भी, उन दोषोंको निर्मल करता
१. भाजनम्।
२. सुखम्।
३. च।
४. अपहरति च सकलम्, हरत्यति०••।
५. अतिमलिनमन्य-कारमिव।
६. क्वचिद्वयः पदं नोपलभ्यते।
| शुकनासोपदेश०-३५ ] | चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । | ३१७ |
|---|
नयति, अयमेव चानास्वादित-विषयरसस्य ते काल उपदेशस्य। कुसुमशर-शर¹-प्रहारज-र्जरिते हि² हृदये³ जलमिव गलत्युपदिष्टम्। अकारणञ्च भवति दुष्प्रकृतेरन्वयः श्रुतं वा विन-यस्य⁵। चन्दनप्रभवो⁶ न दहति किमनलः, किंवा प्रशमहेतुनापि न प्रचण्डतरीभवति वडवा-नलो वारिणा। गुरुपदेशश्च नाम पुरुषाणामखिलमलप्रक्षालनक्षममजलन्स्नानम्⁷, अनुप-
पतिश्म्यति, तथा प्रशमहेतुर्गुरुपदेशोऽपि तदेव दोषजातममलीकुर्वन् गुणरूपेण परिणमयतीत्यर्थः। तथा हि गुरुपदेशो नाम जनानां धर्मार्जने कामम्, दण्डेषु क्रोधम्, स्वगोष्ठी लोलम्, दुष्कृताचरणे मोहम्, दानद्यादौ मदम्, स्वदुर्लम्भे च मात्सर्यं प्रवर्तयन् उक्तानवगुणानेव गुणतामुपनयतीति धीधनाः प्रतिपादयन्ति।
ननु राज्याभिषेकसमय एव कथमुपदिश्यते समयान्तरेऽप्येतत्सम्भवादित्यत आह—अयमिति। आस्वादितः अनुभवविषयीकृतः विषयरसः सुन्दरीसुवर्णादिभोग्यवस्तुगुणो येन तस्य तादृशस्य, ते तव। अयमेव उपदेशस्य शिक्षायाः कालः समयः।
नन्वनुभूतविषयरसस्य शिक्षणे को दोष इत्यत आह—कुसुमशरेति। हि यतः, कुसुमशरस्य कामदेवस्य शरप्रहारेण बाणाभिघातेन जर्जरिते उपप्लुते अनेकशो विवरीकृते च हृदये चेतसि जलमिव सलिलमिव उपदिष्टं गुरुपदेशो गलति क्षरति चालनीन्यायादिति। एवञ्च सातिशया कामोद्दीपनावचनमात्रेण गुरुशिक्षणं प्रवेशमात्रेण दूरीकरोतीत्याशयः। इह नवयौवनेत्याद्यस्यैतावत्सन्दर्भे चोपमालङ्कारः।
नन्वेवमपि सङ्कुलप्रभूतस्य शास्त्रज्ञानयुक्तस्य च विनयप्रभावेन न ते दोषाः प्रवेष्टुं शक्नुवन्तीत्यत आह—अकारणमिति। किञ्चेति चार्थः। दुष्प्रकृतेः असच्चरित्रस्य पुंसः 'अन्वयः सद्वंशः, वा अथवा श्रुतं शास्त्रज्ञानं च विनयस्य सन्मार्गप्रवृत्तेः अकारणं भवति हेतुर्न भवतीत्यर्थः, 'स्वभावो दुरतिक्रमः' 'अतीत्य हि गुणान् सर्वान् स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते' इति न्यायादित्याशयः। इह 'अकारणम्' इत्यत्र नञः प्रधानत्वेन तस्य च समासेन गुणीभूतत्वेन 'असूर्यंपश्या राजदारा' इनिवद्विधेयाविमर्शादोषोऽस्त्येव तस्य च निराकरणं 'कारणं न भवति' इति पाठकरणेनैव समाधेयम्। प्रतिपादितविषयं समर्थयति—चन्दनेत्यादिना। चन्दनाद् मलयजवृक्षतः प्रभवति सङ्घर्षगोत्पद्यत इति चन्दनप्रभवः अनलोऽग्निः किं न दहति भस्मीकरोति अपि तु दह्त्येवेत्यर्थः। तथा च नान्वयो विनयस्य हेतुरित्याशयः। तथा प्रशमहेतुनापि शैत्यकारगेनापि वारिणा सागरजलेन वडवानलः वाडवाग्निः किंवा न प्रचण्डतरो भवति समुद्दीप्तो भवति अपि तु भवत्येवेत्यर्थः। अतश्च शैत्यकारणं शास्त्रज्ञानं न विनयस्य हेतुरित्याशयः। अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः।
अन्यस्वरूपेण प्रत्युत गुरुपदेशं प्रशंसति—गुरुपदेश्चेत्यादिना। किञ्चेति चार्थः। गुरुपदेशो नाम पुरुषाणां जनानाम् अखिलमलानां समस्तकामक्रोधादिप्रवृत्तीनां कर्दमादीनाञ्च प्रक्षालनक्षमं शोभनसमर्थम्, अजलस्नानं मलिरहितस्नानस्वरूपम्। स्नानान्तरं तु सलिलसहितमित्यवगच्छ। न उपजातंमुत्पन्नं पलितादि वार्द्धक्यप्रयुक्तकेशादि वैरूप्यं विकृतिर्यत्र तत्तादृशम्, तथा न विद्यते जरा जीर्णत्वं यत्र तत्तादृशम्, वृद्धत्वं वार्धक्यस्वरूपम्, प्रशमबलक्षमादिवैशिष्ट्योत्पादनादित्याशयः। वृद्धत्वान्तरं तु उपजातपलिनादिवैरूप्यं सजरश्चेत्यस्त्याविरोधम्। न आरोपितः उत्पादितः मेदोदोषः पृथुलकलेवरादिकमेदोनामकधातुवृद्विदोषो येन तत्तादृशम्, गुरुकृतं गौरवहेतुस्वरूपं, बहुदन्तिनेतोत्पादकनया समस्तगौरवप्रयोजकत्वा-
दोष रूपमें गुरु रूपमें परिणत कर देता है। तुमने अभीतक किन्हीं भोग्य पदार्थों के रसका स्वाद नहीं चखा है इसीलिए तुम्हें उपदेश ग्रहण करनेका उचित समय यही है। क्योंकि, कामदेवके बाणप्रहारसे जो हृदय जर्जरित हो गया है, उस हृदयमें उपदेश-वाक्य जलके समान बाहर निकल जाता है। दुश्चरित्र लोगोंकी अच्छे कुलमें उत्पत्ति किंवा शास्त्रज्ञान, सन्मार्गप्रवृत्तिका कारण नहीं होता। देखो सङ्घर्षवश चन्दन-वृक्षसे जो अग्नि उत्पन्न होती है, वह क्या जलाती नहीं है? शान्तिकारक समुद्रजल से भी क्या वडवानल अत्यन्त प्रचण्ड होकर जलता नहीं है? गुरुका उपदेश, मनुष्यके समस्त मलप्रक्षालन करने योग्य जलहीन स्नानस्वरूप है (अर्थात् जैसे जलसे स्नान करने पर सब बाह्यज मल धुल जाता है उसी प्रकार गुरुके उपदेशसे सब आभ्यन्तरिक दोष दूर हो जाते हैं)। और गुरुका उपदेश, मनुष्योंका वार्धक्य-स्वरूप है, इस वार्धक्यमें केशकी पक्कता और जरादी-
१. क्वचिद् 'शर' इति पदन्नास्ति।
२. संस्नेहन्।
३. क्वचिद् हि पदं न विद्यते।
४. हृदि।
५. श्रुतद्वा-विनयस्य।
६. चन्दनप्रभवोऽपि।
७. अजल स्नानम्।
३१८ कादम्बरी- [कथामुखम्-
जातपलितादिवैरूप्यमजरं वृद्धत्वम् , अनारोपितमेदोदोषं१ गुरूकरणम्, असुवर्णविरचनमग्राम्यं२ कर्णाभरणम् , अतीतज्योतिरालोकः, नोद्वेगकरः प्रजागरः, विशेषेणँ राज्ञाम् , विरला हि तेषामुपदेष्टारः । प्रतिशब्दक इवँ राजवचनमनुगच्छति जनो भयात् । उद्दाम-दर्प-श्वयथु-स्थगितँ-श्रवणविवराश्चोपविश्यमानमँपि ते न शृण्वन्ति । शृण्वन्तोऽपि च गजनिमीलितेना-
दित्याशयः । गुरूकरणान्तरं तु मेदोदोषोत्पादकमित्यस्याधिक्यम् । न सुवर्णेन कनकेन विरचना निर्मितिः यस्य तत्तादृशम् अग्राम्यं ग्राम्यत्वदोषशून्यं भण्डादिवाद्यातिरिक्तभूतम् अतिरमणीयमित्यर्थः । कर्णाभरणं श्रोत्रभूषणस्वरूपः केवलमर्पणेनैव चित्तशोभोत्पादनादित्याशयः । कर्णाभरणान्तरं तु सुवर्णरचितं ग्राम्यञ्चेत्यस्याधिक्यम् । अतीतज्योतिः तेजःशून्यः आलोकः प्रकाशस्वरूपः परीक्षार्थमालोकादित्याशयः । आलोकान्तरं तु तेजस्वीत्यस्याधिक्यम् । नोद्वेगकरः अक्लेशोत्पादक इत्यर्थः प्रजागरः जागरस्वरूपः समस्तवस्तुषु सावधानतोत्पादनादित्याशयः, जागरणान्तरं तु क्लेशोत्पादकमित्यस्याधिक्यम् । अत्र सर्वत्र अधिकाढूढवैशिष्ट्यरूपकमलङ्कारः ।
विशेषेणेति । एते अजलस्नानप्रभृतयो गुणाः राज्ञां नृपतीनां विशेषेण आधिक्येन उपकारिण इत्यर्थः, एवञ्च विद्यमानेषु सत्स्वेतेषु प्रभूतया कल्याणधिक्यसम्भवात्, अविद्यमानेषु अनर्थाधिक्यसम्भवाच्चेत्याशयः । ननु प्रभूणामुपदेष्टारोऽप्यनेके एव सम्भवन्तीत्यत आह-विरला इति । हि, यतः विरला अल्पा एव तेषां राज्ञाम् उपदेष्टार उपदेशदातारः ।
ननु कथं खलु तेषामुपदेष्टारो विरला इत्यत आह-प्रतिशब्दक 'इति । प्रतिशब्दः प्रतिध्वनिरिव प्रतिशब्दकः स्वार्थे कप्रत्ययः, जनो लोकः, भयात् त्रासात् राजवचनं नृपवचः अनुगच्छति अनुसरति, नतु सम्भवे सति प्रतिवक्त्यपि, अतएव विरला इत्याशयः । उपमा ।
अथ यदि केऽपि भयं परित्यज्य उपदेशं दातुमपि शक्नुवन्तीत्यत आह-उद्दामेति । उद्दामा विस्मृता दर्पा गर्वाः एव श्वयथवः शोधाः तैः स्थगितानि आच्छादितानि श्रवणविवराणि श्रोत्रच्छिद्राणि येषां ते तादृशाः, ते राजानः उपदिश्यमानमपि कथ्यमानमपि न शृण्वन्ति नाकर्णयन्ति । शोथेन कर्णविवररोधे श्रवणाभावो यथा भवति तथा गर्वेण तेषामुपदेशवचनानि श्रवणे न गच्छन्तीत्यभिप्रायः । इह निरङ्गं केवलरूपकमलङ्कारः ।
नन्ूपदेशसमये हि राजानस्तत्रैव तिष्ठन्ति नान्यत्र गच्छन्ति नवा तान् वारयन्तीति ततः कथं न शृण्वन्तीत्यत आह-शृण्वन्तोऽपीति आकर्णयन्तोऽपि गजो हस्ती तद्वत् यत् निमीलितं नेत्रसंकोचमात्रं तेन अवधीरयन्तः उपदेशमवहेलयन्तः हितोपदेशदायिनः शिक्षायकथान् गुरून् खेदयन्ति क्लेशयन्ति सद्यत्नोपदेशस्यावज्ञानादित्याशयः । लुप्तोपमा ।
यित्यादि विकृति उत्पन्न नहीं होती है, एवं शरीर भी जीर्ण-शीर्ण नहीं होता है। (अर्थात् बाल सफेद हुए विना वृद्धावस्था आये विना ही वृद्धोंमें गणना हो जाती है) । और गुरुका उपदेश स्थूलताका साधक है और मेद दोष को उत्पन्न नहीं करनेवाला है (अर्थात् मेदमें विकार हो जानेसे मनुष्य मोटा हो जाता है, किन्तु गुरुके उपदेशसे बिना किसी दोषके मनुष्य गौरवान्वित हो जाता है) । गुरुका उपदेश, कानका सुन्दर आभूषण है किन्तु सुवर्ण-निर्मित नहीं है; तेज नहीं है किन्तु आलोकस्वरूप है, (अर्थात् उससे मनुष्योंकी आँखें खुल जाती हैं) । एवं जागरूपस्वरूप है किन्तु सब विषयोंमें सावधानता करानेते वह किसी प्रकारके कष्टको नहीं उत्पन्न करता है, ये सब गुण राजाओंके पक्षमें विशेष उपकारी हैं, क्योंकि उनको उपदेश देनेवाले कम ही होते हैं। देते उपदेशकोंकी कमी होनेका कारण यह है कि प्रायः सभी लोग भयवश प्रतिध्वनिके समान राजाओंके वचनोंका केवल अनुसरण ही करते रहते हैं। गुरुतर अहंकार-रूप-शोथ रोग (सूजन) से राजाओंके कानके छेद बन्द हो जाते हैं, इसलिए किसी के उपदेश देने लगने पर भी, वे उसे सुन नहीं पाते हैं। और कदाचित् सुनने पर भी हाथीके
१. मदहोषम् । २. विरचना ग्राम्यम् । ३. अपनीत··· । ४. अत्र 'तु' इत्यधिकः पाठः समुपलभ्यते । ५. एव । ६. उद्दामदर्पश्व युथुस्थगितदर्पाश्चर्यसंतस्थगित । ७. उपदिश्यमपि ।
शुकनासोपदेश०-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३१९
वधीर्यन्तः खेदयन्ति हितोपदेशदायिनो गुरून् । अहङ्कार-दाहज्वर-मूर्च्छान्धकारिता विह्वला हि राजप्रकृतिः, अलीकाभिमानोन्मादकारीणि धनानि, राज्य-विष-विकार-तन्द्रीप्रदो- राजलक्ष्मीः । आलोकयतु तावत् कल्याणमभिनिवेशी लक्ष्मीमेव प्रथमम् । इयं हि सुभट-खड्गमण्डलोत्पल-वन-विभ्रम-भ्रमरी लक्ष्मीः क्षीरसागरात् पारिजातपल्लवेभ्यो रागम्, इन्दुकलादेकान्तवक्रताम्, उच्चैःश्रवसश्चञ्चलताम्, कालकूटान्मोहनशक्तिम्, मदिराया मदम्, कौस्तुभमणेरतिनैष्ठुर्यम्; इत्येतानि सहवास-परिचयवशाद्विरहविनोदचिह्नानि गृहीत्वेवोद्गता ।
अहो राजानो ह्येवं कथं कुर्वन्तीत्यत आह—अहङ्कारेति । हि यतः राजप्रकृतिः नृपतीनां स्वभावः, अहङ्कारोऽभिमान एव दाहज्वरः तीव्रतापः तेन या मूर्च्छा मोहः तया अन्धकारिता समुत्पन्नध्वान्तता सदसद्विचाररहितेत्यर्थः, अत एव विह्वला व्याकुला चञ्चला। विशेषतश्च, धनानि सम्पत्तयः अलीकाभिमानेन धनानां विनाशशालित्वान्मिय्यागर्वेण उन्मादं मत्ततां कर्तुं शीलं येषां तानि तथोक्तानि, अन्यतश्च राज्यलक्ष्मीः आधिपत्यश्रीः, राज्यम् आधिपत्यमेव विषं विस्रंसनकारणत्वात्, तेन यो विकारः तेन तन्द्रीं तन्द्रां आलस्यं प्रददातीति सा तादृशी। एभ्य एव हेतुभ्यो राजान उक्तदोषं विदधत इत्याशयः। निरङ्गकेवलरूपकम् ।
राज्यविषेत्यादिकथितविषयं समर्थयितुमाधिक्येन लक्ष्मीस्वभावमेव दर्शयति—आलोकयत्वित्यादिना। कल्याणं मङ्गले अभिनिवेशी साग्रहान्वितो भवान्, प्रथमम् आदौ लक्ष्मीं श्रियमेव तावत् आलोकयतु वस्तुतो विचारयतु । हि तथाहि सुभटा निपुणयोद्धारः तेषां खड्गमण्डलम् असिसमूह एव उत्पलवनं कमलकाननं तत्र विभ्रमे विहरणे भ्रमरी मधुकरीस्वभावा, इयं पुरोदृश्यमाना लक्ष्मीः। पारिजातपल्लवेभ्यः क्षीरसमुद्रादेवोत्पद्यमानमन्दारतरुकिसलयेभ्यः रागं रक्तिमानमिव रागम आत्मनि लोकानुरागं गृहीत्वेव आदायेव क्षीरसागरात् दुग्धाम्बुधेः उद्गता तन्मध्यतस्तनय उत्थिता। एवमन्यत्रापि सम्बन्धः। इन्दुकलात् शशिशकलात् एकान्तवक्रतां नितान्तकुटिलतामेव एकान्तवक्रतां नितान्तदुर्व्यवहारम्। उच्चैःश्रवसः इन्द्राश्वात् चञ्चलतां स्पन्दितशरीरत्वमेव चञ्चलता लघुकृत्यस्थायित्वम् । कालकूटात् कालकूटसंज्ञकविषात् मोहनशक्तिं मूर्च्छात्पादनसामर्थ्यमेव मोहनशक्तिम् अन्यवशीकरणसामर्थ्यम् । मदिराया मद्यतः मदं मत्ततोत्पादनसामर्थ्यमेव मदम् औद्धत्यम् । तथा कौस्तुभमणेः मणवतौ विष्णोः कण्ठरत्नस्य सकाशात् अतिनैष्ठुर्यम् अत्यन्तकठोरत्वमेव अतिनैष्ठुर्यं नितान्तनिर्द्दयत्वम्। इत्येतानि रागप्रभृतीनि सहवासपरिचयवशात् एकत्रावस्थानप्रत्ययवशात्, विरहस्य मन्दारादिभिर्विश्लेषस्य विनोदर्चह्नानि अपनोदनचिह्नरूपतानि गृहीत्वेव आदायेव क्षीरसागराद् दुग्धाम्बुधेः उद्गता उत्थिता, तत्तद्गुणवत्त्वादित्यस्याशयः। अपरोऽपि सहचरैर्विश्लेषसन्भावनायां तदीयचिह्नाभूतं छत्रपादुकादिकमादाय परदेशं यातीत्यवगन्तव्यम्। इह 'सुभटखड्गमण्डलोत्पलवने' त्यादौ परम्परितरूपकमलङ्कारः। रक्तिमानुरागप्रभृतीनां
समान आँखें बन्द कर उस उपदेशकी अवहेलना (बेपरवाही) करते हुए उन हितोपदेशदाता गुरुओंको दुःखित करते रहते हैं, क्योंकि—राजाओंका स्वभाव, अहङ्काररूप दाहज्वर-जनित मूर्च्छासे विवेकहीन होकर एक बार ही विकट हो जाता है। विशेषतः धनसम्पत्ति, मिथ्या अभिमानसे उन्मत्त कर देती है और राज्यलक्ष्मी, राज्यरूप विषके विकारसे तन्द्रा (सुस्ती) उत्पन्न कर देती है।
तुम मङ्गल-प्राप्तिके लिए यत्नवान् हो, इसलिए पहले लक्ष्मीको ही विचार कर देखो—यह लक्ष्मी, चतुर योद्धाओंके खड्गसमूहरूपी कमल-वनमें विहार करनेवाली भ्रमरी-सदृश है। एवं यह, क्षीरसागरमेंसे निकलने के समयमें पारिजातादिकोंके साथ एक जगह रहनेसे पहलेसे ही प्रेम उत्पन्न हो गया था, उसे उन लोगोंके विरह दुःख दूर करनेके चिह्नस्वरूप, पारिजातपल्लवके समीपसे राग (रक्तिमा, अनुराग), चन्द्रकलासे अत्यन्त वक्रता (कुटिलता, प्रतिकूलता) उच्चैःश्रवके समीपसे चञ्चलता (चञ्चलता अस्थिरता) कालकूट विषके समीपसे मोहनशक्ति (मूर्च्छित करनेकी शक्ति, वशीकरण करनेकी शक्ति), मद्यके समीपसे मदमत्तता (उन्मादकारिता) एवं कौस्तुभमणिके समीपसे अत्यन्त निष्ठुरता ये सब, साथ लेकर ही मानों बाहर आई है। अधिक समय परिचयवश
१. अवधारयन्तः। २. ०००तन्द्राप्रदा विमर्दत्रीः। ३. राज्यलक्ष्मीः। ४. क्वचित् सुभटखड्ग नीलोत्पले। ५. दिकला। ६. नैष्ठुर्यम् । ७. गृहीत्वेवोद्गता।
| ३२० | कादम्बरी- | [ कथामुखम्- |
|---|
नह्येवंविधमपरम्¹। अपरिचितमिह जगति किञ्चिदस्ति², यथेयमनार्या³। लब्धापि खलु दुःखेन परिपाल्यते। दृढगुणपाश⁴-सन्दान-निस्पन्दीकृतापि नश्यति। उद्दाम-दर्प-भटसहस्रोल्ला-सितासिलता-पञ्जर-विधृताव्यपक्रामति। मदजल-दुर्दिनान्धकारगर्ज'-घन-घटा-परिपालितापि प्रपलायते; न परिचयं रक्षति; नाभिजनमीक्षते; न रूपमालोकयते⁶; न कुलक्रममनुवर्त्तते; न शीलं पश्यति; न वैदग्ध्यं गणयति; न श्रुतमाकर्णयति; न वर्ममनुरुध्यते, न त्यागमाद्रि-
भेदेऽपि श्लेषेणाभेदाध्यवसायादतिशयोक्तिः, प्रदर्शितरूपं रूपकम्, क्रियोत्प्रेक्षा चेत्येतेषामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः।
नहीति। इह जगति अस्मिन् संसारे एवंविधम् एतादृशम् अपरिचितं परिचयनिबन्धनप्रेमनिरपेक्षम् अपरम् अन्यत् किञ्चित् वस्तु नास्ति न विद्यते यथा येन प्रकारेण इयम् अनार्या नीचस्वभावा।
वाच्यातिशयेन लक्ष्म्या अपरिचितत्वं समुपपादयति—लब्धापीत्यादिना। लब्धापि महता क्लेशेन प्राप्तापि प्रायेण न लभ्यते इत्यपेरर्थः। दुःखेन क्लेशेन खलु निश्चयेन परिपाल्यते परिपालनविषयीक्रियते, अन्यस्तु परिचितो नैतादृशं करोतीत्याशयः।
दृढेति। दृढा यथायथप्रयोगेणानन्यथाविघातव्याः गुणाः सन्धिविग्रहानषड्गुणाभाव एव पाशो रज्जुः तेन यत् सन्दानं बन्धनं तेन निस्पन्दीकृतापि निश्चलीकृतापि लक्ष्मीः, नश्यति परपक्ष्याश्रयाद्दर्शनाभावं याति अन्ये पाशबद्धा गोप्रभृतयोऽपि नैतादृशमित्याशयः।
इह केचिद् विरोधाभासनिरङ्गकेवलंरूपकयोः सङ्कर इति वदन्ति। परे तु विभावनाविशेषोक्त्योः सन्देहात् सन्देहसङ्करालङ्कारो निरङ्गकेवलंरूपकेण सङ्कीर्यते इत्याचक्षते।
उद्दामेति। उद्दामो विपुलों दर्पोऽहङ्कारो यस्य तेन तादृशेन भटसहस्रेण योद्धृवृन्देन उल्लासिता ऊर्धीकृता असिलता लम्बायततरवारय एवं पञ्जरं पश्चादिवन्धनगृहं तत्र विधृतापि आबद्धापि लक्ष्मीः, अपक्रामति अपसरति पक्षान्तरमाश्रयतीत्यर्थः। पञ्जरविधृता शुक्रेन्द्रप्रभृतयः पशवोऽपि नैतादृशमित्याशयः।
इहापि विभावनाविशेषोक्त्योः सन्देहलङ्कारः, स च निरङ्गकेवलंरूपकेण सङ्कीर्यते। मतान्तरे तु विरोधाभासत्तथाविधरूपकयोः सङ्कर इत्यवधेयम्।
मदजलेति। मदजलानि दानवारीण्येव दुर्दिनानि श्यामत्वसादृश्यात् मेघच्छन्नाहानि तैः अन्धकारः तमो येभ्यः तयोक्ताः गजा हस्तिन एव घना मेघाः तेषां घटया समूहेन परिपालितापि रक्षितापि लक्ष्मीः प्रपलायते पक्षान्तरे पलायनं करोति। मार्जारोऽपि नैतादृशं दुनोतीत्याशयः।
इह गजेषु मेघत्वारोपे मदजलेषु दुर्दिनाव्दारोगे निमित्तमिति परम्परितंरूपकमलङ्कारः। तथा गजेषु मेघत्वारोपे मदजलेषु दुर्दिनाव्दारोपाभावेऽपि तदुत्पत्तेः कि विभावना स्याहोस्विद् दुर्दिनाव्दारोपकरणरूपे मेघत्वारोपकारणे सत्यपि तदनुत्पत्तेर्विशेपोक्तिरित्यनयोः सन्देहलङ्कारश्च, इत्युभयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः।
नेत्यादि। परिचयं संस्तवं न रक्षति न पालयति, चिराल्लब्धस्यापि परित्यागात्, श्वाऽपि नैतादृशमित्यभिप्रायः। अभिजनं सत्कुलं न ईक्षते नावलोकयति तत्परित्यागेन नीचकुलाश्रयणात्, सेवकोऽपि नैतादृशं करोतीत्याशयः। रूपं सौन्दर्य नालोकयते न वीक्षते, सुन्दरपरित्यागेन दुश्चरित्रावलम्बनात्, गणिकापि नैतादृशमाचरतीत्यभिप्रायः। कुलक्रमं नानुवर्त्तते वंशपरिपार्या सुरक्षित्ताऽहं कथमस्मादन्यत्र व्रजामीति न गणयतीत्यर्थः, झटित्येव तत्परित्यागात्, गजोऽपि नैतादृशमिति भावः। शीलं सच्चरित्रं न**
जो स्नेह उत्पन्न हो जाता है, उसकी कुछ गणना नहीं करती है, इसके सिवा अन्य कोई इस संसारमें नहीं है जैसी यह नीच प्रकृतिवाली है। इसको न लेने पर भी महाकष्टसे ही परिपालन करना होता है। दृढ भावसे प्रयुक्त सन्धि-विग्रहादि गुणरूप रज्जु द्वारा (फंदेसे) मजबूत बाँध कर निश्चल कर रख लेने पर भी चली जाती है। अत्यन्त दर्पसन्वन्दित योद्धाओंसे घुमाई गई खड्गल्तारूप पिंजरेमें फेंककर रखी जाने पर भी दूसरी तरफ चली जाती है। मदजलरूप दुर्दिनद्वारा अन्धकार करनेवाले हस्तिरूप बादलोंके घेर कर रखी जाने पर भी भाग जाती है। और यह लक्ष्मी, न स्नेहकी परवाह रखती है, न कुलके प्रति दृष्टिपात करती है, न
१. क्वचिद् अपरमिति नावलोक्यते। २. क्वचिद् किञ्चिदिति नास्ति। ३. अनार्या दुःखेन लभ्यते। ४. क्वचिद् 'पाश' इति पदन्नास्ति। ५. ॰॰॰उल्लसितासिलता॰॰॰। ६. ॰॰॰गन्धाद्विपघनघटयोप॰॰॰। ७. आलोकयति।
शुकनासोपदेश०-२५] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३२१
यते, न विशेषज्ञतां विचारयति, नाचारं पालयति, न सत्यमवबुध्यते,१ न लक्षणं प्रमाणीकरो- ति। गन्धर्वनगरलेखेव पश्यत एव नश्यति। अद्याप्यारूढ-मन्दर-परिवर्त्तावर्त्त-भ्रान्ति-जनित- संस्कारेव परिभ्रमति२। कमलिनी-सञ्चरणव्यतिकर-लग्न-नलिन-नाल-कण्टक-क्षतेवे३ न क्वचि- दपि४ निर्भरमाबध्नाति पदम्। अतिप्रयत्नविधृतापि परमेश्वरगृहेषु विविध-गन्धगज-गण्ड-
पश्यन्ति नावलोकयति, हस्तिनस्याऽप्याश्रयणात्, सेविकाऽपि नैतादृशमिति भावः। वैदग्ध्यं कौशलं न गणयति न विचारयति, जडस्याऽप्यावलम्बनात्, पण्डितोऽपि नैतादृशमित्याशयः। श्रुतं शास्त्रज्ञानं नाक-र्णयति न शृणोति, विद्वांसं परित्यज्य मूर्खाऽवलम्बनात्, सेविकाऽपि नैतादृशमाचरतीति भावः। धर्मं सुकृतं नानुरुध्यते धर्मानुरोधेन धार्मिकं नावलम्बत इत्यर्थः, प्रायेण पापिन एवावलम्बनात्, कपो-तोऽपि नैतादृशमित्यभिप्रायः। त्यागं दानं न नाद्रियते दानसामर्थ्यादरेण दातारं नावलम्बत इत्यर्थः। दातृपरित्यागेन कृपणावलम्बनात्, मार्जारोऽपि नैतादृशमित्याशयः। विशेषज्ञतां विशेषेण सर्वार्थवेदितां न विचारयति नाद्रियतीत्यर्थः, प्रायेण व्यापारीणामवलम्बनात्, धूर्त्तोऽपि नैतादृशमित्याशयः। आचारं शिष्टाचारितं मार्गं न पालयति न रक्षति, चण्डालभवनेऽपि गमनात्, शूद्राऽपि नैतादृशं करोतीत्याशयः। सत्यम् अवितथं नानुबुध्यते न जानाति, प्रायेण वञ्चकावत्त्वनात्, जहापि नैतादृशनाचरतीत्याशयः। लक्षणं मर्गातिलुकध्वजव्रज्रादिसामुद्रिकशास्त्रप्रतिपादितं न प्रमाणीकरोति, तयाविधं पुरुषं नावलम्बत इत्यर्थः, तयोक्तं परित्यज्य लक्षणरहिताश्रयणात् पाम्योऽपि नैतादृशं करोतीत्याशयः।
गन्धर्वेति। गन्धर्वनगरलेखा भूतयोनिविशेषाणां रात्रावेवावलोक्यमानं यन्नगरं तत्पङ्क्तिः, यद्वा—दृष्टिक्रमेण गगने नगरवदवलोक्यमाना कापि रेखा, सेव इयं लक्ष्मीः पश्यत एव अवलोकयन्तं जनमना-दृत्यैव नश्यति विलयं व्रजति, इदमल्यन्तमाश्चर्यमित्याशयः। उपमा।
बृहत्संहितायां गन्धर्वनगरावलोकनफलमभिहितम्— 'गन्धर्वनगरमुत्थितमापाण्डुरशनिपातवातकरम्। दीप्ते नरेन्द्रसृत्युर्वामेश्रिभयं जयः सव्ये॥' इत्यादि।
अद्येति। आरूढ उत्पन्नो यो मन्दरपरिवर्त्तन क्षीरोदमथनसमये मेरुर्वतघूर्णनेन आवर्त्तः सम्भ्रमो भ्रमः तत्र या भ्रान्तिः तत्र स्थिताया लक्ष्म्या अपि घूर्णनं तया जनितः चिरकालेनोत्पादितः संस्कारः घूर्णनोत्पादकवेगाभिधसंस्कारो यस्याः सा तथोक्ता सतीव अद्यापि अधुनापि परिभ्रमति भवना-दन्यभवनं गच्छतीत्यर्थः। अन्योऽपि पूर्वभ्रमिसंस्कारवशात् कालान्तरेऽपि भ्रमति। क्रियोत्प्रेक्षा।
कमलिनीति। कमलिनीषु पद्मलतासु सञ्चरणव्यतिरेकेण लक्ष्म्याः पङ्कजवनपिचमानत्वप्रसिद्धेः अनन्तरम्पर्कण लग्नानि पादौ संसक्तानि यानि नलिनानां पद्मानां नालकण्टकानि तैः क्षता विदीर्णपादेव लक्ष्मीः, क्वचिदपि कुत्रापि पदं प्रतिष्ठामेव पदं चरणं निर्भरं निश्चलं न आबध्नाति न विधत्ते। अपरोऽपि कण्टकक्षतचरणः निश्चलं पदं स्थापयितुं नार्हति। इहातिशयोक्त्योत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः।
अतिप्रयत्नेति। परमेश्वरगृहेषु महाराजभवनेषु अतिप्रयत्नेन अतिप्रयासेन विधृता स्थिरीकृतापि इयं लक्ष्मीः, विविधा अनेकप्रकारा ये गन्धगजा गन्धेभाः तेषां गण्डयोः कपोलयोः यानि मधूनि दानवारीण्येव मधूनि मद्यानि तेषां पानेन आस्वादेन मत्ता मत्तैवेव सती परिस्खलति भ्रश्यति रूपान्तरं भजतीत्यर्थः। अन्यापि मधुपानमत्ता प्रयासेन विधृतापि अवलोकयत एव भ्रश्यति। इहाप्युत्मालङ्कारः।
सौन्दर्यको देखती है, न कुल-परम्पराका अनुसरण करती है, न स्वभावके प्रति लक्ष्य करती है, न दक्षता (चातुर्य) का आदर करती है, न विशेष ज्ञानका विचार करती है, न आचारका पालन करती है, न सत्यको समझती है एवं न पुरुषोंके ध्वज-वज्रादि चिह्नोंको देखकर उनका अनुसरण करती है। आकाशमें गन्धर्वनगर-रेखाके समान देखते-देखते ही नष्ट हो जाती है। समुद्रमन्थनके समय मन्दराचलके भ्रमणसे उसमें जो भँवर उत्पन्न हुई थी, यह उसमें घूमकर, उस संस्कारवश ही मानो अब भी घूमा करती है। कमल-वनमें विचरण करनेके समयमें कमल-दण्डके काँटे लग जानेसे चरण (पैर) क्षत-विक्षत हो गया है, इसीसे मानो यह किसी स्थान में भी जमकर पैर नहीं रखती है। बड़े-बड़े राजाओंके महलोंमें बड़े-बड़े उद्योग करके रखी जाने पर भी अनेक गन्ध-गजोंके गण्डस्थलके मधुपान से मत्त होकर ही मानो स्खलन कर जाती (दूसरे राजाओंके पास चली जाती) है।
१. अनुबुध्यते। २. क्वचित् 'नगर' इति पदमधिकन्दृश्यते। ३. भ्रमति। ४. ''सञ्चार'''। ५. ''नाल-कण्टकेव, नालकण्टकेतेव। ६. क्वचित् 'अपि' इति पदं नोपलभ्यते।
३२२ कादम्बरी- [ कथायाम्-
मधुपानमत्तेव परिस्खलति । पारुष्यमिवोपशिक्षितुमसिधारासु निवसति । विश्वरूपत्वमिव- ग्रहीतुमाश्रिता नारायणमूर्तिम् । अप्रत्ययबहुला च दिवसान्त-कमलमिव समुपचित-मूल- दण्ड-कोष-मण्डलमपि मुञ्चति भूभुजम् । लतेव विटपकानध्यारोहति । गङ्गेव वसुजनन्यपि तरङ्गबुद्बुदचञ्चला दिवसकरगतिरिव प्रकटित-विविध-संक्रान्तिः । पातालगुहेव तमोबहुला ।
ननु महाराजभवने गन्धगजास्तिष्ठन्तीति कृत्वा तन्मधुपानमत्तायाः स्खलनं जायतां किन्तु सज्जन-भवनेष्वपरिस्खलिता कुतो न तिष्ठतीत्याकांक्षायामाह—पारुष्यमिति । पारुष्यं कर्कशतामेव पारुष्यं निर्दयत्वम् उपशिक्षितुमिव अभ्यसितुमिव असिधारासु खड्गधारासु निवसति निवासं करोति । यथासिधारासु पारुष्यशिक्षणं कृता सा कथं सज्जनभवने स्थास्यतीत्याशयः । यद्वा—येनासिधारा यस्य गले पातयितुं शक्यते परुषतया चिरावलम्बनमपि तं परित्यज्य झटित्येव तं पातयितारमवलम्बत इत्याशयः । अत्रापि पूर्ववदेवालङ्कारः ।
विश्वरूपत्वमिति । विश्वं ब्रह्माण्डं तस्य रूपाणि यत्र तथोक्तं यद्रूपं तद्विश्वरूपं तत्त्वं ग्रहीतुमादातुमिव नारायणमूर्तिं विष्णोः शरीरम् आश्रिता अवलम्बिता, तन्मूर्त्तेर्विश्वरूपत्ववत्त्वात् । येन हि कदाचिद् व्यापारिणां गृहे वाणिज्यलक्ष्मीरूपेण, कदाचिद् वीराणां राज्ञां गृहे राजलक्ष्मीरूपेण इत्यादिनाना रूप-धारणेन दीप्यत इत्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
अप्रत्ययेति । अपि च अप्रत्ययोऽविश्वासो बहुलः अधिको यस्यां सा तादृशी, दिवसान्तकमलमिव दिनावसानपङ्कजमिव, समुपचितानि साधुतया वृद्धिमुपगतानि मूलं विजयनिमित्तीभूतं सैन्यं क्षुब्नदेशश्च, दण्ड उपायविशेषः नालञ्च, कोशो धनं मध्यभागश्च, मण्डलं राष्ट्रं परमण्डलंञ्च, एतानि यस्य तं तादृशं च भूभुजं नृपतिं मुञ्चति परित्यजति नृपान्तरमवलम्बत इत्यर्थः । अतएवाविश्वासाधिक्यमित्याशयः ।
इह विभावनाविशेषोक्त्योः सन्देहसङ्करः पूर्णोपमा च, उभयोरप्यङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।
लतेति । लता व्रततिरिच लक्ष्मीः, विटपकान् निन्दितकामुकान् वृक्षशाखांश्च अध्यारोहति आश्रयणं करोति । 'विटपः पल्लवे पिङ्गे विस्तारे स्तम्बशाखयोः' इति विश्वः ।
गङ्गेति । गङ्गा भागीरथी सेव लक्ष्मीः, वसूनां धनानां प्रसिद्धानामष्टदेवविशेषाणां च जनन्यपि, तरङ्गबुद्बुदभङ्गस्यासकवत् चञ्चला चपला, पक्षे—तरङ्गबुद्बुदैः भङ्गस्यासकैः चञ्चला ।
पुरा किल गङ्गा वशिष्ठशापान्नरत्वमुपगतानष्टौ वसून् जनयामासेति महाभारतीया कथा ।
दिवसेति । दिवसकरः सूर्यः तस्य गतिर्गमनं सेव लक्ष्मीः, प्रकटिता आविष्कृता विविधेषु नाना-प्रकारेपु लोकेषु सङ्क्रान्तिः सञ्चारो यया सा तादृशी, पक्षे प्रकटिता विविधा महाविषुवप्रभृतयः द्वादश-विधाः संक्रान्तयो राश्यन्तरसंक्रमणानि यया सा तादृशी ।
पातालेति । पातालगुहा पातालकन्दरा सेव लक्ष्मीः, तमः तमोगुणोत्पन्नाज्ञानम् अन्धकारश्च बहुलोऽधिको यस्यां सा तादृशी ।
निष्ठुरता सीखनेके लिए ही मानो तलवारकी धाराओंमें निवास करती है । नारायणके समीपसे विश्वरूप ( अनेक प्रकारके रूप ) ग्रहण करनेके लिए ही मानो उनके शरीरका आश्रय लिया है । इसके प्रति अविश्वास ही अधिक परिमाणमें करना होता है, क्योंकि कमलके मूल, नाल, कोश (कली) एव विस्तार इन सबों से विशेष वृद्धि पाते रहने पर भी दिनके शेष भागमें शोभा जिस प्रकार उस कमलको त्याग कर देती है, उसी प्रकार राजा का सैन्य (मूलधन), दण्डशक्ति (उपाय भेद), कोश (खजाना) और राज्य इन सबों से विशेष वृद्धि पाते रहने पर भी लक्ष्मी उस राजाका परित्याग कर देती हैं। लता जिस प्रकार वृक्षकी शाखाओं का आश्रय करती है, लक्ष्मी भी उसी प्रकार कुत्सित कामुक व्यक्तियों का आश्रय करती है । गङ्गा जिस प्रकार वसुओं ( तन्नामक आठ पुत्रों ) की जननी होने पर भी तरङ्गों और बुद्बुदोंसे चञ्चल है, यह भी उसी प्रकार धनको उत्पन्न करने वाली होने पर भी तरङ्गों और बुद्बुदोंके समान चञ्चल है । सूर्य की गति जिस प्रकार महाविषुवादि नानाविध सक्रान्तियों का (एकसे दूसरे राशि पर जाने का) प्रकाश करती है, यह भी उसी प्रकार व्यक्तियोंके गृहमें (एकसे दूसरेके पास) सञ्चरण करती है । पाताल की गुफा में जिस प्रकार अधिक परिमाणमें ही अन्धकार रहता है, इसके
१. दिवसान··· । २. समुचि··· ।
| शुकनासोपदेश०-३५ ] | चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । | ३२१ |
|---|
हिडिम्बेव भीमसाहसैकहार्यहृदया। प्रावृडिवाचिरद्युतिकारिणी। दुष्टपिशाचीव दर्शिनानेकपुरुषोच्छ्राया स्वल्पसत्त्वमुन्मत्तीकरोति। सरस्वतीपरिगृहीतमीर्ष्ययेव नालिङ्गति जनम्, गुणवन्तमपवित्रमिव न स्पृशति, उदारसत्त्वममङ्गलमिव न बहु मन्यते, सुजनमनिमित्तमिव न पश्यति, अभिजातमहिमिव लङ्घयति, शूरं कण्टकमिव परिहरति, दातारं दुःस्वप्नमिव न स्मरति, विनीतं पातकिनमिव नोपसर्पति, मनस्विनमुन्मत्तमिवोपहसति। परस्पर-
हिडिम्बेति। हिडिम्बा घटोत्कचजननी राक्षसी सेव लक्ष्मीः, भीमसाहसैकेन परराज्याक्रमणप्रभृति-केवलभीषणहठकारितया हार्यं हर्तुं शक्यं हृदयं चेतो यस्याः सा तादृशी, पक्षे भीमो वृकोदरः तस्य साहलैक्रेन हिडिम्बमारणादिकेवलोत्साहक्रियया हार्यं हृदयं यस्याः सा तादृशी।
प्रावृडिति। प्रावृड् वर्षासमयः सेव, अचिरद्युतिः स्वल्पसमयवर्त्तिनी पुरगृहादिशोभां कर्तुं शीलं यस्याः सा तादृशी, पक्षे अचिरद्युतिं तडितं कर्तुं शीलं यस्याः सा।
दुष्टेति। दुष्टा ग्रामप्रदर्शनेच्छादृप्सितान्तःकरणा पिशाची राक्षसीव, दर्शितः प्रकटीकृतः अनेकेषां बहूनां पुरुषाणाम् उच्छ्रायः अभ्युदयो यया सा तथोक्ता सती, स्वल्पसत्त्वम् अल्पज्ञं जनम् उन्मत्तीकरोति तदुच्छ्रायप्रकटनेन तदाशया वलवंगं विदधाति, पक्षे-उर्द्धीकृतपाणिर्नरमानं पुरुषः एवञ्च दर्शितः निजदेह प्रकाशितः अनेकेषां बहूनां पुरुषाणाम् उच्छ्राय उन्नता यया सा नितान्तदीर्घेत्यर्थः, तथोक्ता सती अल्पसत्त्वं दुर्बलं मानुषम् उन्मत्तीकरोति त्रासेनेत्याशयः।
‘छतेव’ इत्यारम्य ‘दुष्टपिशाचीव’ इत्यन्तं.यावत् पूर्णोपमालङ्कारः।
सरस्वतीति। सरस्वती भारती तया परिगृहीतं स्वीकृतं विद्यावन्तमित्यर्थः जनं पुरुष ईर्ष्ययेव मत्सरेणैव नालिङ्गति नावलम्बते, सपत्न्यन्तरालिङ्गितं स्वामिनं सपत्न्यन्तरवदित्याशयः। इह गुणोत्प्रेक्षालङ्कारेण समासोक्तिः सङ्कीर्यते।
गुणेति। गुणवन्तं शौर्यादिगुणोपयुक्तम् अपवित्रं चण्डालादि जनं पुरुषमिव न स्पृशति न स्पर्शं करोति। उदारसत्त्वं महाशयं जनम् अमङ्गलमिव अकल्याणमिव न बहु मन्यते नाधिकमाद्रियते। सुजनं सुपुरुषम् अनििमित्तमिव उल्कापातादिदुर्लक्षणमिव न पश्यति नावलोकयति। अभिजातं सत्कुलीनं जनम् अहिमिव सर्पमिव लङ्घयति अतिक्रम्य गच्छति। शूरं शौर्यगुणोपेतं कण्टकमिव परिहरति परित्यजति दातारं बहुप्रदं दुःस्वप्नमिव अशुभस्वप्नमिव न स्मरति न चिन्तयति। विनीतं विनयगुणसंयुक्तं पातकिन पापकारिणमिव नोपसर्पति न पार्श्वे प्रयाति। मनस्विनं प्रशस्तचित्तम् उन्मत्तमिव सम्मादवन्तमिव उपहसति उपहास्यं करोति।
इह ‘गुणवन्तम्’ इत्यादिद्वितीयान्तपदानां जनमितिपकृतविशेष्यपदानुषङ्गात् ‘मनस्विनमुन्मत्तमिव हसति’ इत्यन्तं यावत् प्रतिवाक्ये उपमालङ्कारः।
परस्परेति। किञ्चेति चार्थः। इन्द्रजालं कुहकं दर्शयन्ती प्रकाशयन्तीव जगति संसारे परस्परविरुद्धं
जाने पर लोगोंको भी उसी प्रकार अधिक परिमाणमें ही मोह ही जादा करता है। भीमसेन का साहस जिस प्रकार हिडिम्बा राक्षसी (भीम की स्त्री घटोत्कच की माता) का मन अपहरण किया था, उसी प्रकार केवल भयङ्कर साहस ही इसका मन अपहरण कर लेता है। वर्षाकाल जिस प्रकार क्षणभङ्गुर विद्युत् का प्रकाश करता है, यह भी उसी प्रकार लोगों की अति अल्पकाल रहने वाली ही गृह-नगर की शोभा का प्रदर्शन करती है। कोई दुष्ट पिशाचिनी जिस प्रकार अपने शरीरमें बहुपुरुष-परिमित उच्चता (ऊंचाई) दिखा कर दुर्बल व्यक्तियोंको भयसे उन्मत्त करती है, यह भी उसी प्रकार अनेक पुरुषोंकी उन्नति दिखाकर अल्पबुद्धि वाले पुरुषोंको उनकी आशामें उन्मत्त कर देती है। सरस्वती द्वारा परिगृहीत व्यक्ति (विद्वान्) को ईर्ष्यावश से ही मानो आलिङ्गन नहीं करती है। गुणवान् व्यक्तिको अपवित्र समान स्पर्श नहीं करती है। महाशय (उदार) व्यक्तिको अमङ्गलके समान बहुत आदर नहीं करती है। सज्जनको कुलक्षण के समान नहीं देखती है। सत्कुलोत्पन्न (कुलीन) व्यक्तिको सर्पके समान लाँघ कर चली जाती है। वीरको कण्टकके समान छोड़ देती है। दाता को दुःस्वप्नके समान स्मरण भी नहीं करती है। पातकीके समान विनी के पास में भी नहीं फटकती है, और मनस्वी व्यक्तिको उन्मत्तके समान उपहास करती है। यह लक्ष्मी, इन्द्रजाल दिखाते-दिखाते ही मानो इस संसारमें परस्पर-विरुद्ध
१. हिडम्बेव।
२. क्वचिद ‘न’ कारो नोपलभ्यते।
३. दुःस्वप्नं।
४. नापसर्पति।
५. हसति।
| ३२४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
विरुद्धैश्चेन्द्रजालमिव दर्शयन्ती प्रकटयति जगति¹ निजं चरितम्। तथाहि; सततम्² ऊष्माणमा- रोपयन्त्यपि³ जाड्यमुपजनयति। उन्नतिमादधानापि नीचस्वभावतामाविष्करोति। तोयराशिसं- भवापि तृष्णां संवर्द्धयति। ईश्वरतां दधानापि अशिवप्रकृतित्वमातनोति। बलोपचयमाहरन्त्यपि लघिमानमापादयति। अमृतसहोदरापि कटु-विपाका। विग्रहवत्यपि अप्रत्यक्षदर्शना। पुरुषो-
मिथोऽसंवद्धधर्मयुक्तमित्यर्थः, निजम् आत्मीयं चरितं वृत्तं प्रकटयति आविष्करोतीति सम्बन्धः। क्रियोत्प्रेक्षा।
लक्ष्मीचरिते मिथोऽसंवद्धधर्मवत्त्वं प्रकटयति—तथाहीति। इयं लक्ष्मीः, सततं निरन्तरम् ऊष्माणं तापम् आरोपयन्त्यपि प्रवर्त्तयन्त्यपि जाड्यं शैत्यम् उपजनयति करोतीति विरोधः, ऊष्माणं धनवर्गं जाड्यं जडत्वं सदसद्विवेकशून्यत्वमिति तत्परिहारः।
उन्नतिमिति। उन्नतिम् ऊर्ध्वगतिम् आदधानापि कुर्वाणापि नीचस्वभावतां नोचवृत्तित्वम् आविष्करोति प्रकटयतीति विरोधः, उन्नतिम् अवस्थोत्कर्षम्, नीचस्वभावता औद्धत्योत्पादनेन निन्दितचरित्रत्वमिति तत्समाधानम्।
तोयराशीति। तोयराशेः जलनिधेः सकाशात् सम्भवति समुत्पद्यत इति तथाविधापि, तृष्णां पिपासां संवर्धयतीति विरोधः, तृष्णां धनाकांक्षांमिति तत्परिहारः।
ईश्वरतामिति। ईश्वरतां शिवत्वं दधानापि धारयन्त्यपि अशिवप्रकृतित्वं शिवभिन्नस्वभावत्वम् आतनोति विस्तारयतीति विरोधः, ईश्वरतां प्रभुतां दधानापि आपादयन्त्यपि अशिवप्रकृतित्वम् अन्योत्पीडनकारणत्वेन अमङ्गलस्वभावत्वमातनोतीति तत्समाधानम्।
बलोपचयमिति। बलोपचयं शारीरिकसामर्थ्यवृद्धिम् आहरन्त्यपि कुर्वत्यपि लघिमानं भारहीनत्वम् आपादयति जनयतीति शारीरिकसामर्थ्यवृद्धौ शरीरेऽवश्यम्भावाद्विरोधः, बलोपचयं सैन्यवृद्धिं लघिमानं कार्पण्यमिति तत्परिहारः।
अमृतेति। अमृतसहोदरापि पीयूषेन समुत्पन्नापि एकत्रसमुद्राज्जायमानत्वादित्याशयः। कटुविपाका जिह्वायां कटुरसेति अमृतसहोदराया मधुररसत्वसम्भवे कटुरसत्वाद्विरोधः, कटुः अन्येषां सन्तापकत्वेन क्लेशकरः विपाकः परिणामो यस्याः सा तादृशीति तत्समाधानम्।
विग्रहेति। विग्रहवत्यपि मूर्त्तिमत्यपि, अप्रत्यक्षं चक्षुषामम्यं दर्शनं ज्ञानं यस्योः सा तादृशी चाक्षुषप्रत्यक्षागम्येत्यर्थः इति विरोधः, विग्रहवत्यपि प्रेरणतया युद्धवत्यपि मिथः सङ्ग्रामसविधाचिन्यपि देवत्वादेवाप्रत्यक्षदर्शनेति तत्परिहारः।
पुरुषेति। पुरुषोत्तमे उत्कृष्टपुरुषे रतापि आसक्तापि खलजनप्रियेति विरोधः, पुरुषोत्तमरतापि भगवद्विष्णावासक्तापि खलजनप्रिया बाहुल्येन दुष्टजनावलम्बनादिति तत्समाधानम्।
‘ऊष्माणमारोपयन्त्यपि’ इत्यारभ्य ‘पुरुषोत्तमरतापि’ इत्यन्तं यावत् सर्वत्र विरोधाभासोऽलङ्कारः।
धर्म समन्वित अपना चरित्र प्रकट करती है। क्योंकि सर्वदा उष्णता उत्पन्न करती हुई भी शीतलता उत्पन्न करती है (धनका अहङ्कार उत्पन्न कर, एवं मनुष्यको सदसद्विवेचनाशून्य कर देती है)। ऊपर उठा करके भी नीचेमें रखती है (अवस्थाकी उन्नतिको उत्पन्न कर अथ च मनुष्यको कुत्सित स्वभाववाला कर देती है)। समुद्र (जलराशि) से उत्पन्न होकर भी पिपासा बढ़ाती है (धनकी अभिलाषा की वृद्धि करतो है)। शिव होकर भी अशिव स्वभावका विस्तार करती है (लोगोंको प्रभुत्व उत्पन्न करके दूसरेको पीड़ा देनेके कारण अमङ्गल स्वभाव को विस्तार करती है।) शरीरमें बलवृद्धि करके भी लघुताको उत्पन्न करती है (सैन्यवृद्धि करती है और स्वभावको कृपण करती है)। अमृतकी सहोदरा होने पर भी जिह्वामें कट्टरस (कड़वी) अनुभूत होती है (परिणाममें दुःखदायिनी होती है)। मूर्त्तिमती होकर भी चाक्षुष प्रत्यक्षके योग्य नहीं है (धनियोंके बीचमें परस्पर कलह उत्पन्न कर दृष्टिगोचर नहीं होती है)। उत्कृष्ट पुरुषमें आसक्त होने पर भी खल पुरुषोंसे प्रीति
१. क्वचित् 'जगति' इति पदं नावलोक्यते। २. सन्ततम्। ३. उपजनयन्त्यपि। ४. राशिरिव। ५. कटुक।
शुकनासोपदेशे-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३२५
न्तरमपि खलजनप्रिया। रेणुमयीव स्वच्छमपि कलुषीकरोति। यथा यथा चेयं चपला दीप्यते तथा तथा दीपशिखेव कज्जलमलिनमेव कर्म केवलमुद्वमति। तथाहि, इयं संवर्द्धनवारिधारा तृष्णाविषवल्लीनाम्; व्याधगीतिरिन्द्रियमृगाणाम्; परामर्शधूमलेखा सच्चरितचित्राणाम्; विश्रमशय्या मोहदीर्घनिद्राणाम्, निवासजीर्णवलभी धनमदपिशाचिकानाम्; तिमिरोद्गतिः शास्त्रदृष्टीनाम्; पुरः पताका सर्वविनयानाम्, उत्पत्तिनिम्नगा क्रोधावेगग्राहाणाम्; आपानभूमिः विषयमधूनाम्; सङ्गीतशाला भ्रूविकारनाट्यानाम्; आवासदरी दोषाशी-
रेन्विति। रेणुमयीव-रजोनिष्पन्नेव स्वच्छं विशदमपि कलुषीकरोति मलिनं विदधातीति विरोधः, स्वच्छमपि रागाद्यहङ्काररहितमपि जनं कलुषीकरोति रागाद्यहङ्कारादियुक्तं विदधाताति तत्परिहारः।
इह रजोनिष्पद्युल्लेखात् क्रियोत्प्रेक्षा विरोधाभासश्चैत्युभयोर्अङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः।
दपेति—किञ्चेति चार्थः। चपला चञ्चला तडिद्विवेति च व्यज्यते, यथा यथा येन येन प्रकारेण इयं लक्ष्मीः दीप्यते प्रकाशते आविर्भवति, तथा तथा तेन तेन प्रकारेण दीपशिखेव प्रदीपज्वालेव कज्जलमलिनमेव परहिंसापरगोहरणादिकं दुष्कृतमेव न तु प्रायेण शोभनमित्येव पदार्थः कर्म केवलम् उद्वमति आविष्करोति। पक्षे—कज्जलमेव मलिनं कर्म। पूर्णोपमा।
मलिनकर्मोद्वमनं प्रदर्शयति—तथाहीति। इयं लक्ष्मीः, तृष्णा विषयेच्छा एव विषवल्ल्यः अनर्थजनकत्वाद्विपलनाः तासां संवर्धनवारिधारा वृद्धिकारणीभूतनिरन्तरसलिलसेकः, विद्यमानायामस्यां तृष्णावृद्ध्यवलोकनादित्याशयः। इन्द्रियाणि अक्षाण्येव मृगा हरिशाः तेषां व्याधगीतिः मृगवधजीविगानम्, आकृष्य नष्टीकरणात्। व्याधा हि गानेन मृगानाकृष्य गतासूनू कुर्वन्तीति प्रख्यातं सर्वत्र। सच्चरितानि सदाचरणानि तान्येव चित्राणि सालेख्यानि तेषां परामर्शधूमलेखा आवरणधूमपङ्किः, विद्यमानायामस्यां वाहुल्येन जनानां सच्चरितावरणात्। मोहाः विधेयाविधेयविवेकाभावा एव दीर्घनिद्राः दीर्घस्वापाः तासां विश्रमशय्या विलासशय्या, विद्यमानायामस्यां मोहवृद्धिक्षनात्। धनमदा द्रव्याहङ्कारा एव पिशाचिका राक्षस्यः तासां निवासाय अवस्थानयि जीर्णवलभी प्राचीनचन्द्रशाला पिशाचानां जीर्णभवन इव धनमदानां लक्ष्म्यामेवावस्थानात्। शास्त्राणि वेदादीनि एव दृष्टयो लोचनानि तासां तिमिरोद्गतिः नयनरोगविशेषस्योत्पत्तिः सत्तयैव शास्त्रदृष्टिनिरोधात्। सर्वाविनयानां सर्वविधदुश्चरित्राणां पुरःपताका अग्रवैजयन्ती, पताकावलोकनेन रथागमनानुमानवत् लक्ष्म्या अवलोकनेन सर्वविधदुश्चरित्रानुमानात्। क्रोधावेगाः कोपसंभ्रमा एव ग्राहा जलजन्तवः तेषां उत्पत्तिनिम्नगा उद्भवन्दी, विद्यमानायामेवास्यामाधिक्येन कोपसम्भ्रमोद्भवदर्शनात्। विषयाः स्त्रक्चन्दनादिसम्भोगवस्तुन्येव मधूनि अनर्थजनकत्वेन मद्यानि तेषाम् आपानभूमिः पानगोष्ठिकास्थानम्, विद्यमानायामेवास्यामाधिक्येन मोगदर्शनात्। भ्रूविकारा भ्रुकुट्य एव नाट्यानि अभिनयाः तेषां सङ्गीतशाला रङ्गशाला, अस्यामेवाधिक्येन भ्रूकुटीविधानात्। दोषाः कामादय एव आशीविषाः जीवनघातकत्वाद् विषधराः तेषाम् आवासदरी निवासकन्दरा, अस्यामेव कामाद्यवस्थानात्।
करती है (नारायणमें आसक्त रहती है, एवं प्रायशः दुर्जनोंको ही प्रीति करती है)। धूलिमयी होकर ही मानों निर्मल वस्तुओंको भी मलिन कर देती है (अहङ्कारादिदोष-रहित व्यक्तियों को अहङ्कारादि दोष से दोषी बना देती है)। और जैसे-जैसे यह चञ्चला लक्ष्मी आविर्भूत होती है, वैसे-वैसे ही दीपशिखाके समान कज्जलवत् मलिन दुष्कार्य ही केवल प्रकट करती रहती है। क्योंकि यह लक्ष्मी, विषय लालसारूप विषलतासमूह को वृद्धि करनेवाली जलधारा है, (अर्थात्, जैसे जलधारा विषवल्लताओं की वृद्धि करती है, वैसे यह तृष्णारूपकी वृद्धि करती है), इन्द्रियरूप हरिनोंके पकडने व्याधोंका गान है (अर्थात्, जैसे व्याधका गीत हरिनोंको आकर्षित करता है, वैसे यह इन्द्रियोंको आकर्षित करती है), सच्चरित्ररूप चित्र समूहपर आवरण करनेवाली धूमपंक्ति है (अर्थात्, जैसे धुएँ से चित्र मिट जाते हैं, वैसे यह सच्चरित्रको बिगाड़ देती है); मोहरूप दीर्घनिद्राके पलंगमें कोमल शय्या है (जैसे कोमल शय्या पर लेटनेसे खूब नींद आती है, वैसे यह मोहकी विलास-भूमि है), धनाभिमानरूप पिशाचिनियोंके रहनेके लिए टूटी-फूटी अटारी है, शास्त्र रूप-नेत्रोंके पक्षमें तिमिरनामक नेवरोग है, सब दुराचारोंके आगे उड़नेवाली पताका है, क्रोधावेगरूपी जलजन्तुओं (मगरों) को उत्पन्न करने वाली नदी है, स्त्रक्-चन्दनवनिता प्रभृति भोग्य पदार्थोंरूपी मद्यकी पान-भूमि है, भ्रूविकाररूपी अभिनयोंकी
१. पुरःसरपताका। २. निवासभूमिः।
३२६ | कादम्बरी- | [ कथामुखम्-
विषाणाम्, उत्सारणवेत्रलता सत्पुरुषव्यवहाराणाम्¹, अकालप्रावृट् गुणकलहंसकानाम्, विसर्पणभूमिलौकापवाद-स्फोटकानाम्², प्रस्तावना कपटनाटकस्य, कदलिका कामकरिणः, बध्यशाला साधुभावस्य, राहुजिह्वा धर्मेन्दुमण्डलस्य । न हि तं पश्यामि, यो ह्यपरिचितयानया³ न निर्भरमुपगूढः, यो वा न विप्रलब्धः । नियतमियमलेख्यगतापि चलति, पुस्तमय्यपि⁴ इन्द्रजालमाचरति, उत्कीर्णापि विप्रलभते, श्रुताप्यभिसन्धत्ते, चिन्तितापि वञ्चयति ।
सत्पुरुषाः शिष्टाः तेषां व्यवहाराः सानुकम्पाचरणानि तेषाम् उत्सारणाय दूरीकरणाय वेत्रलता वेतसयष्टिः, उद्भूतायामस्यां शिष्टानमपि प्राक्सानुकम्पव्यवहारविलोपात् । गुणा दयादाक्षिण्यप्रभृतय एव कलहंसकाः कादम्बाः तेषाम् अकालप्रावृट् असमयप्राप्तवर्षासमयः, वर्षासमये कादम्बानामिव विद्यमानायामस्यां गुणानामदर्शनात् । कपटं छलाचरणमेव नाटकम् अभिनयः तस्य प्रस्तावना आमुखम्, विद्यमानायामेवा सयां कूटव्यवहारारम्भात् । कामो मदन एव करी दन्ती तस्य कदलिका रम्भा, सत्यामेवास्यां स्वच्छन्दव्यवहरणात् । साधुभावस्य सौजन्यस्य बध्यशाला हननभवनम्, सत्यामेवास्यां सौजन्यस्य विलोपात् । तथा धर्मो धर्मव्यवहरणमेव इन्दुमण्डलं स्वच्छतया चन्द्रबिम्बं तस्य राहुजिह्वा सैंहिकेयरसना, अनयैव धर्मव्यवहरणग्रासात् ।
इह 'इयं संवर्धनवारिधारा तृष्णाविषवल्लीनाम्' इत्यारभ्य 'राहुजिह्वा धर्मेन्दुमण्डलस्य' इत्यन्तं यावत् प्रायेण परम्परितरूपकमलङ्कारः । 'केवलं 'पुरःपताका सर्वविनयानाम्' इत्यत्र, 'उत्सारणवेत्रलता सत्पुरुषव्यवहाराणाम्' इत्यत्र च निरङ्गं केवलरूपकमलङ्कारः ।
नहीति । हि निश्चितं तं जनं न पश्यामि नावलोकयामि, यो हि जनः अपरिचितया परस्परपरिज्ञानशून्यया अनया लक्ष्म्या निर्भरं गाढं नोपगूढो नालिङ्गितः सम्पत्तिलिप्सया निरतिशयव्यापारानन्तरं तया न संश्लिष्ट इत्यर्थः । यो वा न विप्रलब्धः त्यक्त्वा न प्रतारितः ।
इह लक्ष्म्यां कार्यद्वारा कुलटाया गणिकाया वा व्यवहारसमारोपात् समासोक्तिर्बोद्ध्या । अपि चात्र 'नहि तं पश्यामि' इति वाक्यस्योत्तरत्र पाठ एव समुचितः अन्यथा यत्तच्छब्दान्वितवाक्ययोरुत्तरत्र पाठेन वाक्यगतविधेयाविमर्शदोषः 'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयः' इत्यादिवत्समापतेदेवेति बोध्यम् ।
सर्वविधिनैव लक्ष्म्या वञ्चनामुपपादयति—नियतमित्यादिना । नियतं निश्चितम् इयं लक्ष्मीः आलेख्यगतापि चित्रलिखितापि चलति भवनान्तरं गच्छति । पुस्तमय्यपि मृत्काष्ठादिरचितपुत्तलिकारूपापि इन्द्रजालं कुहकम् आचरति प्रदर्शयति, अकस्मात् लक्ष्म्या विलोपात् । 'पुस्तमस्त्री हस्तनियैत०' इत्यादि वाग्भटः । 'पुस्तं लेप्यादिकर्मणि' इत्यमरस्य—
'मृदा वा दारुणा वाथ वस्त्रेणाप्यथ चर्मणा । लोहरत्नैः कृतं वापि पुस्तमित्यभिधीयते ॥'
इति रामाश्रमी टीकाऽत्रानुसन्धेया । उत्कीर्णापि प्रस्तरं निस्तक्ष्य, रचितापि विप्रलभते झटिति परित्यज्य वञ्चयति । श्रुतमस्यास्तीति श्रुता अर्श आदित्वादच् प्रत्ययः, दुराचारनिषेधकशास्त्रज्ञानयुक्ता-पीत्यर्थः अभिसन्धत्ते छद्मव्यवहारं करोति अविश्वासव्यवहारात् । चिन्तितापि स्मृतापि वञ्चयति प्रतारयति । विरोधाभासोऽलङ्कारः ।
सङ्केत-शाला है, कामादि दोषरूपी विषधरोंके रहनेकी गुफा है, सत्पुरुषोंके सद्व्यवहारोंको दूर भगानेवाली बेंतकी छड़ी है, दयादाक्षिण्यादि गुणरूपी कलहंसों की असामयिकोपस्थित वर्षा ऋतु है, लोकनिन्दिरूपी विस्फोटका विस्तार करनेवाली भूमि है, कपटाचरणरूपी नाटककी प्रस्तावना है, कन्दर्परूपी हाथी का कदलीवन है, साधुभावको वध-शाला (हत्यागृह) है, और धर्माचरणरूपी चन्द्रमण्डलके लिए राहु-जिह्वा है। मैं ऐसा कोई पुरुष नहीं देखता कि इस अपरिचिता लक्ष्मी द्वारा गाढ आलिङ्गित होकर बादमें प्रतारित नहीं हुआ है। यह लक्ष्मी, चित्रपट पर चित्रित होने पर भी निःसन्देह चली जाती है। मृत्तिका अथवा काष्ठादि द्वारा पुत्तलिका बनाकर रखने पर भी इन्द्रजालके समान व्यवहार करती है। पत्थरमें खुदवाकर रखने पर भी धोखा देती है। शास्त्राभिज्ञ होने पर भी दुर्व्यवहार करती है, प्राप्तिकी आशाते भक्तिके द्वारा ध्यान करने पर भी ठगती है।
१. ॰॰॰व्यवहाराणाम् ।
२. विस्फोतानाम् ।
३. क्वचित् अनयेति इति पदं नावलोक्यते ।
४. पुस्त-कमय्यपि ।
शुकनासोपदेशव-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। [ ३२७
एवम्विधयापि चानया दुराचारया कथमपि दैववशेन परिगृहीताः¹ विक्लवा भवन्ति राजानः, सर्वविनयाधिष्ठानताञ्च गच्छन्ति। तथाहि, अभिषेकसमय एव चैषां² मङ्गलकलसजलैरिव प्रक्षाल्यते दाक्षिण्यम्, अग्निकार्यधूमेनेव मलिनीक्रियतै³ हृदयम्, पुरोहितकुशाग्रसम्मार्जनीभिरिवापनीयते⁴ क्षान्तिः, उष्णीषपट्ट⁵-बन्धनेनेवावच्छाद्यते⁶ जरागमनस्मरणम्, आतपत्रमण्डलेनेवापवार्य्यते⁷ परलोकदर्शनम्, चामरपवनैरिवापह्रियते सत्यवादिता, वेत्रदण्डैरिवोत्सार्य्यन्ते गुणाः, जयशब्दकलकलैरिवे तिरस्क्रियन्ते साधुवादाः, ध्वजपटपल्लवैरिव परामृश्यते यशः। केचित्९ श्रम-वश-शिथिल¹⁰-शकुनि-गल-पुट¹¹-चपलाभिः खद्योतोन्मेष-
एवमिति। एवम्विधयापि पूर्वोक्तलक्षणलक्षितयापि दुराचारया दुष्टाचरणया अनया लक्ष्म्या कथमपि महता क्लेशेन दैववशेन भाग्यवशेन परिगृहीता आश्रिता राजानो नृपतयो विप्लवाः समाकुला भवन्ति। सर्वेषां समस्तानाम् अविनयानां दुर्व्यवहाराणाम् अधिष्ठानताम् आस्पदत्वं च गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति।
इह लक्ष्म्यां कार्यकार्या पिशाचीव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिः।
वैक्लव्यं दुर्व्यवहारास्पदत्वञ्च समुपपादयति—तथाहिती। अभिषेकसमय एव राज्याभिषेकक्षण एव एषां नृपतीनां मङ्गलकलशजलैरिव कल्याणकुम्भाम्भोभिरिव दाक्षिण्यम् औदार्यं प्रक्षाल्यते प्रक्षालनविषयीक्रियते। अग्निकार्यम् अभिषेकाङ्गहोमः तस्य धूमेन हृदयं स्वान्तं मलिनीक्रियते राज्ञामिति शेषः। पुरोहितः पुरोधाः तेषां कुशाग्राण्येव दर्भाप्राण्येव सम्मार्जन्यः ताभिः क्षान्तिः क्षमागुणः अपनीयते रेण्वादिवत् दूरीक्रियत्त इव, बाहुल्येन सहिष्णुताशून्यत्वात्। उष्णीपं मूर्धवेष्टनं तदेव पट्टबन्धः क्षौमवसनबन्धनं तेन जरागमनस्मरणं 'वार्द्धक्यं मे भविष्यतीति' चिन्ता अवच्छाद्यते शिरोवद् आश्रियत इव। वाहुल्येन वृद्धानामुपहासाद्। आतपत्रमण्डलं मण्डलीकृतच्छत्रं तेन परलोकदर्शनं जन्मान्तरदृष्टिः अपवार्यते अन्यपुरुषावलोकनवत् निवार्यते, आधिक्येन परलोकभाविक्वेशबोधाभावेनाधर्मव्यवहरणात्। चामरा बालव्यजनाः तेषां पवनैः वातैः सत्यवादिता अवितथवादिता अपह्रियते रेणुवत् अपनीयत इव वाहुल्येनामत्य-संभाषिवात्। वेत्रदण्डाः वेतसयष्टयः तैः गुणा दयादाक्षिण्यादयः उत्सार्यन्ते अन्यजनवद् दूरीक्रियन्त इव, बाहुल्येन तेषां गुणरहितत्वाद्। साधुवादाः सौजन्यप्रशंसावचनानि जयशब्दकलकलैः जयशब्दकोलाहलैः तिरस्क्रियन्ते सामान्यवाक्यवद् आच्छाद्यन्त इव, बाहुल्येन तत् साधुवादविमुखत्वात्। ध्वजपटपल्लवैः उर्ध्वीकृतकेतुदण्डसंसक्तप्रथितपताकाभिः, यशः श्लोकः परामृश्यते छिन्नविशदवर्णवत् प्रोञ्छयत इव, तत्पर्यन्तं विविधदुर्व्यवहारवशात् बाहुल्येन तेषां यशोविलोपात्।
इह 'अभिषेकसमय एव' इत्याद्यग्म्य 'ध्वजपटपल्लवैरिव परामृश्यते यशः' इत्यन्तं यावत् प्रतिवाक्ये क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः। केवलं 'पुरोहितकुशाग्रे' त्यादौ निरङ्गकेवलंरूपकसंकीर्णा क्रियोत्प्रेक्षालङ्कार इत्यवधेयम्।
केचिदिति। केचित् राजानः, विह्वलतामुपयान्तीत्यग्रिमेणास्य सम्बन्धः। श्रमवशेन दूरोड्डयनादि-प्रयासाधिक्येन शिथिलं श्लथं यत् शकुनेः मयूरादिपक्षिणः गलपुटं कण्ठदेशः तद्वत् चपलाभिः चञ्चलाभिः,
ऐसी यह दुराचारिणी, अदृष्टवश किसी प्रकार से राजाओं का परिग्रह कर भी ले तो वे व्याकुल होकर किसी कामके नहीं रहते और सब दुराचार परायण हो जाते हैं। क्योंकि अभिषेक के समय ही उनकी सब चतुरता मानो माङ्गल्य कलशों के जलसे धुल जाती है। अभिषेकाङ्ग होमके धूएँसे मानो उनके हृदय मलिन हो जाते हैं। पुरोहितोंकी कुशाग्ररूप मार्जनी (झाडू) से मानो उनके क्षमागुण दूर फेंक दिये जाते हैं। रेशमी कपड़े की पगड़ीके बाँधनेसे मानो 'मै भी वृद्ध होऊँगा' इस प्रकारकी चिन्ताको ढँक देती है। प्रसारित छत्रसे ही मानो जन्मान्तरके प्रति दृष्टिज्ञानको रोक लगा देती है। चामरके वायुसे ही मानो सत्यवादिता को उड़ा देती है। बेंतकी छड़ियोंसे ही मानो दयादाक्षिण्यादि सब गुण बाहर निकाल दिये जाते हैं। जयध्वनिके कोलाहलसे ही मानो, उनके सौजन्यकी प्रशंसा नीचे फेंक दी जाती है। एवं ध्वजाल्ल विस्मृत पताकासे ही मानो यश पोंछ दिया जाता है। परिश्रमवश शिथिल हुए पक्षीके गलदेश (गर्दन) के समान एवं खद्योत (जुगनू) के प्रकाशके
१. दैवपरिगृहीताः।
२. विक्लवीभवन्ति।
३. चैषाम् एव चैतेषाम्।
४. नलिनीभवति।
५. बन्धनेने।
६. ॰पट्ट॰॰॰।
७. ॰वच्छाद्यने।
८. अपसार्य्यंते, अपवार्य्यते।
९. ॰कलकलारवैः।
१०. हचित्।
११. श्रमशिथिल॰॰॰।
१२. ॰गलपुट॰॰॰।
| ३२८ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
मुहूर्त्त-मनोहराभिर्मनस्विजनगर्हिताभिः सम्पद्भिः प्रलोभ्यमानाः, धन-लवलाभावलेपविस्मृत-जन्मानोऽनेकदोपोपचितेन दुष्टासृजेव^१ रागावेशेन बाध्यमानाः, विविधविषय-ग्रास^२-लालसैः पञ्चभिरप्यनेक-सहस्रसंख्यैरिवेन्द्रियैरायास्यमानाः, प्रकृतिचञ्चलतया लब्धप्रसरेणै^३केनापि सहस्रतामिवोपगतेन मनसा आकुलीक्रियमाणा विह्वलतामुपयान्ति । ग्रहैरिव गृह्यन्ते, भूतैरिवाभिभूयन्ते, मन्त्रैरिवावेश्यन्ते, सत्त्वैरिवावष्टभ्यन्ते, वायुनेव विडम्ब्यन्ते, पिशाचैरिव ग्रस्यन्ते, मदनशरैर्मर्माहता इव^४ मुखभङ्गसहस्राणि कुर्वते, धनोष्मणा पच्यमाना इव विचे-
खद्योतो ज्योतिरिङ्गणः तस्य उन्मेषवत् प्रकाशवत् मुहूर्त्तं क्षणं मनोहराभिः, विनश्वरत्वात् किञ्चित् समय-मात्रचित्तहारिणीभिः, अत एव मनस्विनोजनाः ज्ञानिलोकाः तैः गर्हिताभिः निन्दिताभिः सम्पद्भिः धनादि-समृद्धिभिः, प्रलोभ्यमानाः लोभं प्राप्यमाणाः ।
इह द्वे लुप्तोपमे पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गञ्चेत्येतेषां मिथोवैरपेक्ष्येण तिलतण्डुलवत्संसृष्टिः ।
धनलवेति । धनलवस्य अत्यल्पद्रव्यस्यापि लाभावलेपेन प्राप्तिगर्वेण विस्मृतानि विस्मरणं प्राप्तानि जन्मानि जनूंषि यैस्ते तादृशाः, अत्यल्पस्यापि द्रव्यस्य प्राप्तिगवेण 'के वयम्, केषामात्मजाः, कीदृगावस्था अभूम' इति स्मरणरहिता इत्यर्थः । एतद्धि दत्तकसुतपरम् । अनेकैर्नानाविधैः दोषैः वातपित्तकफविकारैः उपचितेन वृद्धिं गतेन दुष्टेन दूषितेन असृजा रक्तेन यथा पीड्यमाना भवन्ति तथा दोषैः कामक्रोधादिभिः प्रवृद्धेन रागावेशेन विषयाशक्तिरूपाभिनिवेशेन बाध्यमानाः अधरीक्रियमाणाः । पूर्णोपमा ।
विविधेति । विविधा अनेके ये विषयाः शब्दस्पर्शादयः तेषां ग्रासेषु ग्रहणेपु लालसैः लोलुपैः 'लोलुपो लोलुभो लोलो लम्पटो लालसोऽपि सः' इति रभसः। पञ्चभिः यथार्थतः पञ्चसङ्ख्यकैरपि विषयाधिक्यात् अनेकसहस्रसंख्यैरिव विद्यमानैः, इन्द्रियैः श्रोत्रत्वगादिज्ञानकरणैः वाक्पाण्यादिकर्मकरणैश्च आयास्यमानाः निजनिजशब्दस्पर्शादिविषयेषु निरन्तरगाढप्रवर्त्तनया परिखिद्यमानाः । गुणोत्प्रेक्षा ।
प्रकृतीति । तथा प्रकृत्या स्वभावेनैव चञ्चलतया चपलतया कारणेन, लब्धप्रसरेण प्राप्तावकाशेन विविधविषयव्याप्तेन, अतएव एकेनापि विद्यमानेन सहस्रतां सहस्रसंख्यत्वम् उपगतेन विषयाधिक्यात् प्राप्तेनेव मनसा चित्तेन आकुलीक्रियमाणाः व्यग्रीक्रियमाणाः सन्तः विह्वलतां चञ्चलताम् उपयान्ति उपगच्छन्ति । क्रियोत्प्रेक्षा ।
तस्मिन् समये च तेषां स्थितिं प्रदर्शयति-ग्रहैरित्यादिना । ग्रहैः शनैश्चरादिभिः गृह्यन्ते ध्रियन्त इव, प्रतिक्षणमनेकविधभावभङ्गीविधानादित्याशयः । एवमग्रेऽपि भावोऽवगन्तव्यः । भूतैः देवयोनिविशेषैः 'भूतोऽमी देवयोनय' इत्यमरः, अभिभूयन्ते आक्रम्यन्त इव । मन्त्रैः आथर्वणिकैः तान्त्रिकैर्वा आवेश्यन्ते कैश्चित्पुरुषैः स्वायत्ततां प्रवेश्यन्त इव वशीक्रियन्त इवेत्यर्थः । सत्त्वैः शार्दूलादिहिंसकप्राणिभिः अवष्टभ्यन्ते हठादवलम्ब्यन्त इव, कस्मिंश्चित्समये यातनाऽवगमादित्याशयः । वायुना वातव्याधिना विडम्ब्यन्ते विचार्यन्त इव । तथा पिशाचैः राक्षसैः ग्रस्यन्ते भक्ष्यन्त इव । अत्र सर्वत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
स्थित्यन्तराणि दर्शयति-मदनेत्यादिना । मदनशरैः कामवाणैः मर्माहता मर्मस्थलं ताडिताः मुखभङ्गसहस्राणि विविधप्रकारा मुखभङ्गीरित्यर्थः । कुर्वते विदधते । धनोष्मणा धनाभिमानोत्पन्नसन्तापेन
समान क्षणभरके लिए देखनेमें सुन्दर, अतएव ज्ञानियों द्वारा निन्दा की गई सम्पत्तिसे कोई-कोई राजा लुब्ध हो जाते हैं। वे सामान्य धन-लाभ के अहङ्कार से अपने-अपने जन्म-समय के वृत्तान्त को भूल जाते हैं; वात-पित्त-कफसे दूषित रक्तके समान कामक्रोधादि दोषोंसे वृद्धि-प्राप्त विषयासक्तिमें यातना भोग करने रहते हैं । शब्द-स्पर्शादि अनेक प्रकार के विषयों के रसका आस्वादन करने के अभिलाषी एवं पञ्चसङ्ख्यक होने पर भी विषय बाहुल्यसे मानो अनेक सहस्रसंख्या प्राप्त किए हुए इन्द्रियोंसे दुःख भोग करते रहते हैं और मन स्वभावतः चञ्चल होनेके कारण अवकाश मिलनेसे अनेक विषय में दौड़ता रहता है । अत एव एक होने पर भी मानो सहस्र संख्या प्राप्त हुए उक्त मनसे राजा लोग आकुल कर एक ही बारमें विह्वल हो जाते हैं। उस समय पूतनाप्रभृति कोई-कोई ग्रह आकर मानो उन लोगोंको घेर लेते हैं । भूत मानो उन पर प्रभाव डालते हैं। किसी-किसी मन्त्र-शक्तिसे ही मानो उन लोगों को वश कर लेते हैं । विकराल प्राणी (हिंसक जन्तु) मानो हठसे उनको पकड़ लेते हैं । वायुरोग से ही मानो वे विचलित किए जाते हैं। पिशाच मानो उनका ग्रास करते हैं और कामके बाणोंसे मर्माहत होकर ही मानो वे हजारों मुख-विकार करते रहते हैं। धनके अहङ्काराग्निमें पच्यमान होकर ही मानो
१. दोषासृजेव । २. विषयरसग्रास...। ३. ...प्रसारेण । ४. ...अभिहता इव ।
शुकनासोपदेशवर्णनम् ३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३२६
ट्ठन्ते, गाढप्रहाराहता इव अङ्गानि न धारयन्ति, कुलीरा इव तिर्यक् परिभ्रमन्ति, अधर्म-भग्नगतयः पङ्गव इव परेण सञ्चार्यन्ते, मृषावाद-विष-विपाक-सञ्जात-मुखरोगा इवातिकृच्छ्रेण जल्पन्ति, सप्तच्छद-तरव इव कुसुम-रजोविकारैरासन्नवर्तिनां शिरःशूलमुत्पादयन्ति, आसन्नमृत्यव इव बन्धुजनम् अपि नाभिज्ञानन्ति, उत्कुपित-लोचना इव तेजस्विनो नेक्षन्ते,
चेष्टमानाः पादविक्षेपरीत्यात्मिकां विचेष्टन्ते निष्पन्दविस्पन्दनाद्यनेकव्यापारान् कुर्वन्त इव मर्जनपात्र-गतघृतादिविचालनः। गाढशरेण पश्चादेर्गाढप्रपातेन आहता इव ताडिता इव अङ्गानि हस्तपादादीनि न धारयन्ति स्वयं न वहन्ति । इहापि प्रतिवाक्ये पूर्वोक्त एवालङ्कारः ।
कुलीरा इति । कुलीराः कर्कटा इव तिर्यक् कुटिलं परिभ्रमन्ति विचरन्ति सर्वैः सह कौटिल्यं व्यवहरन्तीत्यर्थः । पूर्णोपमा ।
अधर्मेति । अधर्मेण दुष्कृतेन भग्ना विनष्टा गतिः विधेयमार्गे गमनं येषां ते तादृशाः, अन्यत्र तु पापेन विनष्टगमनसामर्थ्याः, अत एव पद्भ्यां न गच्छन्ति भ्रमन्तीति पङ्गवः त इव, परेण सचिवादिना सञ्चार्यन्ते उपदेशादिना विधेयमार्गे नीयन्ते, अन्यत्र तु परेण बन्धुवर्गेण सञ्चार्यन्ते करग्रहणादिना गमनं कार्यन्ते ।
इदं पूर्णोपमा, सा च पदार्थहेतुकेन काव्यलिङ्गालङ्कारेण सङ्कीर्णा ।
मृषेति । मृषावादा असत्यभाषणादि एव विषाणि गरलाः तेषां विपाकेन विकारेण सञ्जातः समुत्पन्नो मुखरोगो वदनव्याधिः येषां ते तथोक्ता इव सन्तः, अतिकृच्छ्रेण महता क्लेशेन जल्पन्ति प्रलपन्ति । प्रायेण गर्वदाम्भिकान्येव विटन्ति यदि कस्मिंश्चित्समये निर्बन्धातिशयेन जल्पन्ति तदपि प्रलापप्रायमेवेत्याशयः ।
इह 'मृषावादे'त्यत्र निरङ्गकेवलरूपकमलङ्कारः तेन च सङ्कीर्णा क्रियोत्प्रेक्षा ।
सप्तच्छदेति । सप्तच्छदतरवः सप्तपर्णद्रुमा इव, कुसुमानि नेत्ररागाः लवडेलताश्चोक्तनयनभङ्गीविशेषा एव रजोविकाराः रजोगुणपरिणामाः तैः तादृशैः, आसन्नवर्तिनो निकटस्थायिनो जनाः तेषां शिरःशूलं तज्जन्मशिरोऽभिमिव क्लेशमुत्पादयन्ति जनयन्ति, अन्यत्र तु कुसुमस्पवां पुष्पपरागणां विकारैः तत्सम्पर्कोद्भवपवनप्रकोपैरित्यर्थः। 'शिरःशूलं शिरोवेदनाम् उत्पादयन्ति जनयन्ति । सप्तच्छदपुष्परजस्पर्र्शाद्विद्वद्वेन मस्तकवेदना समुत्पद्यत इति वैद्यके विदितत्वात् । 'कुसुमं स्त्रीरजोनेत्ररोगयोः फलपुष्पयोः' इति मेदिनी ।
आसन्नेति । आसन्नः समीपवर्ती मृत्युः प्राणवियोगः येषां ते तादृशा जना इव, बन्धुजनमपि स्वजनमपि नाभिज्ञानन्ति न परिचिन्वन्ति, एकत्रादृष्टाराद् अन्यत्र बुद्धिलोपादित्याशयः ।
उत्कुपितेति । उत्कुपिते रुग्णे लोचने नयने येषां ते तादृशा जना इव, तेजस्विनाः प्रतापावतो जनान् नेक्षन्ते ईर्ष्याया न पश्यन्ति, अन्यत्र तु तेजस्विनो दिवसादिरप्रभृतीन् नेक्षन्ते लोचनप्रतिघातान्न निरीक्षितुं शक्नुवन्ति ।
कृतेति । कालेन महाविषसुहृदेन दष्टा विवशा लोका इव, महान्त्रैरपि पाठगुण्यविषयकोत्तम-विचारणानिमिरपि न प्रतिबुध्यन्ते बुद्धिवैगुण्यान्न विवेकमनुतानन्ति, अन्यत्र तु महामन्त्रैरपि गारुडमन्त्रैरपि विषवैज्ञाननाभिभवैः प्रतिबुध्यन्ते ज्ञानं प्राप्नुवन्ति ।
अनेक प्रकार रूप-रचना प्राप्त होते हैं; काष्ठ (खम्भे) के समान नडोले तथा दृष्टिहकन्चे चलने रहते हैं; अधर्मके कारण कर्त्तव्य मार्ग चलने की वृत्ति नष्ट हो गयी है, अत एव लँगड़े समान अन्य दूसरेके सहारेसे चलते रहते हैं; असत्यवादिन रूप विषके विकारसे मुखरोग उक्त होकर ही मानों वे अत्यन्त कष्टसे बोलते रहते हैं; सप्तपर्ण वृक्ष जिस प्रकार फूलों के परागके संसर्गरूपी लोगोंको शिरोशूल (माथेमें दर्द) उत्पन्न करता है, ये लोग भी उसी प्रकार स्त्रीगुणके उत्पन्न अज्ञानरूप नेत्रभङ्गी द्वारा (आँखके इशारेसे) समीपमें बैठने वाले लोगोंको दुःख दिया करते हैं; ममुई व्यक्ति (जिसका मृत्यु आने काहे) के समान ये लोग बन्धुजनोंको भी नहीं पहचानते हैं; आँख उठने पर लोग जिस प्रकार किसी तेजस्वी (कान्तिवाले) पदार्थके प्रति दृष्टिपात करनेमें समर्थ नहीं होते हैं, वे लोग भी उसी प्रकार ईर्ष्यावश तेजस्वी लोगोंके प्रति दृष्टिपात नहीं करते हैं; कालसर्पके काट
१. 'प्रतिबुध्यन्त इव' । २. 'मृषावादविषविपाक... ' । ३. 'रासन्नवर्त्तिनां ।' ४. 'दूरदर्शिनो नेक्षन्ते' । ५. 'कुसुमितपराग...' ।
२१ का०
| ३३० | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
कालदष्टा इव महामन्त्रैरपिन प्रतिबुध्यन्ते, जातुषाभरणानीव¹ सोष्माणं न सहन्ते, दुष्टवारणा इव महामानस्तम्भनिश्चलीकृताः न गृह्णन्त्युपदेशम् . तृष्णाविषमूर्च्छिताः³ कनकमयमित्र सर्वं पश्यन्ति, इपव इवं पानवृद्धितैक्ष्णयाः परप्रेरिता विनाशयन्ति, दूरस्थितान्यपि फलानीव दण्डविक्षेपैर्महाकुलानि शातयन्ति, अकालकुसुमप्रसवा इव मनोहराकृतयोऽपि लोकविनाशहेतवः, श्मशानाग्नय इवातिरौद्रभूमयः, तैमिरिका इवादूरदर्शिनः, उपसृष्टा इव क्षुद्राधिष्ठित-
जातुषेति । जतुषा लाक्षया रचितानीति जातुषाणि आभरणानि आभूषणानीव, सोष्माणं प्रतापवन्तं जनम् अग्निञ्च न सहन्ते न स्पृशन्ति । एकत्रेर्ष्यावशादन्यत्र संस्त्रवादित्याशयः ।
दुष्टेति । दुष्टा अशिक्षिता ये वारणा हस्तिनः त इव, महता उत्कृष्ठेन मानेन अभिमानेन यः स्तम्भः स्तब्धता तेन निश्चलीकृताः स्थिरीकृताः सन्तः, अन्यत्र तु महत् दीर्घं मानं प्रमाणं यस्य तयोक्तो यः स्तम्भः आलाानस्तम्भः तेन तद्बन्धनेन निश्चलीकृताः स्थिरीकृताः सन्तः, उपदेशं शिक्षां हस्तिपक्वाक्यं न गृह्णन्ति नाददते अवगणयन्तीत्यर्थः ।
तृष्णेति । तृष्णा धनलिप्सा सैव विषं गरल तेन मूर्च्छिताः मोहं प्राप्ताः सन्तः, सर्वं पदार्थ कनक-मंयमिव द्रव्यमयमिव पश्यन्ति अवलोकयन्ति, सततं तच्चिन्तावशादित्याशयः ।
इपव इति । इषवो बाणा इव, पोनेन सुरासेवनेन वर्द्धितं तैष्ण्यम् उग्रता येषां ते तादृशाः, परेणान्येन प्रेरिताः उत्साहं प्रापिताः सन्तः, विनाशयन्ति प्रजादीन् , अन्यत्र तु पानेन निशातप्रस्तरघर्षणेन वर्द्धितं तैच्ण्यं प्रहारशक्तिः सुधारत्वमित्यर्थः, येषां ते तादृशाः, तथा परेण धनुषा कार्मुकेन प्रेरिताः सन्तो विनाशयन्ति लक्ष्यागीति शेषः।
दूरेति । दण्डविक्षेपैः यष्टिनिक्षेपैः दूरस्थितान्यपि दविष्ठदेशस्थायीम्यपि फलानि आम्रादीनीव, दण्डविक्षेपैः सामदामदण्डभेदा इति तृतीयोपायप्रयोगैः दूरस्थितान्यपि महाकुलानि प्रशस्तवंशान् शातयन्ति नाशयन्ति पातयन्ति च । उपायान्तरस्य विद्यमानत्वे दण्डप्रयोगस्यानुचितत्वमित्याशयः ।
अकालेति । अकाले असमये कुसुमप्रसवाः पुष्पोद्गमा इव, सुन्दरस्वरूपाः सन्तोऽपि, लोकविनाशस्य जनक्षयस्य हेतवो दण्डप्रयोगात् कारणानि, अन्यत्र तु लोकविनाशद्योतककारणानि । तथा च प्रमाणम्—
'द्रुमौषधिविशेषाणामकाले कुसुमोगमः । फलप्रसवयोर्धन्धं महोत्पातं विदुर्बुधाः ।
श्मशानेति । श्मशानाग्नयः प्रेतचयनद्वय इव, अतिरौद्राः अन्येषामत्यन्तभीषणा भूत्तयः सम्पदौ भस्मानि च येषां ते तादृशाः । 'भूतिर्भस्मनि सम्पत्तिहस्तिशृङ्गारयोः स्त्रियाम्' इति मेदिनी ।
तैमीति । तिमिरेण तत्संज्ञकेन नेत्ररोगेण संसृष्टा इति तैमिरिकाः त इव, अदूरदर्शिनः भाविदोषा-नवलोकितः दूरस्थितवस्तुवलोकनाससमर्थाश्च ।
उपेति । उपसृष्टा ननिसंलग्ना गणिका इव, क्षुद्रैः नीचजनैः अधिष्ठितम् आश्रितं भवनं गृहं येषां ते
लिए जानेपर लोग जिस प्रकार विषवैद्य (ओझा) के उत्कृष्ट मन्त्रोंमें भी चैतन्यता प्राप्त नहीं करते हैं, वे लोग भी उसी प्रकार उत्कृष्ट मन्त्रणाओं (सलाह) ते भी अपने कर्तव्यको समझनेमें समर्थ नहीं होते हैं; लाक्षानिमित आभूषणके समान दूसरेके प्रताप (पक्षान्तरमें-अग्नेके उत्ताप) को सहन करनेमें समर्थ नहीं होते हैं; अशिक्षित हाथी जिस प्रकार बड़े परिमाणके बन्धनस्तम्भमें निश्चल किए जानेपर भी हस्तिपक (महावत) की शिक्षाको ग्रहण नहीं करता है, वे लोग भी उसी प्रकार अत्यन्त अहङ्कारसे स्तब्धतावश निस्पन्द रहकर किसीका भी उपदेश ग्रहण नहीं करते हैं; धनलालसारूप विषवेगसे विभ्रान्त होकर संसारकी सब वस्तुओंको ही मानो धनमय देखते हैं, शान चढ़ानेवाले प्रस्तरके घर्षणसे सुधार (तीखे) बाण जिस प्रकार धनुप द्वारा छोड़े जानेपर लक्ष्य पदार्थको विनष्ट करता है, वे लोग भी उसी प्रकार मद्य-मानसे उग्र स्वरूप बढ़ जानेके कारण एवं दूसरेको खुश करनेके लिए प्रजाओंको विनष्ट करते हैं; मनुष्य जिस प्रकार डंडेको फेंककर दूर रहने पर भी बड़े-बड़े फलोंको तोड़ डालते हैं, वे लोग भी उसी प्रकार दण्डप्रयोग (जुरमाना) कर दूर स्थित होनेपर भी सत्कुलोत्पन्न लोगोंको विनष्ट करते हैं, असामयिक पुष्पका विकास जिस प्रकार सुन्दर होनेपर भी लोगोंके विनाशका सूचक होते हैं, वे लोग भी उसी प्रकार मनोहर आकारवाले होनेपर भी लोगोंके विनाशका कारण बने रहते हैं; श्मशानस्य
१. जातुषा इव । २. महालान, महालान कृता अपि न । ३. अतितृष्णाविषवेगमूर्च्छिता । ४. अन्ययः, अनयः, असवः । ५. ॰॰॰पारुण्याः ।
शुकनासोपदेश० ३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३३१
भवनाः, श्रूयमाणा अपि प्रेतपटहा इवोद्वेजयन्ति, चिन्त्यमाना अपि महापातकाध्यवसाया इवोपद्रवमुपजनयन्ति, अनुदिवसमापूर्यमाणाः पापेनेवाध्मातमूर्त्तयो भवन्ति, तदवस्थाश्च व्यसनशतशरव्यतामुपगताः वल्मीकतृणाग्रावस्थिता जलविन्दव इव पतितमप्यात्मानं नावगच्छन्ति ।
अपरे तु स्वार्थनिष्पादनपरैर्धन-पिशित-ग्रास-गृध्रैरास्थाननलिनीवकैः, द्यूतं विनोद-
तादृशाः, अन्यत्र तु क्षुद्रैः विटैः अधिष्ठितं भवनं यासां ताः तादृश्यः । 'उपसृष्टं मैथुनं स्यात्' इति त्रिकाण्डशेषः ।
श्रयेति । श्रयमाणा आकर्ण्यमानसंज्ञा अपि, अवलोकनादौ का कथा, इति भावः । प्रेतपटहा इव मृतशरीरसामयिककैङ्काहाश्वा इव उद्वेजयन्ति उद्वेगं जनयन्ति । मृतशरीराणां पुरस्ताद् पटहा वाद्यन्त इति देशविशेषव्यवहारः ।
चिन्त्येति । संयोगादौ का कथा चिन्त्यमाना अपि चेतसि स्मर्यमाणा अपीत्यर्थः, महापातकादीनां ब्रह्महत्यादीनाम् अध्यवसाया उद्योगा इव, उपद्रवं चित्तस्याशान्तिम् उपजनयन्ति निष्पादयन्ति । न केवलं महापातकानि कृतान्येव चित्ताशान्ति जनयन्ति अपि तु तदुद्योगा अपीति 'चिन्त्यमाना अपि' इत्यस्य सादृश्यद्योतनार्थमध्यवसायपदमिति कुशला विभावयन्ति । मनुना च महापातकसङ्गणमेवमुक्तम्-
'ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । महान्ति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह ॥'
इह 'ससत्त्वद्वतरव इव' इत्यारभ्य 'चिन्त्यमाना अपि महापातकाध्यवसाया इव' इत्यन्तं यावत् सर्वत्र पूर्णोपमालङ्कारः । केवलं 'तृष्णाविषमूर्च्छिताः कनकमयमिव' इत्यत्र निरङ्गकेवलंरूपकम्, गुणो- त्प्रेक्षा चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।
अन्विति । अनुदिवसं प्रतिदिनं पापेन अधर्मेण आपूर्यमाणा म्रियमाणा इव आध्मातमूर्त्तयः स्फीत- शरीरा भवन्ति भूपतयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
एवं च सति किं भवेदित्यत आह—तदीति । किञ्चेति चार्थः । ताः पूर्वोक्तरूपा अवस्था येषां ते तादृशाः, व्यसनशतस्य कामक्रोधोत्पन्नदोषजालस्य शरव्यं लक्ष्यं तस्य भावः तत्त्वम् आश्रयत्वञ्च उपगताः प्राप्ताः सन्तः, वल्मीकं कीटविशेषेण निस्सारितमृत्तिकाराशिः तत्र, तृणाग्रावस्थिता उत्पन्नतृणादिप्रान्त- विद्यमानाः जलविन्दव इव, पतितं स्वधर्मच्युतं पृथिव्यां परिनष्टं चापि आत्मानं स्वं नावगच्छन्ति पाति- त्येन युक्ततया नावबुध्यन्ते, एकत्र मोहादन्यत्र शुष्कत्वादित्याशयः । उपमा । व्यसनान्युक्तानि मनुना-
'मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः । तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ॥ पैशुन्यं साहस द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् । वाग्दण्डजञ्च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ॥'
अपर इति । अपरे अन्ये तु राजानोऽप्रेतनरूपेण दोषानपि गुणपक्षमध्यारोपयद्भिर्धूर्तः स्तुतिभिः प्रतार्यमाणाः सर्वजनस्योपहास्यतामुपयान्तीति दूरेण सम्बन्धः । धूर्त्तविशेषणानि प्रथमं प्रदर्शयति- स्वार्थेति । स्वस्यात्मनो योऽर्थः प्रयोजनं तस्य निष्पादनं करणं तत्परैः, तदर्थमेव वञ्चनोद्योगिभिरित्याशयः । धनानि द्रव्याण्येव पिशितानि मांसानि तेषां ग्रासे ग्रहणे गृध्रैः दूरदृग्भिः पक्षिविशेषैः । आस्थानं नृपो- पवेशनस्थलमेव नलिनी मनोहरत्वात्स्नानावर्त्तत्वाच्च कमलिनी तस्या वकैः पक्षिविशेषैः । धूर्त्तवकपक्षिणो
अग्निका भस्म जिस प्रकार अत्यन्त भयङ्कर होता है, उन लोगोंकी सम्पत्ति भी उसी प्रकार अत्यन्त भयङ्कर होती है; नेत्ररोग उत्पन्न होनेपर लोग जिस प्रकार दूरकी चीजको नहीं देख पाते हैं, वे लोग भी उसी प्रकार परिणामको नहीं देख पाते हैं; वेश्याओंके गृह जिस प्रकार कामुक लोगोंसे युक्त होते हैं, उन लोगोंके गृह भी उसी प्रकार नीच जनोंसे युक्त होते हैं; मृतव्यक्तियोंके दाहकालीन डङ्काशब्दके समान उनके नाम सुन लिए जांय तो उद्वेग उत्पन्न करते हैं; ब्रह्महत्यादि महापातकोंका अनुष्ठान करनेके उद्योगके समान उनका ध्यान करनेसे भी मनमें अशान्ति उत्पन्न होती है; वे प्रतिदिन पापसे परिपूर्ण रहकर ही मानो प्लीहोदर हो (फूल) जाते हैं; और ऐसी दशामें वे, काम और क्रोध जनित अनेकविध दोषोंके आश्रय होकर वल्मीकके ऊपरके तृण के अग्रभाग पर पड़ी हुई जलकी बूंदोंके समान पतित (भूमिभ्रष्टा) होनेपर भी अपनेको पतित (स्वधर्मच्युत) नहीं समझ पाते हैं।
दूसरे ऐसे अनेक राजा हैं, जिनकी सभामें, स्वार्थसम्पादनपरत, धनरूपी मांसका ग्रास करनेमें गृध्रस्वरूप
१. "शरव्यता" । २. "...स्थिताः । ३. "...पूर्त्तवकैः ।