काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

: प has a diagonal stroke going down-left! Wait, but after प, is there a र? It looks like "स्वप्रक्" or "स्वपृक्"? Wait, why "स्वप्रक्"? Wait, स्वपि + रक् = स्वप्नः? No, स्वपि + ... Wait, could it be "स्वप्तृ"? No, ends with क्. Could it be "स्वपक्"? Wait, is that a subscript letter? Wait, look at "स्व" then "प्" then "र" then "क्": "स्वप्रक्"? Wait, what root is स्वप्रक्? Wait, what if it's "स्वप्नक्"? Look at न: no, it's not न. Wait, let's look at the letter: Is it "स्वपक्"? No, under प there is a diagonal slash. That's 'र' or 'ृ': "स्वप्रक्". Let's write "स्वप्रक्" (or "स्वपृक्" - actually it looks most like "स्वप्रक् ॥").

Now : "न वशः ॥ २० ॥" Sūtra 20: "न वशः ॥ २० ॥"

: "यङीति वर्तते । वशेर्धातोर्यङि परतः संप्रसारणं न भवति । वावश्यते ।" Wait, look at : य-ङ

॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ४९५ वान्। संप्रसारणे कृते यण्ह्रस्वं विहन्तीति निष्ठानत्वं न भवति। प्रस्त्योन्यत- रस्यामिति तु पक्षे मकारः क्रियते। प्रस्तीमः। प्रस्तीमवान्। प्रपूर्वस्येति किम्। संस्त्यानः। संस्त्यानवान्। प्रस्य इत्येवसिद्धे पूर्वग्रहणमिहापि यथा स्यात्। प्रसंस्तीतः। प्रसंस्तीतवान्। तत्कथं प्रपूर्वस्येति बह्वर्थे बहुव्रीहिः। प्रः पूर्वो यस्य धातूपसर्गसमुदायस्य स प्रपूर्वस्तदवयवस्य स्य इति व्यधिकरणो षष्ठी तत्र प्रसंस्तीत इत्यत्रापि प्रपूर्वसमुदायावयवः स्त्याशब्दो भवति॥ द्रवमूर्त्तिस्पर्शयोः श्यः ॥ २४ ॥ द्रवमूर्त्तौ द्रवकाठिन्ये स्पर्शे वर्त्तमानस्य श्यैङ् गतावित्यस्य धातोर्नि- ष्ठायां परतः संप्रसारणं भवति। शीनं घृतम्। शीना वसा। शीनं मेदः। द्रवावस्थायाः काठिन्यं गतमित्यर्थः। श्यो ऽस्पर्शेति निष्ठानत्वम्। स्पर्शे शीतं वर्त्तते। शीतो वायुः। शीतमुदकम्। गुणमात्रे तद्वति चास्य शीतशब्दस्य वृत्तिर्द्रष्टव्या। द्रवमूर्त्तिस्पर्शयोरिति किम्। संश्यानो वृश्चिकः॥ प्रतेश्च ॥ २५ ॥ श्य इति वर्त्तते। प्रतेरुत्तरस्य श्यायतेर्निष्ठायां परतः संप्रसारणं भव- ति। प्रतिशीनः। प्रतिशीनवान्। द्रवमूर्त्तिस्पर्शाभ्यामन्यत्रापि यथा स्यादिति सूत्रारम्भः॥ विभाषा ऽभ्यवपूर्वस्य ॥ २६ ॥ श्य इति वर्त्तते। अभि अव इत्येवंपूर्वस्य श्यायतेर्निष्ठायां विभाषा संप्र- सारणं भवति। अभिशीनम्। अभिश्यानम्। अवशीनम्। अवश्यानम्। द्रव- मूर्त्तिस्पर्शविवक्षायामपि विकल्पो भवति। अभिशीनं घृतम्। अभिश्यानं घृतम्। अवशीनं मेदः। अवश्यानं मेदः। अभिशीतो वायुः। अभिश्यानः। अवशीतमु- दकम्। अवश्यानमुदकम्। सेयमुभयत्र विभाषा द्रष्टव्या। पूर्वग्रहणस्य च प्रयो- जनं समभिश्यानं समवश्यानमित्यत्र मा भूदिति के चिद्याचक्षते। न किलायम- भ्यवपूर्वः समुदाय इति। योऽत्राभ्यवपूर्वः समुदायस्तदाश्रयो विकल्पः कस्मान्न भवति। तस्मादत्र भवितव्यमेव। यदि तु नेष्यते ततो यत्नान्तरमास्थेयमस्मा- द्विभाषाविज्ञानात्। व्यवस्थेयम्। पूर्वग्रहणस्य चान्यत् प्रयोजनं वक्तव्यम्। अभिसंशीनमभिसंश्यानं वा। अवसंशीनमवसंश्यानं वा। अत्र विकल्पो यथा स्याद् इति पूर्वग्रहणं स्यः प्रपूर्वस्येतिवत् * ॥ शृतं पाके ॥ २७ ॥

• अभिसंशीनमित्यारभ्य स्यः प्रपूर्वस्येतिवदित्यन्तःपाठः प्रक्षिप्तो वेदितव्यः, पद- मञ्जर्यां तस्य दर्शनात्।

४९६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ विभाषेत्यनुवर्त्तते । श्ना पाके इत्येतस्य धातोर्यन्तस्याण्यन्तस्य च पाके ऽभिधेये क्तप्रत्यये परतः शुभावो निपात्यते विभाषा । शृतं क्षीरम् । शृतं हविः । व्यवस्थितविभाषा चेयं, तेन क्षीरहविषोर्नित्यं शुभावो भवति । अन्यत्र न भवति । श्लाक्षा यवागूः, श्रपिता यवागूरिति । यदापि बाह्ये प्रयोजके द्वितीया णिजुत्पद्यते तदापि नेष्यते । श्रपितं क्षीरं देवदत्तेन यज्ञदत्तेनेति । श्रान्तिरणमकर्मकः । कर्मकर्तृविषयस्य पचेरर्थे वर्त्तते स ण्यन्तः प्राकृतं पच्यर्थ- माह । तदत्र द्वयोरपि शृतमितीष्यते । शृतं क्षीरं स्वयमेव । शृतं क्षीरं देव- दत्तेन । पाकग्रहणं निपातनविषयप्रदर्शनार्थं तेन क्षीरहविषोरेव ॥ प्यायः पी ॥ २८ ॥ विभाषेत्येव । ओप्यायी वृद्धवित्यस्य धातोर्निष्ठायां विभाषा पीत्यय- मादेशो भवति । पीनं मुखम् । पीनौ बाहू । पीनमुरः । इयमपि व्यवस्थितवि- भाषैव । तेनानुपसर्गस्य नित्यं भवति सोपसर्गस्य तु नैव भवति । प्रप्यानः । आप्यानश्चन्द्रमाः । आङ्पूर्वस्यान्यूधसोर्भवत्येव । आपीनोन्युः । आपीनमूह इति ॥ लिङ्यङोश्च ॥ २९ ॥ विभाषेति निवृत्तम् । प्यायः पीत्येतच्चशब्देना नुकृष्यते । लिटि यङि च परतः प्यायः पीत्ययमादेशो भवति । आपिप्ये । आपिप्याते । आपिप्यिरे । परत्वात् पीभावे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद् द्विर्वचनमनेकाच इति यत्त्वादेशः । यङि । आपेपीयते । आपेपीयेते । आपेपीयन्ते ॥ विभाषा श्वेः ॥ ३० ॥ लिङ्यङोरिति वर्तते संप्रसारणमिति च । लिटि यङि च श्वयतेर्धातो- र्विभाषा संप्रसारणं भवति । शुशाव । शिश्व्वाय । शुशुवतुः । शिश्वियतुः । यङि । शोशूयते । शेश्वीयते । तदत्र यदि संप्रसारणमप्राप्तं विभाषा विधी- यते लिटि तु किति यजादित्वाद् नित्यं प्राप्तं तत्सर्वत्र विकल्पेन भवतीत्ये- वोभयत्र विभाषा । यदा च धातोर्न भवति तदा नित्यमभ्यासस्योभयेषामित्य- भ्यासस्यापि न भवति ॥ णौ च संश्चङोः ॥ ३१ ॥ विभाषा श्वेरिति वर्तते । सन्यरे चङ्परे च णौ परतः श्वयतेर्धातोर्र्वि- भाषा संप्रसारणं भवति । शुशावयिषति । शिश्व्वाययिषति । चङि । अशूशु- वत् । अशिश्वयत् । संप्रसारणं संप्रसारणाश्रयं च बलीयो भवतीति वचना- दन्तरङ्गमपि वृद्धादिकं संप्रसारणेन बाध्यते । कृते तु संप्रसारणे वृद्धिरवादे- शश्च । तत णोः पुयन्ज्यपरेत्येतद्वचनं ज्ञापकं णौ कृतस्थानिवद्भावस्येति स्थानिवद्भावात् शुशब्दो द्विरुच्यते ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ४८७ ह्वः संप्रसारणम् ॥ ३२ ॥ णौ च संश्चङोरिति वर्तते । सन्यरे चङ्परे च णौ परतो ह्वः संप्रसारणं भवति । जुहावयिषति । जुहावयिषतः । जुहावयिषन्ति । अजूहवत् । अजूह- वताम् । अजूहवन् । संप्रसारणस्य बलीयस्त्वात् शाच्छासाह्वाव्यावेपां युगिति प्रागेव युग् भवति । संप्रसारणमिति वर्तमाने पुनः संप्रसारणमित्युक्तं विभाषे- त्यस्य निवृत्त्यर्थम् । ह्वः संप्रसारणमभ्यस्तस्येत्येकयोगेन सिद्धे पृथग्योगकरणम- नभ्यस्तनिमित्तप्रत्ययव्यवधाने संप्रसारणाभावज्ञापनार्थम् । हायकमिच्छति हाय- कीयति । हायकीयतेः सन् जिहायकीयिषति ॥ अभ्यस्तस्य च ॥ ३३ ॥ ह्व इति वर्तते, तदभ्यस्तस्य चेत्यनेन व्यधिकरणम्, अभ्यस्तस्य यो हूयतिः, कश्चाभ्यस्तस्य हूयतिः, कारणं, तेनाभ्यस्तकारणस्य हूयतेः प्रागेव द्विर्वचनात्सं प्रसारणं भवति । जुहाव । जोहूयते । जुहूषति ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ३४ ॥ ह्व इति वर्तते । छन्दसि विषये हूयतेर्द्धातोर्बहुलं संप्रसारणं भवति । इन्द्राग्नी हुवे । देवीं सरस्वतीं हुवे । ह्वञो लट्यात्मनेपदोत्तमैकवचने बहुलं छन्दसीति शपो लुकि कृते संप्रसारणमुवङादेशश्च । न च भवति । हूयामि मरुतः शिवान् । हूयामि विश्वान्देवान् ॥ चायः की ॥ ३५ ॥ बहुलं छन्दसीति वर्तते । चायतेर्द्धातोश्छन्दसि विषये बहुलं कीत्यय- मादेशो भवति । विधुना निचिक्युः । नान्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम् । लिट्युसि रूपम् । न भवति । अग्निर्ज्योतिर्निनचाय्यः ॥ अपस्पृधेथामानृचुरानृहुश्चिच्युषे तित्याजश्राताः श्रितमाशीराशीर्त्तः ॥ ३६ ॥ छन्दसीति वर्तते । अपस्पृधेथामिति । स्पर्धूँ संघर्षे इत्यस्य लङि आथामि द्विर्वचनं रेफस्य संप्रसारणमकारलोपश्च निपातनात् । इन्द्रश्च विष्णो यदप- स्पृधेथाम् । अस्पर्घेथामिति भाषायाम् । अपर आह । स्पर्धेरपपूर्वस्य लङि थामि संप्रसारणमकारलोपश्च निपातनात् । बहुलं छन्दस्यमाङयोगेपीत्यडागमाभावः । अत्र प्रत्युदाहरणमपास्पर्धेथामिति भाषायाम् । आनृचुरानृहुरिति । अर्च्चूँ पूजा- यामर्च पूजायामित्यनयोर्द्धात्वोर्लिट्युसि संप्रसारणमकारलोपश्च निपातनात् । ततो द्विर्वचनमुरदत्वमत आदेरिति दीर्घत्वम् । तस्माच्छुट् द्विहल इति नुडा- गमः । यच्छा अर्कमानृचुः । न वसून्यानृहुः । आनर्चुः, आनर्हुरिति भाषायाम् । ३२

४९८ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ विच्च्युषे । च्युङ् गतावित्यस्य धातोर्लिटि सेशब्दे ऽभ्यासस्य संप्रसारणमनिट् च निपातनात् । विच्च्युषे । चुच्युविष इति भाषायाम् । तित्याज । त्यज हानावित्य- त्स्य धातोर्लित्यभ्यासस्य संप्रसारणं निपात्यते । तित्याज । तत्याजेति भाषा- याम् । श्राता इति । श्रीञ् पाकइत्येतस्य धातोर्निष्ठायां श्राभावः । श्रातास्त- इन्द्रसोमाः । श्रितमिति । तस्यैव श्रीणातेर्ह्रस्वत्वम् । सोमो गौरी अधिश्रितः । श्रिता नो गृहाः । अनयोः श्राभावश्रिभावयोर्विषयविभागमिच्छन्ति । सोमेषु बहुषु श्राभाव एव । अन्यत्र श्रिभाव इति । सोमादन्यत्र क चिदेकस्मिन्नपि श्राभावो दृश्यते । यदि श्रातो जुहोतन । तस्य श्राता इति बहुवचनस्याविव- क्षितत्वादुपसंग्रहो द्रष्टव्यः । आशीराशीर्त्ते इति । तस्यैव श्रीणातेराङ्पूर्वस्य क्विपि निष्ठायां च शीरादेशः निष्ठायाश्च नत्वाभावो निपातनात् । तामाशीरा दुह- न्ति । आशीर्त्ते ऊर्जम् । क्षीरैर्मन्थत आशीर्त्तः ॥ न संप्रसारणे संप्रसारणम् ॥ ३७ ॥ संप्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः संप्रसारणं न भवति । व्यध । विद्धः । व्यच । विचित्रः । व्येञ् । संवीतः । एकयोगलक्षणमपि संप्रसारणमत इत एव वच- नात्प्रथमं परस्य यणः क्रियते । पूर्वस्य च प्रसक्तं प्रतिषिध्यते । संप्रसारणमिति वर्त्तमाने पुनः संप्रसारणग्रहणं विदेशस्थस्यापि संप्रसारणस्य प्रतिषेधो यथा स्या- दिति । श्वयुवमघोनामतद्धिते । यूनः । यूना । संप्रसारणग्रहणसामर्थ्यादेव पूर्वस्य प्रतिषेधे वक्तव्ये सवर्णदीर्घत्वमेकादेशो न स्थानिवद्भवति । सति वा स्थानिवत्त्वे व्यवधानमेतावदाश्रीयिष्यते ॥ ऋचि त्रेरुत्तरपदादिलोपश्छन्दसि ॥ * ॥ ऋचि परतःत्रेः संप्रसारणं भवति, उत्तरपदादिलोपश्च छन्दसि विषये । तिस्र ऋचो यस्मिन् तत् तृचं सूक्तं, तृचं साम । ऋक्पूरब्धूः पथामानक्षदिति समासान्तः । छन्दसीति किम् । त्र्यृचं कर्म ॥ रयेर्मतौ बहुलम् ॥ * ॥ रयिशब्दस्य छन्दसि विषये मतौ परतो बहुलं संप्रसारणं भवति । आ रेवानेतु नो विशः । न च भवति । रयिमान्पुष्टिवर्द्धनः ॥ लिटि वयो यः ॥ ३८ ॥ न संप्रसारणमित्यनुवर्त्तते । लिटि परतो वतो यकारस्य संप्रसारणं न भवति । उवाय । ऊयतुः । ऊयुः । लिड्ग्रहणमुत्तरार्थम् ॥ वश्चास्यान्यतरस्यां किति ॥ ३९ ॥ [L30: अस्य वयो यकारस्य किति लिटि परतो वकारादेशो भवत्यन्यतर- स्याम् । ऊवतुः । ऊवुः । ऊयतुः । ऊयुः । कितीति किम् । उवाय । उवयिथ ॥ व्येञः ॥ ४० ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ४९९ लिटीत्यनुवर्तते । वेञ् तन्तुसंतानइत्यस्य धातोर्लिटि परतः संप्रसारणं न भवति । ववौ । ववतुः । ववुः । किति यजादित्वाद् धातोः प्राप्तमकि- त्यपि लिट्यभ्यासस्योभयेषामित्यभ्यासस्यात उभयं प्रतिषिध्यते ॥ ल्यपि च ॥ ४१ ॥ वेञ इत्यनुवर्तते । ल्यपि च परतो वेञः संप्रसारणं न भवति । प्रवाय । उपवाय । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ ज्याश्च ॥ ४२ ॥ ल्यपीत्येव । ज्या वयोहानिरित्यस्य धातोर्ल्यपि परतः संप्रसारणं न भवति । प्रज्याय । उपज्याय ॥ व्यश्च ॥ ४३ ॥ ल्यपीत्येव । व्येञ् संवरणादित्येतस्य धातोर्ल्यपि परतः संप्रसारणं न भवति । प्रव्याय । उपव्याय । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ विभाषा परेः ॥ ४४ ॥ [L1

५०० ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ स्फरतिस्फुलत्योर्घञि ॥ ४७ ॥ आदेच इति वर्तते । स्फुर स्फुल चलनेत्येतयोर्द्धात्वोरेचः स्थाने घञि परत आकारादेशो भवति । विस्फारः । विस्फालः । विष्कारः । विष्फालः । स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्निर्विभ्य इति वा षत्वम् ॥ क्रीङ्जीनां णौ ॥ ४८ ॥ डुक्र‍ीञ् द्रव्यविनिमये, इङ् अध्ययने, जि जये इत्येतेषां धातूनामेचः स्थाने णौ परत आकारादेशो भवति । क्रापयति । अध्यापयति । जापयति ॥ सिध्यतेरपारलौकिके ॥ ४९ ॥ णावितिवर्त्तते । षिधु हिंसासंराद्ध्योरित्यस्य धातोरपारलौकिकेऽर्थे वर्त्तमा- नस्यैचः स्थाने णौ परत आकारादेशो भवति । अन्नं साधयति । यामं साधयति । अपारलौकिकइति किम् । तपस्तापसं सेधयति । स्वान्येवैनं कर्माणि सेधयन्ति । अत्र हि सिध्यतिः पारलौकिके ज्ञानविशेषे वर्तते । तापसः सिध्यति । ज्ञानविशे- षमासादयति । सं तपः प्रयुङ्क्ते । स च ज्ञानविशेषउत्पन्नः परलोके जन्मान्तरे फलमभ्युदयलक्षणमुपसंहरन् परलोकप्रयोजनो भवति । इह कस्मान्न भवति । अन्नं साधयति । ब्राह्मणेभ्यो दास्यामीति । सिधेरत्रार्थो निष्पत्तिः । तस्याः प्रयोज- नमन्नम् । तस्य यद्दानं तत्पारलौकिकम्, न पुनः सिद्धिरैवेति न चात्यं पर्युद- स्यते । साक्षात्परलोकप्रयोजने च सिद्ध्यर्थे कृतावकाशं वचनमेवं विषयं नावगाहते। सिध्यतेरिति श्यना निर्देशः षिधु गत्यामित्यस्य भौवादिकस्य निवृत्त्यर्थः ॥ मीनातिमिनोतिदीङां ल्यपि च ॥ ५० ॥ आदेच उपदेशेऽति वर्तते । मीञ् हिंसायाम्, डुमिञ् प्रक्षेपणे, दीङ् क्षये, इत्येतेषां धातूनां ल्यपि विषये चकारादेचश्च विषये उपदेशएव प्राक्प्रत्य- योत्पत्तेरलोन्त्यस्य स्थाने आकारादेशो भवति । प्रमाता । प्रमातव्यम् । प्रमा- तुम् । प्रमाय । निम्माता । निम्मातुम् । निम्मातव्यम् । निम्माय । उपदाता । उप- दातव्यम् । उपदातुम् । उपदाय । उपदेशएवात्वविधानान्निर्वाणान्तलक्षणः प्रत्ययो न भवति । आकारान्तलक्षणश्च भवति । उपदायो वर्तते । ईषदुपदा- नमिति घञ्युचौ भवतः ॥ विभाषालीयतेः ॥ ५१ ॥ ल्यपीति वर्तते, आदेच उपदेशेऽति च । लीङ् श्लेषणइति दिवादिः ली श्लेषणइति क्र्यादिस्तयोरुभयोरपि यका निर्देशः स्मर्यते । लीयतेर्द्धातो- र्ल्यपि च एचश्च विषये उपदेशएवालोन्त्यस्य स्थाने विभाषा आकारादेशो भवति । विलाता । विलातुम् । विलातव्यम् । विलाय । विलेता । विलेतुम् ।

॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ५०१ विलेतव्यम् । विलीय ॥ निमीमिलियां ललचोः प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ ईषत्प्र- मयः । प्रमयो वर्त्तते । ईषन्निमयः । निमयो वर्त्तते । ईषद्विलयः । विलयोवर्त्तते । अत्र लियो व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात्सिद्धम् । एवं च प्रलम्भनशालीनकरण- योश्च णौ नित्यमात्वं भवति । कस्त्वामुल्लापयते । श्येनो वर्त्तिकामुल्लापयते ॥ खिदेश्छन्दसि ॥ ५२ ॥ विभाषेति वर्त्तते । खिद् दैन्यइत्यस्य धातोरिचः स्थाने छन्दसि विषये विभाषा आकार आदेशो भवति । चित्तं चिखाद । चित्तं चिखेद । छन्द- सीति । किम् । चित्तं खेदयति ॥ अपगुरो णमुलि ॥ ५३ ॥ गुरी उद्यमनेइत्यस्य धातोरपपूर्व्वस्य णमुलि परत एचः स्थाने विभाषा आकार आदेशो भवति । अपगारमपगारम् । अपगोरमपगोरम् । आभीक्ष्ण्ये णमुल्चेति णमुल् । अस्यपगारं युध्यन्ते । अस्यपगोरं युध्यन्तइत्यत्र द्वितीयायां चेति णमुल् ॥ चिस्फुरोर्णौ ॥ ५४ ॥ चिञ् स्फुर इत्येतयोर्द्धात्वोर्णौ परत एचः स्थाने विभाषा आकारादेशो भवति । चापयति । चापयति । स्फारयति । स्फोरयति ॥ प्रजने वीयतेः ॥ ५५ ॥ णाविति वर्त्तते । वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु इत्यस्य धातोः प्रजने वर्त्तमानस्य णौ परतो विभाषा आकारादेशो भवति । पुरोवातो गाः प्रवाप- यति । पुरोवातो गाः प्रवाययति । गर्भं ग्राहयतीत्यर्थः । प्रजनो हि जन्मन उपक्रमो गर्भग्रहणम् ॥ बिभेतेर्हेतुभये ॥ ५६ ॥ णाविति वर्त्तते विभाषेति च । हेतुरीह पारिभाषिकः स्वतन्त्रस्य प्रयो- जकस्ततो यद्भयम्, स यस्य भयस्य साक्षाद्धेतुः, तद्भयं हेतुभयम् । तत्र वर्त्तमा- नस्य ञिभी भयइत्यस्य धातोर्णौ परतो विभाषा आकारादेशो भवति । मुण्डो भापयते । मुण्डो भीषयते । जटिलो भापयते । जटिलो भीषयते । भीस्म्यो- र्हेतुभयेत्यात्मनेपदम् । भियो हेतुभये षुक् । स चात्वपक्षे न भवति । लिभि- योरीकारप्रश्लेषनिर्देशादीकारान्तस्य भियः षुग्विधीयते । हेतुभयदि्ति किम् । कुञ्चिकायैनं भाययति । अत्र हि कुञ्चिकातो भयं कारणाच्च हेतोर्देवदत्तात् ॥ नित्यं स्मयतेः ॥ ५७ ॥ णाविति वर्त्तते, हेतुभयइति च । नित्यग्रहणाद्विभाषेति निवृत्तम् ।

स्मिङ् ईषद्वहसनइत्यस्य धातोर्हेतुभयेऽर्थे णौ परतो नित्यमाकारादेशो भवति । मुण्डो विस्मापयते । जटिलो विस्मापयते । भयइति किम् । कुञ्चिकयेनं वि- स्मापयति । भयशब्देन हेत्वर्थसामान्यादिह स्मयतेरर्थो ऽभिधीयते । नहि मुख्ये भये स्मयतेर्वृत्तिरस्ति ॥ सृजिदृशोर्झल्यमकिति ॥ ५८ ॥ सृज विसर्गे, दृशिर् प्रेक्षणे, इत्येतयोर्धात्वोर्झलादावकिति प्रत्यये परतो ऽमागमो भवति । स्रष्टा । स्रष्टुम् । स्रष्टव्यम् । द्रष्टा । द्रष्टुम् । द्रष्टव्यम् । लघूपधगुणापवादोयममागमः । अस्राक्षीत् । अद्राक्षीत् । सिचि वृद्धिरमि कृते भवति पूर्वे तु बाध्यते । झलीति किम् । सर्जनम् । दर्शनम् । अकितीति किम् । सृष्टः । दृष्टः । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानादिह न भवति । रज्जुसृड्भ्यां देवदृड्भ्यामिति ॥ अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् ॥ ५९ ॥ उपदेशइति वर्तते, झल्यमकितीति च । उपदेशे ऽनुदात्तस्य धातोर्ऋ- कारोफ्धस्य झलादावकिति प्रत्यये परतो ऽन्यतरस्याममागमो भवति । त्रप्ता । तर्पिता । तप्ता । दृप्ता । दर्प्ता । दर्पिता । तृप प्रीणने तृप हर्षखमोचनयोः, इत्येतौ रधादी धातू तयोरिडागमो रधादिभ्यश्चेति विकल्प्यते । अनुदात्तो- पदेशः पुनरमर्य एव । अनुदात्तस्येति किम् । वर्ता । वर्तितुम् । वर्तितव्यम् । वृतु उट्टामनरत्ययमुदात्तोपदेश ऊदित्त्वाच्चास्येड् विकल्प्यते । चर्दुपधस्येति किम् । भेत्ता । छेत्ता । झलीत्येव । तर्प्यणम् । दर्प्यणम् । अकितीत्येव । तृप्तः । दृप्तः ॥ शीर्षंश्छन्दसि ॥ ६० ॥ शीर्षन्निति शब्दान्तरं शिरःशब्देन समानार्थे छन्दसि विषये निपात्यते न पुनरयमादेशः शिरःशब्दस्य सोऽपि हि छन्दसि प्रयुज्यत एव । शीर्ष्णा हि तत्र सोमं क्रीतं हरन्ति । यत्ते शीर्ष्णो दौर्भाग्यम् । छन्दसीति किम् । शिरः ॥ ये च तद्धिते ॥ ६१ ॥ शीर्षन्निति वर्तते । आदेशोऽयमिष्यते स कथं तद्धितइति हि परं निमि- त्तमुपादीयते स तदनुरूपां प्रकृतिं शिरःशब्दमाक्षिपति । यकारादौ तद्धिते परतः शिरःशब्दस्य शीर्षन्नादेशो भवति । शीर्षेण्यो हि मुख्यो भवति । शीर्षेण्यः स्वरः । शिरसि भव इति शरीरावयवाच्चेति यत् । ये चाभावकर्मणोरिति प्रकृतिभावः । तद्धितइति किम् । शिर इच्छति शिरस्यति ॥ वा केशेषु ॥ * ॥ शिरसः शीर्षन्नादेशो वक्तव्यः । शीर्षण्याः केशाः । शिरस्याः केशाः ॥ अचि शीर्षः ॥ ६२ ॥

॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ५०३

अजादौ तद्धिते शिरसः शीर्षंश्चादेशो भवति । हस्तिशिरसो ऽपत्यं, हास्तिशीर्षिः * । बाह्वादिभ्यश्चेति इञ् । स्थूलशिरस इदं स्थौलशी- र्षम् । शीर्षन्भावे हि ऋचिति प्रकृतिभावः स्यात् । हास्तिशीर्षिशब्दात् स्त्रिया- मिञो ऽणिञोरनार्षयोः ष्यङादेशे कृते शीर्षस्य शिरःशब्दग्रहणेन ग्रहणात् शीर्षंश्चादेशः प्राप्नोति । तत्र प्रकृतिभावे सति हास्तिशीर्ष्येत्यनिष्टं रूपं स्यात् । इष्यते तु हास्तिशीर्येति तत्कथं, कर्त्तव्योत्र यत्नः । अणिञन्ताद् वा परः प्रत्ययः ष्यङ्ङाश्रयितव्यस्तत्र यस्येतिलोपस्य स्थानिवद्भावाद् व्यवधानम् ॥ पद्धन्नोमास्हृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्नास- ञ्छस्प्रभृतिषु ॥ ६३ ॥ पाद दन्त नासिका मास हृदय निशा असृज् यूष दोष यकृत् शकृत् उदक आसन् इत्येतेषां शब्दानां स्थाने शस्प्रभृतिप्रत्ययेषु परतः पद् दत् नस् मास् हृत् निश् असन् यूषन् दोषन् यकन् शकन् उदन् आसन् इत्येते आदेशा यथासंख्यं भव- न्ति । पद् । निपदर्शचतुरो जहि । पदा वर्षाय गोदुहम् । पादस्य पत् । दत् । या दतो धावति तस्यै श्यावदन् । नस् । सूकरस्त्वखनन्नसा । मास् । मांसि त्वा पश्यामि चक्षुषा । हृत् । हृदा पूतेन मनसा जातवेदसम् । निश् । अमावास्यायां निशि यजेत । असन् । असिक्तोद्यावरोहति । यूषन् । या पात्राणि यूष्णा आसेचनानि । दोषन् । यत्ते दोषो दोर्भागयम् । यकन् । यक्नोवद्याति । शकन् । शक्नोवद्याति उदन् । उद्नो दिव्यस्य नावा ते । आसन् । आसनि किं लभे मधूनि । शस्प्रभृतिष्विति किम् । पादौ ते प्रतिपीड्यौ नासिके ते कृशे । के चिदत्र छन्दसीत्यनुवर्त्तयन्ति । अपरे पुन- रविशेषे णેચ્છन्ति । तथा हि । भाषायामपि पदादयः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । व्यायामक्षुण्णगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्त्तितस्य च । व्याधयो नोपसर्पन्ति वैनतेयमिवोरगाः ॥ इत्येवमादयः । अन्यतरस्यामित्येतदनुवर्त्तयन्ति । तेन पादादयोऽपि प्रयुज्यन्ते । शस्प्रभृतिष्विति प्रकारे प्रभृतिशब्द इति । शला दोषणी इत्यत्रापि दोषन्नादेशो भवति ॥ पदादिषु मांस्पृतस्नूनामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ मांस पृतना सानु इत्येतेषां स्थाने यथासंख्यं मांस् पृत् स्नु इत्येते आदेशा भवन्ति । मांस्प- चन्या उखायाः । मांसपचन्या इति प्राप्ते । पृत्सु मर्त्यम् । पृतनासु मर्त्यमिति । प्राप्ते । न ते दिवो न पृथिव्या अधि स्नुषु । अधिषानुष्विति प्राप्ते ॥ नस् नासिकाया यत्तत्सुट्सु ॥ * ॥ नासिकाया नस्भावो वक्तव्यो यत् तस् सुट् इत्येतेषु परतः । नस्यम् । नस्तः । नस्तुद्रः ॥ यति वर्णनगरयोर्नेति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ नासिक्यो वर्णः । नासिक्यं नगरम् ॥

• पैलुशीर्षिरित्यधिकं पुस्तकान्तरे ।

: "धातोरिति प्रकृतं यत्, तद् धात्वादेरिति पुनर्धातुग्रहणाद् विनिवृत्तम् ।" YES! "विनिवृत्तम्"! "पुनर्धातुग्रहणाद् विनिवृत्तम् ।" Wait, why does it look like 3 characters? "णाद्" (द् is joined to वि? "णाद्वि") + "नि" + "वृ" + "त्तम्"! Wait, let's look at it: णा (ṇā) द्वि (dvi) नि (ni)? Wait, is there a 'नि'? Look at the image between णा and त्तम्: "णा" then "द्वि" (द् + वि) then "नि" (wait, is there a 'नि'?) Wait, look at: "द्वि" followed by something, then "त्तम्". Wait, could it be "द्विश्रुतम्"? Let's look at the letters:

• द् with वि = द्वि
• then a letter: it has a loop, wait, is it 'वृ' or 'श्रु'? Wait, if it's "विनिवृत्तम्", where is 'नि'? Wait, look at "द्विश्रुतम्": "विश्रुतम्" = well known? "तेन धातोः अधातोश्च..." Wait, some editions of Kashika say: "धातोरिति प्रकृतं यत् तद् धात्वादे

॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ५०५ धूवार्हा । स्पशोऽनुदके क्विन् । घृतस्पृक् । तैलस्पृक् । भजो ण्विः । चतुर्थभाक्। पादभाक् । तुरीयभाक् । अपृक्तस्येति किम् । दृद्भ्यां विन् । दर्विः । कगृशमः वाण्यध्रः किः । जागृविः ॥ • हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् ॥ ६८ ॥ लोप इति वर्तते । तदिह लौकिकेनार्थेनार्यवत् कर्मसाधनं द्रष्टव्यम् । लुप्यतइति लोपः । हलन्ताद् ङ्यन्तादाबन्ताच्च दीर्घात्परं सु ति सि इत्येतद- पृक्तं हल् लुप्यते । हलन्तात् सुलोपः । राजा । तक्षा । उखास्रत् । पर्णध्वत् । ङ्यन्तात् । कुमारी । गौरी । शार्ङ्गरवी । आबन्तात् । खट्वा । बहुराजा । कारि- षदगन्ध्या । हलन्तादेव तिलोपः सिलोपश्च । तत्र तिलोपस्तावत् । अबिभर्भवान् । भृञो लङि तिपि श्लौ भृञामित् इत्यभ्यासस्येत्त्वम् । अजागर्भवान् । सिलोपः । अभिनोः । अच्छिनोः । दस्य रेफः । हल्ङ्याब्भ्य इति किम् । ग्रामणीः । सेना- नीः । दीर्घादिति किम् । निष्कौशाम्बिः । अतिखट्वः । सुतिसीति किम् । अभै- त्सीत् । तिपा सहचरितस्य सिश्शब्दस्य ग्रहणात्सिचो ग्रहणं नास्ति । अपृक्तमिति किम् । भिनत्ति छिनत्ति * । हलिति किम् । बिभेद । चिच्छेद । अथ किमर्थं हलन्तात्सुतिसीनां लोपो विधीयते संयोगान्तलोपेनैव सिद्धम् । न सिद्ध्यति राजा तक्षेत्यत्र संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वान्नलोपो न स्यात् । उखास्रत् पर्णध्व- दित्यत्रापदान्तत्वादृत्वं च न स्यात् । अभिनोरित्यत्रातो रोरप्लुतादप्लुतेत्युत्वं न स्यात् । अबिभर्भवानित्यत्र तु रात्सस्येति नियमाल्लोप एव न स्यात् ॥ संयोगान्तस्य लोपे हि नलोपादिर्न सिद्ध्यति । रान्नु तेनैव लोपः स्याद्धलस्तस्माद्विधीयते ॥ एङ्ह्रस्वात्संबुद्धेः ॥ ६९ ॥ लोप इति वर्तते, हलिति च । अपृक्तमिति नाधिक्रियते । तथा च पूर्व- सूत्रे पुनरपृक्तग्रहणं कृतम् । एङन्तात्प्रातिपदिकाद् ह्रस्वान्ताच्च परो हल्लुप्यते स चेत्संबुद्धेर्भवति । एङन्तात् । हे अग्ने । हे वायो । ह्रस्वान्तात् । हे देवदत्त । हे नदि । हे वधु । हे कुण्ड । कुण्डशब्दादतोमित्यम् । अमि पूर्वइति पूर्वत्वे कृते हल्मात्रस्य मकारस्य लोपः । हे कतरदित्यत्र हिद्वयमड्डादेशस्तत्र टिलोपे सति ह्रस्वाभावान्नास्ति संबुद्धिलोपः । एङ्ग्रहणं क्रियते संबुद्धिगुणबलीयस्त्वात् ॥ शेश्छन्दसि बहुलम् ॥ ७० ॥ शि इत्येतस्य बहुलं छन्दसि विषये लोपो भवति । या क्षेत्रा । या वना । यानि क्षेत्राणि । यानि वनानि ॥

• बिभर्तीत्याधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

५०६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् ॥ ७१ ॥ पिति कृति परतो ह्रस्वस्य तुगागमो भवति । अग्निचित् । सोमसुत् । प्रकृत्य । प्रहृत्य । उपस्तुत्य । ह्रस्वस्येति किम् । प्रालूय । ग्रामणीः । पितीति । किम् । कृतम् । हृतम् । कृतीति किम् । पटुतरः । पटुतमः । ग्रामणिकुलम्- त्यत्र ह्रस्वस्य बहिरङ्गस्यासिद्धत्वात् तुन्न भवति ॥ संहितायाम् ॥ ७२ ॥ अधिकारो ऽयमनुदात्तं पदमेकवर्जमिति यावत् । प्रागेतस्मात्सूत्रादित उत्तरं यद्वक्ष्यामः संहितायामित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । इको यणचि । दध्यत्र । मध्वत्र । संहितायामिति किम् । दधि अत्र । मधु अत्र ॥ छे च ॥ ७३ ॥ ह्रस्वस्य तुगिति वर्तते । छकारे परतः संहितायां विषये ह्रस्वस्य तुगागमो भवति । ऋच्छति ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५०७ अचि परत इको यणादेशो भवति । दध्यत्र । मध्वत्र । कर्त्रर्थम् । हर्तृर्थम् । लाकृतिः ॥ इकः प्लुतपूर्वस्य सवर्णदीर्घबाधनार्थं यणादेशो वक्तव्यः ॥ * ॥ भो३ इ इन्द्रम् । भो३ यिन्द्रम् । अचीति चायमधिकारः संप्रसारणाच्चेति यावत् ॥ एचो ऽयवायावः ॥ ७८ ॥ एचः स्थाने ऽचि परतो ऽय् अव् आय् आव् इत्येते आदेशा यथासंख्यं भवन्ति । चयनम् । लवनम् । चायकाः । लावकः । कयते । व्ययते । यावग्रहणादिषु ॥ वान्तो यि प्रत्यये ॥ ७९ ॥ योयमेचः स्थाने वान्तादेश ओकारस्य अव् औकारस्याव् स यकारादौ प्रत्यये परतो भवति । बाभ्रव्यः । माण्डव्यः । शङ्कव्यं दारु । पिचव्यः कार्पासः । नाव्यो ह्रदः । वान्त इति किम् । रायमिच्छति रैयति । यीति किम् । गोभ्याम् । नौभ्याम् । प्रत्ययइति किम् । गोयानम् । नौयानम् ॥ गोर्यूतौ छन्दसि ॥ * ॥ गोशब्दस्य यूतौ परतश्छन्दसि विषये वान्तादेशो वक्तव्यः । आनो मित्रावरुणा घृतेर्गव्यूतिमुक्षतम् । छन्दसीति किम् । गोयूतिः ॥ अध्वपरिमाणे च ॥ * ॥ गोर्यूतौ परतो वान्तादेशो वक्तव्यः । गव्यूतिमात्रमध्वानं गतः ॥ धातोस्तन्निमित्तस्यैव ॥ ८० ॥ एच इति वर्तते । वान्तो यि प्रत्ययइति च । धातोर्य एच तन्निमित्तो यकारादिप्रत्ययनिमित्तस्तस्य यकारादौ प्रत्यये परतो वान्तादेशो भवति । लव्यम् । पव्यम् । अवश्यलाव्यम् । अवश्यपाव्यम् । धातोरिति किम् । प्राति- पदिकस्य नियमो मा भूत् । तत्र को दोषः । बाभ्रव्य इत्यत्रैव स्यात् । इह न स्याद् गव्यं नाव्यमिति । तन्निमित्तस्येति किम् । अतन्निमित्तस्य मा भूत् । ओ- यते । औयत । लोयमानः । पौयमानिः । अत इञ् । एवकारकरणं किम् । धात्ववधारणं यथा स्यात् तन्निमित्तावधारणं मा भूदिति । तन्निमित्तस्य हि धातोश्चाधातोश्च भवति । बाभ्रव्यः । अवश्यलाव्यम् । लव्यम् ॥ क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे ॥ ८१ ॥ क्षि जि इत्येतयोर्द्धात्वोर्यति प्रत्यये परतः शक्यार्थे गम्यमाने एकार- स्यायादेशो निपात्यते । शक्यः क्षेतुं, क्षय्यः । शक्यो जेतुं, जय्यः । शक्यार्थ- इति किम् । क्षेयं पापम् । जेयो वृषलः ॥ क्रय्यस्तदर्थे ॥ ८२ ॥ क्रीञ्धातोस्तदर्थे क्रयार्थे यत्स्मिन्नभिधेये यति प्रत्यये परतो ऽया- देशो निपात्यते । क्रय्यो गौः । क्रय्यः कम्बलः । क्रयार्थे यः प्रसारितः स उच्यते । तदर्थइति किम् । क्रेयं नो धान्यं न चास्ति क्रय्यम् ॥

ाविति"? Wait! Let's check Kashika on 6.1.85: "वर्णाश्रये प्रत्ययविधावयमन्तादिवद्भावो नेष्यते। तथाहि खट्वाभिरित्यत्रान्तवद्भावाभावादतो भिस ऐस् इति न भवति। हूयतेर् हुवाविति सम्प्रसारणपूर्वत्वस्यादिवद्भावाभावाद् 'आतो णलः' [७.१.३४?] इति न भवति।" Wait! Panini 7.1.34: "आतो णलः" - no, Panini 7.1.34 is "आत औ णलः"! Look at line 24: "त्वस्यादिवद्भावाभावादास्र औ णल इति न भवति ।" Wait! "आतो औ णल" is printed as: "आस्र औ णल" or "आत औ णल"? Look at line 24: "त्वस्यादिवद्भावाभावादास्र औ णल इति न भवति ।" Wait, 'आ', then 'स्र' or 'त'? Look at the letter: It is 'त' or 'स्र'? It has a loop like 'स्र' or 'त'? "आत औ णल इति न भवति" - it is 'आत औ णल' with broken type! The 'त' is a bit distorted, looking like 'स्र' or 'त'.

िवक्तव्या ॥ * ॥ स्वैरः । स्वैरी । पा० २ ।" Wait, let's read line 31 carefully: "* स्वादीरेरिण्योर्वृद्धिर्वक्तव्या ॥ * ॥ स्वैरः । स्वैरी । पा० २ ।" Wait, does it say "वृद्धिर्वक्तव्या"? In line 31: "* स्वादीरेरिण्यो" then "र्वृद्धिर्वक्तव्या" is partly blurred or smudged? Look at it: "* स्वादीरेरिण्यो" then smudged letters: "र्वृद्धिर्वक्तव्या" - yes, you can see 'र्वृ', 'द्धि', 'र्व', 'क्त', 'व्या'! Then "॥ * ॥ स्वैरः । स्वैरी । पा० २ ।"

Line 32: "† अत्र वार्त्तिके ऊहग्रहणं प्रौह इति तदुदाहरणं च पुस्तकान्तरेऽधिके ।" Let's check every character: "† अत्र वार्त्तिके ऊहग्रहणं प्रौह इति तदुदाहरणं च पुस्तकान्तरेऽधिके ।" Everything matches!

Let's double check L11-14: L10: आद्गुणः ॥ ८७ ॥ L11: अचीत्यनुवर्तते । अवर्णात्परो यो ऽच् अचि च पूर्वो यो ऽवर्णस्तयोः L12: पूर्वपरयोर्वर्णयोः स्था

५१० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ तृतीयासमासे ऽवर्णाद् वृद्धिर्वक्तव्या ॥ * ॥ सुखेन ऋतः, सुखार्तः । दुःखेन ऋतो, दुःखार्तः । ऋत इति किम् । सुखेन इतः सुखेतः । तृतीयेति किम् । परमर्त्तः । समासइति किम् । सुखेनर्त्तः ॥ प्रवत्सतरकम्बलवसनानामृणे वृद्धिर्वक्तव्या ॥ * ॥ प्र । प्रार्णम् । वत्सतर । वत्सतरार्णम् । कम्बल । कम्बलार्णम् । वसन । वसनार्णम् ॥ ऋणदशाभ्यां वृद्धिर्वक्तव्या ॥ * ॥ ऋणार्णम् । दशार्णम् ॥ आटश्च ॥ ९० ॥ एचीति निवृत्तम् । अचीत्यनुवर्त्तते । आटः परो यो ऽच् अचि च पूर्वो य आट् तयोः पूर्वपरयोरादचोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति । ऐतिष्ठत् । ऐधत । ऐक्षिष्यत । औभीत । आर्द्धीत् । औञ्जीत । चकारो ऽधिकविधानार्थ उस्योमा- ङोश्च पररूपबाधनार्थः । औक्षीयत् । औकारीयत् । या ऊढा वोढा, तामै- क्षत, औढीयत् ॥ उपसर्गादृति धातौ ॥ ९१ ॥ आदित्येव । अवर्णान्तादुपसर्गादृकारादौ धातौ परतः पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति । आद्गुणापवादः । उपार्च्छति । प्रार्च्छति । उपार्ध्नोति । उपसर्गादिति किम् । खट्वर्च्छति । मालर्च्छति । प्रगता ऋच्छका यस्माद्देशात्, प्रर्च्छको देशः । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञका इति । ऋतीति किम् । उप इत, उपेतः । तपरकरणं किम् । उप ऋकारीयति । उपल्कारीयति । वा सुप्यापिशलेरिति विकल्पः स्यात् । उपसर्गग्रहणादेव धातुग्रहणे सिद्धे धातु- ग्रहणं शाकलानिवृत्त्यर्थम् । ऋत्यक इति हि शाकल्यस्य प्रकृतिभावः प्राप्नोति ॥ वा सुप्यापिशलेः ॥ ९२ ॥ आदित्येव । उपसर्गादृति धाताविति च । सुबन्तात्प्रत्यये धातावृका- रादौ परतो ऽवर्णान्तादुपसर्गात्पूर्वपरयोरापिशलेराचार्यस्य मतेन वा वृद्धिरेका- देशो भवति । उपर्षभीयति । उपार्षभीयति । उपल्कारीयति । उपाल्कारीयति । ऋकारऌकारयोः सावर्ण्यविधिरिति ऋतीति ऌकारोपि गृह्यते । आपिशलि- ग्रहणं पूजार्थम् । वेति ह्युच्यतएव ॥ औतो ऽम्शसोः ॥ ९३ ॥ ओतो ऽमि शसि च परतः पूर्वपरयोराकार आदेशो भवति । गां पश्य । गाः पश्य । द्यां पश्य । द्याः पश्य । द्योशब्दोऽप्योकारान्त एव विद्यते, ततोपि परं सर्वनामस्थानं स्विदिष्यते, तेन नाप्राप्तायां वृद्धावयमाकारो विधी- यमानस्तां बाधते । अमिति द्वितीयैकवचनं गृह्यते, शसा साहचर्यात् सुपीति चाधिकारात् । तेनाचिनवममुनवमित्यत्र न भवति ॥

॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ५११ एङि पररूपम् ॥ ९४ ॥ आदित्येव, उपसर्गाद्धाताविति च । अवर्णान्तादुपसर्गादेङादौ धातौ पूर्व- परयोः पररूपमेकादेशो भवति । वृद्धिरेचीत्यस्यापवादः । उपेलयति । प्रेलयति । उपोषति । प्रोषति । केचित्तु। सुप्पापिशलेरित्यनुवर्तयन्ति तद्वाक्यभेदेन सुब्धातौ विकल्पं करोति । उपेडकीयति । उपैडकीयति । उपोदनीयति ॥ उपौदनीयति शकन्ध्वादिषु पररूपं वक्तव्यम् ॥ * ॥ शक अन्धुः, शकन्धुः । कुल अटा, कुलटा ॥ सीमन्तः केशेषु ॥ सीम्नो ऽन्तः, सीमन्तः । अन्यत्र सीमान्तः ॥ एवे चानियोगे पररूपं वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह एव, इहैव । अद्य एव, अद्येव । अनि- योगइति किम् । इहैव भव मा ऽन्यत्र गाः ॥ ओत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं

५१२ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ भवति। पटत् इति, पटिति। घटत् इति, घटिति। झटत् इति, झटिति। कमित् इति, कमिति। अव्यक्तानुकरणस्येति किम्। जगत् इति, जगदिति। अत इति किम्। मरट् इति, मरडिति। इताविति किम्। पटत् अत्र, पट- दत्र॥ अनेकाच इति वक्तव्यम्॥ * ॥ इह मा भूत्। सत् इति, सदिति। कथं घटदिति गम्भीरमम्बुदैनैदितमिति। दकारान्तमेतदनुकरणं द्रष्टव्यम्॥ नाम्रेडितस्यान्त्यस्य तु वा ॥ ९९ ॥ अव्यक्तानुकरणास्याम्रेडितस्य यो ऽच्छब्द इतौ तस्य पररूपं न भवति तस्य योऽन्त्यस्तकारस्तस्य वा भवति। पटत्पटदिति। पटत्पटेति करोति। नित्य- वीप्सयोरिति द्विवचनम्। यदा तु समुदायानुकरणं तदा भवत्येव पूर्वेण पररूपं पटत्पटेति करोति॥ नित्यमाम्रेडिते डाचि ॥ १०० ॥ अव्यक्तानुकरणास्यातो ऽन्त्यस्येति चानुवर्तते। डाच्परं यदाम्रेडितं तस्मि- न्पूर्वस्याव्यक्तानुकरणास्याच्छब्दस्य योऽन्त्यस्तकारस्तस्य पूर्वस्य परस्य चाडाच्य वर्णस्य नित्यं पररूपमेकादेशो भवति। पटपटा करोति। दमदमा करोति *। पटदित्यस्मादव्यक्तानुकरणादिति डाचि विहिते डाचि बहुलमिति द्विवचनं तच्च टिलोपात्पूर्वमेवेष्यते॥ अकः सवर्णे दीर्घः ॥ १०१ ॥ अकः सवर्णे ऽचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने दीर्घ एकादेशो भवति। दण्डा- ग्रम्। दधीन्द्रः। मधूदके। होतॄश्यः। अक इति किम्। अग्नये। सवर्णेइति किम्। दध्यत्र। अचीत्येव। कुमारि शेते। नाज्झलावित्यत्र यदजिति प्रत्या- हारग्रहणं तत्र ग्रहणकशास्त्रस्यानभिनिवृत्तत्वात्सवर्णा न गृह्यन्त इति सवर्ण- त्वमीकारशकारयोरप्रतिषिद्धम्॥ सवर्णदीर्घत्वे ऋति ॠ वा वचनम् ॥ * ॥ ऋति सवर्णे परभूते तत्र ॠ वा भवतीति वक्तव्यम्। होतृ ऋकारः, होतॄ- कारः। यदा न ॠ तदा दीर्घ एव होतॄकारः॥ ऌति ॡ वा वचनम् ॥ * ॥ ऌति सवर्णे परतो ॡ वा भवतीति वक्तव्यम्। होतृ ऌकारः। होतॡकारः। होतॄकारः। ॠकारऌकारयोः। सवर्णविधिरुक्तो दीर्घपक्षे तु समुदायान्तरतमस्य सवर्णस्य दीर्घस्याभावात् ॠकारः क्रियते॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ १०२ ॥ अक इति दीर्घ इति वर्तते। प्रथमाशब्दो विभक्तिविशेषे रूढस्तत्सा- हचर्यात् द्वितीयापि प्रथमेत्युक्ता। तस्यां प्रथमायां द्वितीयायां च विभक्तावचि अकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशो भवति। अग्नी। वायू। वृक्षाः।

• मटमटाकरोतीत्यधिकं पुस्तकान्तरे

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५१३ पृक्षाः । वृक्षात् । प्लक्षात् । अतो गुण इति यदकारे पररूपं तदकः सवर्णे दीर्घ- त्वमेव बाधते, न तु पूर्वसवर्णदीर्घत्वं, पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाध- न्तइति । अचीत्येव । वृक्षः । प्लक्षः । अक इत्येव । नावौ । पूर्वसवर्णग्रहणं किम् । अग्नी इत्यत्र पक्षे परसवर्णो मा भूत् । दीर्घग्रहणं किम् । त्रिमात्रे स्थानिनि त्रिमात्रादेशनिवृत्त्यर्थम् ॥ तस्माच्छसो नः पुंसि ॥ १०३ ॥ तस्मात्पूर्वसवर्णदीर्घादुत्तरस्य शसो ऽवयवस्य सकारस्य पुंसि नकारा- देशो भवति । वृक्षान् । अग्नीन् । वायून् । कर्तॄन् । हर्तॄन् । षण्डकान् । स्थू- रान् । बारकान्पश्य । सर्वएते पुल्लिङ्गविशिष्टं स्वार्थं प्रतिपादयन्ति । इह तु चञ्चेव चञ्चा । लुम्मनुष्यइति कनो लुपि कृते लुपि युक्तवद् व्यक्तिवचनेइति पुंसोपि स्त्रीलिङ्गता, तेन नत्वं न भवति, चञ्चाः पश्य, वधिकाः पश्येति । तस्मादिति किम् । शतांश्चरतो गाः पश्य । शस इति किम् । वृक्षाः । प्लक्षाः । पुंसीति किम् । धेनूः । बह्वीः । कुमारीः ॥ नादिचि ॥ १०४ ॥ अवर्णादिचि पूर्वसवर्णदीर्घो न भवति । वृक्षौ । प्लक्षौ । खट्वे । कुण्डे । आदिति किम् । अग्नी । इचीति किम् । वृक्षाः ॥ दीर्घाज्जसि च ॥ १०५ ॥ दीर्घाज्जसि इचि च परतः पूर्वसवर्णदीर्घो न भवति । कुमार्यौ । कुमा- र्यः । ब्रह्मबन्ध्वौ । ब्रह्मबन्ध्वः ॥ वा छन्दसि ॥ १०६ ॥ दीर्घाच्छन्दसि विषये जसि च इचि च परतो वा पूर्वसवर्णदीर्घो न भव- ति । मातीश्चतस्रः । पिण्डीः । माहतीश्चतस्रः । पिण्ड्यः । वाराही । उपा- नही । वाराह्यौ । उपानह्यौ ॥ अमि पूर्वः ॥ १०७ ॥ अक इत्येव । अमि परतो ऽकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्व एकादेशो भवति । वृक्षम् । प्लक्षम् । अग्निम् । वायुम् । पूर्वग्रहणं किम् । पूर्व एव यथा स्यात्, पूर्वसवर्णो ऽन्तरतमो मा भूदिति । कुमारीमित्यत्र हि त्रिमात्रः स्यात् । वा छन्दसीत्येव । शम्यँ च । शम्यं च । गौर्यँ च । गौर्यं च ॥ संप्रसारणाच्च ॥ १०८ ॥ पूर्व इत्येव । संप्रसारणादचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्व एकादेशो भवति । यजि । इष्टम् । वपि । उप्तम् । ग्रहि । गृहीतम् । संप्रसारणविज्ञान- ३३