कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२ अध्याये ] त्रिवर्गप्रतिपत्तिप्रकरणम् । १९

तेर्दर्शनाद्, वर्णाश्रमाचारस्थितिलक्षणत्वाच्च लोकयात्रायाः, हस्त- गतस्य च बीजस्य भविष्यतः सस्यस्यार्थे त्यागदर्शनात्, चरेद्धर्मा- निति वात्स्यायनः ॥ ३१ ॥

शास्त्रस्येति। धर्मस्यालौकिकत्वात्तदभिधायकं शास्त्रं युक्तम्, तच्छा- स्त्रं पौरुषेयमपौरुषेयं च, तत्र पूर्वमभिशङ्कनीयं-“किमिदं सत्यं मिथ्या वे”ति पुरुषा हि रागादिभिरविद्यया चोपप्लुता वितथमपि ब्रुवन्ति, अपौ- रुषेयं च वेदाख्यं पुरुषसम्बन्धाभावाददुष्टमनभिशङ्कनीयम्, यथोक्तम्-

'दोषाः सन्ति न सन्तीति पौरुषेयस्य युज्यते । वेदे कर्तुरभावात्तु दोषशङ्कैव नास्ति नः ॥' इति,

अपौरुषेयत्वसाधनमन्य(१)त्रोक्तमिति नेहोपन्यस्तं ग्रन्थगौरवभया- त्, तस्मादनभिशङ्क्यत्वात् तच्चोदितेऽर्थे न संशयीतेति चरेद् धर्मानिति सम्बन्धः, तेन संशयितत्वादित्येतदसिद्धम् अभिचारः=हिंसाऽऽत्मकं कर्म, अनुव्याहारः=शान्तिकपौष्टिकं, तयोश्चोदितयोः, अभिचरञ्श्येनेन यजेते- त्यादिना यत्र प्रयुज्यते तत्र हिंसाशान्तिपुष्टिफलदर्शनाच्छेषस्याप्यग्निहो- त्रादेः स्वर्गादि फलं भविष्यतीति चरेद्धर्मान्, न ह्यपौरुषेयत्वेनाभिन्नयोर्वि- तथावितथत्वभेदो युज्यते वितथत्वे चेतरस्यापि वितथत्वप्रसङ्गात्, अदृष्टसाधनमाह-नक्षत्रेति। नक्षत्राण्यश्विन्यादीनि चन्द्रसूर्यौ प्रसिद्धौ ताराग्रहा अङ्गारकादयः पञ्च तेषां चक्रमिव चक्रं संनिवेशविशेषो द्वादशराशिविभक्तं तस्य; लोकार्थं नात्मार्थम्, बुद्धिपूर्वकमिवेति । बुद्धिपूर्व- कस्येव, यथा कश्चित्पुरुषो बुद्धिपूर्वं प्रवर्तते तद्वदेवैते सूर्यादयो नक्ष- त्रेण युज्यमाना अन्यथाऽन्यथा प्रवर्तमाना दृश्यन्ते न च तथैवेतीवार्थः, तथा ह्येषां न 'लोकस्येदं करिष्यामः'इति प्रवृत्तिः, सा च शास्त्रान्तरे ब- हुप्रकारोक्ता, दर्शनादितिवचनात्प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धेति दर्शयति, तस्यां च प्रवृत्तौ लोकस्य शुभाशुभात्मकं फलं द्विविधम्-साधारणमसाधा- रणं च, तत्र साधारणं सुभिक्षदुर्भिक्षादि तच्च ग्रहवारे द्रष्टव्यम्, असा- धारणं तु प्रतिसत्त्वं प्रतिनियतं लाभालाभसुखदुःखादि, तच्च जातके द्रष्टव्यम्, सैव द्विधा प्रवृत्तिः कारणान्तरमदृष्टं गमयति, तच्च लोकस्य शुभाशुभात्मकर्मणः; अन्यथैषामेकरूपाणां कारणान्तरनिरपेक्षाणां सदा- प्रवृत्तिरप्रवृत्तिर्वा स्यात्, कालानियम इति चेत् ? सोऽपि कारणनिरपेक्षः

---

( १ ) वाचा विरूपनित्ययेति श्रुतिः । अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवेति स्मृतिश्च ।

२७	सटीक कामसूत्रे	[ १ अधिकरणे,

सर्वदा स्यात्, तस्मादस्ति तत्प्रवर्तकमदृष्टमिति चरेद् धर्मान्, उक्तं च--

'नक्षत्रग्रहपंजरमहर्निशं लोककर्मविक्षिप्तम् ।
भ्रमति शुभाशुभमखिलं प्रकाशयत् पूर्वजन्मकृतम् ॥ इति,

वर्णाश्रमेति । वर्णाः=ब्राह्मणादयः, आश्रमाः=ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यादयः, तेषामाचारः स्वधर्मः तस्य स्थितिर्व्यवस्था सैव लक्षणं यस्या लोक-यात्रायाः, सा लौकायतिकैर्मा भूद्व्यवस्थायां मात्स्यो न्याय इतिदृष्टार्थं वर्णिता, 'संवरणमात्रं हि त्रयी लोकयात्राविद'इति; तां च लोकविश्वास-नार्थमाचरद्भिः कथं नाचरातो धर्मः, दृष्टार्थश्च यद्यदृष्टार्थोऽपि स्यात्को-विरोधः, एतेन 'न धर्मांश्चरेद्' इति प्रतिज्ञाया अभ्युपगमबाधां दर्शयति, यच्चोक्तम्-"एष्यत्फलत्वा"दिति तद् दृष्टेऽप्यस्तीति दर्शयन्नाह-हस्तगत-स्येति । तुल्ये भविष्यत्फलत्वे सति; नैकत्र प्रवृत्तिरन्यत्र निषेध इति यु-क्तियुक्तम्, न कदा चित्तत्र दृष्टमिति चेत् ? कथं तर्हि लोकवैचित्र्यम्, न हि सर्वत्र समानाद् दृष्टात्करणादैश्वर्यादिफललाभः, नापि स्वाभाविकं कर्म; सदा सिद्धयसिद्धिप्रसङ्गात् ॥ ३१ ॥

अर्थविप्रतिपत्तिमाह—

नार्थांश्चरेत् ॥ ३२ ॥

नार्थानिति । उपायात्किलार्थसिद्धिः, उपायानुष्ठानं च यत्नस्तन्ना-नुतिष्ठेदित्यर्थः ॥ ३२ ॥

प्रयत्नतोऽपि ह्येतेऽनुष्ठीयमाना नैव कदा चित्स्युः ॥ ३३ ॥

न चान्वयव्यतिरेकानुविधानादर्थसिद्धेः, यदाह- प्रयत्नत इति । प्रय-त्नेनावर्त्यमाना नैव कदा चित्स्युरित्यर्थोक्तम्, यदा स्युस्तदा कालसंनि-धानादिति मन्यन्ते; अनुष्ठीयमानाः प्रयत्नेनेत्यर्थः ॥ ३३ ॥

अननुष्ठीयमाना अपि यदृच्छया भवेयुः ॥ ३४ ॥

यदृच्छयेति । एवमेव स्युः, अकस्मान्निधानादिदर्शनात् ; तस्मादु-पायपरिज्ञानार्थकम् ॥ ३४ ॥

किंकृतं तर्हितद् ? इत्याह—

तत्सर्वं कालकारितमिति ॥ ३५ ॥

तत्सर्वमिति । अर्थस्य भवनमभवनं, लोकस्येष्टमनिष्टं कालकारित-मिति; कालो नाम द्रव्यपदार्थो नित्यः तेन कारितमिति-प्रयोजकव्यापा-रेण पुरुषस्य परायत्ततामाह ॥ ३५ ॥

तदेव दर्शयन्नाह—

काल एव हि पुरुषानर्थानर्थयोर्जयपराजययोः सुखदुःखयोश्च स्थापयति ॥ ३६ ॥

२ अध्याये ] त्रिवर्गप्रतिपत्तिप्रकरणम् । २१

काल एवेति। हेयोपादेयाः षट्पदार्था लाभालाभा(१)दयः; तेषु काल- एव प्रवर्तयति, न त्यागोपादानार्थं स्वयं यत्नमातिष्ठेदित्यर्थः ॥ ३६ ॥

लोकप्रसिद्धिमाह—

कालेन बलिरिन्द्रः कृतः, कालेन व्यवरोपितः काल एव पुन- रप्येनं कर्तेति कालकारणिकाः ॥ ३७ ॥

कालेनेति । इन्द्रः कृतः, हेयप्रकृतिकोऽप्यसुरत्वादनर्होऽपि शक्रपदे प्रेरितः स्थापितः । व्यवरोपित इति । परिवर्तमानेन तस्मात्पदादपनीय पाताले नियोजितः । पुनरप्येनं कर्तेति । विपरिवर्तिष्यमाणः प्रेरयन्निन्द्रं करिष्यतीत्यर्थः, तथा चाहुः—

'कालः पचति भूतानि कालः संहरति प्रजाः । कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ इति,

कालकारणिका ये कालकारणमधीयते, ऐश्वरकारणिका अप्येवमेव द्रष्टव्याः, तुल्ययोगक्षेमत्वात् ॥ ३७ ॥

अत्र संप्रतिपत्तिमाह—

पुरुषकारपूर्वकत्वात्सर्वप्रवृत्तीनामुपायः प्रत्ययः ॥ ३८ ॥

पुरुषकारपूर्वकत्वादिति । कालादुपायतो वाऽर्थसिद्धौ तदर्थिनो याः प्रवृत्तयस्ताः सर्वाः पुरुषकारपूर्विका दृष्टाः, उभयत्रापि पुरुषकारस्य व्याप्रियमाणत्वात् पुरुषकारश्चोपायं विना नार्थं साधयतीत्युपायः प्र- त्ययः, कारणमर्थसिद्धेरित्यर्थः, यथैव हि पुरुषकारोऽर्थसिद्धौ कालम- पेक्षते तथा हि शक्तिदेशसाधनान्युपायाः, तेषु सर्वेष्वसत्सु कालस्या- किंचित्करत्वाद् असति काले तेषामसामर्थ्यात् तस्माच्छक्तिदेशकाल- साधनानि परस्परापेक्षाणि कार्यस्य साधकानीति नान्य एवोपायः, तत्र शक्त्यादिषु पुरुषकारार्थसिद्धेरनुगुणेषु त्ववश्यमेव सिद्धिः ॥ ३८ ॥

कदा चित्स्याद्यादृच्छिकी कस्य चिदर्थसिद्धिः सोऽपि यादृच्छि- कमेवोपायमाश्रित्य; तदाह—

अवश्यंभाविनोऽप्यर्थस्योपायपूर्वकत्वादेव न निष्कर्मणो भद्र- मस्तीति वात्स्यायनः ॥ ३९ ॥

अवश्यमिति । यतश्चैवं तस्मान्निष्कर्मण उपायानुष्ठानरहितस्य भद्रं- कल्याणम् पूर्वजन्मकृतं कर्म निष्फलं प्रसज्येतेति चेद् ? न-परस्परापेक्ष- मुभयं भवतीति द्रष्टव्यम् । यथोक्तम्—'दैवं मानुषं कर्म लोकं पालयति' एतेन दैवमात्रप्रवादोऽपि प्रत्युक्तः ॥ ३६ ॥

---

( १ ) जनननिधनकीर्त्यकीर्त्तय आदिपदग्राह्याः ।

२२ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

प्रत्यक्षं कामविप्रतिपत्तिमाह—

न कामांश्चरेत् ॥ ४० ॥

न कामानिति ॥ ४० ॥

धर्मार्थयोः प्रधानयोरेवमन्येषां च सतां प्रत्यनीकत्त्वादनर्थज- नसंसर्गमसद्व्यवसायमशौचमनायतिं चैते पुरुषस्य जनयन्ति ॥४१॥

प्रधानयोरिति । ताभ्यां कामोत्पत्तेः, प्रत्यनीकत्वादिति । कामासक्ततया धर्मस्यानाचरणाद्, धर्मविलोमाचरणाच्च, अर्थस्यानर्जनाद्; अर्जितस्य 'मद्यनटनर्तकीनटीपारितोषिकासद्व्ययाद्विरोधवर्ती कामः । सतामिति । ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धाः सन्तः कामासक्तिं त्यजन्ति तेषां च प्रत्यनीकव- र्तिनोऽनर्थजनकनटनर्तकगायनादयस्तैः सम्पर्कं जनयन्ति, असद्व्यव- सायमनोभनव्यवसायं निशीथाभिसरणप्राकारलङ्घनादिकम्, अशौचं= यथोक्तशौचाकरणम्, अनायतिमप्रभावं कामगर्दभ इति ॥ ४१ ॥

तथा प्रमादं लाघवमप्रत्ययमग्राह्यतां च ॥ ४२ ॥

तथा प्रमादं शरीरोपघातं परदारादिगमनादौ; लाघवं तारल्यं सह- सा प्रवर्तनाद्; अप्रत्ययमविश्वासमसत्सङ्गमाद्, अग्राह्यतां हेयतामपू- ज्यवृत्तित्वात् ॥ ४२ ॥

बहवश्च कामवशगाः सगणा एव विनष्टाः श्रूयन्ते ॥ ४३ ॥

बहवोऽनेके कामायत्ता विनष्टा इति सम्बन्धः, सगणा न केवलं- सेवितारः, तत्परिवारा अपीत्यर्थः ॥ ४३ ॥

तथा च दृढीकरणार्थमाख्यानकम्—

यथा दाण्डक्यो नाम भोजः कामाद्ब्राह्मणकन्यामभिमन्यमानः सबन्धुराष्ट्रो विननाश ॥ ४४ ॥

दाण्डक्य इति संज्ञा, भोज इति भोजवंशजः, अभिमन्यमानोऽभिग- च्छन्, स हि मृगयां गतो भार्गवकन्यामाश्रमपदे दृष्ट्वा जातरागो रथमा- रोप्य जहार, ततो भार्गवः समित्कुशानादायागत्य तामपश्यन्नभिध्याय; च यथावृत्तं राजानमभिशशाप, ततोऽसौ सबन्धुराष्ट्रः पांसुवर्षेणावष्ट- ब्धो ननाश, तत्स्थानमद्यापि दण्डकारण्यमिति गीयते ॥ ४४ ॥

देवराजश्चाहल्यामतिबलश्च कीचको द्रौपदीं रावणश्च सी- तामपरे चान्ये च बहवो दृश्यन्ते कामवशगा विनष्टा इत्यर्थचि- न्तकाः ॥ ४५ ॥

देवराज इन्द्रोऽहल्यामभिमन्यमान इत्येव, स हि गौतमाश्रमे तद्भा-

२ अध्याये ] त्रिवर्गप्रतिपत्तिप्रकरणम् । २३

र्यामहल्यां चकमे, ततः समित्कुशानादायागते गौतमे तद्भार्याऽहल्या शक्रं गर्भस्थमकरोत् ; तदैवोपनिमन्त्रणेन गौतमः सभार्य एवाश्रमन्तरंगतः, ततस्तेन योगचक्षुषा समुपलब्धेनेन्द्रागमनेनास्मै समुपस्थापितमासनत्रयं दृष्ट्वा चासौ "किमेतद्भार्याद्वितीयस्य ममे"ति जाताशङ्को ध्यानेन यथावृत्तमालोक्य रोषात् "सहस्रभगो भवे"ति शशाप, ततोऽसौ देवराजोऽपि कामाद्विनाशप्रत्ययां तादृशीमवस्थामाससाद, यस्याद्यापि कलङ्को "ऽहल्यायै जार" इति नास्तमेति। अतिबलः नागसहस्रबलत्वात्, सोऽपि कामाद् द्रौपदीमभिलषन्भीमसेनेन हत इति प्रतीतमेतद्, विनश्यन्तो दृश्यन्तइत्यत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं; किं तत्र पूर्ववृत्तोदाहरणेनेति मन्यन्ते॥४५॥

अत्र संप्रतिपत्तिमाह —

शरीरस्थितिहेतुत्वादाहारसधर्माणो हि कामाः ॥ ४६ ॥

आहारसधर्माण इति । आहारतुल्याः, यथाऽऽहारोऽजीर्णादिदोषं जनयन्नपि प्रतिदिने शरीरस्थितये सेव्यते, तथा कामोऽपि, अन्यथा रागोद्रेकादुन्मादादिदोषेण न शरीरस्थितिरिति ॥ ४६ ॥

फलभूताश्च धर्मार्थयोः ॥ ४७ ॥

फलभूताश्च धर्मार्थयोरिति । सुखार्थं धर्मार्थयोः सेवा, तदसेवायां तौ बन्ध्यभूतौ केवलमायासाफलौ स्याताम् , तथा चोक्तम्—

'धर्ममूलः स्मृतः स्वर्गस्तत्रापि परमाः स्त्रियः।
गृहस्थधर्मो दुर्वारो नराणां धर्मयत्नजः ॥
हिताश्चापत्यसंतानैः स्त्रियस्त्विह परत्र च ।
परं सम्प्रत्ययो भोगप्रकर्षार्थाय वै स्त्रियः'॥ इति ॥ ४७ ॥

यद्येवं तर्हि दोषप्रसङ्गः ? इत्यत आह—

बोद्धव्यं तु दोषेष्विव. न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते, न हि मृगाः सन्तीति यवा नोप्यन्त इति वात्स्यायनः ॥ ४८ ॥

बोद्धव्यमिति । अजीर्णादिदोषेष्विव बोद्धव्यम् । प्रतिविधानमिति शेषः । इदमाह—यत्र क्व चन दोषप्राप्तिरवश्यं सेव्यश्च कामस्तं दोष प्रतिविधानेन सेवेतेति, अयं च न्यायो लोकेष्वप्यस्तीति दर्शयति-न हीत्यादिना, तथा चोक्तम्—

'तृणानामिव हि व्यर्थं नृणां जन्म सुखद्विषाम् ।
दोषास्तु परिहर्तव्या इत्याचार्यैः स्थिरीकृतम् ॥ इति ॥ ४८ ॥

२४ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

अनुष्ठानलक्षणायाः प्रतिपत्तेः फलमाह— भवन्ति चात्र श्लोकाः—

एवमर्थं च कामं च धर्मं चोपाचरन्नरः । इहामुत्र च निःशल्यमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ४९ ॥

एवमिति । यथोक्तेन न्यायेन प्रतिष्ठापिताचरणमर्थं प्रागाचरेत्, ततोऽधिगतार्थः कामं धर्मं च । इहामुत्र चेति । इह लोके परलोके च, निःशल्यं सुखमश्नुत इति । अनुतापाभावात् "समग्रो मे पुरुषार्थ" इति मनःप्रीतिमवाप्नोतीत्यर्थः । त्रिवर्गे ह्यसेवमानश्च तावदिह लोके; नैहिकं-सुखमवाप्तमिति विप्रतीकारं दुरन्तः कामानुबन्धनाद्, नापि परलोके; न मया मूढेन प्राक्कृतमवदातं कर्मेति धर्मानुषक्तत्वात्, नास्तिका निरीहकाः सुखद्विपस्त्वेकाङ्गविकलत्वात्सशल्यमवाप्नुवन्तीति मन्यते ॥ ४२ ॥

'परस्परस्यानुपघातकमन्योन्यानुबद्धम्' इत्युक्तम्, तस्यैव संग्रहः श्लोकद्वयेन—

किं स्यात्परत्रेत्याशङ्का कार्ये यस्मिन्न जायते । न चार्थघ्नं सुखं चेति शिष्टास्तत्र व्यवस्थिताः ॥ ५० ॥

किं स्यादिति । उपघातः पूर्वेणोत्तरस्य, उत्तरेण वा पूर्वस्य । तत्र यस्मिन्कार्येऽर्थोऽपि साधयिष्यते यस्तत्र किं स्यादपायोऽनपायो वेत्याशङ्का नास्ति, धर्माबाधनाद्, यच्च सुखं नार्थं हन्ति तस्मिन्नर्थे सुखे च शिष्टास्त्रिवर्गविदः स्थिता अनुष्ठातुम्, पूर्वबाधके तु न स्थिताः, यस्तु दानेन धर्मोऽर्थं बाधते, ब्रह्मचर्येण च विद्याग्रहणमर्थः कामं, तस्मिन्नुत्तरबाधके स्थिता इत्यर्थोक्तम्,

तथा चाहुः—

'अपि नाम त्रिवर्गोऽस्मिन्सेवेतोत्तरबाधकम् । पूर्वस्य तु प्रधानत्वात्र सेव्यः पूर्वबाधकः ॥ इति ॥ ५० ॥

त्रिवर्गसाधकं यत्स्याद्द्वयोरेकस्य वा पुनः । कार्यं तदपि कुर्वीत न त्वेकार्थं द्विबाधकम् ॥ ५१ ॥

त्रिवर्गसाधकमिति । धर्मादीनां यदन्यतमं कार्यमनुष्ठेयमात्मन इतरयोस्तु साधकं तत्कुर्वीत, अयमुत्तमः पक्षो ह्यनुबन्धेऽन्तर्भूतः । द्वयोर्वैकस्येति । त्रयाणां यद् द्वयोरात्मन इतरस्य च साधकं तदपि कुर्वीतेति, अयं मध्यमः पक्ष एकानुबन्धेऽन्तर्भूतः, एतदुभयमपि प्रागुदाहृतम् । यदेकस्यात्मन एव साधकं तदपि कुर्वीतेति । अयं जघन्यो निरनुबन्धेऽन्तर्भूतः । तद्यथा—पञ्चानां महायज्ञानां प्रवर्तनं धर्मो निरनुबन्धः ।

३ अध्याये ] विद्यासमुद्देशप्रकरणम् । २५

भूम्याद्यर्जनमर्थो निरनुबन्धः, परिचारिकायामभिप्रेतायां कामो निरनुबन्धः । अस्मिन्पक्षे परस्परस्यानुपघातकं प्रदर्शयन्नाह—न त्वेकार्थंद्विबाधकमिति । एक आत्मैषार्थः प्रयोजनं यस्य तदेकार्थं द्वयोर्बाधकं न कुर्याद्, अतिदानेन धर्मोऽर्थं बाधते कामं च बाधते, तपसा चात्यन्तसेवितेन कामं बाधित्वा शरीरक्षयादर्थमुपहन्ति, तथाऽर्थस्तावदात्यन्तिकउपादीयमानः पुरूरवस इव धर्मकामौ बाधते, कामस्तूत्तमवर्णासु दाण्डक्यस्येवान्यत्र वाऽत्यासेवित उभयं बाधते, यदेकस्य साधकमन्यस्य बाधकं तत्पूर्वोत्तरबाधापेक्षया कुर्यात्, तच्च यथोक्तं प्रागिति ।

इति त्रिवर्गप्रतिपत्तिर्द्वितीयं प्रकरणम् ॥ २ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलायां साधारणे प्रथमेऽधिकरणे त्रिवर्गप्रतिपत्तिर्द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

---

तृतीयोऽध्यायः ।

एवं प्रतिपन्नत्रिवर्गस्य कामसिद्धौ प्रथम उपायो यद्विद्याग्रहणम्, अगृहीतविद्यस्यानन्तरव्यापारासंभवादिति विद्यासमुद्देश उच्यते । समुद्देशश्च संक्षेपाभिधानम्, निर्देशश्च शास्त्रान्तरादुपदेशाच्चापेक्षणीयः ।

यथा च तासां ग्रहणं तथा दर्शयन्नाह—

धर्मार्थाङ्गविद्याकालानुपरोधयन् कामसूत्रं तदङ्गविद्याश्च पुरुषोऽधीयीत ॥ १ ॥

धर्मेत्यादि । तत्र धर्मविद्या श्रुतिः स्मृतिश्च, अर्थविद्या वार्ताशास्त्रं, तयोरङ्गविद्या दण्डनीतिः, योगक्षेमसाधनाद्, आन्वीक्षिकी तु तत्त्वनिश्चयहेतुत्वात्, तासां प्रधानानां यथास्वमध्ययनकालानुपरोधयन्नहापयन्, अन्तराऽन्तरा कामसूत्रमिदमेव, तदङ्गविद्याश्च गीतादिकाअधीयीत पाठश्रवणाभ्याम् ॥ १ ॥

प्राग्यौवनात्स्त्री ॥ २ ॥

प्रागिति । प्राग्यौवनात्स्त्री कामसूत्रं तदङ्गविद्याश्चाधीयीत पितुर्गृह एव, तरुण्याः परिणीतत्वात्स्वतन्त्रायाः कुतोऽध्ययनम् । 'युवतिः' इति पाठान्तरम्, तत्र स्त्रीपर्यायो द्रष्टव्यः ॥ २ ॥

प्रत्ता च पत्युरभिप्रायात् ॥ ३ ॥

प्रत्ता चेति । प्रकर्षेण दत्ता, निष्ठायामेव 'अच उपसर्गात्तः' ७।४।४७।

४ का० सू०

२६ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

इति तत्त्वम् , ऊहेत्यर्थः, त्रिविधं दानम् , मनसा वाचा कर्मणा चेति । पत्युरभिप्रायादिति । यदा पत्याऽनुज्ञाता तदाऽधीयीत, अन्यथा स्वैरिणीत्याशङ्कनीया स्यात् ॥ ३ ॥

योषितां शास्त्रग्रहणस्याभावान्नर्थकमिह शास्त्रे स्त्रीशासनमित्याचार्याः ॥ ४ ॥

शास्त्रग्रहणस्याभावादिति । तासां शास्त्रानधिकारात्, शास्त्रं ग्रहीतुमसमर्थत्वाच्च । इहेति । कामशास्त्रे स्त्रियमुद्दिश्य शासनम्, इदं कार्यमिदं नेत्येवंरूपम् उपदेष्टुमनर्थकम् इत्याचार्या मन्यन्ते ॥ ४ ॥

प्रयोगग्रहणं त्वासां, प्रयोगस्य च शास्त्रपूर्वकत्वादिति वात्स्यायनः ॥ ५ ॥

प्रयोगग्रहणमिति । प्रयुज्यत इति प्रयोगोऽर्थस्तद्ग्रहणमासां, तद्विज्ञेभ्यो मा भूच्छास्त्रग्रहणं, स च योषिदुपयोगीति शास्त्रेणानावेदितः कथमन्यैरुपदिश्यते तस्मान्नानर्थकं स्त्रीशासनम् ॥ ५ ॥

तन्न केवलमिहैव; सर्वत्र हि लोके कति चिदेव शास्त्रज्ञाः सर्वजनविषयश्च प्रयोगः ॥ ६ ॥

तन्न केवलमिहैवेति । तत्प्रयोगग्रहणं, केवलमिहैवास्मिन्नेव कामशास्त्रे । सर्वत्र हीति । हिशब्दो हेतौ । सर्वेषु व्याकरणज्योतिःशास्त्रादिषु दृश्यते, तदेव दर्शयति-लोक इत्यादिना । कति चिदेव शास्त्रज्ञा-ये तद्ग्रहणसमर्थाः, तेभ्यः समर्थैरसमर्थैश्च प्रयोगो गृह्यत इति सर्वजनविषयः, प्रयोगग्रहणं च शास्त्रग्रहणात्प्रधानम्, गृहीतशास्त्रस्य प्रयोगज्ञानफलत्वात् ॥ ६ ॥

प्रयोगस्य च दूरस्थमपि शास्त्रमेव हेतुः ॥ ७ ॥

प्रयोगस्य चेति । गृहीतशास्त्रस्य दूरस्थमपीति । शास्त्रज्ञजनाधारत्वाद्विप्रकृष्टमपि शास्त्रं पारम्पर्येण हेतुः, एकः शास्त्रज्ञः प्रयोगं गृह्णाति, ततोऽन्यः, तताऽन्य इति ॥ ७ ॥

अत्र दृष्टान्तमाह—

अस्ति व्याकरणमित्यवैयाकरणा अपि याज्ञिका ऊहं क्रतुषु प्रयुञ्जते ॥ ८ ॥

अस्तीति । शब्देनाचोदितार्थस्य युक्त्या विमृश्यावस्थापनमूहः, स च प्रातिपदिकलिङ्गवचनान्तरोपायेन व्याकरण उक्तः, तद्व्याकरणमस्ति यतोऽयमूहः पारम्पर्याशयादित्यवैयाकरणा अपि याज्ञिकास्तं-

३ अध्याये ] विद्यासमुद्देशप्रकरणम् । २७

क्रतुषु प्रयुञ्जते, तद्यथा—'आग्नेयमष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेद्' इति प्रकृतिप्रयोगः, 'सौर्यं चरुं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकाम' इति विकृतिप्रयोगः, अत्र सूर्यमुद्दिश्योहो, निर्वपेदिति लिङ्गात्, सौर्यं चरुं निर्वपेदाग्नेयवदिति ॥ ८ ॥

अस्ति ज्यौतिषमिति पुण्याहेषु कर्म कुर्वते ॥ ९ ॥

पुण्याहेष्विति । अस्ति ज्यौतिषमित्यज्यौतिषिका अपि कुतश्चिदुपलभ्य शस्तदिनेषु कर्म कुर्वते, तत्र शास्त्रमेव हेतुः ॥ ९ ॥

तथाऽश्वारोहा गजारोहाश्चाश्वान्गजांश्चानाधिगतशास्त्रा अपि विनयन्ते ॥ १० ॥

तथेति । अनधिगतशास्त्रा इति । हस्त्यश्ववैद्यकाद् हस्त्यादिशिक्षाऽऽद्यधीत्याप्ताम्नायात्, पोषणदमनादिकं कर्म कुर्वत इत्येव, तत्रापि शास्त्रमेव हेतुः ॥ १० ॥

न शास्त्र एवार्थं न्यायो यद् दूरस्थमपि हेतुः, किं तु लोकेऽपीत्याह—

तथाऽस्ति राजेति दूरस्था अपि जनपदा न मर्यादामतिवर्तन्ते, तद्वदेतत् ॥ ११ ॥

अस्ति राजेति । दूरस्था अदृष्टराजकाः, "अस्ति व्यवस्थापको यत इयं व्यवस्थे"ति तद्भयान्न मर्यादामतिक्रामन्ति, तद्वदेतदिति दार्ष्टान्तिके योजनीयम् ॥ ११ ॥

अथ वाऽस्त्येव शास्त्रग्रहणं कासां चिदित्याह—

सन्त्यपि खलु शास्त्रप्रहतबुद्धयो गणिका राजपुत्र्यो महामात्रदुहितरश्च ॥ १२ ॥

सन्त्यपीति । शास्त्रेण प्रहता खिन्ना बुद्धिर्यांसामिति । महामात्रेति । महती मात्रा येषामिति सामन्ता महासामन्ता वा, हस्तिशिक्षायां वा तल्लक्षणमनुसर्तव्यम् ॥ १२ ॥

तस्माद्वैश्वासिकाज्जनाद्रहसि प्रयोगाञ्छास्त्रमेकदेशं वा स्त्री गृह्णीयात् ॥ १३ ॥

तस्मादिति । यस्मात्प्रयोगग्रहणं शास्त्रग्रहणं चोभयं तस्माद्, वैश्वासिकाद्विश्वासार्हात्, लज्जानिवृत्त्यर्थम्, प्रयोगान्; ये शास्त्रग्रहणासमर्था दुर्मेधसः, शास्त्रं तद्ग्रहणसमर्था मेधाविनी, शास्त्रैकदेशं वा संप्रयोगाङ्गं या मध्यममेधाविनी सा गृह्णीयात् ॥ १३ ॥

२८	सटीके कामसूत्रे	[ १ अधिकरणे,

अभ्यासप्रयोज्यांश्च चातुःषष्टिकान्योगान्कन्या रहस्येका-
किन्यभ्यसेत् ॥ १४ ॥

अभ्यासेति । अभ्यासेन प्रयोक्तुं ये शक्यन्ते बाडवकभ्रमरकादयः, चातुःषष्टिकांश्चतुःषष्टिभवान्। कन्येति। तदानीमभ्यस्तं यौवने प्रयुज्यते । रहसीति लज्जानिवृत्त्यर्थम् । एकाकिन्याचार्यनिरपेक्षा ॥ १४ ॥

कः पुनश्चैश्वासिक इत्याह—

आचार्यास्तु कन्यानां प्रवृत्तपुरुषसंयोगा सहसंवृद्धा धा-
त्रेयिका, तथाभूता वा निरत्ययसम्भाषणा सखी, सवयाश्च मातृ-
ष्वसा, विस्रब्धा तत्स्थानीया वृद्धदासी, पूर्वसंसृष्टा वा भिक्षुकी,
स्वसा च विश्वाससंप्रयोगात् ॥ १५ ॥

आचार्यास्त्विति । तुशब्दो विशेषणार्थः, पुरुषाणां स्वातन्त्र्यात्सुलभा-
उपदेष्टारः, तत्र प्रवृत्तपुरुषसंयोगा पुरा चानुभूतरसत्वादभिज्ञा धात्रे-
यिका, धात्र्या अपत्यं सा हि सह संप्रवृद्धत्वाद्विश्वास्येत्येकाऽऽचार्या,
तथाभूता चेति । प्रवृत्तपुरुषसंप्रयोगा सखी वा निर्दोषसंभाषणत्वाद्वि-
श्वास्येति द्वितीया, सवयाश्चेति । तुल्यवयाः प्रीतिविश्वासयोरास्पदं;
चशब्दात्तथाभूतेति निवर्तते मातृष्वसा मातृभगिनीति तृतीया, विस्र-
ब्धेति । विश्वस्ता तत्स्थानीया मातृष्वसृतुल्या मातृभगिनीत्वेन गृहीता
वृद्धदासी विदितबहुवृत्तान्तेति चतुर्थी, पूर्वसंसृष्टा पूर्वं यथा सह प्री
तिरुत्पन्ना सा विश्वास्या भिक्षुकी भिक्षणशीला या का चित्सा देशहि-
ण्डनात् कुशलेति पञ्चमी, स्वसा च ज्येष्ठा भगिनी, विश्वाससंप्रयो-
गादिति । यद्वा तत्समक्षं विश्वासात्पुरुषान्तरेण संप्रयुक्ता स्याद्,
अन्यथा स्वसा स्वसारमपि नेर्ष्याया शिक्षयतीति षष्ठी ।

इत्युक्तं ग्रहणं कामसूत्रे तदङ्गविद्यासु च, तासामङ्गविद्यानामयमु-
द्देशः—शास्त्रान्तरे चतुःषष्टिमूलकला उक्ताः—तत्र कर्माश्रया चतुर्विंशतिः—
तद्यथा—१ गीतम् २ नृत्यम् ३ वाद्यम् ४ कौशललिपिज्ज्ञानम् ५ वचनं चोदा-
रम् ६ चित्रविधिः ७ पुस्तकर्म ८ पत्रच्छेद्यम् ९ माल्यविधिः १० गन्धयुक्त्या
स्वाद्यविधानम् ११ रत्नपरीक्षा १२ सीवनम् १३ रङ्गपरिज्ञानम् १४ उपक-
रणक्रिया १५ मानविधिः १६ आजीवज्ञानम् १७ तिर्यग्योनिकिकित्सि-
तम् १८ मायाकृतपाषण्डसमयज्ञानम् १९ क्रीडाकौशलम् २० लोकज्ञानम्
२१ वैचक्षण्यम् २२ संवाहनम् २३ शरीरसंस्कारः २४ विशेषकौशलं चेति ।

द्यूताश्रया विंशतिः—तत्र निर्जीवाः पञ्चदश, तद्यथा—२५ आयुःप्राप्तिः
२६ अक्षविधानम् २७ रूपसंख्या २८ क्रियामार्गणम् २९ बीजग्रहणम्

३ अध्याये ] विद्यासमुद्देशप्रकरणम् । २९

३० नयज्ञानम्, ३१ करणादानम्, ३२ चित्राचित्रविधिः ३३ गूढराशिः ३४ तुल्यामिहारः ३५ क्षिप्रग्रहणम् ३६ अनुप्रातिलेखस्मृतिः ३७ अग्निक्रमः ३८ छलच्छ्यामोहनम् ३९ ग्रहदानं चेति । सजीवाः पञ्च, तद्यथा—४० उपस्थानविधिः ४१ युद्धम्, ४२ रुतम् ४३ गतम्, ४४ वृत्तं चेति ।

शयनोपचारिकाः षोडश, तद्यथा-४५ पुरुषस्य भावग्रहणम् , ४६ स्वरागप्रकाशनम् ४७ प्रत्यङ्गदानम्, ४८ नखदन्तयोर्विचारौ ४९ नीवीसंसनम् ५० गुह्यस्य संस्पर्शनानुलोम्यम् ५१ परमार्थकौशलम् ५२ हर्षणम् ५३ समानार्थताकृतार्थता ५४ अनुप्रोत्साहनम् ५५ मृदुक्रोधप्रवर्तनम् ५६ सम्यक्क्रोधनिवर्तनम् ५७ क्रुद्धप्रसादनम् ५८ सुप्तपरित्यागः ५९ चरमस्वापविधिः ६० गुह्यगूहनमिति ।

चतस्र उत्तरकलाः, तद्यथा-६१ साश्रुपातं रमणाय शापदानम् ६२ स्वशपथक्रिया ६३ प्रस्थितानुगमनम् ६४ पुनः पुनर्निरीक्षणं चेति चतुःषष्टिर्मूलकलाः। आस्वेव निविष्टानामवान्तरकलानामष्टादशाधिकानि पञ्चशतान्युक्तानि, तत्र कर्मद्यूताश्रयाः प्रायश आबालं गच्छन्ति, ता एवान्यथा विभज्य चतुःषष्टिरुक्ता, यास्तु शयनोपचारिका उत्तरकलाश्च, ताः प्रायशस्तन्त्रस्याङ्गतां प्रतिपद्यन्त इति पाञ्चालिक्यामेव चतुःषष्ट्यामवान्तरकला वेदितव्याः, ताश्च यथाप्रस्तावं वक्ष्यन्ते ।

तन्त्रावापौपयिकीं चतुःषष्टिमाह—

गीतं^१, वाद्यं^२, नृत्यं^३, आलेख्यम्^४, विशेषकच्छेद्यम्^५, तण्डुलकुसुमवलिविकाराः^६, पुष्पास्तरणम्^७, दशनवसनाङ्गरागः^८, मणिभूमिकाम^९, शयनरचनम्^१०, उदकवाद्यम्^११, उदकाघातः^१२, चित्राश्च योगाः^१३, माल्यग्रथनविकल्पाः^१४, शेखरकापीडयोजनम्^१५, नेपथ्यप्रयोगाः^१६, कर्णपत्रभङ्गाः^१७, गन्धयुक्तिः^१८, भूषणयोजनम्^१९, ऐन्द्रजालाः^२०, कौचुमाराश्च योगाः^२१, हस्तलाघवम्^२२, विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रिया^२३, पानकरसरागासवयोजनं^२४, सूचीवानकर्माणि^२५, सूत्रक्रीडा^२६, वीणाडमरुकवाद्यानि^२७, प्रहेलिका^२८, प्रतिमाला^२९, दुर्वाचकयोगाः^३०, पुस्तकवाचनम्^३१, नाटकाख्यायिकादर्शनम्^३२, काव्यसमस्यापूरणम्^३३, पट्टिकावेत्रवानविकल्पाः^३४, तक्षककर्माणि^३५, तक्षणम्^३६, वास्तुविद्या^३७, रूप्यरत्नपरीक्षा^३८, धातुवादः^३९, मणिरागाकरज्ञानम्^४०, वृक्षायुर्वेदद्योगाः^४१, मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः^४२, शुकसारिकाप्रलापनम्^४३, उत्साधने सं-

३०	सटीक कामसूत्रे	[ १ अधिकरणं,

वाहने केशमर्दने च कौशलम्, अक्ष॑रमुष्टिकाकथनम्, म्लेच्छितविकल्पाः, देशभाषाविज्ञानम्, पुष्पशकटिका, निमित्तज्ञानम्, यन्त्रमातृका, धारणेमातृका संपाठ्यम्, मानसी काव्यक्रिया, अभिधानकोषः, छन्दोज्ञानम्, क्रियाकल्पः, छलतैकयोगाः, वस्त्रगोपनानि, द्यूतविशेषः, आकर्षकीडा, बालकीडनकानि, वैनायिकीनां वैजयिकीनां व्यायामिकीनां च विद्यानां ज्ञानम्, इति चतुःषष्टिरङ्गविद्याः कामसूत्रस्यावयविन्यः ॥ १६ ॥

गीतमित्यादि । १गीतरवाद्य३नृत्या४लेख्यानित्वा चत्वारि प्रायः स्वशास्त्रविहितप्रपञ्चानि तथाऽपि संक्षेपतः कथ्यन्ते—

'स्वरगं पदगं चैव तथा लयगमेव च ।
चेतोऽवधानगं चैव गेयं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥
घनं च विततं वाद्यं ततं सुषिरमेव च ।
कांस्यपुष्करतन्त्रीभिर्वेणुना च यथाक्रमम् ॥
करणान्यङ्गहाराश्च विभावो भाव एव च ।
अनुभावो रसाश्चेति संक्षेपान्नृत्यसङ्ग्रहः' ॥

तद् द्विविधम्—नाट्यमनाट्यं चेति, तथोक्तम्—

'स्वर्गे वा मर्त्यलोके वा पाताले वा निवासिनाम् ।
कृतानुकरणं नाट्यमनाट्यं नर्तकाश्रितमिति' ॥

तन्त्रान्तरे तु नृत्यभेदज्ञापनाथमेव पृथङ् नाट्यकलोक्तेति विज्ञेयम् । आलेख्यमिति ।

'रूपभेदाः प्रमाणानि भावलावण्ययोजनम् ।
सादृश्यं वर्णिका भङ्ग इति चित्रं षडङ्गमिति ॥'

एतानि परानुरागजननान्यात्मविनोदार्थानि च । ५विशेषकच्छेद्यमिति । विशेषकस्तिलको यो ललाटे दीयते, तस्य भूर्जादिपत्रमयस्याने-कप्रकारं छेदनमेव च्छेद्यम्, पत्रच्छेद्यमिति वक्तव्यम्, वक्ष्यति च—'पत्रच्छेद्यानि नानाऽभिप्रायाकृतीनि प्रेषयेद्' इति; सत्यम् ? विशेषकग्रहण-मादरार्थम्, विलासिनीनामतिप्रियत्वात् । ६तण्डुलकुसुमवलिविकारा-इति । अखण्डतण्डुलैर्नानावणैः सरस्वतीभवने कामदेवभवने वा मणिकुट्टिमेषु भक्तिविकाराः, तथा कुसुमर्नानावर्णैर्ग्रथितैः शिवलिङ्गादिपूजाऽर्थं-भक्तिविकाराः, अत्र ग्रथनम् माल्यग्रथन एवान्तर्भूतम् । भक्तिविशेषेणाव-स्थापनं कलाऽन्तरम् । ७पुष्पास्तरणमिति । यन्नानावणैः पुष्पैः सूचीवा-नादिबङ्गेरभ्यस्यते तद्देववासगृहोपस्थानमण्डपादिषु; यस्य पुष्पशयन-

३ अध्याये ] विद्यासमुद्देशप्रकरणम् । ३१

मित्यपरा संज्ञा । ८दशनवसनाङ्गराग इति । रागशब्दः प्रत्येकं योज्यते, तत्राङ्गरागोऽङ्गमार्थिः कुङ्कुमादिना, रञ्जनविधिरिति वक्तव्ये दशनादिग्रहणमादरार्थं; विलासिनीनां दशनादिसंस्कारस्यात्यन्ताभीष्टत्वाद् इति । ९मणिभूमिकाकर्मेति । मणिभूमिका कृतकुट्टिमा भूमिः, ग्रीष्मे शयनापानकार्थं तस्या मरकतादिभेदेन करणम् । १०शयनरचनमिति । शयनीयस्य कालापेक्षया रक्तविरक्तमध्यस्थाभिप्रायादाहारपरिणतिवशाच्च रचनम् । ११उदकवाद्यमिति । उदके मुरजादिवद्वाद्यम् १२उदकाघात इति । हस्तयन्त्रमुक्तैरुदकैस्ताडनं; तदुभयं जलक्रीडाऽङ्गम् १३चित्राश्च योगा इति । नानाप्रकारदौर्भाग्यैकेन्द्रियपलीतीकरणादयः, ईर्ष्या पराभिसन्धानार्थाः; तानौपनिषदिके वक्ष्यति, एते च कौचुमारयोगेषु नान्तर्भवन्तीति पृथगुक्ताः कुचुमारेण तेषामनुक्तत्वात्। १४माल्यग्रथनविकल्पा इति। माल्यानां पुष्पमालाऽऽदीनां देवतापूजनार्थानां नेपथ्यार्थानां ग्रथनविकल्पाः। १५शेखरकापीडयोजनमिति । ग्रथनविकल्प एवार्थः किं तु योजनं कलाऽन्तरं, तत्र शेखरस्य शिखास्थानेऽवलम्बनन्यासेन परिधापनाद्, आपीडस्य च मण्डलाकारेण ग्रथितस्य काष्ठिकायोगेन परिधापनाद् नानावर्णैः पुष्पैर्विरचनं योजनम्, पुनर्वीरचनवचनमादरार्थम्, तदुभयं नागरकस्य प्रधानं नेपथ्याङ्गम् । १६नेपथ्यप्रयोगा इति । देशकालापेक्षया वस्त्रमाल्याभरणादिभिः शोभाऽर्थं शरीरस्थ मण्डनाकाराः १७कर्णपत्रभङ्गा इति । दन्तशङ्खादिभिः कर्णपत्रविशेषा नेपथ्यार्थाः । १८गन्धयुक्तिरिति । स्वशास्त्रविहितप्रपञ्चा प्रतीतप्रयोजनैव । १९भूषणयोजनमिति । अलङ्कारयोगः; स द्विविधः-संयोज्योऽसंयोज्यश्च तत्र संयोज्यस्य कण्ठिकेन्द्रच्छन्दादेर्मणिमुक्ताप्रवालादिभिर्योजनम्, असंयोज्यस्य कटककुण्डलादेर्विरचनं योजनम्, तदुभयं नेपथ्याङ्गं न तु शरीरे भूषणयोजनं तस्य नेपथ्यप्रयोगा इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । २०ऐन्द्रजाला इति । इन्द्रजालादिशास्त्रप्रभवा योगाः सैन्यदेवालयादिदर्शनादहंभावविस्मापनार्थाः । २१कौचुमारा इति । कुचुमारस्यैते सुभगकरणादयः, उपायान्तरासिद्धसाधनार्थाः । २२हस्तलाघवमिति । सर्वकर्मसु लघुहस्तता कालातिपातनिरासार्थं द्रव्यहानिषु वा लाघवं क्रीडाऽर्थं विस्मापनार्थं च । २३विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रिया २४पानकरसरागासवयोजनमिति । चतुर्विध आहारः-भोज्यं भक्ष्यं लेह्यं पेयमिति, तत्र भोज्यम्-भक्तव्यञ्जनादि; तत्र व्यञ्जनरन्धनं प्रायशो न सुज्ञानमिति व्यञ्नाग्रथस्य शाकस्योपादानेन दर्शयति, तत्र शाकं दशविधम्, यथोक्तम्-

३२ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

'मूलपत्रकरीराग्रफलकाण्डप्ररूढकम् ।
त्वक्पुष्पं कण्टकं चेति शाकं दशविधं स्मृतम्' ॥

भक्ष्यं खण्डखाद्यादि, पेयं द्विविधम्-अग्निनिष्पाद्यमितरच्च, तत्र पूर्वं यूषाख्यं; तच्च द्विविधम्-मुद्गादिनिर्यूहकृतं मांसनिर्यूहकृतं च, एवं नानाप्रकाराणां क्रिया पाकविधानेन निष्पादनं, यदनग्निनिष्पादनं पेयं तद् द्विविधम्-सन्धानकृतमितरच्च, तत्राद्यं-द्रावितमद्रावितं च; तत्र यद् गुडतिन्तिडिकाऽऽदि जलेन संयोज्य क्रियते तद् द्रावितं पानकाख्यम्, यद् द्रावकौषधेन तालमोचाफलानि संयोज्य निष्पाद्यते तदद्रावितं रसाख्यम्, आसवग्रहणेन सन्धानमुपलक्षयति; तन्मृदुमध्यतीक्ष्णसन्धानयोजनात्तथाविधमेव निष्पाद्यते, रागग्रहणं लेह्यं सूचयति, तस्य त्रैविध्यात् , तथा चोक्तम्—

'रागो रागविधानज्ञैर्लेह्यश्चूर्णो द्रवः स्मृतः ।
लवणाम्लकटुस्वाद ईषन्मधुरसंयुतः' ॥ इति,

एतच्चतुर्विधमास्वाद्यकलायां प्रपञ्चितं शरीरस्थित्यर्थं, योगविभागोऽग्निजानग्निजकर्मदर्शनार्थः, तत्र पाकेन शाकादिक्रिया, विना पाकेन पानकादियोजनम् अन्यथा ह्यास्वाद्यविधिरित्युक्तं स्यात् तस्मात्कर्मभेदादास्वाद्यविधानं द्विविधं तद्वशादेकाऽपि कला द्विधाकृत्योक्ता । २५सूचीवानकर्माणीति । सूच्या यत्सन्धानकरणं तत्सूचीवानं त्रिविधं-सीवनम्, ऊतनम्, विरचनम् , तत्राद्यं कञ्चुकादीनाम्, द्वितीयं त्रुटितवस्त्राणाम् , तृतीयं कुथास्तरणादीनाम्, इयं प्रतीतार्थैव । २६सूत्रक्रीडेति । नालिकासञ्चारनालादिसूत्राणामन्यथाऽन्यथा दर्शनं छित्त्वा दग्ध्वा च पुनरच्छित्त्वाऽदग्ध्वा दर्शनं; तच्चाङ्गुलिन्यासाद् बकुलादिदर्शनम् इत्येवंप्रकारा क्रीडाऽर्थैव । २७वीणाडमरुकवाद्यानीति । वाद्यान्तर्गतत्वेऽपि तन्त्रीवाद्यं प्रधानं तत्रापि वीणावाद्यम्, डमरुकवाद्यमावश्यकार्थम् बालोपक्रमहेतुत्वाद् दुर्विज्ञेयत्वाच्च ततो ह्यक्षराणि स्पष्टान्युच्चार्यमाणानि श्रूयन्ते । २८प्रहेलिकेति । लोकप्रतीता, क्रीडाऽर्था वादार्था च २९प्रतिमालेति । यस्या अन्त्याक्षरिकेति प्रतीतिः सा क्रीडाऽर्था वादार्था च, यथोक्तम्—

'प्रतिश्लोकं क्रमाद्यत्र सन्धायाक्षरमन्तिमम् ।
पठेतां श्लोकमन्योन्यं प्रतिमालेति सोच्यत' इति ॥

३०दुर्वाचकयोगा इति । शब्दतोऽर्थतश्च दुःखेन चोच्यत इति दुर्वाचकं तस्य प्रयोगाः क्रीडाऽर्था वादार्थाश्च, यथा काव्यादर्शे—

'दंष्ट्राऽग्रद्व्यां प्राग्यो द्राक्क्षमामम्ब्वन्तःस्थामुच्चिक्षेप ।
देवभृङ्गिक्षिद्वित्विक्स्तुत्यो युष्मान्सोऽव्यात्सप्तार्णकेतुः ॥ इति,

३ अध्याये ] विद्यासमुद्देशप्रकरणम् । ३३

अस्यार्थः—दंष्ट्राऽग्रस्य ऋद्ध्या प्राक्पूर्वं द्राक्शीघ्रं क्ष्मा पृथ्वीमम्ब्वन्तःस्थां पातालस्थामुञ्चिक्षेपोत्क्षिप्तवान् , देवान्द्रुह्यन्तीति देवद्रुहोऽसुरास्तान्क्षिणोतीति देवद्रुट्‌क्षित् , हिशब्दः पादपूरणे, ऋत्विग्भिः स्तुत्यः, सर्पानत्तीति सर्पादुरुडः स केतुर्ध्वजो यस्येति । ३०पुस्तकवाचनमिति । भरतादिकाव्यानां पुस्तकस्थानां शृङ्गारादिरसापेक्षया गीतितः स्वरेण वाचनम् , अनुरागजननार्थमात्मविनोदार्थं च । ३१नाटकाऽऽख्यायिकादर्शनमिति । काव्येषु गद्यपद्येषु नाटकस्य बहुप्रपञ्चत्वाद्, आख्यायिकायाश्च प्रधानगद्यत्वाद्दर्शनं परिज्ञानमिति; आदरार्थं विशेषाभिधानं काव्यदर्शनमिति नोक्तं, तत्र नाटके दश रूपकाणि; यथोक्तम्—

'नाटकमङ्को वीथी प्रकरणमीहामृगो डिमो भाणः ।
व्यायोगसमवकारौ प्रहसनमिति नाटकविकल्पाः' ॥

३२काव्यसमस्यापूरणमिति । समस्यते संक्षिप्यत इति समस्या 'ऋहलोर्ण्यत्' ३।१।१२४ । इह सामान्यात् 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति वृद्धिर्न भवति, यद्वा 'कृत्यल्युटो बहुलम्' ३।३।११३ इत्यन्यप्रकृतेरपि यद् बहुलग्रहणात् काव्यस्य श्लोकस्य समस्या पाद इत्यर्थः, तस्याः पूरणं क्रीडार्थं वादार्थं च, तद्यथा—काव्यादर्शे—'आश्वासञ् जनयतिराजमुख्यमध्ये' इत्ययं पाद उद्योगपर्वणि विष्णुयाने त्रिभिः पादैः संग्रथितव्य इति समस्या दत्ता, तत्र त्रयः पादाः—

'दौत्येन द्विरदपुरं गतस्य विष्णोर्बन्धार्थं प्रतिविहितस्य धार्तराष्ट्रैः ।
रूपाणि त्रिजगति भूतिमन्ति रोषादाश्वासञ्जनयतिराजमुख्यमध्ये' ॥

इत्यादि, अत्र विष्णोर्बन्धार्थं दुर्योधनादिभिर्मन्त्रः कृतः, त्रिषु लोकेषु सर्वभूतिमन्ति रूपाणि आशु शीघ्रमासन्बभूवुः, जनस्य समागतस्य, यतीनां रामकर्णादीनां, राजमुख्यानां बाहीकप्रभृतीनां च मध्यइति; एताः प्रहेलिकाऽऽदयः षड् वचनकौशलान्तराः कला इह प्रायशउपयुज्यन्त इति संगृहीताः ३३पट्टिकावेत्रवानविकल्पा इति । वेत्रखण्डैर्ग्रथिता खट्वारूपा पट्टिका, पट्टिकाया वानविकल्पाः, खट्वायाआसनस्य च, वेत्रैर्वानविकल्पाः प्रतीतार्थाः । ३४तर्कुकर्माणीति । कुन्दकर्माण्यपद्रव्यार्थानि । ३५तक्षणमिति । वर्धकिकर्म शयनासनाद्यर्थम् । ३६वास्तुविद्येति । गृहकर्मोपयोगिनी । ३७रूप्यरत्नपरीक्षेति । रूप्यमाहतद्रव्यं दीनारादि, रत्नं वज्रमणिमुक्तादि, तेषां गुणदोषमूल्यादिभिः परीक्षा व्यवहाराङ्गम् । ३८धातुवाद इति । क्षेत्रवादः स हि मृत्प्रस्तररत्नधातूनां पातनशोधनमेलनादिज्ञानहेतुरर्थार्थः । ३९मणिरागाकरज्ञानमिति । स्फटिकमणीनां रञ्जनविज्ञानमर्थार्थं भूषणा-

५ का० सू०

३६ | सटीके कामसूत्रे | [ १ अधिकरणे,

५८वस्त्रगोपनानीति । वस्त्रेणाप्रकाश्यदेशस्य संवरणं यथा तद्द्रूयमानमपि तस्मान्नापैति, त्रुटितस्यात्रुटितस्येव परिधानम्, महतो वस्त्रस्य संवरणं नीविसंकोचादिनाऽल्पीकरणम् इति गोपनानि । ५९द्युतविशेषाइति । निर्जीवद्यूतविधानमेतद्, यत्र ये प्राप्त्यादिभिः पञ्चदशभिरङ्गैर्मुष्टिशुल्कादयो द्यूतविशेषाः प्रतीतात्थः । ६०आकर्षकीडेति । पाशकक्रीडा, द्यूतविशेषत्वेऽपि पुनर्वचनमत्रादरार्थम्, सशृङ्गारत्वाद् दुर्विज्ञेयत्वाद्वा, अक्षहृदयापरिज्ञाने हि नलयुधिष्ठिरयोरपि पराजयात् । ६१बालक्रीडनकानीति । गृहकन्दुकपुत्रिकाऽऽदिभिर्यानि बालानां क्रीडनानि तानि बालोपक्रमार्थानि, एता एकषष्टिकला उक्ताः । ६२वैनयिकीनामिति । स्वपरविनयप्रयोजनाद्वैनयिक्यो विनयाऽऽचारशास्त्राणि, हस्त्यादिशिक्षा च । ६३वैजयिकीनामिति । विजयप्रयोजना वैजयिक्यः, दैव्यो मानुष्यश्च तत्र दैव्योऽपराजितादयो, मानुष्यो याः साङ्ग्रामिक्यः शस्त्रविद्याः । ६४व्यायामिकीनामिति । व्यायामप्रयोजना व्यायामिक्योमृगयाऽऽद्याः, एतास्तिस्र आत्मोत्कर्षरक्षणार्थाः, जीवनार्थाः, इति चतुःषष्टिरङ्गविद्याः कामसूत्रस्यावयवयोगिन्योऽवयवभूता, तदभावे कामसूत्रस्याप्रवृत्तेः ॥ १६ ॥

पाञ्चालिकी च चतुःषष्टिरपरा ॥ १७ ॥

पाञ्चालिकी चेति । पञ्चालप्रभवा तत्प्रोक्तत्वाद्वा, चतुःषष्टिरङ्गविद्याः तद्भावे हि तस्याः प्रवृत्तेः ॥ १७ ॥

तस्याः प्रयोगानन्ववेत्य सांप्रयोगिके वक्ष्यामः ॥ १८ ॥

तस्या इति । पाञ्चालिक्याः, अन्ववेक्ष्य यथायथं विषयमनुसृत्य, सांप्रयोगिकेऽधिकरणे प्रयोगान् वक्ष्यामः ॥ १८ ॥

कामस्य तदात्मकत्वात् ॥ १९ ॥

कामस्य तदात्मकत्वादिति । चतुःषष्टिस्वभावत्वात्, पूर्वस्यास्तु चतुःषष्टेस्तन्त्रान्तरे दृष्टप्रयोगत्वाद्, इह तदङ्गताप्रतिपत्त्यर्थमुद्देशमात्रमुक्तम् ॥ १९ ॥

कलाग्रहणे फलमाह —

आभिरभ्युच्छ्रिता वेश्या शीलरूपगुणान्विता ।
लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि ॥ २० ॥

आभिरिति । कलाभिरभ्युच्छ्रिता जातोत्कर्षा, वेश्येति प्रायशो ग्रहणमस्या इति दर्शनार्थं शीलं सुस्वभावः, रूपं संस्थानं वर्णश्च, गुणानायिकाया वैशिके वक्ष्यमाणाः, गणिकाशब्दमिति, वेश्येतिसामान्य-

३ अध्याये ] विद्यासमुद्देशप्रकरणम् । ३७

शब्दवाच्याऽपि विशिष्टं गणिकाऽभिधानं लभत इत्यर्थः, एवंलक्षण- त्वाद्गणिकायाः, स्थानं च जनसंसदीति । जनसभायामासनभूमिं लभते, न वेश्येत्यवगण्यते ॥ २० ॥

पूजिता सा सदा राज्ञा गुणवद्भिश्श्च संस्तुता । प्रार्थनीयाऽभिगम्या च लक्ष्यभूता च जायते ॥ २१ ॥

राज्ञा पूजितां क्षेत्रागारादिदानेन, गुणवद्भिः संस्तुता 'असा- धारणमस्याः कलाकौशलमिति' प्रशंसिता, प्रार्थनीया कलोपदेशार्थिनाम,- भिगमनार्हा विदग्धानां रतार्थिनां, लक्ष्यभूता निदर्शनभूता देवदत्तावत्॥२१॥

योगज्ञा राजपुत्री च महामात्रसुता तथा । सहस्रान्तःपुरमपि स्ववशे कुरुते पतिम् ॥ २२ ॥

योगज्ञा=गीतादिप्रयोगज्ञा, सहस्रान्तःपुरमिवि प्रभूतदारोपलक्षणम्। स्ववशे=आत्मनो वशे ॥ २२ ॥

तथा पतिवियोगे च व्यसनं दारुणं गता । देशान्तरेऽपि विद्याभिः सा सुखेनैव जीवति ॥ २३ ॥

तथा पतिवियोगे पत्यौ प्रोषिते, तथा व्यसनं दारुणं वैधव्यलक्षणं- गता, निर्वेदात्यक्तस्वदेशा; अन्यस्मिन्नपि देशे सुखेनैव जीवति, विद्योप- देशदानात् ॥ २३ ॥

पुरुषमधिकृत्याह—

नरः कलासु कुशलो वाचालश्चाटुकारकः । असंस्तुतोऽपि नारीणां चित्तमाश्वेव विन्दति ॥ २४ ॥

नर इति । वाचाल इति कलासंबन्धद्वारेणैव बहुभाषी नान्यथा, मा- भूवनागरकत्वप्रसङ्ग इति । चाटुकारकः=प्रियस्य कर्ता, कलाग्रहणेन हि तत्संस्कारवत्त्वाद् असंस्तुतोऽप्यपरिचितोऽपि चित्तं विन्दति गृह्णाति, आश्वेव न कालमपेक्षते ॥ २४ ॥

कलानां ग्रहणादेव सौभाग्यमुपजायते । देशकालौ त्ववेक्ष्यासां प्रयोगः सम्भवेन्न वा ॥ २५ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साधारणे प्रथमेऽधिक[रणे] वि- द्यासमुद्देशस्तृतीयोऽध्यायः, तृतीयं प्रकरणं [समाप्तम्]॥

ग्रहणादेवाभिजायते संप्रयोगात्स्त्रीपुंसयोः सौभ[ाग्यम्]... ऽनर्थ- प्रतीघातः कामो यशश्चेत्यर्थोक्तं, तत्रापि देशकाला[पेक्षित्वे] ना-

३८ सटीके कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

गरकाः कलाकुशलाः घटानिबन्धनादिकामा वेति प्रयोगः, नागरकशू- न्यो वा देशः, गुणद्विषो वाऽत्र प्रतिवसन्ति, व्यसनकालो वा नागरका- णामिति न वा प्रयोगसंभवः, अन्यथा तत्परिज्ञानं दोषफलं स्यादिति॥२५॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलायां साधारणे प्रथमेऽधिकरणे विद्यासमुद्देशस्तृतीयोऽध्यायः, तृतीयं प्रकरणं च ॥ ३ ॥

---

चतुर्थोऽध्यायः ।

शास्त्रकार एव प्रकरणसंबन्धमाह—

गृहीतविद्यः प्रतिग्रहजयक्रयानिर्वेशाधिगतैरथैरन्वयागतैरुभ- यैर्वा गार्हस्थ्यमधिगम्य नागरकवृत्तं वर्तेत ॥ १ ॥

गृहीतविद्य इति । तस्य नागरकवृत्तवर्तनेयोग्यत्वाद् गृहीतविद्यस्या- प्यसति पत्नीयोगे नागरकवृत्तस्यासंभवादाह—गार्हस्थ्यमिति । पत्नीसं- योगेऽपि यदि गार्हस्थ्यं गृहकर्म नागरकयोग्यं तन्नार्थं विनेत्याह—अर्थै- रिति । तेऽपि न विनोपायैरित्याह—प्रतिग्रहेति । तत्र ब्राह्मणः प्रतिग्रहेण तद्वृत्तित्वात्, क्षत्रियः शस्त्रजीवित्वाज्जय्रेन, वैश्यः क्रयेण वार्तोपलक्ष- णार्थेन, शूद्रः कारुकुशीलवादिः कृते कर्मणि यो निर्वेशो भृतिस्तेनार्जितैः गृहस्थकर्म प्राप्येति, न निष्किञ्चनस्यायं विधिः, अन्वयागतैरिति । पि- तृपितामहागतैः, अत्र पत्नीयोगादनन्तरमेव गार्हस्थ्याधिगमः, उभयै- र्वेति । प्रतिग्रहाद्यागतैरन्वयागतैश्च, सत्स्वप्यन्वयागतेष्वपूर्वार्जनं का- र्यमिति दर्शयति, नागरको विदग्धजनः, एतद्वृत्त्यपेक्षया वा भविष्यद्वृ- त्त्या नागरकस्तस्य वृत्तं वर्तेतेति सामान्यवृत्तिर्नागरकाविशिष्टा वृत्तिः कर्म वा भवति, चातुर्वर्ण्यं गृहस्थमधिकृत्येदं शास्त्रम्, अस्य चेदं प्रक- रणं शरीरम्, तदाश्रितस्य हि सर्वशास्त्रानुष्ठानात् ॥ १ ॥

यत्र तस्य वृत्तं तत्र स्थितिमाह—

नगरे पत्तने खर्वटे महति वा सज्जनाश्रये स्थानम् ॥ २ ॥

नगर इति । नगरमष्टशतग्रामीमध्ये तद्व्यवहारस्थानम्, पत्तनं यत्र राजधानी स्थिता, खर्वटं द्विशतग्रामीमध्ये, महति वेति । चतुःशतग्रा- मीमध्ये, द्रोणमुखं नाम खर्वटान्महद्भवति, एषामन्यतमेऽवस्थानं युज्यते, कुत इत्याह-सज्जनाश्रय इति प्रतिपदं योज्यम् ॥ २ ॥

यात्रावशाद्वा ॥ ३ ॥

४ अध्याये ] नागरिकवृत्तप्रकरणम् । ३९

यात्रावशाद्वेति । यत्र वा स्याद्यापनं शरीरस्थितिर्ग्रामे तत्रावस्थानं, तन्निबन्धनत्वादितरवृत्तेः ॥ ३ ॥

तत्रापि गृहमन्तरेण न संभवतीत्याह—

तत्र भवनमासन्नोदकं वृक्षवाटिकावद्विभक्तकर्मकक्षं द्विवासगृहं कारयेत् ॥ ४ ॥

तत्रेति । नगरादीनामन्यतमे भवनं गृहं कारयेदिति संबन्धः, आसन्नोदकं नदीवाप्यादिसमीपे जलमकर्दितं क्रीडाऽङ्गं च, वृक्षवाटिकावदिति । यस्यां दिशि जलं तस्यां वृक्षवाटिकया गृहोद्यानेन युक्तम्, विभक्तकर्मकक्षमिति । कर्मार्थं कक्षा प्रकोष्ठकानि ता विभक्ता यस्य, उच्चावचे हि गृहकर्मणि क्रियमाणे गृहं भग्नं स्याद्, द्विवासगृहमिति । द्विधा वासगृहमिति । शयनार्थेन रत्यर्थेन च युक्तम्, एतावद्वृत्तोपयोगिगृहविधानं, शेषं वास्तुविद्यायां द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥

तस्मिन्कारित आधेयानां न्यासमाह—

बाह्ये च वासगृहं सुश्लक्ष्णमुभयोपधानं मध्ये विनतं शुक्लोत्तरच्छदं शयनीयं स्यात्, प्रतिशय्यिका च ॥ ५ ॥

बाह्य इति । आभ्यन्तरं वासगृहमन्तर्दाराणां शयनार्थम्, बाह्ये च प्रकोष्ठे कृते रत्यर्थं शयनीयं स्यात्, सुश्लक्ष्णं खट्वाऽऽश्रयप्रतिपादिकाऽऽस्तरणतूलिकाऽऽदिभिः सुरमितं च, उभयोपधानं शिरश्चरणभागयोर्न्यस्तोपोधानम्, मध्ये विनतमाक्रान्तम्, मृदुकमित्यर्थः, शुक्लोत्तरच्छदमिति । शुक्लस्य प्रच्छदपटस्य प्रत्यहं द्वित्रैर्वा दिवसैः, प्रक्षालनीयत्वादित्यवशशं तदुपरि देयम् । प्रतिशय्यिका चेति । तस्य समीपे संप्रयोगार्थं तत्प्रतिच्छन्दिका किञ्चिन्न्यूनोत्सेधा यस्यानारुह्यिका स्यादित्येवं विधिरयमाचारवतां, वेश्याकामिमस्तु शयनीयपदे उभयं निर्वर्तयन्ति, न तेषां प्रतिशय्यिका, तथा चोक्तम्—

‘संप्रयुज्येत यत्रस्थो नायकः प्रियया सह । न तत्रोपहते विद्वाञ्छयीत शयने शुचिः’ इति ॥ ५ ॥

तस्य शिरोभागे कूर्चस्थानम् ॥ ६ ॥

तस्येति । शयनीयस्य पश्चात्पार्श्वभागानां निकृष्टत्वाच्छिरोभाग एव कूर्चासनस्य देवताऽनुस्मरणार्थस्य स्थापनं स्याद्, यथोक्तम्—

‘शयनीयशिरोभागे न्यस्तकूर्चे शुचिः शुभे । कृतेष्टदेवतायोगो यायाच्छयनमात्मवान्’ ॥ ६ ॥

४० सटीके कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

वेदिका च ॥ ७ ॥

वेदिका चेति। कुड्योपाश्रया शयनीयतुल्योत्सेधा हस्तमात्रविस्तारा कृतकुट्टिमा चतुरस्रिका स्यात् ॥ ७ ॥

तत्र रात्रिशेषमनुलेपनं माल्यं सिक्थकरण्डकं सौगन्धिकपुटिका मातुलुङ्गत्वचस्ताम्बूलानि च स्युः ॥ ८ ॥

तत्र=वेदिकायां, रात्रिशेषं रात्र्युपयुक्तशेषम्, अनुलेपनं चन्दनादिकं प्रातरुपभोगार्थं स्यात्, माल्यं रात्रिशेषम्, सिक्थकरण्डकं=सिक्थकसं-पुटिका, सौगन्धिकं सुगन्धद्रव्यनिर्वृत्तं स्वेदापनोदार्थं तस्य पुटिका त-मालादिपत्रमयी मातुलुङ्गत्वचो मुखवैरस्यापनोदार्थं दुष्टमारुतनिवार-णार्थं च, यथोक्तम्—

‘सायं लीढ्वा कामी मध्वक्तं मातुलुङ्गदलकल्कम्।
स्त्रीभुजपञ्जरसंस्थः खलेन न हि हन्यते मरुता’ ॥ इति

ताम्बूलानि च सज्जितानि रात्रिपरिभोगार्थं स्युः ॥ ८ ॥

भूमौ पतद्ग्रहः ॥ ९ ॥

भूमौ पतद्ग्रहः, न वेदिकायाम्, प्रक्रान्तत्वाद्यवच्छिद्यते, यत्रस्थेन वा नायकेनोपयुक्तताम्बूलादि निष्ठीवितं पतद् गृह्णाति सा भूमिः, तत्र स्याद् नान्यत्र, अभूमित्वात् ॥ ९ ॥

नागदन्तावसक्ता वीणा, चित्रफलकं, वर्तिकासमुद्गको, यः कश्चित्पुस्तकः, कुरण्टकमालाश्च ॥ १० ॥

वीणा निचोलावगुण्ठिता वादनार्था, चित्रफलकमालेख्यार्थम्, वर्तिकासमुद्गकश्चित्रकर्मोपयोगी, यः कश्चिदिति सामान्यनिर्देशेऽपि यत्तदानीं काव्यं भावितं तस्य पुस्तको वाचनार्थं स्यादित्यर्थादेवावगम्यते, कुरण्टकमालाश्चेति। तासां शोभामात्रफलानां सुरतसंमर्देनाप्यम्लायमानत्वात्, तद्धारणे च सौभाग्यश्रुतेर्विशेषाभिधानम्, एता वीणादयोऽनुपघातार्थं वासगृहभित्तिनिहितनागदन्तेष्वासज्य स्थापिता यथाप्रयोजनं चादातव्याः, अनुरूपस्थाननिवेशनमपि वैदग्ध्यजननमिति गम्यते ॥१०॥

नातिदूरे भूमौ वृत्तास्तरणं समस्तकम् ॥ ११ ॥

नातिदूरे शयनीयस्य, भूमौ; न पर्यङ्के वेत्रासने वा, तत्रस्थस्याशोभितत्वाद्, वृत्तास्तरणं लोके प्रतीतम्, समस्तकमुपरिन्यस्तमस्तकमासनार्थं स्यात्, कूर्चेषु तावत्कालिकमासनम् ॥ ११ ॥

आकर्षफलकं द्यूतफलकं च ॥ १२ ॥