कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१६० सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

कर्मभेदेन संप्रयुङ्क्ते तेनैव प्रयोजयेद्, एवं रतमाकारग्रहणेन स्फुटरसं स्यात् तच्चित्तानुविधानादिति ।

इति चुम्बनविकल्पा नवमं प्रकरणम् ।

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे चुम्बनविचारस्तृतीयोऽध्यायः ।

---

चतुर्थोऽध्यायः ।

एवं चुम्बनेनोपक्रम्य ततोऽधिकेन नखच्छेद्येनोपक्रमयितुं नखरदनजातय उच्यन्ते, नखविलेखनप्रकारा इत्यर्थः ।

तदेव स्वरूपेण दर्शयन्नाह—

रागवृद्धौ संघर्षात्मकं नखविलेखनम् ॥ १ ॥

संघर्षात्मकमिति । प्रदेशस्य नखैर्यत्समन्ततो घर्षणमवपृथक्करणं तन्नखविलेखनं तत्स्वभावत्वात्, तच्च रागवृद्धौ सत्याम्,

यत्तु नखाग्रेण नुदनं तद्रागमान्द्ये सति तत्र च्छेद्यस्याभावाद्, नखविलेखनस्यैव प्रकाराः कथ्यन्ते ॥ १ ॥

तस्य क्व प्रयोगः कदा चेत्याह—

तस्य प्रथमसमागमे प्रवासप्रत्यागमने प्रवासगमने क्रुद्धप्रसन्नायां मत्तायां च प्रयोगो न नित्यमचण्डवेगयोः ॥ २ ॥

तस्येति । नखविलेखनस्य, अचण्डवेगयोरिति । मन्दमध्यवेगयोः, न नित्यप्रयोगः, कदा तर्हीत्याह—प्रथमसमागमे तथा प्रवासप्रत्यागमने तयोरुत्कण्ठितयोः प्रवृद्धरागत्वात्, प्रवासगमने स्मरणार्थं, क्रुद्धप्रसन्नायामिति । नायकेन प्रसादिता सती हर्षाद्विवृद्धरागा भवति, मत्तायां च मद्यमदेन रागस्योच्चिङ्गितत्वाद्, एवं क्रुद्धप्रसन्ने मत्ते च नायके द्रष्टव्यं, चण्डवेगयोस्तदाऽन्यदा च प्रयोगो नित्यमर्थोक्तम् ॥ २ ॥

तथा दशनच्छेद्यस्य सात्म्यवशाद्वा ॥ ३ ॥

तथा, दशनच्छेद्यस्य प्रयोग इत्येव, तस्यैतावता तुल्यत्वादित्यतिदेशः, तेन स्वरूपमपि योज्यं, रागविवृद्धौ संघर्षात्मकं दशनच्छेद्यं, रागमान्द्ये तु दशनग्रहणमिति, सात्म्यवशाद्वा तयोः प्रयोगो यदि तदाऽचण्डवेगौ प्रकृतिसात्म्यान्न सहेतां तदा नैवेत्यर्थः ॥ ३ ॥

तदाच्छुरितकमर्धचन्द्रो मण्डलं रेखा व्याघ्रनखं मयूरपदकं शशप्लुतकमुत्पलपत्रकमिति रूपतोऽष्टविकल्पम् ॥ ४ ॥

४ अध्याये ] नखच्छेद्यप्रकरणम् । १०१

तदिति । नखविलेखनं, रूपत इति संस्थानात्, द्विविधं हि तद् रूपवदरूपवच्च, तत्र यत्कस्य चिदनुकारि तद्रूपवदष्टप्रकारमाच्छुरितकादि, तस्य लक्षणं वक्ष्यति, यदननुकारि तदरूपवत् त्रिविधं, मृदुमध्यातिमात्रभेदात् ॥ ४ ॥

कक्षौ स्तनौ गलः पृष्ठं जघनमूरू च स्थानानि ॥ ५ ॥

स्थानानि । कक्षस्तनगलपृष्ठजघनोरुपार्श्वानि तेष्वेव षट्सु नखक्षतैः स्त्रीपुंसयोरत्यर्थनिर्वृत्तिरित्याचार्याणां मतम् उत्तरपक्षदर्शनात्, तत्र गल इति सामीप्यात्तत्पार्श्वं, जघनशब्दः समुदायेन कटिभागे तदेकदेशे च पुरोभागे वर्तते, तदिह समुदायवृत्ति, तेन नितम्बलेखनमपि सिद्धं, तथा चोक्तम्—

‘ग्रीवापार्श्वोरुकक्षेषु कटिपृष्ठस्तनेषु च ।
संप्रयोगे प्रयुञ्जीत नखच्छेद्यानि योषिताम्’ इति ॥ ५ ॥

प्रवृत्तरतिचक्राणां न स्थानमस्थानं वा विद्यत इति सुवर्णनाभः ॥६॥

प्रवृत्तरतिचक्राणामिति । प्रवृत्तरागोत्पीडानां, न स्थानमिति । अङ्गं प्रत्यङ्गं वा सिद्धं सर्वमेव नखक्षतस्य स्थानं, यद्यप्येवं तथाऽपि शास्त्रकारो रूपवतां नियतस्थानं वक्ष्यति, तत्र हि परभागं लभन्त इति ॥६॥

छेद्यस्य नखाधीनत्वात्तेषामाश्रयतः कल्पनातो गुणतः प्रमाणतश्च विधिमाह—

तत्र सव्यहस्तानि प्रत्यग्रशिखराणि द्वित्रिशिखराणि चण्डवेगयोर्नखानि स्युः ॥ ७ ॥

तत्रेति । नखकर्मणि, सव्यहस्तानीति । आश्रयभावेन वामो हस्तो येषामिति, दक्षिणस्य प्रायशोऽन्यव्यापारार्देषां भङ्गोऽपि स्यात्, प्रत्यग्रशिखराणीति । अभिनवघटिताग्राणि, द्विशिखराणि त्रिशिखराणि वा क्रकचमुखवत्कल्पितानि, तत्रित्रिशिखरकाण्यनतिविस्तीर्णस्थलत्वाद् द्रुतं भिद्यन्ते, तद्विपर्ययाणि मध्यमन्दवेगयोरित्यर्थोक्तं, तत्रेष्टप्रमृष्टाग्राणि शूकाकृतीनि मध्यवेगयोः, प्रमृष्टाग्राण्यर्धचन्द्राकृतीनि मन्दवेगयोरिति तिस्रो नखविकल्पनाः ॥ ७ ॥

गुणानाह—

अनुगतराजि सममुज्ज्वलममलिनमविपाटितं विवर्धिष्णु मृदु स्निग्धदर्शनमिति नखगुणाः ॥ ८ ॥

अनुगतराजीति । अनुगता विवर्णा मध्ये लेखा यस्य, सममनिम्नोन्नतपृष्ठम् , उज्ज्वलमागन्तुकमलाभावादमलिनं कान्तिमद्, अविपाटितम-

१०२ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

विस्फुटितं, विवर्धिष्णु वर्धनशीलं, मृदु, न काष्ठप्रख्यं, स्निग्धदर्शनमिति । दृश्यत इति दर्शनं रूपं, 'कृत्यल्युटो बहुलम्' । ३ । ३ । ११३ । इति ल्युट्, तदरूक्षमस्येति ॥ ८ ॥

दीर्घाणि हस्तशोभीन्यालोके च योषितां चित्तग्राहीणि गौडानां नखानि स्युः ॥ ९ ॥

प्रमाणतस्त्रिधा । तत्र दीर्घाणि हस्तशोभीनि हस्तं शोभयितुं शीलं येषां, नखच्छेदं कर्तुमक्षमत्वाद्, आलोके=दर्शने, चित्तग्राहीणि योषिद्भिर्दृश्यमानानि तासां चित्तं हरन्तीति गुणद्वययुतानि स्पर्शमात्रकरत्वात्प्रायशो गौडानाम् ॥ ९ ॥

ह्रस्वानि कर्मसहिष्णूनि विकल्पयोजनासु च स्वेच्छाऽवपातीनि दाक्षिणात्यानाम् ॥ १० ॥

ह्रस्वानि, कर्मसहिष्णूनि लेखनादि कर्म सहन्ते, दीर्घाणि तु भज्यन्ते, विकल्पयोजनास्वर्धचन्द्रादयो ये विकल्पास्तत्संपादनासु स्वेच्छाऽवपातीनि प्रयोक्तुरिच्छया स्थाने योऽवपातः स विद्यते येषां न तु दीर्घाणाम्, इति गुणद्वयं, तानि खररागत्वात्प्रायशो दाक्षिणात्यानाम् ॥ १० ॥

मध्यमान्युभयभाञ्जि माहाराष्ट्रिकाणामिति ॥ ११ ॥

मध्यमानि न दीर्घाणि नातिह्रस्वानि, उभयभाञ्जि दीर्घह्रस्वगुणभाञ्जि, तानि वैचक्षण्यात्प्रायशो माहाराष्ट्रिकाणाम् ॥ ११ ॥

आच्छुरितकादेर्लक्षणं परभागार्थं च प्रयोगस्थानमाह—

तैः सुनियमितैर्हनुदेशे स्तनयोरधरे वा लघुकरणमनुद्गतलेखं स्पर्शमात्रजननाद्रोमाञ्चकरमन्ते संनिपातवर्धमानशब्दमाच्छुरितकम् ॥ १२ ॥

तैरिति । मध्यमैर्नखैः पञ्चभिरपि, सुनियमितैरिति । सुसंश्लिष्टैः, मध्यमावस्थापेक्षयेदं वचनं, प्रागसंश्लिष्टान्येव स्थाने निवेश्यन्ते ततश्च शनैराकृष्यमाणानि सुसंयमितानि भवन्ति न प्रागेव सुसंयमितानि, लोके तथा प्रयोगदर्शनाद्, लघुकरणमिति । लघ्वी क्रिया यस्मिन्निति, यथा क्षतं न भवति, यदाह—अनुद्गतलेखमिति । किमर्थं तर्हीत्याह—स्पर्शमात्रजननाद्रोमाञ्चकरमिति, अन्तइति । स्पर्शनक्रियाया नखघातादिभिरिति, अङ्गुष्ठनखेन प्रतिनखस्फालनादूर्ध्वमानचटचटाशब्दं यदेवंविधं कर्म तदाच्छुरितकं नखैराच्छुरणाद्, एवं च नखच्छेदाभावेऽप्यस्यैवानुरूपं, तत्र हनुदेशोऽधरे च सर्वासामेव नायिकानामाच्छुरितकमेव नान्यन्नखकर्मेति दर्शनार्थमुभयोर्ग्रहणं, स्तनयोराधिक्येन प्रयोक्तव्यमिति ज्ञापनार्थं वचनं, तत्रापि स्पर्शकरत्वात् ॥ १२ ॥

४ अध्याये ] नखच्छेद्यप्रकरणम्। १०३

अन्येषु तु स्थानेष्ववस्थाऽपेक्षया प्रयोगमाह— प्रयोज्यायां च तस्याङ्गसंवाहने शिरसः कण्डूयने पिटकभेद- ने व्याकुलीकरणे भीषणे च प्रयोगः ॥ १३ ॥

प्रयोज्यायां च कन्यायां तस्य प्रयोग इति विस्रम्भणार्थं नान्यस्येत- रस्य नखकर्मणः, संवाहने यत्र यत्र स्थाने मर्दनं तत्र तत्र, शिरःकण्डू- यने शिरस्येव, पिटकभेदने स्वल्पपिटकानां शरीरस्थानां भेदने, तद्देश- एव व्याकुलीकरणे किं चित्कर्तुमप्रयच्छन्त्या भीषणे भयं दर्शयितुमित्य- र्थः, एते संवाहनादिष्वावस्थिकाः सर्वास्वेव नायिकासु, अस्यावस्थि- ककार्यवशात्नायिकाऽपि प्रयोक्त्री ॥ १३ ॥

ग्रीवायां स्तनपृष्ठे च वक्रो नखपदनिवेशोऽर्धचन्द्रकः ॥ १४ ॥

ग्रीवायामिति । ग्रीवापार्श्वे बहिर्मुखाः स्तनपृष्ठे चोर्ध्वमुखाः, अर्ध- चन्द्रवद्वक्रोऽर्धचन्द्रः, सूच्यग्रेण कनिष्ठानखेन निष्पाद्यो मध्यमानखेना- र्धचन्द्रेण ॥ १४ ॥

तावेव द्वौ परस्पराभिमुखौ मण्डलम् ॥ १५ ॥

तावेव द्वाविति । अर्धचन्द्रौ क्रोडभावेन परस्पराभिमुखौ मण्डलं- तदाकारत्वात् ॥ १५ ॥

नाभिमूलककुन्दरवङ्क्षणेषु तस्य प्रयोगः ॥ १६ ॥

नाभिमूले रशनानायकवदेव स्थितं, ककुन्दरयोर्नितम्बस्योपरि- कूपकयोरन्तर्निहितप्रतिकूपकं मनोहारि, वङ्गणयोरूरुसन्ध्योः कर्णिकाऽ- लंकारवज्जघनस्य ॥ १६ ॥

सर्वस्थानेषु नातिदीर्घा लेखा ॥ १७ ॥

सर्वस्थानेति । लेखायाः स्थानविशेषाभावान्न स्थाने विशेषः, तेन ग्री- वात्रिकपृष्ठपार्श्वोरुमूलबाहुषु नातिदीर्घस्थानविशेषाद् द्व्यङ्गुला त्र्यङ्गुला वा प्रत्यग्रशिखरा निष्पाद्या ॥ १७ ॥

सैव वक्रा व्याघ्रनखकमास्तनमुखम् ॥ १८ ॥

सैवेति । लेखा, स्तनमुखादुत्थाप्याग्रतो वक्रीकृता व्याघ्रनखखण्ड- वत्स्तनकण्ठमलंकरोति ॥ १८ ॥

पञ्चभिरपि नखैर्लेखा चूचुकाभिमुखी मयूरपदकम् ॥ १९ ॥

पञ्चभिरपि नखैः सूच्यग्रशिखरकैः, चूचुकाभिमुखौति । स्तनमुखस्या- धस्तादङ्गुष्ठनखं विन्यस्योपरि च संश्लिष्टाङ्गुलिनखानि चूचुकाभिमुखमा- कर्षयेद्, मयूरपदकं तदाकारत्वात्, ॥ १९ ॥

१०४ सटीके कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

तत्संयोगश्लाघायाः स्तनचूचुके संनिकृष्टानि पञ्चनखपदा-
नि शशप्लुत कम् ॥ २० ॥

तदिति। मयूरपदकं, संप्रयोगश्लाघाया इति। नायकसंयोगे श्लाघा यस्यास्तस्या विधेयं, सर्वा एव हि स्त्रियः स्तनमुखं सर्वनख-विप्लुतं बहु मन्यन्ते, यथोक्तम्-

'स ते मनसि तन्वङ्गि! सखि! प्रागिव वर्तते।
स्तनचक्रं विशालाक्षि! यत्ते शिखिपदाङ्कितम्' ॥ इति,

स्तनचूचुक इति। सामीप्ये सप्तमी, संनिकृष्टानीति। नखाग्रपञ्चकमेकीकृ-त्यावष्टभ्य निदध्यात्ततः पञ्च पदानि संनिकृष्टानि शशप्लुततं, तदाका-रत्वात्, ॥ २० ॥

स्तनपृष्ठे मेखलापथे चोत्पलपत्राकृतीत्युत्पलपत्रकम् ॥ २१ ॥

उत्पलपत्राकृतीति। उत्पलपत्रसंस्थानं; तदेकमेव स्तनपृष्ठे मेख-लापथे चेति। यत्र मेखला निबध्यते तत्र, पथग्रहणाच्चैकम् अपि तु तिर्यगुत्पलपत्रमालामिव शोभार्थं निदध्यात्, नाभिमूलस्थमण्डलं मध्यस्थनायकरत्नवदाभाति ॥ २१ ॥

ऊर्वोः स्तनपृष्ठे च प्रवासं गच्छतः स्मरणीयकं संहताश्चतस्र-
स्तिस्रो वा लेखा इति नखकर्माणि ॥ २२ ॥

स्मरणीयकमिति। प्रोषितं स्मारयति यन्नखच्छेद्यं लेखाऽऽख्यं, 'कृत्यल्युटो बहुलम्' ।३।३।११३। इति कर्तर्र्यनीयर्, ततः संज्ञायां कन्, ततः प्रयोज्याया ऊर्वोः प्रवासं गच्छतः प्रच्छन्नस्य नायकस्य प्रयोक्तुः, स्तनपृष्ठे सार्वलौकिकस्य, संहता इति। निरन्तरा मङ्गलार्थं मा भूच्चिर-विप्रयोग इति, चतस्रो दीर्घप्रवासे, तिस्रो ह्रस्वप्रवासे, संख्याऽङ्कवलेखाः, एषामर्धचन्द्रादीनां देशकालकार्यवशान्नायिकाऽपि प्रयोक्त्री, नखकर्मा-णीति। एतानि नखच्छेद्यानि रूपवन्तीत्यर्थः, अरूपिणां त्वनिबद्धरूपत्वा-त्तत्स्थानानियमः, सर्वत्रैवोक्तस्थाने प्रयोगः ॥ २२ ॥

अन्येषामतिदेशमाह—

आकृतिविकारयुक्तानि चान्यान्यपि कुर्वीत ॥ २३ ॥

आकृतिविकारयुक्तानीति। संस्थानविशेषयुक्तानि, अन्यान्यपि पक्षि-कुसुमकलशपत्रवल्ल्यादीनि नखकर्माणि प्रयोक्तव्यानि, अनेन विकल्प-स्याधिक्यं दर्शयति ॥ २३ ॥

विकल्पानामनन्तत्वादानन्त्याच्च कौशलविधेरभ्यासस्य च स-

४ अध्याये ] नखच्छेद्यप्रकरणम् । १०५

...सर्वगामित्वाद्वागात्मकत्वाच्छेद्यस्य प्रकारान् कोऽभिसमीक्षितुमर्हतीत्याचार्याः ॥ २४ ॥

आचार्याणां मतं विकल्पानामिति । अष्टविकल्पमेवास्तु नान्यानि तेषां छेद्यप्रकाराणां निरूप्यमाणानामानन्त्याद्, अतस्तान् कोऽभिसमीक्षितुमर्हतीति संबन्धः, तदभिसमीक्षिणा कौशलमप्यपेक्षणीयं, तस्य च प्रतिविकल्पं भिन्नत्वादानन्त्यमित्याह—आनन्त्याच्चेति । कौशलविधिः कौशलकरणं, स च नाभ्यासं विनेत्ययमपरस्तृतीयोऽपेक्षणीयः, सोऽप्येकत्र कृतोऽन्यत्र न कौशलं निष्पादयतीति सर्वगामिना भवितव्यमित्याह—अभ्यासस्य च सर्वगामित्वादिति । तदित्थं महती परम्परेति कः प्रकारानभिसमीक्षते, किं च रागात्मकत्वाच्छेद्यस्येति । रागजन्यत्वात्तदात्मकं नखच्छेदं, रागविवृद्धौ हि नखविलेखनं, तच्च तदानीं रागान्धत्वादरूपवदेव प्रयुङ्क्ते, कोऽत्र छेद्यवस्तुनि प्रकारान् प्रयोक्तुमर्हति तदानीमष्टविकल्पमपि न वक्तव्यम् ॥ २४ ॥

भवति हि रागेऽपि चित्रापेक्षा वैचित्र्याच्च परस्परं रागो जनयितव्यो, वैचक्षण्ययुक्ताश्च गणिकास्तत्कामिनश्च परस्परं प्रार्थनीया भवन्ति, धनुर्वेदादिष्वपि हि शस्त्रकर्मशास्त्रेषु वैचित्र्यमेवापेक्ष्यते किं पुनरिहेति वात्स्यायनः ॥ २५ ॥

भवति हि रागेऽपीति । हिशब्दोऽवधारणे, रागकालेऽपि केषां चित् सत्यप्यानन्त्ये वैचित्र्यापेक्षा भवत्येव, अपिशब्दादरागकालेऽपि, यदाह—वैचित्र्याच्चेति । आहार्यरागे कृत्रिमरागे च रते परस्परस्य राग उत्पद्यमानः स न विना वैचित्र्यमिति तज्जननार्थं च वैचित्र्यापेक्षा, के पुनस्ते रागे सत्यपि वैचित्र्यमपेक्षन्त इत्याह—वैचक्षण्ययुक्ताश्चेति, तज्ज्ञतया युक्ता देवदत्तासदृश्यो गणिकास्तत्कामिनश्च मूलदेवसदृशाः, ते च विशिष्टरतार्थिनः परस्परस्य प्रार्थनीयास्तज्ज्ञा भवन्ति, मा भूदन्यत्र खलरतमिति । ततश्च तेषां वैचित्र्यमेव रागं जनयति, धनुर्वेदादिष्वपीति । शास्त्रान्तरेणास्य साधर्म्यं दर्शयति—आदिशब्दात्कुन्तखड्गादिशस्त्रपरिग्रहः, शस्त्रकर्मशास्त्रेष्विति । ज्ञानविद्या, कर्मविद्या चेति द्विविधा विद्या, धनुर्वेदे हि परशराणामागच्छतां शरैश्छेदनमेकसंधानेनानेकशस्त्रमोक्षणमित्यादिकं कर्मवैचित्र्यं, किं पुनरिह कामसूत्रे यत्र वैचित्र्यमेव मुख्यमभिप्रेतम्, अन्यथा नागरकानागरकयोः को भेदः ॥ २५ ॥

सर्वत्र च वैचक्षण्ययुक्तेषु वैचित्र्यप्रसङ्गप्रतिषेधमाह—

न तु परपरिगृहीतास्वेवं कुर्यात्, प्रच्छन्नेषु प्रदेशेषु तासा-

१४ का० सू०

१०६ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे, ५ अध्याये ]

मनुस्मरणार्थं रागवर्धनार्थञ्च विशेषान्दर्शयेत् ॥ २६ ॥

न त्विति। परपरिगृहीतासु वैचक्षण्ययुक्तास्वपि, एवमिति। वैचित्र्यं युक्तं, तासां प्रच्छन्ननायकोपभोग्यत्वात्, प्रच्छन्नेष्विति। ऊरुजघनवङ्क्षणादिषु, अनुस्मरणार्थमिति। ये नखच्छेद्यविशेषास्तान्दृष्ट्वा स्मरन्ति, नित्यसमागमस्य दुर्लभत्वाद्, रागवर्धनार्थञ्चेति। प्रमोदमात्रस्वरूपत्वाद्विस्रब्धिलक्षणां प्रीतिं महतीं जनयन्ति ॥ २६ ॥

स्मरणमधिकृत्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रशंसामाह—

नखक्षतानि पश्यन्त्या गूढस्थानेषु योषितः। चिरोत्सृष्टाऽप्यभिनवा प्रीतिर्भवति पेशला ॥ २७ ॥

नखक्षतानीति। गूढस्थानादिषु, अभिनवा प्रथमसमागम इव, प्रीतिः=स्नेहः, पेशला=अकृत्रिमा ॥ २७ ॥

चिरोत्सृष्टेषु रागेषु प्रीतिर्गच्छेद्वराभवम्। रागायतनसंस्मारि यदि न स्यान्नखक्षतम् ॥ २८ ॥

चिरोत्सृष्टेष्वनुभूय चिरपरित्यक्तेषु, पराभवं विनाशं, रागायतनसंस्मारीति। रूपं यौवनं गुणाश्चेति रागायतनं, तत्स्मारयितुं शीलं यस्येति, नखक्षतदर्शनात्तद्रूपादिषु स्मरणं, ततः प्रीतिवासनाप्रबोधः॥२८॥

सामान्येन प्रशंसामाह—

पश्यतो युवतिं दूरान्नखोच्च्छिष्टपयोधराम्। बहुमानः परस्यापि रागयोगश्च जायते ॥ २९ ॥

दूरादिति। तत्प्रकारमनुपलभ्यापि, उच्छिष्टं परिभुक्तं, बहुमानोऽतिगौरवं, परस्यापि येनापि न संगता, रागयोग इति। रागेण युज्यत इत्यर्थः ॥ २९ ॥

पुरुषश्च प्रदेशेषु नखचिह्नौर्विचिह्नितः। चित्तं स्थिरमपि प्रायश्चलयत्येव योषितः ॥ ३० ॥

पुरुषश्चेति। यथा पुरुषस्य तथा योषितोऽपि पुरुषं दृष्ट्वा रागः, प्रदेशे दष्टेषु, विचिह्नितो विलिखितः, स्थिरमपि तपश्चरणादिभिर्नियतपि प्रायश्चलयतीति प्रकृतेरित्यर्थः ॥ ३० ॥

नान्यत्पटुतरं किञ्चिदस्ति रागविवर्धनम्। नखदन्तसमुत्थानां कर्मणां गतयो यथा ॥ ३१ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः।

---

दशनच्छेदप्रकरणम्। १०७

आदितो नवमः।

नान्यदिति। रागयोगेभ्यः, पटुतरं रागवृद्धौ योग्यतरं, दन्तग्रहणं तुल्यफलत्वदर्शनार्थं प्रासङ्गिकं, कर्मणां गतय इति। छेदनानां प्रवृत्तयो यथा देहान्तरस्थिता न तथा लोकेऽन्यदस्ति संप्रयोगेऽपि रागवर्धनं, पूर्वपूर्वमिति वक्ष्यति ॥ ३२ ॥

इति नखजातयो दशमं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे नखजातयश्चतुर्थोऽध्यायः।

अथ पञ्चमोऽध्यायः।

एवं नखच्छेद्यानुपक्रम्य तदधिकेन दशनच्छेद्येनोपक्रमितुं दशनच्छेद्यविधयस्तथाऽऽलिङ्गनादयो, देशप्रवृत्तिमभिनिरूप्य प्रयुज्यमाना न रागाहेतव इति देशेषु भवा देश्या उपचारा, इति प्रकरणद्वयमत्राध्याये, गहेतव इति देशेषु भवा देश्या उपचारा, इति प्रकरणद्वयमत्राध्याये, तत्र च्छेद्यस्य विषयस्वरूपकालानां पूर्वत्रानिर्दिष्टत्वात्स्थानादीन्याह—

उत्तरोष्ठमन्तर्मुखं नयनमिति मुक्त्वा चुम्बनवद्दशनरदनस्थानानि ॥ १ ॥

उत्तरोष्ठमिति। चुम्बनस्येवात्राप्युत्तरोष्ठं छिद्यमानमसुखावहम्, अन्तर्मुखं जिह्वां, शेषमपि दशनागोचरत्वाद्, नयनयोश्छेद्यत्वासंभवात्पर्यन्तपीडाकरत्वाद्रूप्यकरणाच्च मुक्त्वा, शेषा ललाटाधरोष्ठगलकपोलवक्षःस्तनाः, तथा ललाटामूरुसंधिबाहुमूलनाभिमूलानि सन्ति तानि स्थानानि, न तु सर्वजनप्रयोज्यानीति, एतत्सर्वं प्रयोज्यं चुम्बनेन सहैकविषयत्वाद्, दशनरदनस्थानानि, दन्तविलेखनस्थानानि, उत्तरोत्तरवैचित्र्यदर्शनार्थं चुम्बनविकल्पानन्तरमिदं नोक्तम् ॥ १ ॥

गुणानाह—

समाः स्निग्धच्छाया रागग्राहिणो युक्तप्रमाणा निश्छिद्रास्तीक्ष्णाग्रा इति दशनगुणाः ॥ २ ॥

समा अकरालास्तुल्यच्छेदं निष्पादयन्तीति, स्निग्धच्छाया अपरषाः, रागग्राहिणस्ताम्बूलभक्षणादौ, न पुष्पावदाताः, इति गुणद्वयं शोभाऽर्थं; युक्तप्रमाणा न श्लक्ष्णा न पृथवः, निश्छिद्राः=घनाः, तीक्ष्णाग्रा इति गुणत्रयं छेद्यार्थं शोभार्थं च ॥ २ ॥

कुण्ठा राज्युद्गताः परुषा विषमाः श्लक्ष्णाः पृथवो विरला इति च दोषाः ॥ ३ ॥

१०८ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

राज़्युद्गता इति । मध्ये स्फुटिता लेखा उद्गता येषामित्याहिताग्न्यादिषु द्रष्टव्यं, गुणविपर्यये दोषाः सिद्धा अपि प्रधानदोषख्यापनार्थं पुनरुक्ताः, तेन रागाग्राहित्वं न दोषः, यतः शुद्धा एव दशनाः प्रायशो वर्ण्यन्ते, अत्रापि राज्युद्गतपरुषविषमाणांमाननकान्तिपरिपन्थित्‍वं, कुण्ठादीनां तु शेषाणां कार्यकारणेऽसामर्थ्यं दोषश्च ॥ ३ ॥

गूढकमुच्छूनकं बिन्दुबिन्दुमाला प्रवालमणिर्मणिमाला खण्डाभ्रकं वराहचर्वितकमिति दशनच्छेदनविकल्पाः ॥ ४ ॥

छेदनविकल्पा इति । रूपत उक्ताः ॥ ४ ॥

तेषां लक्षणं प्रयोगस्थानं चाह—

नातिलोहितेन रागमात्रेण विभावनीयं गूढकम् ॥ ५ ॥

रागमात्रेणेति । राग एव रागमात्रं क्षताभावाद्, अतिलोहितेनेति । तस्याधिक्यमाह, तेन विभावनीयं विज्ञेयं, एवं च गूढमिव गूढकम्, अस्फुटितत्वात्, तदेकेनैव राजदन्ताग्रेणावघृष्य निष्पाद्यम् ॥ ५ ॥

तदेव पीडनादुच्छूनकम् ॥ ६ ॥

तद् गूढकं यदाऽऽपीड्य निष्पाद्यते तदा जातश्वयथुत्वादुच्छूनकम्॥ ६ ॥

तदुभयं विन्दुरधरमध्य इति ॥ ७ ॥

तदुभयं गूढकमुच्छूनकं च, बिन्दुरिति । अयमितिशब्दश्चार्थे, बिन्दुश्च वक्ष्यमाणलक्षणः, त्रितयमधरमध्ये, तेषां स्वल्पाभोगत्वात् ॥ ७ ॥

उच्छूनकस्य वैशेषिकं स्थानमाह—

उच्छूनकं प्रबालमणिश्च कपोले ॥ ८ ॥

उच्छूनकं, प्रबालमणिश्च वक्ष्यमाणलक्षणः, कपोले तस्य शक्यक्रियत्वात् ॥ ८ ॥

कस्मिन्कपोले इत्याह—

कर्णपूरचुम्बनं नखदशनच्छेद्यमिति सव्यकपोलमण्डनानि॥९॥

सव्यकपोलमण्डनानीति । यथा कर्णपूरश्चारुत्वाद्वामे कर्णे विन्यस्तो वामकपोलस्य मण्डनं तथा, यथोक्तं—

'दन्तच्छेदं चुम्बनं सताम्बूलं रागमण्डनम्' ॥ ९ ॥

दन्तौष्ठसंयोगाभ्यासनिष्पादना प्रबाळमणिसिद्धिः ॥ १० ॥

दन्तौष्ठसंयोगाभ्यासनिष्पादनेति । उत्तरदन्ताधरोष्ठाभ्यामुत्तरोष्ठाधरदन्ताभ्यां वा स्थानस्य संयोगो यद् गृहीत्वा पीडनं तस्याभ्यासः पुनः पुनः करणं स एव निष्पादनं यस्याः सिद्धेः, निष्पाद्यतेऽनेनेति कृ-

५ अध्याये ] दशनच्छेदप्रकरणम् । १०९

---

त्वा, तथा हि तदभ्यासात्प्रबालमणिरिव लोहितः क्षतविवर्जितो दन्तोष्ठपदविन्यासो निष्पाद्यते ॥ १० ॥

सर्वस्येयं मणिमालायाश्च ॥ ११ ॥

मणिमालायाश्च दन्तोष्ठसंयोगाभ्यासनिष्पादना सिद्धिरित्येव, अत्राप्ययमेव प्रकारः, किं त्वेकं निष्पाद्यं, तदनन्तरमपरमपरं यावन्माला भूतेति ॥ ११ ॥

अल्पदेशायाश्च त्वचो दशनद्वयसंदंशजा बिन्दुसिद्धिः ॥ १२ ॥

अल्पदेशाया इति। स्थानापेक्षया, तत्र गले मुद्गमात्राया, अधरे तिलमात्रायास्त्वचः, दशनद्वयसंदंशजेति। उत्तरेणाधरेण च दशनाग्रेण त्वचमाकृष्य संदंशः खण्डनं तस्माज्जात इत्यर्थः, बिन्दुसिद्धिरिति। बिन्दुः स्वल्पदेशखण्डनात्, सिद्धिरित्युत्तरैश्चतुर्भिर्दशनैरल्पदेशायास्त्वचो युगपत्संदंशजेत्यर्थः ॥ १२ ॥

सर्वैर्बिन्दुमालाश्च ॥ १३ ॥

बिन्दुमाला, तदाकारत्वात् ॥ १३ ॥

तस्मान्मालाद्वयमपि गलकक्षवङ्गणप्रदेशेषु ॥ १४ ॥

तस्मान्मालाद्वयमपीति। मणिमाला बिन्दुमाला च, गलकक्षवङ्गणप्रदेशेषु श्लथत्वक्त्वादेषाम् ॥ १४ ॥

ललाटे चोर्वोर्बिन्दुमाला ॥ १५ ॥

ललाटे चोर्वोरिति। तत्राप्यूर्वोस्तिलपङ्क्तिरिव स्थिता स्यान्न तिर्यक्परिमण्डलमिवेति, सृक्वभागयोर्विच्छेदेऽपि परिमण्डलमिव लक्ष्यते ॥ १५ ॥

मण्डलमिव विषमकूटकयुक्तं खण्डाभ्रकं स्तनपृष्ठ एव ॥१६॥

विषमकूटकयुक्तमिति। विषमैः पृथुमध्यसूक्ष्मैर्दशनपदैः समन्ततो युक्तं खण्डाभ्रकं तत्सादृश्यात्, स्तनपृष्ठे सौकर्याच्छोभित्वाच्च, पुरुषस्य वक्षसीत्यर्थादवगन्तव्यं, तच्च कण्ठोपग्रहेण निष्पाद्यम् ॥१६॥

संहताः प्रदीर्घा बह्व्यो दशनपदराजयस्तासामन्तराला वराहचर्वितकं स्तनपृष्ठ एव ॥ १७ ॥

संहता इति। स्तनपृष्ठस्यैकतो भागात्स्वल्पदेशां त्वचं दशनसंदंशेन चर्वयेद्, यावदपरं भागमित्यनेन क्रमेणोपर्य्युपरि चर्वणान्निरन्तराः प्रदीर्घा बह्व्यश्चतस्रः षड् वा दशनपदपङ्क्तयो निष्पाद्याः, तासांचान्तरालाणि संमूर्च्छितरक्तत्वात्ताम्राणि भवन्ति, अतो वराहस्येव चर्वणाद्वराहचर्वितकं, स्तनपृष्ठ एव बहुलमांसत्वात् ॥ १७ ॥

११० सटीक कामसूत्रे [ २अधिकरणे,

तदुभयमपि च चण्डवेगयोः ॥ १८ ॥ इति दशनच्छेद्यानि ।

तदुभयमपि खण्डाभ्रकं वराहचर्वितकं च छेद्यं चण्डवेगयोः, तत्सात्म्याद्, एषां नायिकाऽपि प्रयोक्त्री द्रष्टव्या, उभयोरपि शास्त्राधिकाराद्, देशकालकार्यवशात् किञ्चिदेव कस्य चिदसाधारणम्, एतावन्ति दशनच्छेद्यानि सांप्रयोगिकान्युक्तानि, प्रयोज्याशरीरे प्रयोज्यमानत्वाद्, अभियोगे त्वसंभवात् ॥ १८ ॥

आकारप्रदर्शनार्थं सांक्रान्तिकमाभियोगिकमाह—

विशेषके कर्णपूरे पुष्पापीडे ताम्बूलपलाशे तमालपत्रे चेति प्रयोज्यागामिषु नखदशनच्छेद्यादीन्याभियोगिकानि ॥ १९ ॥

विशेषक इति । भूर्जपत्रादिकलिपततिलके, कर्णपूरे नीलोत्पलादौ, पुष्पापीड इत्युपलक्षणं शेखरे, सुसज्जितताम्बूलीपत्रे, तमालपत्रे सुरभिचयनङ्गलेखीकृते, एषां छेद्यविषयत्वाद्, इतिशब्दः प्रकारे, प्रयोज्यागामिष्विति । गमिष्यन्तीति गामिनः, 'भविष्यति गम्यादयः, ।३।३।३। इति सूत्रात्, प्रयोज्यागामिनो विशेषाकादयः, 'गमि गम्यादीनाम्'-२।३।२४ सू० वार्ति० इति समासः । तेषु हि च्छेद्यानि संक्रान्तकान्याभियोगिकानि भवन्ति, नखदशनच्छेद्यादीनीति । नखच्छेद्यमाभियोगिकं प्राङ् नोक्तम्, इहैकविषयत्वादेकीकृत्योक्तम् ॥ १९ ॥

दशनच्छेद्यविधय एकादशं प्रकरणम् ।

देशप्रवृत्तयो देश्या उपचारास्तानाह—

देशसात्म्याच्च योषित उपचरेत् ॥ २० ॥

देशसात्म्यादिति । ल्यब्लोपे पञ्चमी, सात्म्यं द्विविधं—देशतः, प्रकृतितश्च, तत्र चुम्बनादीनां येन यस्मिन्देशे सात्म्यमवस्थितं तदपेक्ष्य, तेन तत्र योषित उपचरेत्, स्वयं तच्छीलवद्भवैङ्, उपलक्षणमेतत्, पुरुषानपि योषित् ॥ २० ॥

तत्र मध्यदेशस्य प्रधानत्वात्तत्सात्म्यमाह—

मध्यदेश्या आर्यप्रायाः शुच्युपचाराऽचुम्बननखदन्तपदद्वेषिण्यः ॥ २१ ॥

मध्यदेश्या इति ।

'हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः' ॥ इति भृगुः,

५ अध्याये ] दशनच्छेदप्रकरणम्। १११

'गङ्गायमुनयोरित्येके, इति वशिष्ठः, अयमेव शास्त्रकृतां प्राधान्ये- नाभिप्रेतः, तत्र भवा मध्यदेश्याः, शुच्युपचाराः सुरते शुचिसमुदाचा- राः, आर्यप्रायतवात्, चुम्बनादित्रयं द्वेष्टुं शीलमासाम्, आलिङ्गनमि- च्छन्ति, प्रहणनेषु मध्याः ॥ २१ ॥

बाह्लीकदेश्या आवन्तिक्यश्च ॥ २२ ॥

बाह्लीकदेश्याः=उत्तरापथिकाः, आवन्तिक्यः=उज्जयिनीदेशभवाः, ता एवापरमालव्यः, चुम्बनादिद्वेषिण्यः ॥ २२ ॥

पूर्वाभ्यो विशेषमाह—

चित्ररतेषु त्वासामाभिनिवेशः ॥ २३ ॥

चित्ररतेष्विति । चित्ररतानि वक्ष्यन्ते, तेष्वभिनिवेशोऽतिप्रीतिकर- त्वात् ॥ २३ ॥

परिष्वङ्गचुम्बननखदन्तचूषणप्रधानाः क्षतवर्जिताः प्रहणन- साध्या मालव्य आभीर्यश्च ॥ २४ ॥

मालव्य इति । पूर्वमालवभवाः, परिष्वङ्गचुम्बनादीनि प्राधान्येने- च्छन्ति, क्षतविवर्जिताः तोदन्तु नखदन्ताभ्यामिच्छन्ति, प्रहणनसाध्याः प्रहणनेन जातरतयः, आभीर्य इति । आभीरदेशः श्रीकण्ठकुरुक्षेत्रादि- भूमिः, तत्र भवाः ॥ २४ ॥

सिन्धुषष्ठानां च नदीनामन्तराळीया औपरिष्टिकसात्म्याः ॥२५॥

सिन्धुषष्ठानां चेति । सिन्धुनदः षष्ठो यासां नदीनां, तद्यथा- विपाट् शतद्रुरिरावती चन्द्रभागा वितस्ता चेति पञ्चनद्यः, तासाम- न्तरालेषु भवाः, औपरिष्टिकसात्म्या इति । सत्यपि परिष्वङ्गचुम्बना- दौ मुखे जघनकर्मणा प्रीयन्त इत्यर्थः, खरवेगाः प्रीयन्त इति भावः॥२५॥

चण्डवेगा मन्दसीत्कृता आपरान्तिक्यो लाट्यश्च ॥२६॥

आपरान्तिक्य इति । पश्चिमसमुद्रसमीपेऽपरान्तदेशः, तत्र भवाः, अत्रत्यैः किलार्जुनसकाशाद्विष्णोरन्तःपुरमाच्छिन्नमिति, लाट्यश्चे- ति । अपरमालवात्पश्चिमेन लाटविषयः, तत्र भवाः चण्डवेगाः, म- न्दसीत्कृता इति । क्षतानि मन्दं च प्रहारं सहन्त इत्यर्थः, तदुङ्ग- वत्वात् सीत्कृतस्य ॥ २६ ॥

दृढप्रहरणयोगिन्यः खरवेगा एवापद्रव्यप्रधानाः स्त्रीरा- ज्ये कोशलायां च ॥ २७ ॥

स्त्रीराज्य इति । बङ्गदेशात्पश्चिमेन स्त्रीराज्यं तत्र, कोशलायां-

११२	सटीके कामसूत्रे	[ २ अधिकरणे,

च योषितः सत्यप्यालिङ्गनादौ दृढप्रहारैः प्रीयमाणाः संप्रयुज्यन्ते, खरवेगा एवेत्यवधारणात्सर्वदैवेत्यर्थः, कण्डूते रताधिक्याद्रागः खर इत्युच्यते, तदभावे तु चण्ड इति विशेषः, एवं च सत्यपद्रव्यप्रधानाः, कण्डूतिप्रतीकारार्थं प्राधान्येन कृत्रिमसाधनमिच्छन्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥

प्रकृत्या मृद्व्यो रतिप्रिया अशुचिरुचयां निराचाराश्चान्ध्र्यः ॥२८॥

आन्ध्र्य इति। नर्मदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः, तत्र कर्णाटविषयात्पूर्वेणान्ध्रविषयः, तत्र भवाः, प्रकृत्या स्वभावेन मृद्वङ्ग्यो न प्रहणनादि सहन्ते, किं तु रतिप्रियाः, पुरुषोपसृप्तमिच्छन्तीत्यर्थः, अशुचिरुचयोऽविविक्तसमुदाचाराः निराचाराश्च, भिन्नमर्यादा इत्यर्थः॥२८॥

सकलचतुःषष्टिप्रयोगरागिण्योऽश्लीलपरुषवाक्यप्रियाः शयने च सरभसोपक्रमा महाराष्ट्रियक्यः ॥ २९ ॥

महाराष्ट्रियक्य इति । नर्मदाकर्णाटविषययोर्मध्ये महाराष्ट्रविषयः, तत्र भवाः, सकलायाश्चतुःषष्टेः पाञ्चालिक्या गीताद्यायाश्च प्रयोगेण रागस्तासां भवतीति तत्प्रयोगरागिण्यः, अश्लीलं ग्राम्यं परुषं च निष्ठुरं वाक्यं वदन्ति सहन्ते चेति तत्प्रियाः, शयने चेति । संप्रयोगे, रभसोपक्रमा इति । धृष्टत्वादादावेव रभसेन पुरुषमभियुञ्जत इत्यर्थः ॥२९॥

तथाविधा एव रहसि प्रकाशान्ते नागरिक्यः ॥ ३० ॥

नागरिक्य इति । पाटलिपुत्रिक्यः, तथाविधा एवेति । तेनैव प्रकारेण सकलचतुःषष्टिप्रयोगरागितयाऽश्लीलपरुषवाक्यप्रियतया च रहसि विजने प्रकाशन्ते सत्रपत्वाद्, महाराष्ट्रियक्यस्तु प्रकाशे रहसि चेति विशेषः, शयने च रभसोपक्रमत्वं तुल्यम् ॥ ३० ॥

मृद्यमानाश्चाभियोगान्मन्दं मन्दं प्रसिञ्चन्ते द्राविड्यः ॥३१॥

द्राविड्य इति । कर्णाटविषयाद्दक्षिणेन द्रविडविषयः, तत्र भवाः, अभियोगादिति। यन्त्रयोगात्प्रागालिङ्गनाद्यभियोगात्प्रभृति पुरुषेण मृद्यमाना बहिरन्तश्च शिथिलीक्रियमाणावयवा मन्दं मन्दं प्रसिञ्चन्त इति स्तोकं स्तोकं मूर्च्छनासुखवर्जितं क्षरणं कुर्वत इति, अमन्दत्वात्, ततोऽन्ते समाक्षिप्तवेगा विसृष्टिः, तेनैकस्मिन्नेव रते निवृत्तरागा भवन्तीति दर्शयति ॥३१॥

मध्यमवेगाः सर्वसहाः स्वाङ्गप्रच्छादिन्यः पराङ्गहामिन्यः कुत्सिताश्लीलपरुषपरिहारिण्यो वानवासिक्यः ॥ ३२ ॥

वानवासिक्य इति । कोङ्कणविषयात्पूर्वेण वनवासविषयः, तत्र भवाः मध्यमवेगा भावतः कालतश्च सर्वमालिङ्गनादिकं सहन्ते,

५ अध्याये ] देश्योपचारप्रकरणम् । ११३

व्यक्तमात्मनः शरीरे दोषं प्रच्छादयन्ति, परस्योपहसन्ति, कुत्सित- रूपेण व्यवहारेण चाश्लीलं ग्राम्यं पुरुषं परिहरन्ति, न तेन सं- प्रयुज्यन्ते ॥ ३२ ॥

मृदुभाषिण्योऽनुरागवत्यो मृद्वङ्गयश्च गौड्यः ॥ ३३ ॥

गौड्य इति । गौड्यः पूर्वदेशभवा मृदुभाषिण्यः प्रदर्शनार्थं चैतद- न्यदपि लक्षयेत् ॥ ३३ ॥

देशसात्म्यात्प्रकृतिसात्म्यं बलीय इति सुवर्णनाभो, न तत्र देश्या उपचाराः ॥ ३४ ॥

प्रकृतिसात्म्यमिति । प्रकृतिः=स्वभावः, तत्सात्म्यमेव मन्यते, दे- शप्रकृतिसात्म्येनैवोपचाराः कर्तव्याः, उभयसंनिपाते विरोधे सति देशसात्म्यात्प्रकृतिसात्म्यं बलीयोऽन्तरङ्गत्वान्, न तत्र देश्या उपचारा- इति सुवर्णनामस्य, आचार्याणां तु प्रकृतिसात्म्यपरिहारेणैव देशसा- त्म्येनोपचरेदिति मतं, शास्त्रकृतोऽपि सुवर्णनाभमतमेवाभिमतमप्र- तिषिद्धत्वात् ॥ ३४ ॥

कालयोगान्च देशाद्देशान्तरमुपचारवेषलीलाश्चानुगच्छन्ति, तच्च विद्यात् ॥ ३५ ॥

कालयोगाच्चेति । कालान्तरेण, देशाद्देशान्तरं, तथा तत्रत्यानुपचा- रान् वेषं नेपथ्यं लीलां चेष्टाविशेषमनुगच्छन्ति, तच्चेति । देशान्तराद्य- नुगमनं तत्त्वतो विद्याद्, अन्यथोपचारादिदर्शनेन तद्देशजेयमित्युपचर्य- माणादालिङ्गनादितो विगुणा स्यात्, तस्मात्संचारिगुणत्यागेन स्थायि- देशप्रचारैरेवावधार्य; प्रकृतिसात्म्येनोपचरेत् ॥ ३५ ॥

उपगूहनादिषु च रागवर्धनं पूर्वं पूर्वं विचित्रमुत्तरमुत्तरं च ॥३६॥

उपगूहनादिष्विति । आलिङ्गनचुम्बननखदशनच्छेदप्रहरणसीत्कृतेषु षट्सु बहिः कर्मसु पूर्वं पूर्वं रागवर्धनं, तत्र सीत्कृताच्छ्रुतिरमणीया- त्प्रहरणं स्पर्शकरं रागवर्धनं, ततो दशनच्छेद्यमतिस्पर्शकरं, ततो- ऽपि परिहारेण नखच्छेद्यं, तस्मादपि चुम्बनं मृदुस्पर्शकरं, ततोऽपि सर्वाङ्गीकमालिङ्गनमतिस्पर्शकारीति, विचित्रमुत्तरोत्तरमिति, तत्रोपगू- हनात्स्थूलकर्मणश्चुम्बनं कुटिलकर्म विचित्रं, ततो नखविलेखनं, तस्मादपि दशनच्छेद्यमतिकुटिलं, ततोऽपि प्रहणनं यतस्तद्धस्तला- घवान्मृदुपरिहारेण रागं दीपयति, ततोऽपि सीत्कृतं यदुपदेशेऽपि दुर्ग्रहमिति ॥ ३६ ॥

एवं देशसात्म्यात्परस्परमुपचरतोश्छेद्यकलहोऽपि स्यात्, तत्र प्रीति-

१५ का० सू०

११४ | सटीके कामसूत्रे | [ २ अधिकरणे,

स्थिरीकरणार्थं चेष्टितमुच्यते, तद् द्विविधं—रहसि प्रकाशे च सेवने, तत्र पूर्वमधिकृत्याह —

वार्यमाणश्च पुरुषो यत्कुर्यात्तदनु क्षतम् । अमृष्यमाणा द्विगुणं तदेव प्रतियोजयेत् ॥ ३७ ॥

वार्यमाण इति । आङ्गिकेन वाचिकेन वाऽभिनयेन निषिध्यमानः प्रकृतिसात्म्याद्, यदा त्वनिषिध्यमानस्तदा कृते प्रतिकृतं कुर्यादित्ययमेव पक्षः, न द्विगुणयोजनं कलहो वा, द्यूतकलहोऽपि द्यूतमधिकृत्योक्तम्, इह सात्म्यं विशेषः, अमृष्यमाणेति । अक्षममाणा, द्विगुणं प्रयुक्तादधिकरुच्छेद्यं यत्तदेव न विजातीयम्, प्रतियोजयेत्=प्रतीपं-योजयेत् ॥ ३७ ॥

कस्य किं द्विगुणमित्याह—

बिन्दोः प्रतिक्रिया माला मालायाश्चाभ्रखण्डकम् । इति क्रोधादिवाविष्टा कलहान्प्रतियोजयेत् ॥ ३८ ॥

बिन्दोरिति । मालेति बिन्दुमाला, तस्या अप्यभ्रखण्डकं प्रतीकारः, इत्येवं द्विगुणं प्रतीकारं बुद्ध्वा योजयेत्कलहं प्रति, तथाऽभ्रखण्डस्य वराहचर्वितकं, गूढस्योच्छूनकं, तस्य प्रवालमणिः, तस्यापि मणिमाला, तस्या अपि बिन्दुरिति, तत्र पूर्वाणि चत्वारि त्वचि स्थितानि, शेषाणि त्वचमतिक्रम्य; क्रोधादिवाविष्टेति । कृतककोपेन दर्शितावस्थाऽन्तरा, कलहान्तरं कृतककलहदर्शनार्थम् ॥ ३८ ॥

सकचग्रहमुन्नम्य मुखं तस्य ततः पिबेत् । निलीयेत दशेच्चैव तत्र तत्र मदेरिता ॥ ३९ ॥

मुखं पिबेदधरपानाख्येन चुम्बनेन, तत्र चायं विदग्धक्रमः, सकचग्रहमुन्नम्येति । पाणिनाैकेन कचेषु द्वितीयेन चिबुके परिगृह्योत्तानीकृत्येत्यर्थः, निलीयेत दृढं संश्लिष्येद्, दशेच्च तत्र तत्र च्छेद्यस्थाने यत्र यत्र वा तेन दष्टा, मदेरिता=पानमदप्रेरिता, तदेव चेष्टितं सुखयति ॥ ३९ ॥

विधानान्तरमाह—

उन्नम्य कण्ठे कान्तस्य संश्रिता वक्षसः स्थलीम् । मणिमालां प्रयुञ्जीत यच्चान्यदपि लक्षितम् ॥ ४० ॥

उन्नम्येति । संश्रिता वक्षसः स्थलीमेकेन बाहुपाशेनावेष्ट्य कण्ठमुन्नम्य द्वितीयेन हस्तेन चिबुकं गृहीत्वा; मणिमालां प्रयुञ्जीत, गले स्व-

५ अध्याये ] देश्योपचारप्रकरणम् । ११५

स्थाने कण्ठिकामिव, यच्चान्यदपि लक्षितं दशनच्छेद्यं मनोहारि, अत्रा- पि वैचित्र्यापेक्षेति सूचयति ॥ ४० ॥

प्रकाशे चेष्टितमाह—

दिवाऽपि जनसंबाधे नायकेन प्रदर्शितम् ।
उद्दिश्य स्वकृतं चिह्नं हसेदन्यैरलक्षिता ॥ ४१ ॥

दिवाऽपीति । रात्रौ नायिकया यत्कृतं सिद्धं तद्दिवाऽपि नायकेन क- थमस्मिञ्जनसमूहे प्रच्छाद्यमिति भावमाकारं ग्राहयेत्प्रदर्शयेद्, उद्दिश्य स्वयं कृतं चिह्नमिति दुष्टस्यायमेव निग्रहो युक्त इति भावं ग्राहयन्ती हसेद्, अन्यैरलक्षितेति । नायकेनाप्यलक्षितेति योज्यम्, अन्यथा द्वा- वप्यनागरकौ जनसम्बाधे स्यातामिति ॥ ४१ ॥

साऽपि तत्कृतानि चिह्नानि प्रदर्शयेदित्याह—

विकूणन्तीव मुखं कुत्सयन्तीव नायकम् ।
स्वगात्रस्थानि चिह्नानि सास्रूयेव प्रदर्शयेत् ॥ ४२ ॥

विकूणन्तीव । व्यर्थचुम्बनार्थं सङ्कोचयन्तीव सङ्कोचस्येष्टत्वात्, कुत्सयन्तीव भ्रूनयनविकारैर्धिग्धिग्दुर्विदग्धमिति, 'तर्जयन्ती' इति पाठान्तरं, फलमस्य प्राप्स्यसीति तर्जनं, सासूयेवाक्षममाणेव ॥ ४२ ॥

परस्परा नुकूल्येन तदेवं लज्जमानयोः ।
संवत्सरशतेनापि प्रीतिर्न परिहीयते ॥ ४३ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साम्प्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे
दशनच्छेद्यविधयो देश्याश्चोपचाराः पञ्चमोऽध्यायः ।
आदितो दशमः ।

तदिति । तस्मात् संवत्सरशतेन पुरुषायुः प्रमाणेनेत्यर्थः, प्रीतिर्न परिहीयते स्थिरीभवतीत्यर्थः, भोजनमपि ह्येकरसमुपसेव्यमानं विरा- गं जनयति ॥ ४३ ॥

देश्या उपचारा द्वादशं प्रकरणम् ।

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे दशनच्छेद्यविधयो देश्या उपचाराश्च पञ्चमोऽध्यायः ।

११६	सटीके कामसूत्रे	[ २ अधिकरणे,

षष्ठोऽध्यायः ।

एवं देशप्रकृतिसात्म्यापेक्षयाऽऽलिङ्गनाद्युपचाराज्जातरागयोः संवेशनयोग्यत्वात्संवेशनप्रकाराः, तथा संवेशनविशेषत्वाच्चित्ररतानीति प्रकरणद्वयमत्राध्याये।

यदाह—

रागकाले विशालयन्त्येव जघनं मृगी संविशेदुच्चरते ॥ १ ॥

रागकाल इति । रागकालो यत्र स्तब्धलिङ्गता, साधनसद्भावयोः संयोगार्थं संवेशनं, तच्च तदानीमेव युज्यते, तेन प्रमाणतो रतमधिकृत्य; संवेशनप्रकाराः, तेनात्र विषमरतेषु प्रमाणान्तरासङ्क्रान्तिर्द्रष्टव्या, विशालयन्त्येवेति । ऊर्वोर्विश्लेषणात् प्रसारयन्ती तत्प्रसारणादस्य बर्धनं, केवलं जघनं विवृतमुखम्भवति, उच्चरत इति । वृषेण सम्प्रयुज्यमाना मृगी संविशेच्छयीत, तस्याः संवृतरन्ध्रत्वाद्, उपलक्षणं चैतद्, उच्चतररते चाश्वेन सम्प्रयोक्ष्यमाणा जघनं विशालयन्तीव संविशेद्, अत्रातिदेशं वक्ष्यति ॥ १ ॥

अवह्रासयन्तीव हस्तिनी नीचरते ॥ २ ॥

अवह्रासयन्तीवेति । ऊर्वोः संश्लेषणात्सङ्कोचयन्तीव, यथा संवृतमुखं भवति, हस्तिनी नीचरते वृषेण सम्प्रयोक्ष्यमाणा संविशेदित्येव, तस्या बहलरन्ध्रत्वाद्, शशेन तु नीचतररतेऽवह्रासयन्तीव, अत्राप्यतिदेशं वक्ष्यति ॥ २ ॥

न्याय्यो यत्र योगस्तत्र समपृष्ठम् ॥ ३ ॥

यत्र यस्मिन््रते न्यायादनपेतो योगः स्वभावसिद्धत्वात् समरतइत्यर्थः, तत्र समपृष्ठं संविशेदित्येव क्रियाविशेषणमेतत्, सङ्कोचनप्रसारणाभावात्समं जघनपृष्ठं यस्यां क्रियायामिति ॥ ३ ॥

आभ्यां बडवा व्याख्याता ॥ ४ ॥

साऽप्युच्चरतेऽश्वेन संप्रयोक्ष्यमाणा विशालयन्तीव, शशेनावह्रासयन्तीव, न्याय्यो यत्र वृषेण तत्र समपृष्ठं संविशेदिति, आभ्यां=मृगीहस्तिनीभ्यां, व्याख्याता, यथा चोक्तम्—

‘विवृतोरुकमुच्चं तु नीचं स्यात्संवृतोरुकम् ।
तथा स्थितोरुकं चापि समपृष्ठं समे रते’ ॥ ४ ॥

संवेशनस्य प्रतिग्रहफलत्वात्प्रतिग्रहमाह—

तत्र जघनेन नायकं प्रतिगृह्णीयात् ॥ ५ ॥

तत्रेति । संकोचनप्रसारणभेदात्समपृष्ठाच्च त्रिविधे संवेशने जघ-

६ अध्याये ] संवेशनप्रकरणम् । ११७

नेन स्वेन नायकं प्रतिगृह्णीयात्, स्तब्धलिङ्गं प्रतीच्छेदित्यर्थः ॥ ५ ॥

अपद्रव्याणि च सविशेषं नीचरते ॥ ६ ॥

अपद्रव्याणि चेति । वृषेण शशेन वा प्रयुज्यमानानि कृत्रिमसा- धनानि वडवा हस्तिनी वा प्रतिगृह्णीयादित्येव, तत्रापि विशेषः-यदि समरतं साधनसदृशं कृत्रिमं तदा नावह्वासयन्ती विशालयन्ती वा, त- तोऽप्यधिकं चेद्विशालयन्तीव प्रतिगृह्णीयादित्यर्थः, नीचरत इति। उच्च- रतेऽपद्रव्यप्रयोगासम्भवात् ॥ ६ ॥

यया युक्त्या विवृतं संवृतं वा जघनं स्यात्तद्यथाक्रममाह-

उत्फुल्लकं विजृम्भितकमिन्द्राणिकं चेति त्रितयं मृग्याः प्रायेण॥७॥

उत्फुल्लकमिति । समरते लौकिकी युक्तिरुक्ता न शास्त्रीया, लोके हि ग्राम्यनागरभेदादुत्तानायाः संवेशनद्वयं प्रतीत पार्श्वे च संपुटकं,- तत्त्रितयमपि समपृष्ठं घटयतीति, यथा चोक्तम्-

'ग्राम्यमासीनकान्तोरुविन्यस्तप्रमदोरुकम् ।
नागरं च नरोरुस्थं स्त्रीपादाम्भोरुहद्वयम् ॥'

त्रितयमिति । त्र्यवयवं संवेशनम्, प्रायेणेत्येकान्तेन ॥ ७ ॥

शिरो विनिपात्योर्ध्वं जघनमूत्फुल्लकम् ॥ ८ ॥

शिर इति । शिरोभागमधस्ताच्छय्यायां विनिपात्योत्तानमूर्ध्वं ज- घनं कुर्यादितिभेदमेवंरूपं पश्चाद्भागेनेत्यर्थः, यद्यपि तत्स्वतो भवति तथाऽप्यतिविस्तारणार्थमुपर्युपरिस्थितपृष्ठे त्रिकभागं विनिवेशयेत्, पादपाणीं च स्फिचोर्बाह्यतः, एवं जघनस्योर्ध्वं विवृतत्वादुत्फुल्ल- मिवोत्फुल्लकम् ॥ ८ ॥

तत्रापसारं दद्यात् ॥ ९ ॥

तत्रेति । उत्फुल्लके, अपसारं दद्यादिति । नायकेन यन्त्रेण संयोज्य- माना कटिभागेनापसरेद्, नायको वा शनैः शनैः संयोज्यापसरेद्, या- वदार्द्रसंबाधता न भवति, सहसोपसृताया हि पीडा, नायकस्य च लि- ङ्गचर्मोद्वर्तनं, यदवपादिकेति वैद्यैरुच्यते ॥ ९ ॥

अनीचे सक्थिनी तिर्यगवसज्य प्रतीच्छेदिति विजृम्भितकम्॥१०॥

अनीचे इति । सक्थिनी=ऊरू, तिर्यगवसज्येति । तिरश्चीने कृत्वा, तत्रापि शय्यायां पादयोरुत्तानविन्यासादपि तिरश्चीने भवतः, किं तु नीचैरित्याह-अनीचेति । प्रतीच्छेन्नायकमित्यर्थः, जृम्भितमिवेति । जघनमिति, विवृतास्यत्वाज्जृम्भितमिव ॥ १० ॥

१९८ सटीके कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

पार्श्वयोः सममूरू विन्यस्य पार्श्वयोर्जानुनी निदध्यादित्य- भ्यासयोगादिन्द्राणी ॥ ११ ॥

पार्श्वयोरिति । जङ्घासंश्लिष्टावूरू पार्श्वयोः सममनुकार्यं विन्य- स्य पार्श्वयोर्जानुनी निदध्यात्, कक्षावहिर्भागयोरित्यर्थः, एवं च बाहु- मूलाभ्यामवष्टभ्य गृहीतत्वात्पूर्वस्माद्विवृततरं भवति, अभ्यासयोगादि- ति । सहसा निष्पादयितुमशक्यत्वादस्याः, इन्द्राणीति । शचीप्रोक्तत्वा- त्तत्संज्ञया व्यपदेशः, तत्राप्यपसारं दद्यादिति योज्यम् ॥ ११ ॥

तयोच्चतररतस्यापि परिग्रहः ॥ १२ ॥

तयेति । इन्द्राण्या, उच्चतररतस्यापीति । न केवलमिन्द्राण्या मृगी वृषं प्रतीच्छेत् प्रतिगृह्णीयाद्, अश्वमपि, तस्या धृतरागत्वाद्विवृतराग- हेतुत्वात्, तत उच्चतररतेति । विशालयन्तीवेति सिद्धं भवति, तदुत्फुल्ल- कजृम्भितकाभ्यां तु मृगी वृषमेव, बडवाऽपि ताभ्यामेवाश्वमित्यर्थो- क्तम्, पूर्वमतिदिष्टत्वात् ॥ १२ ॥

संपुटेन प्रतिग्रहो नीचरते ॥ १३ ॥

संपुटेनेति । हस्तिनी संपुटेन वक्ष्यमाणलक्षणेन वृषं प्रतिगृह्णी- यादित्यर्थः ॥ १३ ॥

एतेन नीचतररतेऽपि संपुटकं पीडितकं वेष्टितकं वाडवक- मिति हस्तिन्याः ॥ १४ ॥

नीचतररतेऽपीति । शशमपि प्रतिगृह्णीयादित्यर्थः, तस्य संवृतहेतु- त्वात्, तेन च प्रतिगृहीते पीडितकादि प्रयोक्तव्यं, तेनाप्यवहासयन्ती- वेति सिद्धं, बडवाऽपि संपुटकेन शशं प्रतिगृह्णीयादित्यर्थोक्तम्, पूर्व- मतिदिष्टत्वात् ॥ १४ ॥

संपुटकयुक्तिमाह—

ऋजुप्रसारितावुभावप्युभयोश्चरणाविति संपुटः ॥ १५ ॥

ऋज्विति । प्रगुणं प्रसारितौ यथा यन्त्रयोगः स्याद् , उभयोरिति । स्त्रीपुंसयोः, संपुट इति । संपुट इवोभयोरेकत्र संश्लेषात् ॥ १५ ॥

स द्विविधः पार्श्वसंपुट उत्तानसंपुटश्च तथा कर्मयोगात् ॥ १६॥

तथा कर्मयोगादिति । तेन प्रकारेण रतानुष्ठानयोगादित्यर्थः, तत्र पार्श्वसंविष्टयोः पार्श्वसंपुटः, उत्तानसंविष्टाया उपर्यर्वाक् संविष्टस्यैकः, विपर्ययेण द्वितीय इति द्विविध उत्तानसंपुटकोऽन्यतरेण व्यपदिश्यते, कथमत्र यन्त्रयोग इति नाशङ्कनीयं सुकरत्वात्, पार्श्वसंपुटके तु ना-

६ अध्याये ] संवेशनप्रकरणम् । ११९

---

यकस्य कटिरुपधानिकायां तिष्ठेद्, नायिकायाश्च शयनीये, अन्यथा शयनीयस्थयोर्द्वयोः कटिभागयोर्विश्लेषाद्यन्त्रं कदा चिद्विघटेत, कात्यायनस्तु संपुटकमन्यथा प्राह—

'कुञ्चितस्तननार्यूरूसंक्रान्तनृकटिः पुरः ।
त्र्यस्रस्थनरयोगात्तु संमुखः संपुटः स्मृतः' ॥ इति,

अत्रासंहतोरुत्वज्जघनावह्वासो न संभवति, अतो न नीचरते हस्तिन्याः, समरते तु स्याद्, यथास्थितोरुकतयाऽस्य लौकिकत्वात् ॥ १६ ॥

पार्श्वेन तु शयानो दक्षिणेन नारीमधिशयीतेति सार्वत्रिकमेतत् ॥ १७ ॥

पार्श्वेन तु शयान इति । निद्रां गन्तुं, दक्षिणेन नारीमिति । एनपा योगे द्वितीया, नार्या दक्षिणे भाग आत्मनो वामेन पार्श्वेनासनपरिणता शयनीमधिशयीतेत्यर्थः, सार्वत्रिकमिति । सर्वास्वेव मृग्यादिनायिकास्वयं निद्राकाले भवत्यविरोधाद्, रतकाले तु तद्विपरीतो हस्तिन्या एव संकोचहेतुत्वाद्, वामहस्तेन तत्र गुह्यस्पर्शनादौ शिष्टानुज्ञातत्वात् ॥ १७ ॥

संपुटकप्रयुक्तयन्त्रैव दृढमूरू पीडयेदिति पीडितकम् ॥ १८ ॥

संपुटकप्रयुक्तयन्त्रैवेति । उत्तानसंपुटे पार्श्वसंपुटे वा, तत्प्रयुक्तयन्त्रा नायिका दृढं द्वावूरू परस्परं पीडयेत्ततोऽतिपीडनात्सं mudटकमेव पीडितकमिति संवृताकारं भवतीति ॥ १८ ॥

ऊरू व्यत्यस्येदिति वेष्टितकम् ॥ १९ ॥

संपुटकप्रयुक्तयन्त्रैवेत्यर्थः । तत्राप्युत्तानसंपुटके वामं दक्षिणतो नयेद् दक्षिणं वामत इति, तदेवं परस्परोरुवेष्टनाजघनं पूर्वस्मात्संवृततरं भवति, तत्र स्वभावेन सिद्धत्वात् ॥ १९ ॥

बडवेव निष्ठुरमवगृह्णीयादिति बाडवकमाभ्यासिकम् ॥ २० ॥

निष्ठुरं=निश्चलम्, अवगृह्णीयात् संबाधौष्ठपुटेन साधनमित्यर्थः, बाडवकं=बडवाया इदं कर्म, आभ्यासिकं, सहसा सम्प्रयोगे प्रयोक्तुमशक्यत्वात् ॥ २० ॥

तदान्ध्रीषु प्रायेणेति संवेशनप्रकारा बाभ्रवीयाः ॥ २१ ॥

आन्ध्रीषु प्रायेण दृश्यते, तासां यत्नपरत्वात्, तस्याभ्यासोपायश्च संप्रदायनिरूप्यः, ततोऽभ्यासात्तन्निरपेक्षग्रहणमिति, बाभ्रवीयाः=बाभ्रव्येण प्रोक्ताः, सप्तैव संवेशनप्रकाराः ॥ २१ ॥

अनेन विकल्पवर्गस्य न्यूनतामाह—

सौवर्णनाभास्तूभावप्यूर ऊर्ध्वाविति तदुद्यकम् ॥ २२ ॥

१२० सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

सौवर्णनाभास्तु । हस्तिन्या इति वर्तते, सुवर्णनामेन प्रोक्ताः, अनेन द्वैविध्यमाह, उत्ताना नायिका द्वावप्यूरू संश्लिष्टावूर्ध्वावेवावस्थापयेद्, नायकोऽपि जान्वन्तरेण दोर्भ्यां तावाश्लिष्योपसर्पेत्, तद् भुग्नकमिति, ऊर्वोरूर्ध्वं निःसृतत्वात् ॥ २२ ॥

चरणानूर्ध्वं नायकोऽस्या धारयेदिति जृम्भितकम् ॥ २३ ॥

चरणानूर्ध्वमिति । नायिकाजानुसंधी स्कन्धयोर्विन्यस्य, चरणानू- र्ध्वं नायकेन धारितौ भवत इति जृम्भितकम् ॥ २३ ॥

तत्कुञ्चितावुपपीडितकम् ॥ २४ ॥

तत्कुञ्चितौ । धारयेदित्येव, नायकोरसि चरणौ निदध्याद् , नाय- कोऽपि बाहुपाशेन नायिकाया ग्रीवामावेष्ट्योपसर्पेद्, एवं चरणानूर्ध्वं- संकुचितावधस्तादुरसा धारितौ स्यातां, द्वयोरुरसि पीडनादु- ष्पीडितकम् ॥ २४ ॥

तदेकस्मिन्प्रसारितेऽर्धपीडितकम् ॥ २५ ॥

तदिति । पीडितकम्, एकस्मिंश्चरणे प्रसारिते व्यत्यासेनेति द्विती- यमप्यर्धपीडितकम् अर्धपीडनात् ॥ २५ ॥

नायकस्यांस एको द्वितीयकः प्रसारित इति पुनः पुनर्व्य- त्यासेन वेणुदारितकम् ॥ २६ ॥

नायकस्यांसे स्कन्धे वामश्चरणः स्थितः, क्षणादनु तदधस्तात्प्रसा- रित इत्येकम्, पुनर्व्यत्यासेन दक्षिणस्कन्धे वामः प्रसारित इति द्विती- यं, वेणुदारितकमिति । वंशस्येव दारणां पाटनम् ॥ २६ ॥

एकः शिरस उपरि गच्छेद्वितीयः प्रसारित इति शूलाचित- कमाभ्यासिकम् ॥ २७ ॥

एक इति । वामो दक्षिणो वा चरणः, शिरस इति । नायिकायाः, द्वि- तीय इति । दक्षिणो वामो वाऽधः, एवं द्विविधं शूलाचितकं, शूल इवा- रोपणाच्छूलभिन्नवत्तच्छरीरस्य लक्ष्यमाणत्वाद्, आभ्यासिकम्, अन्यथा कथमुपरितनजङ्घाकाण्डः स्थगितकः स्यात् ॥ २७ ॥

संकुचितौ स्वस्वस्तिदेशे निदध्यादिति कार्कट कम् ॥ २८ ॥

संकुचितौ नायिकाचरणौ जानुसंकोचात्स्वस्वस्तिदेशे स्वनाभिमूले निदध्यान्नायकः, कार्कटकमिति । कर्कटस्येदं कर्म, यदग्रचरणौ तथा तिष्ठतः ॥ २८ ॥

ऊर्ध्वावूरू व्यत्यस्येदिति पीडितकम् ॥ २६ ॥