कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

चतुर्थ जवनिकान्तरम् १०९ जा सा कप्पूरमंजरीए रक्खाभंगेणे सुरंगा दिण्णा सा देवीए दिट्ठा । तदो पहुदि तं सुरंगादुआरं देवीए पिहुलसिलासंचएण णीरंधं करिज पिहिद । अणंगसेणा, कलिंगसेणा, कामसेणा, वसंतसेणा, विब्भमसेण त्ति पंच सेणानामधेआओ चामरधारिणीओ फरफिंदफरआ करवालहत्थपादक्कस- हस्सेण सह कारामदिरस्स रक्खाणिमित्तं पुव्वदिसि णिउत्ताओ । अणंगलेहा, चित्तलेहा, चंदलेहा, मिअङ्कलेहा, विब्भमलेहे त्ति लेह- णामधेआओ पंच सेरंधीओ पुक्खिदसिलीमुहधणूहरयेण णिविडणिबद्ध- तूणीरदुद्वयेण धाणुक्कसहस्सेण सम दक्खिणगाए दिसाए णिविसिदाओ । कुंदमाला, चंदणमाला, कुवलअमाला, कंचणमाला, वउलमाला, मंगउमाला, माणिकमाल त्ति सत्त मालत्तणामधेआओ णवणिसिदकुंत- हत्थपाइक्कसहस्सेण सम तम्बूलकरंकवाहिणीओ मज्झिमाए दिसाए णिविसिदाओ । अणंगकेली, धवरकेली, कंदप्पकेली, सुंदरकेली, कंदोट्टकेलि त्ति रक्षाभङ्गात्सुरङ्गाद्वारे देव्या दृष्टा, तत प्रभृति तत्सुरङ्गाद्वारं देव्या बहुलशिलासंच- येन नीरन्ध्रं कृत्वा पिहितम् । अनङ्गसेना, कलिङ्गसेना, कामसेना, वसन्तसेना, विभ्रमसेनेति पञ्च सेनानामधेयाश्चामरधारिण्य स्फारस्फुरत्करवालहस्तपदानिकसह- स्रेण सह कारामन्दिरस्य रक्षानिमित्तं पूर्वदिशि नियुक्ता । अनङ्गलेखा, चित्रलेखा, चन्द्रलेखा, मृगाङ्कलेखा, विभ्रमलेखेति लेखनामधेया पञ्च सैरन्ध्रय पुष्पितशिलीमुखधनुर्हस्तेन निबिडनिबद्धतूणीरदुर्धरेण धानुष्कसहस्रेण समं दक्षिणस्यां दिशि निवेशिता । कुन्दमाला, चन्दनमाला, कुवलयमाला, काञ्चनमाला, बकुलमाला, मङ्गलमाला, माणिक्यमालेति सप्त मालति नामधेया नवविशितकुन्तहस्तपदातिकांसहस्रेण समं ताम्बूलकरङ्कवाहिन्य पश्चिमायां दिशि निवेशिता । अनङ्गकेलि, शुभगकेलि, कन्दर्पकेलि, सुन्दरकेलि, उत्पलकेलीति पञ्च १ 'तदो पहुदि कप्पूरमंजरी' इति टीकाकृत पाठ । २ 'मज्झमदेसे सुरंगादुआरे देवीए' इति टीकापाठ ।

११० कर्पूरमञ्जरी

पंच केलीअंतण|मधेआओ मज्जणकारिणीओ फलअखग्गकम्पविदुरिलेण पाइकसहस्सेण समं उत्तरदिसाए आदत्ताओ । ताणं पि उण उवरि मदिरावदी, केलिवदी, कलोलवदी, तरंगवदी, अणंगवदी त्ति पंच वदीनामधेआओ परिचारिआकुमारीओ फणअवे- त्तदंडहत्थाओ सुहासिअपढिआओ बंदीनामधेआओ सेणाए अज्झ- क्खीकदाओ । राजा—अहो देवीए सामग्गी अंतेउरोचिदा । विदूषकः—भो वअस्स ! एसा देवीए सारंगिआ णाम सही किं पि विष्णविदुं पेसिदा । (ततः प्रविशति सारङ्गिका ।) सारङ्गिका—जअदु जअदु भट्ठा । देव ! देवी विष्णवेदि— अज्ज चउत्थदिअहे भविअवदसावित्तीमहूसवोवअरणाइं केलिविमाणं आरुहिअ देवेण पेक्खिदव्वाईं त्ति ।

केलीतिनामधेया मज्जनकारिण्यः फलकखड्गकम्पनीयेन पदतिसहस्रेण समुत्तर- दिशयाज्ञाताः । तासामपि पुनरुपरि मदिरावती, केलिवती, कल्लोलवती, तरङ्गवती, अनङ्गवतीति पञ्च वतीतिनामधेयाः परिचारिकाकुमार्यः फणरवेत्रदण्डहस्ताः सुभाषितपाठिका बन्दीनामधेयाः सेनाया अध्यक्षीकृताः । राजा— अहो देव्याः सामग्यन्तःपुरोचिता । विदूषकः— भो वयस्य ! एषा देव्या सारङ्गिका नाम सखी किमपि निवेदितुं प्रेषिता । सारङ्गिका— जयतु जयतु भर्ता । देव ! देवी विज्ञापयति—चतुर्थदिवसे भाविबटसावित्री- महोत्संवोपकरणानि केलिविमानप्रासादम layer (रुह्य) प्रेक्षितव्यानीति । १ 'णिवेदिदुं' इति टीकाभिमतः पाठः । २ "विमाणप्पासादमारुहिअ' इति टीका- पाठः।

चतुर्थं जवनिकान्तरम् १११ राजा—जं¹ देवी आदिसदि । (चेटी निष्क्रान्ता । उभौ प्रासादाधिरोहणं नाटयतः ।) (ततः प्रविशति चर्चरी ।) विदूषकः— मुत्ताहिलाहरणोच्छआओ लासावसाणे तलिणंसुआओ । सिंचंति अण्णोण्णमिमीउ पेच्छ जंतज्जलेणं मणिभाहणेहिं ॥ ९ ॥ इदो अ,— परिब्भमंतीउ विचित्तबंधं इमाउ दोसोलह णच्चणीओ । खेलंति तालानुगदप्पआओ तुहंगणे दीसदि दंडरासो ॥ १० ॥ समंससीसा समबाहुहत्था रेहाविसुद्धा अवराउ देंति । पंतीहिं दोहिं लयतालबंधं परोप्परं साहिमुही हुवंति ॥ ११ ॥ मोत्तुण अण्णा मणिवारआई जंतेहि धारासलिलं खिवंति । पडंति ताओ सहिआणमंगे मणोभुयो बाणग्वाणचंगा ॥ १२ ॥ राजा— यद्देव्याज्ञापयति । विदूषकः— मुक्ताफलाभरणोच्छया लास्यावसाने घटितांशुकाः । सिञ्चन्त्यन्योऽन्यमिमाः पश्य यन्त्रजलैर्मणिभाजनैः ॥ लास्यावसाने इमा अन्योन्यं सिञ्चन्तीति सम्बन्धः । ततः,— परिभ्रमन्त्यो विचित्रबन्धं इमा द्विरोडश नर्तक्यः । खेलन्ति तालानुगतपदान्तराङ्गे दृश्यते दण्डरासः ॥ समांसशीर्षाः समबाहुहस्ता रेखाविशुद्धा अपराधं ददति । पङ्क्तिभ्यो द्वाभ्यां लयतालबन्धं परस्परं साभिमुख्या भवन्ति ॥ मुक्त्वा अन्या मणिवारणानि यन्त्रधारासलिलं क्षिपन्ति । पतन्ति ताश्च प्रियाणांमङ्गे मनोभुवो बाणबाणकलशाः ॥ 1 'जं देवी आणवेदि' इति टीकापाठः । 2 'ताश्च प्रियाणाङ्गे' इति टीकापाठः । 3 'बाणरूपा' इति दीक्षितानुगः पाठः ।

११२ कर्पूरमञ्जरी इमा मसीकज्जलकालकाआ तिकंडचावाउ विलासिणीओ । पुलिंदरूवेण जणस्स हासं समोरपिच्छाभरणा कुणंति ॥ १३ ॥ हत्थे महामंसवलीधराओ हुंकारफेक्काररवा रउद्वा । णिसाअरीणं पडिसीसएहिं अण्णा मसाणाभिणअं कुणंति ॥ १४ ॥ का वि घामिदकरालहुडुक्का रम्ममद्दलर्वेण मअच्छी । १दोल्लआहिं पडिवाडिचलाहिं चल्लिकम्मकरणम्मि पअट्टा ॥ १५ ॥ किंकिणीकझणज्झणसद्दा कंठगीदलअजंतिदताला । जोगिणीवलअणच्चणकेलिं तालणेउररवं विरअंति ॥ १६ ॥ कोदुहल्लवसजंगमवेसा वेणुवादणपरा अवराओ । फालवेसयसहासिलोआ ओसरंति पणमंति हसंति ॥ १७ ॥ (विहस्य ।) सारङ्गिका—(पुरोऽवलोक्य ।) एसो महाराओ पुणो मेरगअपूं- जंजादो कदलीघरं अणुप्पविट्ठो । ता अग्गदो गदुअ देवीए विण्णविअं वि- इमा मषीकज्जलश्यामकायास्त्रिकाण्डचापाश्च विलासिन्यः । पुलिन्दरूपेण जनस्य हासं समयूरपिच्छाभरणाः कुर्वन्ति ॥ हस्ते महामांसबलिधारिण्यो हुंकारफेत्काररवा रौद्राः । निशाचरीणां प्रतिशीर्षकैरन्याः श्मशानाभिनयं कुर्वन्ति ॥ कापि वादितकरालहुडुक्का रम्यमर्दलरवेण मृगाक्षी । भ्रूलताभ्यां परिपाटीचलाभ्यां चेटीकर्मकरणे प्रवृत्ता ॥ किङ्किणीक्वणद्रणज्झणशब्दाः कण्ठगीतलययन्त्रिततालाः । योगिनीवलयनर्तनकेलिं तालनूपुररवं विरचयन्ति ॥ कौतूहलवशचञ्चलवेषा वेणुवादनपरा अपराः । कालवेषत्रसद्धासितलोका अपसरन्ति प्रणमन्ति हसन्ति ॥ सारङ्गिका— एष महाराजः पुनर्मरकतपुञ्जमेव गतः । कदलीगृहं चानुपविष्टः । तदग्रतो १ 'भूलदाहिं' इति टीकापाठः । २ ' 'चञ्चलवेसा' इति टीकाधृतपाठः । ३ 'मरगअपूञ्जं जेव गदो । कदलीघरं अ' इति टीकापाठः ।

चतुर्थं जवनिकान्तरम् ११३ णावेमि । ( उपसृत्य । ) जयदु जयदु भट्ठा । देवी विष्णवेदि जहा सायंसमए तुम्हे परिणाइदव्व त्ति । विदूषकः—भोदि ! किं एदं अकंडकुम्हंडपडणं ? राजा—सारंगिए ! सव्वं वित्थरेण कहेसु । सारङ्गिका—एदं विष्णवीअदि,—अणंतरादिक्कंतचउद्दसीदिवसे देवीए पोम्मराअमाणिक्कमअं गोरिं कट्टुण भइरवाणंदेण पडिट्ठाविदा । सअं च दिक्खा गहिदा । तदा ताए विण्णत्तो जोईसरो गुरुदक्खिणा- णिमित्तं । भणिदं च तेण—जदि अवस्सं गुरुदक्खिणा दाअव्व ता एसा दीअदु महाराअस्स । तदो देवीए विण्णत्तं जं आदिसदि भअवं तं काअव्वं । पुणो वि उल्लविदं तेण । अत्थि एत्थ लाडदेसम्मि चंडसेणो णाम राआ । तस्स दुहिदा घणसारमंजरि त्ति । सा देवण्णएहिं आदिट्ठात्ति—एसा चक्क- वट्टिघरिणी भविस्सदि त्ति । तदो सा महाराएण परिणेदव्वा जेण गुरु- गत्वा देवीविज्ञापितं विज्ञापयामि । जयतु जयतु भर्ता । देवी विज्ञापयति यथा संध्यासमये यूयं मया परिणेतव्या इति । विदूषकः— भवति ! किमेतदकालकूष्माण्डपतनम् ? राजा— सारङ्गिके ! सर्वं विस्तरेण कथय । सारङ्गिका— इदं विज्ञाप्यते,—अनन्तरातिक्रान्तचतुर्दशीदिवसे देव्या पद्मरागमणिमयीं गौरीं कृत्वा भैरवानन्देन प्रतिष्ठापिता । स्वयं च दीक्षा गृहीता । ततस्तया विज्ञप्तो योगीश्वरो गुरुदक्षिणानििमत्तम् । भणितं च तेन यद्यवश्यं गुरुदक्षिणा दातव्या तदेषा दीयतां महाराजाय । ततो देव्या विज्ञप्तं यदादिशति भगवान् [तत्कर्तव्यम्] । पुनरप्यु- ल्लपितं तेन । अस्त्यत्र लाटदेशे चण्डसेनो नाम राजा । तस्य दुहिता घनसारमञ्जरी इति । सा दैवज्ञैरादिष्टा एषा चक्रवर्तिगृहिणी भविष्यतीति । ततो महाराजेन 1 'जूयं मए' इति टीकासंमतः पाठः । 2 'अकाण्डोर्वारुक' इति टीकानु- सारी पाठः । 3 'भअवणिं' इति टीकापाठः । क० म० ८

११४ कर्पूरमञ्जरी दक्खिणा दिण्णा भविस्सदि, भट्ठा वि चक्कवट्टी कदो होदि । तदो देवीए विहसिअ भणिदं जं आणवेदि भअवं तं कीरदि । अहं च विण्णविदुं पेसिदा । गुरुस्स गुरुदक्खिणा सा दिण्णा । विदूषकः—(विहस्य ।) तं उवक्खाणं । सीसे सप्पो देसंतरे वेज्जो । इह अज्ज विवाहो, लाडदेसे घणसारमंजरी ! राजा—किं ते भइरवाणंदस्स पैहावो परोक्खो । (तां प्रति ।) कहिं संपदं भइरवाणंदो ! सारङ्गिका—देवीए कारिदे पमदुज्जाणस्स मज्झट्ठिदे वडतरुमूले चामुंडाअदणे भइरवाणंदो देवीए समं आगमिस्सदि । ता अज्ज दक्खिणाविहिदो कोऊहलपरो विवाहो । ता इह ज्जेव देवेण ठादव्वं । (इति परिक्रम्य निष्क्रान्ता ।) राजा—वअस्स ! सव्वं एदं भइरवाणदस्स विअंभिदं त्ति तक्केमि । परिणेतव्या, येन गुरुदक्षिणा दत्ता भविष्यति, भर्तापि चक्रवर्ती कृतो भवति । ततो देव्या विहस्य भणितं यदादिशति भगवान् । अहं च विज्ञापयितुं प्रेषिता गुरोर्गुरु- दक्षिणानिमित्तम् । विदूषकः— एतत्तत्संविधानकं शीर्षे सर्पो देशान्तरे वैद्यः । इहाद्य विवाहो लाटदेशे घनसारमञ्जरी । राजा— किं ते भैरवानन्दस्य प्रभावो न प्रत्यक्षः ? कुत्र साम्प्रतं भैरवानन्दः ? सारङ्गिका— देव्या कारिते प्रमदोद्याने मध्यस्थिते वटतरुमूले चामुण्डायतने भैरवानन्दो देव्या सममागमिष्यति । तदद्य दक्षिणाविहितः कौतूहलपरो विवाहः । तदिहैव देवेन स्थातव्यम् । राजा— वयस्य ! सर्वमेतद्भैरवानन्दस्य विजृम्भितमिति तर्कयामि । १ 'गुरुदक्षिण निमित्तं' इति टीकानुगुणः पाठः । २ 'इदं तं संविधाणअं' इति टीकामितः पाठः । ३ 'पहाओण पत्थक्खो' इति टीकापाठः ।

चतुर्थं जवनिकान्तरम् ११५ विदूषकः—एवं णेदं । ण हु मअलंछणमंतरेण अण्णो मिअं- कमणिपुत्तलिअं पञ्जरावेदि । ण हु सरजसमीरमंतरेण सेहालिआकुसु- म्मुक्करं विकासेदि । ( ततः प्रविशति भैरवानन्दः । ) भैरवानन्दः—इअं सा वडतरुमूले णिम्मिणस्स सुरंगदुआरस्स धाणे चामुंडा । ( हस्तेन प्रणम्य पठति । ) कप्पंतकेलिभवणे फालस्स पुरोऽसुराण रुहिरसुरं । जयइ पिवंती चंडी परमेट्ठिकपालचसएण ॥ १८ ॥ प्रविश्योपविश्य ।) अज्ज विण णिग्गच्छदि सुरंगदुवारेण कप्पूरमंजरी । ( ततः प्रविशति सुरंगोद्घाटितकेन कर्पूरमञ्जरी । ) कर्पूरमञ्जरी—भअवं । पणमिज्जसि । भैरवानन्दः—उइदं वरं लहेसु । इह ज्जेव उपविस । ( कर्पूरमञ्जरी तथा करोति ।) विदूषकः— एवमेतत् । न खलु मृगलाञ्छनमन्तरेणान्यो मृगाङ्कमणिपुत्तलीं प्रस्वेदयति । न खलु शरत्समीरमन्तरेण शेफालिकाकुसुमोत्करं विकासयति । भैरवानन्दः— इयं सा वटतरुमूले निर्मितस्य सुरङ्गाद्वारस्य विधाने चामुण्डा । कल्पान्तकेलिभवने कालस्य पुरान्तकरुधिरसुराम् । जयति पिबन्ती चण्डी परमेष्ठिकपालचषकेण ॥ अद्यापि न निर्गच्छति सुरङ्गाद्वारेण कर्पूरमञ्जरी । कर्पूरमञ्जरी— भगवन् ! प्रणम्यते । भैरवानन्दः— उचितं वरं लभस्व । इहैवोपविश । १ पुरान्तकरुधिरसुरं' इति टीकादृष्टः पाठः ।

११६ कर्पूरमञ्जरी भैरवानन्दः—(स्वगतम्।) अज्ज वि ण एदि देवी। (प्रविश्य।) राज्ञी—(परिक्रम्यावलोक्य च।) अए, इअं भयवदी चामुंडा। (प्रण- मलोक्य च।) अथ इअं कप्पूरमंजरी। ता किं णेदं। (भैरवानन्दं प्रति।) इदं विष्णवीअदि, णिअभवणे विवाहसामग्गिं कडुअ आअद म्हि। तदो गेण्हिअ आगमिस्सं। भैरवानन्दः—वच्छे! एवं कीरदु। (राज्ञी व्यावृत्त्य परिक्रामति।) भैरवानन्दः—(विहस्य। स्वगतम्।) इअं कप्पूरमंजेरीघरं अण्णे- सिदुं गदा। (प्रकाशम्।) पुत्ति कप्पूरमंजरि! सुरंगादुवारेण ज्जेव तुरि- दपदं गदुअ णिअभवणे चिट्ठ। देवीआगमणे पुणो आगंतव्वं। (कर्पूरमञ्जरी तथा करोति।) देवी—इदं रक्खाघरं (प्रविश्यावलोक्य च) अए, इअं कप्पूरमंजरी। सा का वि सारिक्खिआ मए दिट्ठा। (प्रकाशम्।) वच्छे कप्पूरमंजरि! कीदिसं भैरवानन्दः— अद्यापि नागच्छति देवी। राज्ञी— अये, इयं भगवती चामुण्डा। अथ इयं कर्पूरमञ्जरी। तत्किमिदम्? इदं विज्ञा- प्यते—निजभवने विवाहसामग्रीं कृत्वा आगतास्मि। ततस्तां गृहीत्वाऽगमिष्यामि। भैरवानन्दः— वत्से! एवं क्रियताम्। भैरवानन्दः— इयं कर्पूरमञ्जरीस्थानमन्वेष्टुं गता। पुत्रि कर्पूरमञ्जरि! सुरङ्गाद्वारेणैव त्वरितपदं गत्वा स्वस्थाने तिष्ठ। देव्यागमने पुनरागन्तव्यम्। देवी— इदं रक्षागृहम्। अये, इयं कर्पूरमञ्जरी। सा कापि सदृशा मया दृष्टा। वत्से कर्पूरमञ्जरि! कीदृशं ते शरीरम्? 1 'मञ्जरीठाणं' इति टीकाकृतः पाठः। 2 'सट्ठाणे' इति टीकानुगुणः पाठः।

चतुर्थं जवनिकान्तरम् ११७ ते सरीरं ? (आकाशे ।) किं भणसि-मह सरीरे वेअणा समुप्पण्ण त्ति ? • रात्री—(स्वगतम् ।) ता पुणो तहिं गमिस्सं । (प्रविश्य पार्श्वतोऽवलोक्य च ।) हला सहीओ ! विवाहोवकरणाईं लहु गेण्हिअ आअच्छध । (इति परिक्रामति ।) (प्रविश्य कर्पूरमञ्जरी तथैवास्ते ।) रात्री—(पुरोऽवलोक्य ।) इअं कप्पूरमंजरी । भैरवानन्दः—वच्छे विब्भमलेहे ! आणीदाईं विवाहोवअरणाईं ? रात्रीः—अध इं । किं पुण घणसारमंजरीसमुचिदाईं आहरणाई विसरिआईं । ता पुणो गमिस्सं । भैरवानन्दः—एवं भोदु । (देवी नाटितकेन निष्क्रामति ।) आकाश इति । 'किं ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्येवानु- क्तमपि ह्येतत्स्यादाकाशभाषितम् ॥' इति भरतः । किं भणसि मम शरीरे वेदना [समुत्पन्नेति ।] ? । रात्री— तत्पुनस्तत्र गमिष्यामि । हला सख्यः ! विवाहोपकरणानि लघु गृहीत्वागच्छत । रात्री— इयं कर्पूरमञ्जरी । भैरवानन्दः— वत्से विभ्रमलेखे ! आनीतानि विवाहोपकरणानि । देवी— आनीतानि, किं पुनर्घनसारमञ्जरीसमुचितान्याभरणानि विस्मृतानि । तत्पुन- र्गमिष्यामि । भैरवानन्दः— एवं क्रियताम् ।

११८ कर्पूरमञ्जरी भैरवानन्दः—पुत्ति कप्पूरमंजरि ! तं ज्जेव कीरदु । (कर्पूरमञ्जरी निष्क्रान्ता ।) राज्ञी— (रक्षागृहं प्रविश्य कर्पूरमञ्जरीं दृष्ट्वा ।) अए, सारिक्खदाए विडं- वि म्हि । (स्वगतम् ।) ज्ञानविमाणेण णिव्विग्धपरिसप्पिणा तं आणेदि महाजोई (प्रकाशम् ।) सहीओ ! जं जं णिवेदितं तं तं लहुअं गेण्हिअ आअ- च्छध । (चामुण्डायतनप्रवेशनाटितकेन तामवलोक्य ।) अहो सारिक्खदा । भैरवानन्दः—देवि ! उवविस । महाराओ वि आअदो ज्जेव वहट्टदि । (ततः प्रविशति राजा विदूषकः कुरङ्गिका च ।) भैरवानन्दः—आसणं महाराअस्स । (सर्वे यथोचितमुपविशन्ति ।) राजा—(नायिकां प्रति ।) एसा सा कप्पूरमंजरी । सरीरिणी मअरद्धअपारिद्धिओ देहंतरसंठिदा सिंगारसंवरचावलट्टी दिवस- संचारिणी पुण्णिमाचंदचंदिआ । अवि अ गुणगुणमाणिक्कमंजूसा भैरवानन्दः— पुत्रि कर्पूरमञ्जरि ! तथैव क्रियताम् । राज्ञी— अये, सादृश्येन विडम्बितास्मि । ध्यानविमानेन निर्विघ्नपरिसर्पिणा तामानाययि महायोगी । सख्यः ! यद्यन्निवेदितं तत्तद्गृहीत्वागच्छत । अहो सादृश्यम् । भैरवानन्दः— देवि ! उपविश । महाराजोऽप्यागत एव वर्तते । भैरवानन्दः— आसनं महाराजस्य । राजा— एषा शरीरिणी मकरध्वजपापर्धिका देहान्तरेण संस्थिता शृङ्गाररसलक्ष्मीव । 1 'देहंतरेण संठिदा' टीकापाठः ।

चतुर्थं जवनिकान्तरम् ११९ रयणमई अंजणसलाआ। जहा अ एसा आरण्णकुसुमणिप्फण्णा मधुलच्छी। किं च,— भुवणजयपडाआ रूअरेहा इमीए जह तह णअणाणं गोअरं जस्स जादि। घसइ मअरकेऊ तस्स चित्ते विचित्ते वलइअधणुदंडो पुंखिदेहिं सरेहिं ॥ १९ ॥ विदूषकः—(जनान्तिकम्।) सच्चं कदं तए आहाणअं। तडं गदाए वि णावाए ण विस्ससीअदि। ता तुण्हीओ चिट्ठ। राज्ञी—(कुरङ्गिकां प्रति।) तुमं महाराअस्स विआहणेवच्छं कुरु। सारंगिआ वि घणसारमंजरीए करेदु। (इत्युभे उभयोर्विवाहनेपथ्यकरणं नाटयतः।) भैरवानन्दः—उवज्झाओ हक्कारीअदु। दिवससंचारिणी पूर्णिमाचन्द्रचन्द्रिका, अपि च प्रगुणगुणमाणिक्यमञ्जूषा। रत्न- मय्यञ्जनशलाका तथा चैषा रक्तकुसुमनिष्पन्ना मधुलक्ष्मीः। किं च,— भुवनजयपताका रूपरेखाऽस्या यथा तथा नयनयोर्गोचरं यस्य याति। घसति मकरकेतुस्तस्य चित्ते विचित्रे वलयितधनुर्दण्डः पुङ्खितैः शरैः ॥ विदूषकः— सत्यं कृतं त्वयाभाणकम्। तटं गताया अपि नौकाया न विश्वसितव्यम्। स तूष्णीं तिष्ठ। राज्ञी— त्वं महाराजस्य नेपथ्यं कुरु। सारङ्गिका घनसारमञ्जर्याः करोतु। भैरवानन्दः— उपाध्याय आकार्यताम्। 1 अस्थाने 'भैरवानन्दः-वच्छे! पत्तं विवाहमङ्गलमुहुत्तं। ता महाराजभस्ममज्जदु तए अचोविद्दप्पडिवण्णं' इति वाक्यमधिकं दृश्यते।

१२० कर्पूरमञ्जरी राज्ञी—अज्जउत्त ! एसो उवज्झाओ अज्जकविंजलओ चिट्ठदि । ता कीरदु अग्गिआरिअं । विदूषकः—एस सज्जो म्हि । भो वअस्स ! उत्तरीए गंठिं दाइस्सं दाव । हत्थेण हत्थं गेण्ह कप्पूरमंजरीए । राज्ञी—( सचमत्कारम् । ) कुदो कप्पूरमंजरी ! भैरवानन्दः—( तं तस्या भावमुपलभ्य विदूषकं प्रति । ) तुमं सुट्ठुतरं मुद्धो सि । जदो कप्पूरमंजरीए घणसारमंजरि त्ति णामंतरं जाणासि । राजा—( करमादाय । ) जे कंटआ तिउसमुद्धफलेसु होंति जे केअईकुसुमगब्भदलावलीसु । फंसेण णूणमिह मज्झ ¹सरीरदिण्णा ते सुंदरीअ बहला पुल²अंकुरिल्ला ॥ २० ॥

राज्ञी — आर्यपुत्र ! एष उपाध्याय आर्यकपिंजलस्तिष्ठति । तत्करोत्वग्न्याचार्यकम् । विदूषकः— एष सज्जोऽस्मि । भो वयस्य ! उत्तरीये ग्रन्थिं दास्यामि तावत् हस्तेन हस्तं गृहाण कर्पूरमञ्जर्याः । राज्ञी— कुतः कर्पूरमञ्जरी ? भैरवानन्दः— त्वं सुष्ठुतरं भ्रान्तोऽसि । यतः कर्पूरमञ्जर्या घनसारमञ्जरीति नामान्तरं जानासि । राजा— ये कण्टकास्त्रपुसमुग्धफलानां सन्ति ये केतकीकुसुमगर्भदलावलौषु । स्पर्शेन नूनमिद मम शरीरस्य ते सुन्दर्या बहलाः पुलकाङ्कुराः ॥

1 'शरीरभरस' इति टीकापाठः । 2 '"अंकुराओ' इति दीक्षितः पाठः ।

चतुर्थं जवनिकान्तरम् १२१ विदूषकः—भो वअस्स ! भामरीओ दिज्जंतु । हुदवहे लाजंजलीओ खिपिज्जंतु । ( राजा भ्रमणं नाटयति । नायिका धूमेन व्यावृत्तमुखी तिष्ठति । राजा परिणयति । राज्ञी सपरिवारा निष्क्रान्ता । ) भैरवानन्दः—विवाहे दक्खिणा दिज्जदु आचारिअस्स । राजा—दिज्जदु । वयस्स ! गामसअं ते दिण्णं । विदूषकः—सोत्थि होदु । ( इति नृत्यति । ) भैरवानन्दः—महाराअ ! किं ते पुणो अ पिअं कुणोमि ? राजा—जोईसर ! किमवरं पिअं वट्टदि । जदो,— कुंतलेसरसुआकरफंसप्फारसोक्खसिढिलीकिदसव्गो । पालएमि वसुहातलज्जं चक्कवट्टिपअधीरमणिज्जं ॥ २१ ॥ तथा वि इदं होदु दाव ।

विदूषकः— भो वयस्य ! भ्राम्यो दीयन्ताम् । हुतवहे लाजाञ्जलयः क्षिप्यन्ताम् । भैरवानन्दः— विवाहे दक्षिणा दीयते आचार्यस्य । राजा— दीयते । वयस्य ! ग्रामशते ते दत्तम् । विदूषकः— स्वस्ति भवतु । भैरवानन्दः— महाराज ! किं ते पुनरपि प्रियं करोमि ? राजा— योगीश्वर ! किमपरं प्रियं वर्तते ? यतः,— कुन्तलेश्वरसुताकरस्पर्शस्फारसौख्यशिथिलीकृतस्वर्गः । पालयामि वसुधातलराज्यं चक्रवर्तिपदवीरमणीयम् ॥ तथापीदं भवतु तावत् ।

१ अस्याग्रे वैतालिकः—'सुहाअ भोदु विवाहमहूत्सवो देवरस' इति पाठः ।

१२२ कर्पूरमञ्जरी

सँत्थो णंददु सज्जणाण सअलो वग्गो खलाणं पुणो णिच्चं खिज्जदु भोदु बंभणजणो सच्चासिहो सब्बदा । मेहो मुंचदु साचेदं पि सलिलं सस्सोचिअं भूतले लोओ लोहपरम्मुहो णुदिअहं धम्मे मदि भोदु अ ॥ २२ ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति चतुर्थं जवनिकान्तरम् । सार्थो नन्दतु सज्जनानां सकलो वर्गः खलानां पुन- र्नित्यं खिद्यतु भवतु ब्राह्मणजनः सत्याशीः सर्वदा । मेघो मुञ्चतु संचितमपि सलिलं सस्योचितं भूतले लोको लोभपराङ्मुखोऽनुदिवसं धर्मे मतिर्भवतु च ॥ इति श्रीमद्द्विद्वृन्दवन्दितारविन्दसुन्दरपदद्वन्द्वकुन्दप्रतिमयशःप्रकरप्र- खरकठोरकिरणकरप्रभप्रतिभप्रभासरभट्टात्मजवासुदेवविरचिते कर्पूरमञ्जरी-प्रकाशे चतुर्थं जवनिकान्तरं समाप्तम् । समाप्तोऽयं ग्रन्थः । 1 'तणुदिभहं विप्फुरंतो मणीसिजणसअलगुणविणासअरो । रित्तत्तणदारग्गी विरमउ कमलावडकखवरिसेण ॥' इति चात्र पाठो लभ्यते । एवमेव 'जं मुद्धं, तिमिसं णवं च पणसं जे पारिभद्ददुमा 'जे षंडा कमलाण किं च कुसुमं जं केअईसंभवं । संके तुज्झ कलेवरे गुणगणं लद्धं बला तारिमा रोमंचा फुडपुट्टकंटअमिसा णेल्हंति णिस्सुच्छसा ॥ भैरवानन्दः- अण्णं किं दे पिअं करीअदु ? तथा वि इदं भोदु,— अणुदिवहं विप्फुरंतो मणीसिजणसअलगुणविणामकरो । रित्तत्तणहारग्गी विरमउ विमलाक्रडक्ख व रिसेण राजा- इदो वि परे किं पिअं जदो,- देवी रोसकसाअमाणसबई णो होइ सावत्त ए लद्धापुण्णससंकमंडलमुही सिंगारसंजीविणी । संजाभा भवि चक्कवट्टिपमदी किं अण्णमब्भत्थणं सव्वं तुज्झ अणुग्गहेण भरिअं जं माणुसे लब्भइ ॥' इत्यधिकः पाठः ।

महाकविश्रीराजशेखरविरचितं बा ल भा र त म् प्रथमोऽङ्कः नमः शिवाय संसारसरोजस्य रजस्विने । विकासाश्चर्यसूर्याय संकोचसकलेन्दवे ॥ १ ॥ अपि च,— ये सीमन्तितगात्रभस्मरजसो ये कुम्भकण्ठेषिणो ये लीढाः श्रवणाश्रयेण फणिना ये चन्द्रशैत्यह्रुदः । ये कुप्यद्गिरिजायिभक्तवपुषश्चित्तव्यथासाक्षिणः शंभोर्दक्षिणनासिकापुटभुवः श्वासानिलाः पान्तु वः ॥ २ ॥ ( नान्यन्ते । ) सूत्रधारः—( परिक्रम्य विचिन्त्य च । ) अहो, किमपि कमनीया कवे- रात्मन्याशीः । आद्यः कन्दो वेदविद्यालतानां जैत्रं चक्षुर्निर्निमेषं कवीनाम् । यो येनार्थी तस्य तत्प्रक्षरन्ती वाङ्मूर्तिर्मे देवता संनिधत्ताम् ॥ ३ ॥ व्यासो वैखानसयूपा सत्यः सत्यवतीसुतः । भारतीं मारतकविर्देयाद्वैपायनो मम ॥ ४ ॥ ( विशृश्य च । ) अहो मसृणोद्धता सरस्वती यायावरस्य । यदाह,— ब्राह्मभ्यः शिवमस्तु वस्तु विततं किंचिद्वयं ब्रूमहे हे सन्तः ! शृणुतावधत्त च धृतो युष्मासु सेवाञ्जलिः । यद्वा किं विनयोक्तिभिर्मम गिरां यद्यस्ति सूक्तामृतं प्रास्यन्ति स्वयमेव तत्सुमनसो याच्ञा परं दैन्यभूः ॥ ५॥ १. अस्य नाटकस्य प्रचण्डपाण्डवमित्यपि नामान्तरम्, अस्याङ्कद्वयमेव लब्धमस्माभिः.

२ बालभारतम् (पुरोऽवलोक्य च ।) कथमेते महोदयमहानगरलीलावतंसा विद्वांसः सामाजिकाः । तदेवं विज्ञापयामि । (अञ्जलिं बद्ध्वा ।) सा शुक्तिर्मधुपानकेलिचषकं वेणीविभूषामणिः सीतायाः स च कुम्भसंभवमुनेः प्राप्ता च सैकावली । पर्यङ्कः स च विद्रुमद्रुममयस्तद्रामसिंहासनं चित्रं यस्य यशोनिधिर्विजयतां सोऽयं रघोरन्वयः ॥ ६ ॥ तत्र च,― नमितमुरलमौलिः पाकलो मेकलानां रणकलितकलिङ्गः केलितट् केरलेन्दोः । अजनि जितकुलूतः कुन्तलानां कुठारो हठहृतरमठश्रीः श्रीमहीपालदेवः ॥ ७ ॥ तेन च रघुवंशमुक्तामणिना आर्यावर्त्तमहाराजाधिराजेन श्रीनिर्भयनरेन्द्र- नन्दनेनाधिकृताः सभासदः ! सर्वानिप वो गुणाकरः सप्रश्रयं विज्ञा- पयति―विदितमेतत्तु भवताम्, यदुत नाट्याचार्येण रङ्गविद्याधरेण प्रतिज्ञातम्― राजशेखरकवेर्महात्मनो बालभारतमिदं हि नाटकम् । योऽभिनेष्यति रसैर्निरन्तरं मत्सुतां स परिणेष्यति क्षितौ ॥ ८ ॥ (आकाशे ।) तत्रभवन्तः ! कि ब्रूथ―इदं हि तद्बालभारतं यस्य हि प्रचण्डपाण्डवमिति नामान्तरम् ! (अञ्जलिं बद्ध्वा ।) यदादिशन्ति परि- १. महोदयमिति कान्यकुब्ज (कनोज) नगरस्य नामान्तरम् २ मुरल मेकल कलिङ्ग- केरलकुलूत-कुन्तल-रमठाख्या देशविशेषा. ३. पाकलो हस्तिज्वरः 'गा०धारापिगन्ध- भवभूतिः । फल ' इति हर्षचरितम् 'कलभं कठ र इव कूटपाकल 'इति मालतीमाधवे द्विपणा पाकळ एव कूटपाकल'. ४, आदिश्टोऽस्मि―श्रीमहीपालदेवेन, यस्येमां पुराविदः प्रशस्तिगाथामुदाहरन्ति―'यः संक्षुद्य प्रकृतिगहनामायंचाणक्यनीतिं जित्वा नन्दान्कुसुमनगरं चन्द्रगुप्तो जिगाय । कर्णाटत्वं भुजगपशनाव तानेव हन्तु दोर्दण्डौद्य स पुनरभवच्छ्रीमहीपालदेवः ॥' इति चण्डकौशिके आर्यक्षेमीश्वरः स एवायमपि महीपालदेव इति तु न निश्चयः.

प्रथमोऽङ्कः ३ पदमेसराः । (किञ्चित्सलज्जम् ।) भवदनुचराः पञ्च भ्रातरो वयम्, पञ्चापि नाम समर्थास्तदभिनये, किं पुनरस्माकं पितृव्यपुत्राः शतं सन्ति भरतपुत्राः । ते च तदभिनेतुमिच्छन्ति, न च-ते शक्नुवन्ति । तन्निमित्तं च महदस्माभिः सह वैरं वर्तते । (आकाशे ।) किं ब्रूथ—एकविष- याभिलाषो हि वैरकन्दं कन्दलयति । भवद्भिः कुलान्तकरं वैरं तेषाम् । यतो दुर्बुद्धयस्ते सुबुद्धयो भवन्तः । उक्तं हि तेनैव महासुमन्त्रिपुत्रेण,— श्रियः प्रसूते विपदो रुणद्धि यशांसि दुग्धे मलिनं प्रमार्ष्टि । संस्कारशौचेन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धिः कुलकामधेनुः ॥ ९ ॥ (अञ्जलिं बद्ध्वा ।) सुगृहीतमार्यवचनम् । बद्धो वाससो ग्रन्थिः । यदिस्थ- मामनन्ति,— अनूचानो हि यद्ब्रूते सा स्वयंभूः सरस्वती । तदार्षे न मृषार्थं स्यात्सा दृष्टिर्विदुषां दृढा ॥ १० ॥ अपि च,— आपन्नार्त्तिहरः पराक्रमधनः सौजन्यवारंनिधि- स्त्यागी सत्यसुधाप्रवाहशशभृत्कान्तः कवीनां मतः । वर्ण्यः स्या गुणरत्नरोहणगिरेः किं तस्य साक्षादसौ देवो यस्य महेन्द्रपालनृपतिः शिष्यो रघुग्रामणीः ॥ ११ ॥ तत्रैवंविधो दैवज्ञानां प्रवादः,— बभूव वल्मीकभवः पुरा कविस्ततः प्रपेदे भुवि भर्तृमेण्ठताम् । स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेथया स वर्तते संप्रति राजशेखरः ॥ १२ ॥ (आकाशे ।) किं ब्रूथ—तत्प्रस्तूयतामिति ? यदादिशन्ति गुरवः । (नेपथ्ये गीयते ।) हरचूडामणिरेन्दुर्निजगद्दीपश्च दिनकरो देवः । मासान्तसंगताविह लोकस्य दिनाय वर्तते ॥ १३ ॥

४ बालभारतम् सूत्रधारः—( आकर्ण्य । ) कथमुपक्रान्तमेव कुशीलवैः ! यद्वाल्मीकि- व्यासयोः प्रावेशिकी ध्रुवा गीयते । ( विचिन्त्य । ) ध्रुवा हि नाट्यस्य प्रथमे प्राणाः । यतः,— प्रथयति पात्रविशेषान् सामाजिकजनमनांसि रञ्जयति । अनुसंदधाति च रसान्नाट्यविधाने ध्रुवा गीतिः ॥ १४ ॥ तद्भवतु, अहमप्यनन्तरकरणीयाय सज्जो भवामि । ( इति निष्क्रान्तः । ) प्रस्तावना । ────────── ( ततः प्रविशति वाल्मीकिर्व्यासश्च । ) व्यासः—( सपादोपग्रहम् । ) भगवन् अद्भुतसंभव ! एष व्यासः पाराशर्योऽभिवादयते । वाल्मीकिः—( पृष्ठे पाणिं निधाय । ) वत्स सत्यवतेय ! स्वप्रबन्ध- परिसमाप्त्या वर्धस्व । व्यासः—परमनुगृहीतोऽस्मि । ( अञ्जलिं बद्ध्वा । ) योगीन्द्रश्छन्दसां द्रष्टा रामायणमहाकविः । वाल्मीकजन्मा जयति प्राच्यः प्राचेतसो मुनिः ॥ १५ ॥ वाल्मीकिः—अष्टादशपुराणसारसंग्रहकारिन् ! कियान्वर्तते नवे- तिहासो भारतम् ? व्यासः—पुनः पुनर्विनयोद्घाटनेन मा लज्जयतु मामुपाध्यायः । के वयं नाम रामायणमहाकवेः पुरतः ? ये विद्यापरमेश्वराः स्तुतधियो ये ब्रह्मपारायणे येषां वेदवदादृता स्मृतिमयी वाग्लोकयात्राविधौ । स्नाताः स्वर्गतरङ्गिणीमपि सदा पूतां पुनन्त्यथ ये व्युत्पत्त्या परया रसोपनिषदं रामायणस्यास्य ते ॥ १६ ॥

६ बालभारतम् वाल्मीकिः—तदेहि । प्राप्तां सायंतनीं संध्यामुपासहे । ततः श्रावयि(श्रो)ष्यामि । संप्रति हि,— अयमहिमरुचिर्भजन्प्रतीचीं कुपितवलीमुखतुण्डताम्रबिम्बः । जलनिधिमकरैरुदीक्ष्यते द्राग्व्रणरुधिरारुणमांसपिण्डलोभात् ॥ २१ ॥ अपि च,— निर्यद्वासरजीवपिण्डकरणं कुर्वन् कयोष्णैः करै- र्मोक्षिप्तं रविबिम्बमम्बरतलादस्तोचलं चुम्बति । किं च स्तोकतमःकलापकलनाइयाभायमानं मना- ग्धूमश्यामपुराणचित्ररचनारूपं जगज्जायते ॥ २२ ॥ (इति परिक्रम्य निष्क्रान्तौ ।) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति ब्राह्मणवेषो युधिष्ठिरो भीमसेनादयश्च) सहदेवः—इत इतः । (सर्वे परिक्रामन्ति ।) युधिष्ठिरः—वत्स सोदर वृकोदर ! परपुरंजय धनंजय ! मण्डितपा- ण्डवकुल नकुल ! द्विषद्दुःसह सहदेव ! इह हि महाराजसमाजे न जाने कमवलम्बिष्यते राधावेधकीर्तिवैजयन्ती । भीमः—(विहस्य ।) आद्या वेत्ति निजां न विक्रमकलां त्वं विश्वरक्षामणिः किंब्रूमोऽद्य किरीटिनो न घटते द्रोणेन यस्योपमा । माद्रीन्दनयोनरेन्द्र ! विनयच्छद्मं हि वीरव्रतं न भ्राता स तवास्ति यस्य पुरतो राधां परो विध्यति ॥ २३ ॥ अर्जुनः— दुर्नेमं यदि मुरारिकार्मुकं दुर्भिदं यदि शरव्यमुच्छ्रितम् । दुर्जया यदि च राजमण्डली तत्प्रभो द्रुपदजा न दुर्लभा ॥ २४ ॥ १. राधा धन्विनां लक्ष्यविशेषः

प्रथमोऽङ्कः ७ नकुलः—निखिलनरेन्द्रवृन्दाधिष्ठितान्मञ्चसंचयानपास्य मुनिप्राय- विप्रजनपरिगृहीतं मञ्चमारोहामो वयमपि विप्रवेषधारिण एव । (सर्वे समारुह्य यथोचितमुपविशन्ति ।) (नेपथ्ये ।) इँदो इदो कुमारधिट्ठजुण्णो भट्टिआरिआ अ । युधिष्ठिरः—प्राप्तेवैषा स्वयंवरमित्री । (तत प्रविशति सधृष्टद्युम्ना द्रौपदी बन्दी राज्ञी च ।) (परिक्रामितकेन) धृष्टद्युम्नः—(एकतोऽवलोक्य ।) कथं तातद्रुपदमनुग्रहीतुं महर्ष- योऽपि स्वयंवरयात्रामञ्चमध्यासते, तदेतानभ्यर्हयामि । (सप्रश्रयमञ्जलिं बध्वा ।) स्वस्त्यापस्तम्ब ! तुभ्यं त्वमसि ननु मुने ! कस्य नो माननीय- स्त्वां वन्दे याज्ञवल्क्य ! द्विजसदसि कवे ! त्वां स्तुवे भारतस्य । विश्वामित्रः पवित्रं जगति विजयते वाममग्रे ! नमस्ते विश्वप्रेष्ठे वसिष्ठे कृतनतिरपरान्स्तौमि दृप्तान्महर्षीन् ॥ २५ ॥ (द्रौपदी प्रणमति ।) धृष्टद्युम्नः—(अन्यतोऽवलोक्य ।) लक्ष्मी संचननेऽर्भुजैर्नृपतयः स्वस्त्यस्तु वः स्वागतं नन्येते गृहमेधिनां धुरि धयं यत्त्वयमभ्यागताः । दृष्टः येन भवादृशां पुनरियम्पूज्यः समाजो जग- त्युत्कण्ठा भयता च संप्रति पुरः सेयं स्थिता द्रौपदी ॥ २६ ॥ सखी—इँदो इदो भट्टिशरिआ । जग्ग्याहिवाहिणो, वामगाधिमेढुं । युधिष्ठिरः—(सस्पृहमवलोक्य स्वगतम् ) अहो लोचनचकोरी ! युवा- मन्यादृशैः पिवन्त द्रौपदीवदनेन्दुचन्द्रिकाम् । १. 'इत इतः कुमारधृष्टद्युम्नो भर्तृदारिका च' इति च्छाया २ 'इत इतो भर्तृदारिका । दिग्वाहिणि, वामगमधिष्ठतु ।' (?) इति च्छाया क० म० १