काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

Wait, in line 30, look atतत्पुरुषश्च: Yes, तत्पुरुषश्च`.

Line 31: समासो भवति । खरविशदमभ्यवहार्यं भक्ष्यं, तस्य संस्कारकं मिश्रीकरणम् ।

Everything matches line-by-line cleanly. Output as required.८८. ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः ॥ ३१ ॥ पूर्व सदृश सम ऊनार्थ कलह निपुण मिश्र श्लक्ष्ण एतैः सह तृतीयान्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । अस्मादेव वचनात् पूर्वादिभिर्योगे तृतीया भवति, हेतौ वा द्रष्टव्या । मासेन पूर्वः, मासपूर्वः । संवत्सरपूर्वः । सदृश । मातृसदृशः । पितृसदृशः । सम । मातृसमः । पितृसमः । ऊनार्थ । माषोनम् । कार्षापणोनम् । माषविकलम् । कार्षापणविकलम् । कलह । असि- कलहः । वाक्कलहः । निपुण । वाङ्निपुणः । आचारनिपुणः । मिश्र ।

गुडेन मिश्रा धानाः, गुडधानाः । गुडपृथुकाः । कृत्तौ क्रियाया अन्तर्भावात्पूर्वा- परपदयोः सामर्थ्यम् ॥ चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ॥ ३६ ॥ सुप् सुपेति वर्तते, तस्य विशेषणमेतत् । तदिति सर्वनाम्ना चतुर्थ्यन्त- स्यैवार्थः परामृश्यते। तस्मै इदं तदर्थम्। तदर्थे अर्थ बलि हित सुख रक्षित इत्येतैः सह चतुर्थ्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । तदर्थेन प्रकृतिविकारभावे समासोऽयमिष्यते । यूपाय दारु, यूपदारु । कुण्डलाय हिरण्यम्, कुण्डलहिर- ण्यम् । इह न भवति । रन्धनाय स्थाली, अवहननायोलूखलमिति । चतुर्थी चास्मादेव ज्ञापकातादर्थ्ये भवति ॥ अर्थेन नित्यसमासवचनं सर्वलिङ्गता च वक्तव्या ॥ * ॥ ब्राह्मणार्थं पयः । ब्राह्मणार्था यवागूः । बलि । कुबेराय बलिः । कुबेरबलिः । महाराजबलिः । हित । गोहितम् । अश्वहितम् । सुख । गोसु- खम् । अश्वसुखम् । रक्षित । गोरक्षितम् । अश्वरक्षितम् ॥ पञ्चमी भयेन ॥ ३७ ॥ सुप् सुपेति वर्तते, तस्य विशेषणमेतत् । पञ्चम्यन्तं सुबन्तं भयशब्देन सुबन्तेन सह समस्यते विभाषा, तत्पुरुषश्च समासो भवति । वृकेभ्यो भयम्, वृकभयम् । चौरभयम् । दस्युभयम् ॥ भयभीतभीतिभीभिरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ वृकेभ्यो भीतः, वृकभीतः । वृकभीतिः । वृकभीः । पूर्वस्यैवायं बहुलग्रहणस्य प्रपञ्चः । तथा च ग्रामन्निर्गतः, अधर्मजुगुप्सुरित्येवमादि सिद्धं भवति ॥ अपेतापोढमुक्तपतितापत्रस्तैरल्पशः ॥ ३८ ॥ अपेत अपोढ मुक्त पतित अपत्रस्त इत्येतैः सह पञ्चम्यन्तं समस्यते, तत्पु- रुषश्च समासो भवति । अपेत । सुखापेतः । अपोढ । कल्पनापोढः । मुक्त । चक्र- मुक्तः । पतित । स्वर्गपतितः । अपत्रस्त । तरङ्गापत्रस्तः । अल्पश इति समास- स्याल्पविषयतामाचष्टे । अल्पा पञ्चमी समस्यते न सर्वा । प्रासादात्पतितः, भोजना- दापत्रस्तः, इत्येवमादौ न भवति । कर्तृकरणे कृता बहुलमित्यस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन ॥ ३९ ॥ स्तोक अन्तिक दूर इत्येवमर्थाः शब्दाः कृच्छ्रशब्दश्च पञ्चम्यन्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । स्तोक । स्तोकान्मुक्तः । अन्तिक । अन्तिकादागतः । अभ्याशादागतः । दूरादागतः । विप्रकृष्टादागतः । कृच्छ्रान्मुक्तः । कृच्छ्राल्लब्धः । पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य इत्यलुक् ॥ शतसहस्रो परेवेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ शतात्परे, परशताः । सहस्रात्परे, परसहस्राः । राजदन्तादित्वात्परनिपातः । निपातनात्सुडभावः ॥

२० ॥ काशिका ॥ २ । १ ॥ सप्तमी शौण्डैः ॥ ४० ॥ सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । अक्षेषु शौण्डो, ऽक्षशौण्डः । अक्षधूर्त्तः । अक्षकितवः । शौण्ड । धूर्त्त । कितव । व्याड । प्रवीण । संवीत । अन्तर । अन्तरशब्दस्त्वत्राधिकरणप्रधान एव पठ्यते । अधिपटु । पण्डित । कुशल । चपल । निपुण* । वृत्तौ प्रसक्तिक्रियाया अन्त- र्भावादक्षादिषु अधिकरणे । सप्तमी ॥ सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च ॥ ४१ ॥ सप्तमीति वर्तते । सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्येतैः सह सप्तम्यन्तं सम- स्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । सांकाश्य सिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः । शुष्क । आतपशुष्कः । छायाशुष्कः । पक्व । स्थालीपक्वः । कुम्भीपक्वः । बन्ध । चक्रबन्धः । बहुलग्रहणस्यैवायमुदाहरणप्रपञ्चः ॥ ध्वाङ्क्षेण क्षेपे ॥ ४२ ॥ ध्वाङ्गेणन्त्यर्थेग्रहणम् । ध्वाङ्क्षवाचिना सह सप्तम्यन्तं सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति, क्षेपे गम्यमाने । तीर्थे ध्वाङ्क्षइव, तीर्थध्वाङ्क्षः । अन- वस्थित इत्यर्थः । तीर्थकाकः । तीर्थवायसः । क्षेपइति किम् । तीर्थे ध्वाङ्क्षस्तिष्ठति ॥ कृत्यैर्ऋणे ॥ ४३ ॥ सप्तमीति वर्तते । कृत्यप्रत्ययान्तैः सह सप्तम्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति, ऋणे गम्यमाने । यत्प्रत्ययेनैवेष्यते । मासे देयमृणं, मासदेयम् । संवत्सरदेयम् । ऋणग्रहणं नियोगोपलक्षणार्थं तेनेहापि समासो भवति । पूर्वाह्णे गेयं साम । प्रातरध्येयो ऽनुवाकः । ऋणइति किम् । मासे देया भिक्षा ॥ संज्ञायाम् ॥ ४४ ॥ संज्ञायां विषये सप्तम्यन्तं सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । संज्ञा समुदायापाधिः । तेन नित्यसमास एवायं, नहि वाक्येन संज्ञा गम्यते । अरण्येतिलकाः । अरण्येमाषाः । वनेकिंशुकाः । वनेबिल्वकाः । कूपे- पिशाचकाः । हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायामित्यलुक् ॥ क्तेनाहोरात्रावयवाः ॥ ४५ ॥ अहरवयवा रात्र्यवयवाश्च सप्तम्यन्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते, तत्पु- रुषश्च समासो भवति । पूर्वाह्णकृतम् । अपराह्णकृतम् । पूर्वरात्रकृतम् । अपर-

• चंण्ड । मन्द । समीर । एते शब्दा चपल पुस्तकान्तरे दृश्यन्ते ।

॥ काशिका ॥ २ ॥ १ ॥ २१ राजस्नातम्। अवयवग्रहणं किम्*। अहनि भुक्तम्। रात्रौ वृत्तम्। बहुसदृश- त्त्वाद् रात्रिवृत्तम्, संध्यावर्जितमित्यादयः ॥ तत्र ॥ ४६ ॥ तत्रेत्येतत् सप्तम्यन्तं क्तान्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। तत्रभुक्तम्। तत्रहतम्। तत्रपीतम्। एकपद्ममैकस्वर्यं च समासत्वादद्भवति ॥ क्षेपे ॥ ४७ ॥ क्षेपो निन्दा। क्षेपे गम्यमाने सप्तम्यन्तं क्तान्तेन सह समस्यते, तत्पुरु- षश्च समासो भवति। अवतप्तेनकुलस्थितं तवैतत्। चापलमेतत्, अनवस्थि- तत्वं तवैतदित्यर्थः। उदकेविशीर्णम्। प्रवाहेमूत्रितम्। भस्मनिहुतम्। निष्फलं यत्क्रियते तदेवमुच्यते। तत्पुरुषे कृति बहुलमित्यलुक् ॥ पात्रेसमितादयश्च ॥ ४८ ॥ समुदाया एव निपात्यन्ते। पात्रेसमितादयः शब्दास्तत्पुरुषसंज्ञा भवन्ति क्षेपे गम्यमाने। ये चात्र क्तान्तेन सह समासास्तेषां पूर्वेणैव सिद्धे पुनः पाठो युक्त्तारोह्यादिपरिसंख्यार्थः। पूर्वपदाद्युदात्तत्वं यथा स्यादिति। युक्त्तारोह्यादिषु हि पात्रेसमितादयश्चेति पठ्यन्ते। पात्रेसमिताः। पात्रेबहुलाः। अवधारणेन क्षेपो गम्यते। पात्रएव संमिता न पुनः क्व चित्कार्येइति। उदुम्बरमशकादिषु उपमया क्षेपः। मातरिपुरुष इति प्रतिषिद्धसेवनेन। पिण्डीशूरादिषु निरीह- तया। अव्यक्तत्वाच्चाकृतिकृत्तिगणोयम्†। पात्रेसमिताः। पात्रेबहुलाः। उदर- क्रिमिः। कूपकच्छपः। कूपचूर्णकः। अवटऋक्षपः। कूपमण्डूकः। कुम्भमण्डूकः। उदपानमण्डूकः। नगरकाकः। नगरवायसः। मातरिपुरुषः। पिण्डशूरः। गेहे- शूरः। गेहेनर्दी। गेहेक्ष्वेडी। गेहेविजिती। गेहेव्याडः। गेहेतृप्तः। गेहेधृष्टः। गर्भेतृप्तः। शाखनिकम्बकः। गोष्ठेशूरः। गोष्ठेविजिती। गोष्ठेक्ष्वेडी। गेहेमेही। गोष्ठेपटुः। गोष्ठेपण्डितः। गोष्ठेप्रगल्भः। कर्णेतिटिभः। कर्णेचुरचुरा। चकारो ऽवधारणार्थः तेन समासान्तरं न भवति, परमपात्रेसंमिता इति। पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधि- करणेन ॥ ४९ ॥ सुप् सुपेति वर्तते, तस्य विशेषणमेतत्। पूर्वकाल एक सर्व जरत् पुराण

• अवयवग्रहणं किम्। उलूखलेराभरण्योः पिशाचो यदभाषत। इतनु ते दिवा वृत्तं रात्रौ वृत्तं च द्रक्ष्यसि ॥ इति पाठान्तरम्। † प्रयुक्तत्वाच्चाकृतिकृत्तिगणोयम्। इति पाठः।

९२ ॥ काशिका ॥ २ । १ ॥ नव केवल इत्येते सुबन्ताः समानाधिकरणेन सुपा सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तस्य शब्दस्यैकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिक- रण्यम् । पूर्वकाल इत्यर्थनिर्देशः, परिशिष्टानां स्वरूपग्रहणम् । पूर्वकालो ऽप- रकालेन समस्यते । स्नातानुलिप्तः । कृतप्रतिकृतम् । दग्धप्ररूढम् । एकशाटी । एकभित्ता । सर्वदेवाः । सर्वमनुष्याः । जरत्सुस्ती । जरत्सृष्टिः । जरद्धस्तिः । पुराणान्नम् । पुराणावसथम् । नवान्नम् । नवावसथम् । केवलान्नम् । समाना- धिकरणेनेति किम् । एकस्याः शाटी ॥ दिक्संख्ये संज्ञायाम् ॥ ५० ॥ समानाधिकरणेनेत्यापादसमाप्तेरनुवर्तते । दिवाचिनः शब्दाः संख्या च समानाधिकरणेन सुबन्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति, संज्ञायां विषये । पूर्वेषुकामाशमी । अपरेषुकामाशमी । संख्या । पञ्चालाः । सप्तर्षयः । संज्ञायामिति किम् । उत्तरा वृक्षाः । पञ्च ब्राह्मणाः ॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ॥ ५१ ॥ दिक्संख्ये इत्यनुवर्तते । तद्धितार्थे विषये उत्तरपदे च परतः समाहारे चाभिधेये दिक्संख्ये समानाधिकरणेन सुपा सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । तद्धितार्थे तावत् । पूर्वस्यां शालायां भवः । दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः । पौर्वशालः । आपरशालः । उत्तरपदे । पूर्वशालाप्रियः । अपरशालाप्रियः । समाहारे दिक्शब्दो न संभवति । संख्या तद्धितार्थे । पाञ्चनापितिः । पाञ्च- कपालः । उत्तरपदे । पञ्चगवधनो, दशगवधनः । समाहारे । पञ्चफली । दशपूली । पञ्चकुमारी । दशकुमारी । स नपुंसकमिति नपुंसकत्वं, ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्येति ह्रस्वत्वम् ॥ संख्यापूर्वो द्विगुः ॥ ५२ ॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे चेत्यत्र यः संख्यापूर्वः समासः स द्विगुसंज्ञो भवति । तद्धितार्थे तावत् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः, पञ्चकपालो, दशक- पालः । संस्कृतं भक्षा इतीहण्, तस्य द्विगोर्लुगनपत्ये इति लुक् । उत्तरपदे । पञ्चनावप्रियः । नावो द्विगोरिति समासान्तो भवति । समाह

॥ काशिका ॥ २ ॥ १ ॥ ८३

खण्डसूचिः । निष्प्रतिभ इत्यर्थः । याज्ञिककितवः । अयञ्चयाजनतृष्णापरः । मीमांसकदुर्दुरुटः । नास्तिकः । कुत्सितानीति किम् । वैयाकरणचौरः । नह्यत्र वैयाकरणत्वं कुत्स्यते । कुत्सनैरिति किम् । कुत्सितो ब्राह्मणः ॥ पापाणके कुत्सितैः ॥ ५४ ॥ पापाणकशब्दौ कुत्सनाभिधायिनौ तयोः पूर्वेण समासे परनिपातः प्राप्तः पूर्वनिपातार्थमिदमारभ्यते । पाप अणक एते सुबन्ते कुत्सितवचनैस्सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । पापनापितः । पापकुलालः । अणक- नापितः । अणककुलालः ॥ उपमानानि सामान्यवचनैः ॥ ५५ ॥ उपमीयतेनेनेत्युपमानम् । उपमानवाचीनि सुबन्तानि सामान्यवचनैः सुबन्तैः सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । उपमानोपमेययोः

२४ ॥ काशिका ॥ २ । १ ॥ पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्च ॥ ५८ ॥ पूर्व अपर प्रथम चरम जघन्य समान मध्य मध्यम वीर इत्येते सुबन्ताः समानाधिकरणेन सुपा सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । पूर्वपु- रुषः । अपरपुरुषः । प्रथमपुरुषः । चरमपुरुषः । जघन्यपुरुषः । समानपुरुषः । मध्यपुरुषः । मध्यमपुरुषः । वीरपुरुषः । पूर्वस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ श्रेण्यादयः कृतादिभिः ॥ ५९ ॥ श्रेण्यादयः सुबन्ताः कृतादिभिः समानाधिकरणैः सह समस्यन्ते, तत्पु- रुषश्च समासो भवति ॥ श्रेण्यादिषु च्व्यर्थवचनम् ॥ * ॥ अश्रेणयः श्रेणयः कृताः । श्रेणिकृताः । एककृताः । श्रेण्यादयः पठ्यन्ते । कृतादिराकृतिगणः । च्व्यन्तानां तु कुगतिप्रादय इत्यनेन नित्यसमासः । श्रेणीकृताः । श्रेणि । एक । पूग । कुण्ड । राशि । विशिख । निचय । निधान । इन्द्र । देव । मुण्ड । भूत । श्रवण । वदान्य । अध्यापक । ब्राह्मण । क्षत्रिय । पटु । पण्डित । कुशल । चपल । निपुण । कृपण । श्रेण्यादिः ॥ कृत । मित । मत । भूत । उक्त । समाज्ञात । समाम्नात । समाख्यात । संभावित । अवधारित । निराकृत । अवकल्पित । उपकृत । उपाकृत । इति कृतादिः ॥ क्तेन नञ्विशिष्टेनानञ् ॥ ६० ॥ नञैव विशेषो यस्य सर्वमन्यत्प्रकृत्यादिकं तुल्यं तन्नञ्विशिष्टं, तेन नञ्विशिष्टेन क्तान्तेन समानाधिकरणेन सह अनञ् क्तान्तं समस्यते, तत्पुरु- षश्च समासो भवति । कृतं च तदकृतं च, कृताकृतम् । भुक्ताभुक्तम् । पीता- पीतम् । उदितानुदितम् । नुटिह तदुक्तत्वाच्चैव भेदकौ । अशितानशितेन जीवति । क्लिष्टाक्लिष्टेन वर्तते ॥ कृताप्रकृतादीनामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ कृता- प्रकृतम् । भुक्तविभुक्तम् । पीतविपीतम् । गतप्रत्यागतम् । यातानुयातम् । क्रया- क्रयिका । पुटापुटिका । फलाफलिका । मानोन्मानिका ॥ समानाधिकरणा- धिकारे शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानमुत्तरपदलोपश्च ॥ * ॥ शाकप्रधानः पार्थिवः । शाकपार्थिवः । कुतपसौश्रुतः । अजातोल्वलः ॥ सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः ॥ ६१ ॥ सत् महत् परम उत्तम उत्कृष्ट इत्येते पूज्यमानैः सह समस्यन्ते, तत्पु- रुषश्च समासो भवति । पूज्यमानैरिति वचनात् पूजावचनाः सदादयो विज्ञा- यन्ते । सत्पुरुषः । महापुरुषः । परमपुरुषः । उत्तमपुरुषः । उत्कृष्टपुरुषः । पूज्यमानैरिति किम् । उत्कृष्टो गौः कद्रूमात् ॥ वृन्दारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम् ॥ ६२ ॥

॥ काशिका ॥ २ । १ ॥ ९५ वृन्दारक नाग कुञ्जर इत्येतैः सह पूज्यमानवाचि सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । पूज्यमानमिति वचनाद् वृन्दारकादयः पूजाव- चना गृह्यन्ते । गोवृन्दारकः । अश्ववृन्दारकः । गोनागः । अश्वनागः । गोकु- ञ्जरः । अश्वकुञ्जरः । पूज्यमानमिति किम् । सुसीमो नागः ॥ कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने ॥ ६३ ॥ कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने वर्त्तमानौ समर्थेन सुपा सह समस्येते, तत्पु- रुषश्च समासो भवति । कतरकठः । कतरकालापः । कतमकठः । कतमका- लापः । ननु कतमशब्दस्तावज्जातिपरिप्रश्नएव व्युत्पादितः, कतरशब्दोऽपि साहचर्यात्तदर्थवृत्तिरेव ग्रहीष्यते, किं जातिपरिप्रश्नग्रहणेन । एवं तर्ह्येतज् ज्ञापयति कतमशब्दो ऽन्यत्रापि वर्त्ततइति । तथा च प्रत्युदाहरणं, कतरो भवतोर्द्देवदत्तः । कतमो भवतां देवदत्तः ॥ किं क्षेपे ॥ ६४ ॥ किमित्येतत् .क्षेपे गम्यमाने सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । किंराजा, यो न रक्षति । किंसखा, योऽभिद्रुह्यति । किंगौः, यो न वहति । किमः क्षेपे इति समासान्तो न भवति । क्षेपइति किम् । को राजा पाटलिपुत्रे ॥ पोटा⁠युवति⁠स्तोक⁠कतिपय⁠गृष्टि⁠धेनु⁠वशा⁠वेहद्⁠बष्कय- णी⁠प्रवक्तृ⁠श्रोत्रिया⁠ध्यापक⁠धूर्त्तै⁠र्जातिः ॥ ६५ ॥ उभयव्यञ्जना, पोटेत्यभिधीयते । * गृष्टि, रेकवारप्रसूता । धेनुः, प्रत्य- ग्रप्रसूता । वशा, वन्ध्या । वेहद्,गर्भघातिनी । बष्कयणी, तरुणवत्सा । पोटा- दिभिः सह जातिवाचि सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । इभ- पोटा । इभयुवतिः । अग्निस्तोकः । उदश्वित्कतिपयम् । गोगृष्टिः । गोधेनुः । गोवशा । गोवेहत् । गोबष्कयणी । कठप्रवक्ता । कठश्रोत्रियः । कठाध्यापकः । कठधूर्त्तः । जातिरिति किम् । देवदत्तः प्रवक्ता । धूर्त्तशब्दोयमकुत्सार्थम् ॥ प्रशंसावचनैश्च ॥ ६६ ॥ जातिरिति वर्तते । जातिवाचि सुबन्तं प्रशंसावचनैः सह समस्यते, तत्पु- रुषश्च समासो भवति । रूढिशब्दाः प्रशंसावचना गृह्यन्ते मतल्लिकादयस्ते च विशिष्टलिङ्गत्वादन्यलिङ्गेऽपि जातिशब्दे स्वलिङ्गोपादाना एव समानाधिकरणाः भवन्ति । गोप्रकाण्डम् । अश्वप्रकाण्डम् । गोमतल्लिका । अश्वमतल्लिका गोमचर्चिका । अश्वमचर्चिका । जातिरिति किम् । कुमारी मतल्लिका ॥

• युवतिर्गर्भलक्षणा स्त्री । स्तोकमल्पपर्यायः । कतिपयं च । ह्रासाधिक्यं यत्र शिष्यते ॥

९६ ॥ काशिका ॥ २ । १ ॥ युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः ॥ ६७ ॥ खल्त्यादिभिः समानाधिकरणैः सह युवशब्दः समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । जरतीभिरिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गवि- शिष्टस्यापि ग्रहण'मिति ज्ञापनार्थः । युवा खलतिः, युवखलतिः । युवतिः खलती, युवखलती । युवा पलितः, युवपलितः । युवतिः पलिता, युवपलिता । युवा वलिनः, युववलिनः । युवतिर्वलिना, युववलिना । युवा जरन्, युवजरन् । युवतिर्जरती, युवजरती ॥ कृत्यतुल्याख्या अजात्या ॥ ६८ ॥ कृत्यप्रत्ययान्तास्तुल्यपर्यायाश्च सुबन्ता अजातिवचनेन समस्यन्ते, तत्पु- रुषश्च समासो भवति । भोज्योष्णम् । भोज्यलवणम् । पानीयशीतम् । तुल्या- ख्याः । तुल्यश्वेतः । तुल्यमहान् । सदृशश्वेतः । सदृशमहान् । अजात्येति किम् । भोज्य ओदनः ॥ वर्णो वर्णेन ॥ ६६ ॥ वर्णविशेषवाचि सुबन्तं वर्णविशेषवाचिना सुबन्तेन समानाधिकरणेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । कृष्णसारङ्गः । लोहितसारङ्गः । कृष्णशबलः । लोहितशबलः । अवयवद्वारेण कृष्णशब्दः समुदाये वर्त्तमानः समानाधिकरणो भवति ॥ कुमारः श्रमणादिभिः ॥ ७० ॥ कुमारशब्दः श्रमणादिभिः सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । येऽत्र स्त्रीलिङ्गाः पठ्यन्ते श्रमणा प्रव्रजिता कुलटेत्येवमादयस्तैः सह स्त्रीलिङ्ग एव कुमारशब्दः समस्यते, ये तु पुंलिङ्गा अध्यापको ऽभिरूपकः पण्डित इति, तैरुभयथा, प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति । कुमारी श्रमणा, कुमारश्रमणा । श्रमणा । प्रव्रजिता । कुलटा । गर्भिणी । तापसी । दासी । बन्धकी । अध्यापक । अभिरूपक । पण्डित । पटु । मृदु । कुशल । चपल । निपुण ॥ चतुष्पादो गर्भिण्या ॥ ७१ ॥ चतुष्पाद्वाचिनः सुबन्ता गर्भिणीशब्देन समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । गोगर्भिणी । अजागर्भिणी ॥ चतुष्पाज्जातेरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । कालाक्षी गर्भिणी । स्वस्तिमती गर्भिणी । चतुष्पादिति किम् । ब्राह्मणी गर्भिणी ॥ मयूरव्यंसकादयश्च ॥ ७२ ॥ समुदाया एव निपात्यन्ते । मयूरव्यंसकादयः शब्दास्तत्पुरुषसंज्ञा भव-

य" or "पुनर्दाय"? Wait, look at the word: "पु न र्दे य" or "पु न र्दा य"? Wait, sutra P. 3.1.130 or vartika: "पुनर्दायो"? No, in Mayuravyamsakadi gana: हस्तेगृह्य, पादेगृह्य, लाङ्गुलेगृह्य, पुनर्दाय? Wait! In Mayuravyamsakadi (P. 2.1.72): Let's check the gana: "हस्तेगृह्य पादेगृह्य लाङ्गलेगृह्य पुनर्दाय" or "पुनर्देय"? Wait! Look at the letter in L3 (our ): "पु न र्दा य" vs "पु न र्दे य": Look at the consonant: 'द'. Above it, is there a repha? Yes, 'र्'. Is there an 'ा' (aa-matra)? Wait! Look at "पुनर्दाय" vs "पुनर्देय": It has 'द', then an 'ा' with a repha above it? Look closely at "पु न र्दा य ॥" or "पु न र्दे य ॥": Look at the 'ा' or 'े': Wait! It has 'द' and then a vertical line 'ा' with a hook above it! That's 'र्दा'! Wait, look at

६८ ॥ काशिका ॥ २ ॥ २ ॥ विशिष्टलिङ्गस्येदं ग्रहणम् । अर्द्धमित्येतद् नपुंसकमेकदेशिनैकाधिकरणेन सम- स्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । षष्ठीसमासापवादोयं योगः । अर्द्धं पिप्प- ल्याः, अर्द्धपिप्पली । अर्द्धकोशातकी । नपुंसकमिति किम् । यामार्द्धः । नग- रार्द्धः । एकदेशिनेत्येव । अर्द्धं पशोर्देवदत्तस्य । देवदत्तेन सह समासो न भव- ति । एकाधिकरणइत्येव । अर्द्धं पिप्पलीनाम् ॥ द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरस्याम् ॥ ३ ॥ एकदेशिनैकाधिकरणइति वर्तते । षष्ठीसमासापवादोयं योगः । अन्यतर- स्यांग्रहणात् सोपि भवति । पूरणेति प्रतिषेधश्चात एवान्यतरस्यांग्रहणसाम- र्थ्यान्न प्रवर्तते । द्वितीयादीनि शब्दरूपाणि एकदेशिनैकाधिकरणेन सहान्यत- रस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । द्वितीयं भिक्षायाः, द्वितीय- भिक्षा । षष्ठीसमासपक्षे भिक्षाद्वितीयं वा । तृतीयं भिक्षायाः, तृतीयभिक्षा । भिक्षातृतीयं वा । चतुर्थं भिक्षायाः, चतुर्थभिक्षा । भिक्षाचतुर्थं वा । तुर्यं भिक्षायाः, तुर्यभिक्षा । भिक्षातुर्यं वा । तुरीयशब्दस्यापीष्यते ॥ तुरीयं भिक्षायाः, तुरीयभिक्षा । भिक्षातुरीयं वा * । एकदेशिनेत्येव । द्वितीयं भिक्षाया भिक्षुकस्य । एकाधिकरणत्येव । द्वितीयं भिक्षाणाम् ॥ प्राप्तापन्ने च द्वितीया ॥ ४ ॥ एकदेशिनैकाधिकरणइति निवृत्तम् । द्वितीयासमासे प्राप्ते वचनमिदम् । विधानसामर्थ्यात्सोपि भवति । प्राप्त आपन्न इत्येतौ द्वितीयान्तेन सह सम- स्येते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । प्राप्तो जीविकां, प्राप्तजीविकः । जीविका- प्राप्त इति वा । आपन्नो जीविकाम्, आपन्नजीविकः । जीविकापन्न इति वा ॥ कालाः परिमाणिना ॥ ५ ॥ परिमाणमस्यास्तीति परिमाणी तद्वाचिना सुबन्तेन सह सामर्थ्यात्परि- माणवचनाः कालशब्दाः समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । षष्ठीसमासविषये योगारम्भः†। मासो जातस्य, मासजातः । संवत्सरजातः । द्व्यहजातः । त्र्यहजातः ॥ नञ् ॥ ६ ॥ नञ् समर्थेन सुबन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । न ब्राह्मणो, ऽब्राह्मणः । अवृषलः ॥ नञो नलोपस्तिङि क्षेपे ॥ * ॥ अपचसि त्वं जाल्म‡॥ ईषदकृता ॥ ७ ॥

• तुरीयशब्दस्येत्यारभ्य भिक्षातुरीयं वेत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु नोपलभ्यते । † षष्ठीसमासापवादो ऽयं योगः इति पा० ३ । ‡ नञो नलोपेत्यारभ्य जाल्मेत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु नोपलभ्यते ।

॥ काशिका ॥ २ ॥ २ ॥ ९९ ईषदित्ययं शब्दो ऽकृदन्तेन सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति ॥ ईषदगुणवचनेनेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ ईषत्कडारः । ईषत्पिङ्गलः । ईष- त्फिकटः + ईषदुच्चतः । ईषत्पीतम् । ईषद्रक्तम् * । गुणवचनेनेति किम् । इह न भवति । ईषद्वार्य्यः ॥ षष्ठी ॥ ८ ॥ षष्ठ्यन्तं सुबन्तं समर्थेन सुबन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भव- ति । राज्ञः पुरुषो, राजपुरुषः । ब्राह्मणकम्बलः ॥ कृद्योगे च षष्ठी समस्यत- दिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इध्मप्रव्रश्चनः । पलाशशातनः । किमर्थमिदमुच्यते । 'प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यते' इति वक्ष्यति, तस्यायं पुरस्तादपकर्षः ॥ याजकादिभिश्च ॥ ९ ॥ पूर्वेण समासः सिद्ध एव तस्य कर्तरि चेति प्रतिषेधे प्राप्ते वचनमिदमा- रभ्यते प्रतिप्रसवार्थम् । याजकादिभिः सह षष्ठी समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । ब्राह्मणयाजकः । क्षत्रिययाजकः । याजक । पूजक । परिचारक । परिषेचक† । स्नातक । अध्यापक । उत्साादक । उद्वर्त्तक‡ । होतृ । पोतृ । भर्तृ । रथगणक । पत्तिगणक ॥ तत्स्थैश्च गुणैः षष्ठी समस्यतइति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ चन्दनगन्धः । कपित्थरसः ॥ गुणात्तरेण तरलोपश्चेति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ सर्वेषां श्वेततरः, सर्वश्वेतः । सर्वेषां महत्तरः, सर्वमहान् । 'न निर्द्धारणे' इति प्रतिषेधे प्राप्ते वचनमिदम् । सर्वशुक्ला गौः§ ॥ न निर्द्धारणे ॥ १० ॥ पूर्वेण समासे प्राप्ते प्रतिषेध आरभ्यते । निर्द्धारणे या षष्ठी सा न समस्यते । जातिगुणक्रियाभिः समुदायादेकदेशस्य पृथक्करणं निर्द्धारणम् । क्षत्रियो मनुष्याणां शूरतमः । कृष्णा गवां संपन्नक्षीरतमा । धावनश्वगानां शीघ्रतमः ॥ प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यतइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सर्पिषो ज्ञानम् । मधुनो ज्ञानम् ॥ ‖ पूरणगुणसुहितार्थसद्व्ययतव्यसमानाधिकरणेन ॥ ११ ॥ पूरणगुणसुहितार्थ सद् अव्यय तव्य समानाधिकरण इत्येतैः सह षष्ठी न समस्यते । अर्थशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते, तेन स्वरूपविधिर्न भवति । पूर-

• अत्र 'अकृतेति किम् । ईषत्कृतम्' । इत्याधिकं कुत्र चित् ।

• परिवेषकेति पाठान्तरम् । ‡ हर्तृ, वर्तक, इत्यादिको क्व चित् । § गुणात्तरेणेत्यारभ्य सर्वशुक्ला गौरित्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु न दृश्यते । ‖ ज्ञो ऽविदर्थस्य करणे इति षष्ठीति तत्र चिन्त्यमिदम् ।

अर्थे । छात्राणां पञ्चमः । छात्राणां दशमः । गुण । बलाकायाः शौक्ल्यम् । काकस्य कार्ण्यम् । सुहितार्थास्तृप्त्यर्थाः । फलानां सुहितः । फलानां तृप्तः । सत् । ब्राह्मणस्य कुर्वन् । ब्राह्मणस्य कुर्वाणः । अव्यय । ब्राह्मणस्य कृत्वा । ब्राह्मणस्य हृत्वा । तव्य । ब्राह्मणस्य कर्त्तव्यम् । तव्यता सानुबन्धकेन समासो भवत्येव । ब्राह्मणकर्त्तव्यम् । समानाधिकरण । शुक्रस्य माराविदस्य । राज्ञः पाटलिपुत्रकस्य । पाणिनिः सूत्रकारस्य । किं च स्यात् । पूर्वनिपातस्यानियमः स्यात् । अनन्तरायां तु प्राप्तौ प्रतिषिद्धायां विशेषणं विशेष्येणेति भवत्येष समासः । पूर्वनिपातश्च तदा नियोगतो विशेषणस्यैव * ॥ क्तेन च पूजायाम् ॥ १२ ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति वक्ष्यति तस्येदं ग्रहणम् । पूजायहणमुपलक्षणा- र्थम् । क्तो यः पूजायां विहितस्तेन षष्ठी न समस्यते । राज्ञां मतः । राज्ञां बुद्धः । राज्ञां पूजितः । पूजायामिति किम् । छात्रस्य हसितं, छात्रहसितम् ॥ अधिकरणवाचिना च ॥ १३ ॥ 'क्तो ऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्य' इति वक्ष्यति, तस्येदं ग्रहणम् । अधिकरणवाचिना क्तेन षष्ठी न समस्यते । इदमेषां यातम् । इद- मेषां भुक्तम् ॥ कर्म्मणि च ॥ १४ ॥ क्तेनेति निवृत्तम् । कर्म्मग्रहणं । षष्ठीविशेषणम् । कर्म्मणि च या षष्ठी सा न समस्यते । उभयप्राप्तौ कर्म्मणीति षष्ठ्या इदं ग्रहणम् । आश्चर्यो गवां दोहो ऽगोपालकेन † । रोचते ओदनस्य भोजनं देवदत्तेन । साधु खलु पयसः पानं देवदत्तेन । विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनिना ॥ तृजकाभ्यां कर्त्तरि ॥ १५ ॥ कर्त्तृग्रहणं षष्ठीविशेषणम् । कर्त्तरि या षष्ठी सा तृचा ऽकेन च सह न समस्यते । भवतः शायिका । भवत चासिका । भवतो ऽवगामिका । तृच् कर्त्तर्येव विधीयते, तत्प्रयोगे कर्त्तरि षष्ठी नास्ति । तस्मात्तृज्ग्रहणमुत्तरार्थम् । कर्त्तरीति किम् । इक्षुभक्षिकां मे धारयसि ॥ कर्त्तरि च ॥ १६ ॥ कर्त्तरि च यौ तृजकौ ताभ्यां सह षष्ठी न समस्यते । सामर्थ्यादकस्य विशेषणार्थे कर्तृग्रहणमितरत्र व्यभिचाराभावात् । अपां स्रष्टा । पुरां भेत्ता ।

• अनन्तरायामित्यारभ्य विशेषणस्यैवेत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु न दृश्यते । † आश्चर्यश्चितेन गोपालेनेति पाठान्तरम् ।

॥ काशिका ॥ २ ॥ २ ॥ १०९ वज्रस्य भर्त्ता । ननु च भर्तृशब्दो ह्ययं याजकादिषु पठ्यते*। संबन्धिशब्दस्य पतिपर्यायस्य तत्र ग्रहणम्† अकः खल्वपि । ओदनस्य भोजकः । सक्तूनां पायकः ॥ नित्यं क्रीडाजीविकयोः ॥ १७ ॥ नेति निवृत्तं न तृजकौ । नित्यं समासो विधीयते । क्रीडायां जीवि- कायां च नित्यं षष्ठी समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । तृच् क्रीडाजी- विकयो नास्तीत्यक एवोदाह्रियते । उद्दालकपुष्पभञ्जिका । वारणपुष्पप्रचा- यिका । जीविकायाम् । दन्तलेखकः । नखलेखकः । क्रीडाजीविकयोरिति किम् । ओदनस्य भोजकः ॥ कुगतिप्रादयः ॥ १८ ॥ नित्यमिति वर्तते । कुशब्दो ऽव्ययं गृह्यते, गत्यादिसाहचर्यात्, न द्रव्यवचनः । कुगतिप्रादयः समर्थेन शब्दान्तरेण सह नित्यं समस्यन्ते, तत्पु- रुषश्च समासो भवति । कुः पापार्थे । कुपुरुषः । गति । उररीकृतम् । यदूरीक- रोति । प्रादयः । दुर्निन्दायाम् । दुष्पुरुषः । स्वती पूजायाम् । सुपुरुषः । अतिपुरुषः । आडीषदर्थे । आपिङ्गलः । प्रायिकं चैतदुपाधिवचनम्, अन्यत्रापि हि समासो दृश्यते । कोष्णम् । कदुष्णम् । कवोष्णम् । दुष्कृतम् । अतिस्तुतम् । आबडम् । इति ॥ प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया ॥ * ॥ प्रगत आचार्यः, प्राचार्यः । प्रान्तेवासी ॥ अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया ॥ * ॥ अतिक्रान्तः खट्वां, अतिखट्वः । अतिमालः ॥ अवादयः कृष्टाद्यर्थे तृतीयया ॥ * ॥ अवकृष्टः कोकि- लया, अवकोकिलः ॥ पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या ॥ * ॥ परिग्लानो ऽध्याय- नाय, पर्यध्ययनः । अलं कुमार्यै, अलंकुमारिः ॥ निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्च- म्या ॥ * ॥ निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः, निष्कौशाम्बिः । निर्वाराणसिः ॥ इवेन सह समासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् ॥ * ॥ वाससीइव ॥ प्रादिप्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् । साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति ॥ उपपदमतिङ् ॥ १९ ॥ नित्यमिति वर्तते । उपपदमतिङन्तं समर्थेन शब्दान्तरेण सह समस्यते नित्यं, तत्पुरुषश्च समासो भवति । कुम्भकारः । नगरकारः । अतिङिति किम् । एधानाहारको व्रजति । ननु च सुप सुपेति वर्तते, तत्र कुतस्तिङन्तेन

• पठ्यते, इत्यस्याग्रे 'तत्र पाठसामर्थ्यात्समासेन भवितव्यम् । नैतदस्ति' इति क्व चिदधिकम् । † ग्रहणमित्यस्याग्रे 'इदं तु क्लिष्टमक्लप्त' इति पाठः कुत्र चिदधिकः ।

१०२ ॥ काशिका ॥ २ ॥ २ ॥ सह समासप्रसङ्गः। एवं तर्हि ज्ञापयति ऽगतेर्योगादयोः सुप् सुपेति न संबध्यत- इति। तेन गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेरित्येतदु- पपन्नं भवति। अश्वक्रीती। धनक्रीती॥ अमैवाव्ययेन ॥ २० ॥ पूर्वेणैव समासे सिद्धे नियमार्थं वचनम्। अव्ययेनोपपदस्य यः समासः सोऽमैव भवति, नान्येन। स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते। संपन्नङ्कारं भुङ्क्ते। लवणङ्कारं भुङ्क्ते। अमैवेति किम्। कालसमयवेलासु तुमुन्। कालो भोक्तुम् *। एवकारकरणमु- पपदविशेषणार्थम्। अमैव यत्तुल्यविधानमुपपदं तस्य समासो यथा स्यात्, अमा चान्येन च यत्तुल्यविधानं तस्य मा भूत्। अग्रेभुक्त्वा। अग्रे भोजम्॥ तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम् ॥ २१ ॥ अमैवेत्यनुवर्त्तते। उपदंशस्तृतीयायामित्यतः प्रभृति यान्युपपदानि तान्य- मैवाव्ययेन सहान्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। उभयत्र विभाषेयम्। यदमैव तुल्यविधानमुपपदं तस्य प्राप्ते, यथोपदर्शस्तृतीयाया- मिति। यत्पुनरमा चान्येन च तुल्यविधानं तस्याप्राप्ते, यथा ऽव्यये यथाभिप्रे- ताख्याने कृञः क्त्वाणमुलाविति। मूलकोपदंशं भुङ्क्ते। मूलकेनोपदंशं भुङ्क्ते। उच्चैः- कारमाचष्टे। उच्चैः कारम्। अमैवेत्येव। पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु। पर्याप्तो भोक्तुम्। प्रभुर्भोक्तुम्॥ क्त्वा च ॥ २२ ॥ अमैवेति पूर्वयोगे ऽनुवृत्तं तेनान्यत्र न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते। क्त्वा- प्रत्ययेन सह तृतीयाप्रभृतीन्युपपदानि अन्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। उच्चैःकृत्य। उच्चैः कृत्वा। अव्यये यथाभिप्रेताख्याने इति क्त्वाप्र- त्ययः। समासपक्षे ल्यबेव। तृतीयाप्रभृतीनीत्येव। अलं कृत्वा। खलु कृत्वा॥ शेषो बहुव्रीहिः ॥ २३ ॥ † उपयुक्तादन्यः शेषः। शेषः समासो बहुव्रीहिसंज्ञो भवति। कश्च शेषः। यत्रान्यः समासो नोक्तः। वक्ष्यति। अनेकमन्यपदार्थे। चित्रगुः। शब- लगुः। कुब्जोन्मरासङ्गः। शेष इति किम्। उन्मत्तगङ्गम्। लोहितगङ्गम्। बहु- व्रीहिप्रदेशाः न बहुव्रीहावित्येवमादयः॥ अनेकमन्यपदार्थे ॥ २४ ॥ अनेकं सुबन्तमन्यपदार्थे वर्त्तमानं समस्यते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति।

• 'समयो भोक्तुम्। वेला भोक्तुम्' । इत्यधिकं क्व चित्। † तत्पुरुष इति निवृत्तमिति क्व चिदधिकम्।

॥ काशिका ॥ २ । २ ॥ १०५

प्रथमाथमेकं वर्जयित्वा सर्वेषु विभक्त्यर्थेषु बहुव्रीहिर्भवति । प्राप्तमुदकं ग्रामं, आप्तोदको ग्रामः । ऊढरथो ऽनड्वान् । उपहृतपशू रुद्रः । उद्धृतौदना स्थाली । चित्रगुर्देवदत्तः । वीरपुरुषको ग्रामः । प्रथमार्थे तु न भवति । वृष्टे देवे गतः । अनेकग्रहणं किम् । बहूनामपि यथा स्यात् । सुसूक्ष्मजटकेशीन सुलभाजिनवाससा । पुत्री पर्वतराजस्य कुतो हेतोर्विवाहिता * ॥ बहुव्रीहिः समानाधिकरणानामिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ व्यधिकरणानां मा भूत् । पञ्चभिर्भुक्तमस्य ॥ अव्ययानां च बहुव्रीहिर्वक्तव्यः ॥ * ॥ उच्चैर्मुखः । नीचैर्मुखः ॥ सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च वक्तव्यः ॥ * ॥ कण्ठे स्थितः कालो ऽस्य, कण्ठेकालः । उरसिलोमा । उष्ट्रस्य मुखमिव मुखं यस्य स, उष्ट्रमुखः । खरमुखः ॥ समुदायविकारषष्ठ्याश्च बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ केशानां संघातः, केशसंघातः, केशसंघातश्चूडा ऽस्य केशचूडः । सुवर्णस्य विकारो ऽलंकारो ऽस्य सुवर्णालंकारः ॥ प्रादिभ्यो धातुजस्योत्तरपदस्य लोपश्च वा बहु- व्रीहिर्वक्तव्यः ॥ * ॥ प्रपतितं पर्णमस्य, प्रपर्णः । प्रपतितं पलाशमस्य, प्रपलाशः ॥ नञो ऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिर्वा चोत्तरपदलोपश्च वक्तव्यः ॥ * ॥ अविद्यमानः पुत्रो यस्य, अपुत्रः । अविद्यमानभार्यः, अभार्यः ॥ सुबधिकारे ऽस्तिक्षीरादीनां बहुव्रीहिर्वक्तव्यः ॥ * ॥ अस्तिक्षीरा ब्राह्मणी । अस्त्यादयो निपाताः ॥ संख्या ऽव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये ॥ २५ ॥ संख्येये या संख्या वर्तते तया सहाव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः समस्यन्ते, बहु- व्रीहिश्च समासो भवति । अव्यय । उपदशाः । उपविंशाः । आसन्नदशाः । आसन्न- विंशाः । अदूरदशाः । अदूरविंशाः । अधिकदशाः । अधिकविंशाः । संख्या । द्वित्राः । त्रिचतुराः । द्विदशाः । संख्येयेति किम् । पञ्च ब्राह्मणाः । अव्ययासन्नादूराधिक- संख्या इति किम् । ब्राह्मणाः पञ्च । संख्येये इति किम् । अधिका विंशतिर्गवाम् ॥ दिङ्नामान्यन्तराले ॥ २६ ॥ दिशां नामानि दिङ्नामानि । दिङ्नामानि सुबन्तानि अन्तराले वाच्ये समस्यन्ते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति । दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोर्यद- न्तरालं, दक्षिणपूर्वा दिक् । पूर्वोत्तरा । उत्तरपश्चिमा । पश्चिमोत्तरिका ॥ सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः ॥ * ॥ नामग्रहणं रूढ्यर्थम् । इह मा भूत् । ऐन्द्र्याश्च कौबेर्याश्च दिशोर्यदन्तरालमिति ॥

• सुसूक्ष्मजटकेशीन सुलभाजिनवाससा । डमर्गावलिहस्तेन कुतोऽगौर्न च डिण्डिमिति ॥ इति पा० २ † वृत्तिमात्रे इत्याख्याते पूर्वपदस्योपाधि कुत्र चित्त पाठः।

१०४ ॥ काशिका ॥ २ ॥ २ ॥ तत्र तेनेदमिति सरूपे ॥ २७ ॥ तत्रेति सप्तम्यन्तं गृह्यते । तेनेति तृतीयान्तम् । सरूपग्रहणं प्रत्येकम- भिसंबद्ध्यते । तत्रेति सप्तम्यन्ते सरूपे पदे तेनेति च तृतीयान्ते इदमित्येतस्मि- न्नर्थे समस्येते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति । इतिकरणश्चेह विवक्षार्थो लौकि- कमर्थमनुसारयति । ततो ग्रहणं प्रहरणं कर्मव्यतिहारो युद्धं च समासार्थ इति सर्वमितिकरणाल्लभ्यते । यत्तत्रेति निर्दिष्टं ग्रहणं चेत्तद्भवति, यत्तेनेति निर्दिष्टं प्रहरणं चेत्तद्भवति, यदिदमिति निर्दिष्टं युद्धं चेत्तद्भवति । केशेषुकेशेषु च गृहीत्वा इदं युद्धं वृत्तं, केशाकेशि । कचाकचि । दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं वृत्तं, दण्डादण्डि । मुष्टामुष्टि । इच् कर्मव्यतिहारेऽति इच् समा- सान्तः, स

॥ काशिका ॥ २ ॥ २ ॥ १०५ राजदन्तादिषु परम् ॥ ३१ ॥ पूर्वनिपाते प्राप्ते परप्रयोगाथे वचनम् । राजदन्तादिषु परमुपसर्जनं प्रयो- क्तव्यम् । न केवलमुपसर्जनस्य, अन्यस्यापि यथालक्षणं विहितस्य पूर्वनिपातस्या- पवादः परनिपातो विधीयते । दन्तानां राजा, राजदन्तः । वनस्याग्रे, अग्रेव- नम् । निपातनादलुक् । राजदन्तः । अग्रेवणम् । लिप्तवासितम् । नग्नमुषि- तम् । सिक्तसंमृष्टम् । दृष्टलुञ्चितम् । अवक्लिवपक्वम् । अर्पिताप्तम् । उप्त- गाढम् । पूर्वकालस्य परनिपातः । उलूखलमुसलम् । तण्डुलकिण्वम् । दृषदुप- लम् । आश्वलायनबभ्रवी । चित्ररथबाह्लीकम् । आवन्त्यश्मकम् । शूद्रार्यम् । स्नातकराज्ञानौ । विष्वक्सेनार्जुनौ । अक्षिभ्रुवम् । दारगवम् । शब्दार्थौ । धर्मार्थौ । कामार्थौ । अनियमत्वात्रेव्यते । अर्थशब्दौ । अर्थधर्मौ । अर्थकामौ । तत्कथं वक्तव्यमिदम् । धर्मादिषूभयमिति । वैकारिमलम् । गजवाजम् । गोपा- लधानोपूलासम् । पूलासकरकण्डम् । स्थूलपूलासम् । उशीरबीजम् । सिद्धा- स्यामु । चित्रास्वाती । भार्यापती । जायापती । जम्पती । दम्पती । जायाश- ब्दस्य जन्भावो दम्भावश्च निपात्यते । पुत्रपती । पुत्रपशु । केशश्मश्रु । श्मश्रु- केशो । शिरोबीजम् । सर्पिर्मधुनी । मधुसर्पिषी । आद्यन्तौ । अन्तादी । गुणवृद्धी । वृद्धिगुणौ ॥ द्वन्द्वे घि ॥ ३२ ॥ पूर्वमिति वर्तते । द्वन्द्वे समासे घ्यन्तं पूर्वं प्रयोक्तव्यम् । पटुगुप्तौ । मृदुगुप्तौ । अनेकप्राप्तावेकस्य नियमः, शेषे त्वनियमः । पटुमृदुशुक्काः । पटु- शुक्रमृदवः । द्वन्द्वइति किम् । विस्पष्टपटुः ॥ अजाद्यदन्तम् ॥ ३३ ॥ द्वन्द्वइति वर्तते * । अजाद्यदन्तं शब्दरूपं द्वन्द्वे समासे पूर्वं प्रयोक्त- व्यम् । उष्ट्रखरम् । उष्ट्रशश कम् ॥ बहुष्वनियमः ॥ * ॥ अश्वस्थेन्द्राः । इन्द्रर- थाश्वाः ॥ द्वन्द्वे घञ्जाद्यदन्त विप्रतिषेधेन ॥ * ॥ इन्द्राग्नी । इन्द्रवायू । तपर- करणं किम् । आश्वारुशौ ऋक्षाश्वे इति वा ॥ अल्पाच्तरम् ॥ ३४ ॥ द्वन्द्वइति वर्तते । अल्पाच्तरं शब्दरूपं द्वन्द्वे समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यम् । प्लक्षश्च न्यग्रोधश्च, प्लक्षन्यग्रोधौ । धवखदिरपलाशाः । बहुष्वनियमः । शहुदु- न्दुभिवीणाः । वीणाशहुन्दुभयः ॥ * ऋतुनक्षत्राणामानुपूर्येण समानाक्षराणां पूर्वनिपातो वक्तव्यः ॥ * ॥ हेमन्तशिशिरवसन्ताः । चित्रास्वाती । कृत्तिका-

• पूर्वमिति चेति क्व चिदधिकम् ।

ाविति वर्तते इति क्व चिदधिकः पाठः ।" "बहुव्रीहाविति वर्तते इति क्व चिदधिकः पाठः ।" Yes, exactly: "* बहुव्रीहाविति वर्तते इति क्व चिदधिकः पाठः ।"

Let's double-check all lines carefully from top to bottom.

Line 1: १०६ ॥ काशिका ॥ २ ॥ २ ॥

Line 2: रोहिण्यौ । समानाक्षराणामिति किम् । ग्रीष्मवसन्तो ॥ लघ्वक्षरं पूर्वं निपत-

Line 3: तीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ कुशकाशम् । शरशादम् ॥ अभ्यर्हितं च पूर्वं निपततीति

Line 4: वक्तव्यम् ॥ * ॥ मातापितरौ । श्रद्धामेधे । दीक्षातपसी ॥ वर्णानामानुपूर्व्येण

Line 5: पूर्वनिपातः ॥ * ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः । समानाक्षराणामित्यत्र नास्ति ॥

Line 6: भ्रातुश्च ज्यायसः पूर्वनिपातो वक्तव्यः ॥ * ॥ युधिष्ठिरार्जुनौ ॥ संख्याया

Line 7: अल्पीयस्याः पूर्वनिपातो वक्तव्यः ॥ * ॥ द्वित्राः । त्रिचतुराः । नवतिशतम् ॥

Line 8: सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ ॥ ३५ ॥

Line 9:

॥ काशिका ॥ २ ॥ ३ ॥ १०४ शब्दाः कर्मधारये समासे वा पूर्वे प्रयोक्तव्याः । कडारजैमिनिः । जैमिनिकडारः । कडार । गडुल । काण । खञ्ज । कुण्ठ । खञ्जर । खलति । गौर । एडु । भिक्षुक । पिङ्गल । तनु । वटर । कर्मधारय इति किम् । कडारपुरुषो ग्रामः ॥ इति श्रीजयादित्यरचितायां काशिकायां वृत्तौ द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अनभिहिते ॥ १ ॥ अनभिहितइत्यधिकारोयं वेदितव्यः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो ऽनभि- हितइत्येवं तद्वेदितव्यम् । अनभिहिते ऽनुक्ते ऽनिर्दिष्टे कर्मादौ विभक्तिर्भवति । केनानभिहिते, तिङ्कृत्तद्धितसमासैः, परिसंख्यानम् । वक्ष्यति कर्मणि द्वितीया । कटं करोति । ग्रामं गच्छति । अनभिहितइति किम् । तिङ् । क्रियते कटः । कृत् । कृतः कटः । तद्धित । शत्यः । शतिकः । समास । प्राप्तमुदकं यं ग्रामं, प्राप्तोदको ग्रामः । परिसंख्यानं किम् । कटं करोति भीष्ममुदारं दर्शनीयम् । बहुषु बहुवच- नमित्येवमादिना संख्यावाच्यत्वेन विभक्तीनामुपदिष्टा, तत्र विशेषणार्थमिदमा- रभ्यते, अनभिहितकर्माद्याश्रयेष्वेकत्वादिषु द्वितीयादयो वेदितव्या इति ॥ कर्मणि द्वितीया ॥ २ ॥ द्वितीयादयः शब्दाः पूर्वाचार्यैः सुपां त्रिकेषु स्मर्यन्ते, तैरेवात्र व्यव- हारः । कर्मणि कारके या संख्या तत्र द्वितीया विभक्तिर्भवति । कटं करोति । ग्रामं गच्छति । उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु । द्वितीया ऽऽम्रेडितान्तेषु ततो ऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ * ॥ उभयतो ग्रामम् । सर्वतो ग्रामम् । धिग्देवदत्तम् । उपर्युपरि ग्रामम् । अध्यधि ग्रामम् । अधोऽधो ग्रामम् ॥ अभितःपरितःसमयानिकषाहाप्रतियोगेषु च दृश्यते ॥ * ॥ अभितो ग्रामम् । परितो ग्रामम् । समया ग्रामम् । निकषा ग्रामम् । हा देवदत्तम् । बुभुक्षितं न प्रति भाति किं चित् ॥ तृतीया च होश्छन्दसि ॥ ३ ॥ कर्मणीति वर्तते । द्वितीयायां प्राप्तायां तृतीया विधीयते, च्छन्दोऽर्था च भवति । छन्दसि विषये जुहोतेः कर्मणि कारके तृतीया विभक्तिर्भवति द्वितीया च । यवाग्वा ऽग्निहोत्रं जुहोति । यवागूमग्निहोत्रं जुहोति । छन्द- सीति किम् । यवागूमग्निहोत्रं जुहोति ॥