किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

४६ किराताजुनोयम्

हिन्दी—इस मन्दराचल पर सूर्य की किरणों द्वारा ऊँची उठी हुई, इन्द्र नील मणियों की प्रभा से प्रतिबिम्बित, स्फटिक पत्थरों व रजत से बनी हुई दीवार की छाया मध्याह्न काल में भी बारम्बार चाँदनी की शङ्का उत्पन्न कर देती है ॥ ३१ ॥

दधत इव विलासशालि नृत्यं मृदु पतता पवनेन कम्पितानि । इह ललितविलासिनीजनभ्रूगतिकुटिलेषु पयःसु पङ्कजानि ॥ ३२ ॥

अन्वयः—इह मृदु पतता पवनेन कम्पितानि पङ्कजानि ललितविलासिनी- जनभ्रूगतिकुटिलेषु पयःसु विलासशालि नृत्यं दधत इव ।

विग्रहः—ललितस्य विलासिनीजनस्य भ्रूगतिवत्कुटिलेषु = ललितविलासिनी- जनभ्रूगतिकुटिलेषु । विलासं शीलमस्तीति तत् = विलासशालि ।

अर्थः—इह = अस्मिन् पर्वते । मृदु = मन्दं । पतता = बहता । पवनेन = वायुना । कम्पितानि = तरङ्गितानि । पङ्कजानि = कमलानि । ललितविलासिनी- जनभ्रूगतिकुटिलेषु = सुन्दरीभ्रूगतिवत्कुटिलेषु, 'ईषत्तरंगितेषु' इत्यर्थः । पयःसु = जलेषु । विलासशालि नृत्यम् = सविलासनृत्यम् । दधत इव = धारयन्ति इव, सविलासं नृत्यन्तीवम् इत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः, पुष्पिताग्रावृत्तञ्च ।

कोषः—'लास्यं नृत्यं च नर्त्तने' इत्यमरः ।

हिन्दी—इस हिमालय पर सुन्दरियों की भौंहों के समान कुटिल गतियुक्त जल में धीरे-धीरे चलते हुए पवन के द्वारा कमल हिल रहे हैं । जैसे कि वे कम्पित कमल हाव-भाव सहित नृत्य कर रहे हों ॥ ३२ ॥

अस्मिन्नगृह्णात् पिनाकभृता सलीलमाबद्धवेपथुरधीरविलोचनायाः । विन्यस्तमङ्गलमहोषधिरोधवरायाः स्रस्तोरगप्रतिसरेण करेण पाणिः । ३३।

अन्वयः—अस्मिन् पिनाकभृता अधीरविलोचनायाः ईश्वरायाः आबद्धवेपथुः विन्यस्तमङ्गलमहोषधिः पाणिः स्रस्तोरगप्रतिसरेण करेण सलीलम् अगृह्णात् ।

विग्रहः—पिनाकं बिभर्तीति पिनाकभृत् तेन = पिनाकभृता । अधीरे विलोचने यस्यास्तस्याः अधीरविलोचनायाः । आबद्धः वेपथुः यस्मिन् सः = आबद्धवेपथुः । विन्यस्तमङ्गलमहोषधिः यस्मिन् सः = विन्यस्तमङ्गलमहोषधिः । स्रस्तः उरग एव प्रतिसरः यस्य तेन = स्रस्तोरगप्रतिसरेण । लीलया सहितं सलीलम् ।

अर्थः—अस्मिन् = हिमालये । पिनाकभृता = शिवेन । अधीरविलोचनायाः =

पञ्चमः सर्गः ४७

चकितदृष्टेः । ईश्वरायाः = पार्वत्याः । आवद्धवेपथुः = प्राप्तकम्पः । विन्यस्तमङ्गल- महौषधिः = धृतशुभयवाङ्कुराद्योषधिः । पाणिः = करः । स्रस्तोरगप्रतिसरेण = गलितोरगहस्तसूत्रेण । करेण = हस्तेन । सलीलम् = सकौतुकम् । अगृह्णत = गृहीतः । कोषः—'आहुः प्रतिसरो हस्तसूत्रे माल्ये च मण्डने' इति विश्वः । हिन्दी—इसी पर्वत पर पिनाकपाणि भगवान् शिव ने अधीर नेत्रोंवाली पार्वतीजी का कांपता हुआ यवाङ्कुरादि शुभ लक्षणोंवाला हाथ अपने उरग के समान खिसकते हुए हस्तसूत्रवाले हाथ से सकौतुक पकड़ा था अर्थात् शिवजी ने यहाँ पार्वतीजी के साथ विवाह किया था ॥ ३३ ॥

क्रामद्भिर्घनपदवोमनेकसंख्यैस्तेजोभिः शुचिमणिजन्मभिर्विभिन्नः । उस्राणां व्यभिचरतीव सप्तसप्तेः पर्यस्यन्निह निचयः सहस्रसंख्याम् । ३४ । अन्वयः—घनपदवीं क्रामद्भिः अनेकसंख्यैः शुचिमणिजन्मभिः तेजोभिः विभिन्नः पर्यस्यन् इह सप्तसप्तेः उस्राणां निचयः सहस्रसंख्याम् व्यभिचरति इव । विग्रहः—घनानां पद्वी, तां घनपदवीम् । शुचिमणिभ्यः जन्म येषां तैः शुचिमणिजन्मभिः । सहस्रमिति संख्या = सहस्रसंख्या तां = सहस्रसंख्याम् । अर्थः—घनपदवीम् = आकाशम् । क्रामद्भिः = व्यश्नुवानैः । अनेकसंख्यैः = बहुसंख्यैः । शुचिमणिजन्मभिः = पूतस्फटिकजातैः । तेजोभिः = प्रकाशैः । विभिन्नः = मिश्रः । ( अत एव ) पर्यस्यन् = प्रसर्पन् । इह = पर्वते । सप्तसप्तेः = सूर्यस्य । उस्राणां = किरणानाम् । निचयः = निकरः । सहस्रसंख्याम् = दशशतसंख्याम् । व्यभिचरति इव = अतिक्रामतीव । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । कोषः—'घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः' इत्यमरः । हिन्दी—आकाशमार्ग को पार करनेवाले बहुसंख्यक पवित्र मणियों द्वारा उत्पन्न तेजों से मिला हुआ सूर्य की किरणों का समूह इस पर्वत पर अपनी 'सहस्रसंख्या' को भी पार सा कर रहा है ॥ ३४ ॥

व्यधत्त यस्मिन् पुरमुच्चगोपुरं पुरां विजेतुर्धृतये धनाधिपः । स एष कैलास उपान्तसर्पिणः करोत्यकालास्तमयं विवस्वतः ॥ ३५ ॥ अन्वयः--यस्मिन् धनाधिपः पुरां विजेतुः धृतये उच्चगोपुरं पुरं व्यधत्त । स एष कैलासः उपान्तसर्पिणः विवस्वतः अकालास्तमयं करोति ।

४८ | किरातार्जुनीयम्

विग्रहः-- धनानामधिपः = धनाधिपः । उच्चं गोपुरम् = उच्चगोपुरम् । उपान्ते सर्पतीत्युपान्तसर्पी तस्य = उपान्तसर्पिणः ।

अर्थः-- यस्मिन् = यत्र कैलासे । धनाधिपः = कुबेरः । पुरां विजेतुः = त्रिपुरजेतुः, शिवस्य । धृतये = संतोषाय । उच्चगोपुरम् = उन्नतपुरद्वारम्, पुरम् = अलकाख्यां पुरीम् । व्यधत्त = निर्मितवान् । स एषः = ईदृशः । कैलास = कैलासपर्वतः । उपान्तसर्पिणः = प्रान्तचारिणः । विवस्वतः = रवेः । अकालास्तमयम् = असमयास्तमयम् । करोति = विदधाति ।

कोषः-- 'पुरद्वारं तु गोपुरम्' इत्यमरः ।

हिन्दी-- जिस पर्वत पर कुबेर ने त्रिपुरविजेता भगवान् शिव के सन्तोष के लिए ऊँचे-ऊँचे गोपुरों (फाटकों) वाला नगर निर्मित (स्थापित) किया था । इस प्रकार का यह कैलास पर्वत समीप में पहुँचे हुए सूर्य भगवान् को समय के पूर्व ही अस्त सा कर देता है ॥ ३५ ॥

नानारत्नज्योतिषां सन्निपातैश्छन्नेष्वन्तःसानु वप्रान्तरेषु ।
बद्धां बद्धां भित्तिशङ्काममुष्मिन्नावानावान्मातरिश्वा निहन्ति ॥ ३६ ॥

अन्वयः--- अमुष्मिन् अन्तःसानु नानारत्नज्योतिषां सन्निपातैः छन्नेषु वप्रान्तरेषु बद्धां बद्धां भित्तिशङ्काम् आवानावान् मातरिश्वा निहन्ति ।

विग्रहः-- नानारत्नानां ज्योतींषि = नानारत्नज्योतींषि, तासां = नानारत्नज्योतिषाम् । भितेः शङ्का ताम् = भित्तिशङ्काम् ।

अर्थः-- अमुष्मिन् = अस्मिन् कैलासे । अन्तःसानुः = शिखरेषु । नानारत्नज्योतिषाम् = अनेकमणिकान्तीनाम् । सन्निपातैः = व्यतिकरैः । छन्नेषु = छादितेषु । वप्रान्तरेषु = कटकान्तरेषु । बद्धां बद्धाम् = अभीक्ष्णबद्धां । भित्तिशङ्काम् = 'भित्तिः' इति सन्देहम् । आवानावान् = अभीक्ष्णमापतन् । मातरिश्वा = पवनः । निहन्ति = निवर्त्तयति । अत्र सन्देहालङ्कारः ।

कोषः-- 'प्रस्थः सानुरस्त्रियाम्' । इत्यमरः ।

हिन्दी-- इस कैलास के शिखरों पर विविध रत्नों के प्रभापुञ्ज से दूहों के अन्तराल आच्छादित होने पर सुदृढ़ दीवार की शङ्का उत्पन्न करते हैं । किन्तु मातरिश्वा (पवन) बार-बार सञ्चरित होकर इस दीवार की शङ्का को दूर कर देता है ॥ ३६ ॥

पञ्चमः सर्गः ४९

रम्या नवद्युतिरपैति न शाद्वलेभ्यः
श्यामीभवन्त्यनुदिनं नलिनीवनानि ।
अस्मिन् विचित्रकुसुमस्तबकाचितानां
शाखाभृतां परिणमन्ति न पल्लवानि ॥ ३७ ॥

अन्वयः—अस्मिन् शाद्वलेभ्यः रम्याः नवद्युतिः न अपैति । नलिनीवनानि अनुदिनं श्यामीभवन्ति । विचित्रकुसुमस्तबकाचितानां शाखाभृतां पल्लवानि न परिणमन्ति ।

विग्रहः—शादाः सन्त्येष्विति = शाद्वलाः, तेभ्यः = शाद्वलेभ्यः । नवा द्युतिः = नवद्युतिः । नलिनीनां वनानि = नलिनीवनानि । दिनं दिनम् = अनुदिनम् । विचित्राणां कुसुमानां स्तवकानि, तैः आचिता विचित्रकुसुमस्तबकाचिताः, तेषां = विचित्रकुसुमस्तबकाचितानाम् । शाखाः बिभ्रतीति शाखाभृतः तेषां = शाखाभृताम् ।

अर्थः—अस्मिन् = अत्र कैलासे । शाद्वलेभ्यः = शष्पेभ्यः । रम्या = रमणीया । नवद्युतिः = नूतनकान्तिः । न अपैति = नापगच्छति । अनुदिनं = दिनंदिनम् । नलिनीवनानि = कमलवनानि । श्यामीभवन्ति न तु शीर्यन्ति पाण्डुरतां वा यान्ति । विचित्रकुसुमस्तबकाचितानां = चित्रितपुष्पस्तवकव्याप्तानाम् । शाखाभृतां = पादपानाम् । पल्लवानि = दलानि । न परिणमन्ति = नैव पीतानि भवन्ति पतन्ति च । अत्र । पर्यायोक्तिरलंकारः ।

कोषः—'शाद्वलः शादहरिते' इत्यमरः ।

हिन्दी - इस कैलास पर हरी घास की रम्य तथा नवद्युति नहीं मिटती है अर्थात् वह सदैव हरी बनी रहती है । यहाँ पुरैन सदैव हरी बनी रहती, पीत अथवा शीर्ण नहीं होती । रंग-बिरंगे फूलों के गुच्छोंवाले पादप कभी पतझड़ नहीं किते हैं । अर्थात् यहाँ सदैव 'बहार' ऋतु बनी रहती है ॥ ३७ ॥

परिसरविषयेषु लीढमुक्ता हरिततृणोद्गमशङ्कया मृगीभिः ।
इह नवशुककोमला मणीनां रविकरसंवलिताः फलन्ति भासः ॥ ३८ ॥

अन्वयः—इह परिसरविषयेषु मृगीभिः हरिततृणोद्गमशङ्कया लीढमुक्ताः नवशुककोमलाः मणीनां भासः रविकरसंवलिताः फलन्ति ।

विग्रहः—उद्गमस्य शङ्का = उद्गमशङ्का । हरितानां तृणानामुद्गमशङ्का,

४ कि०

५०	किरातार्जुनीयम्

तया = हरिततृणोद्गमशङ्कया । पूर्वं लीढाः पश्चान्मुक्ताः = लीढमुक्ताः । नवाश्च ते शुकास्तद्वत्कोमलाः = नवशुककोमलाः । रवेः कराः = रविकराः तैः संवलिताः = रविकरसंवलिताः ।

अर्थः— इह = अस्मिन्नद्रौ । परिसरविषयेषु = पर्यन्तदेशेषु । मृगीभिः = हरिणीभिः । हरिततृणोद्गमशङ्कया = नवतृणाङ्कुरभ्रान्त्या । लीढमुक्ताः = आस्वादित्यक्ताः । नवशुककोमलाः = बालशुकमृदवः । मणीनां = मरकतमणीनाम् । भासः = प्रभाः । रविकरसंवलिताः = सूर्यकिरणमिश्रिताः । फलन्ति = वर्द्धन्ते । अत्र भ्रान्तिमदलङ्कारः ।

कोषः— ‘रत्नं मणिर्द्वयोरश्मजातौ मुक्तादिकेऽपि च’ इत्यमरः ।

हिन्दी— इस पर्वत पर आस-पास की भूमि पर मृगियों द्वारा हरी घास की शंका से चरने को मुँह डालकर, त्यागी हुई (घास न होने से), शुकवद् गहरे हरे रंग की मणियों की दीप्ति सूर्य की किरणों से मिश्रित होकर और भी बढ़ जाती है ॥ ५८ ॥

---

उत्फुल्लस्थलनलिनीवनादमुष्मादुद्भूतः सरसिजसम्भवः परागः ।
वात्याभिर्वियति विवर्तितः समन्तादाधत्ते कनकमयातपत्रलक्ष्मीम् ॥५९॥

अन्वयः— वात्याभिः अमुष्माद् उत्फुल्लस्थलनलिनीवनाद् उद्भूतः वियति समन्तात् विवर्तितः सरसिजसम्भवः परागः कनकमयातपत्रलक्ष्मीम् आधत्ते ।

विग्रहः— उत्फुल्लानां स्थलनलिनीनां वनम्, तस्मात् = उत्फुल्लस्थलनलिनीवनात् । सरसि जातानि = सरसिजानि, तेभ्यः सम्भवो यस्य सः = सरसिजसम्भवः । कनकमयम् आतपत्रम् = कनकमयातपत्रम् तस्य या लक्ष्मीस्ताम् = कनकमयातपत्रलक्ष्मीम् ।

अर्थः— (अस्मिन्नद्रौ) वात्याभिः = वातसमूहैः । अमुष्माद् = अस्मात् । उत्फुल्लस्थलनलिनीवनात् = फुल्लस्थलकमलिनीकाननात् । उद्भूतः = उत्थापितः । वियति = नभसि । समन्तात् = इतस्ततः । विवर्तितः = परिमण्डलितः । सरसिजसम्भवः = कमलजातः । परागः = केसरः । कनकमयातपत्रलक्ष्मीम् = सुवर्णमयच्छत्रशोभाम् । आधत्ते = दधाति । अत्र निदर्शनालङ्कारः ।

कोषः— ‘परागः सुमनोरजः’ इत्यमरः ।

हिन्दी— वायु के झकोरों से इस पर्वत पर खिले हुए स्थलनलिनी (गुलाब)

पञ्चमः सर्गः ५१

के वन से उड़ाया हुआ, आकाश में चारों ओर छाया हुआ कमल-पराग सुनहली छतरी के समान सुन्दर लगता है ॥ ३९ ॥

इह सनियमयोः सुरापगायामुषसि सयावकसव्यपादरेखा ।
कथयति शिवयोः शरीरयोगं विषमपदा पदवी विवर्तनेषु ॥ ४० ॥

अन्वयः—इह उपसि सुरापगायां मयावकसव्यपादरेखा विषमपदा विवर्तनेषु पदवी सनियमयोः शिवयोः शरीरयोगं कथयति ।

विग्रहः—सुराणामापगा=सुरापगा, तस्यां=सुरापगायाम् । सव्यपादस्य रेखा=सव्यपादरेखा, सयावका सव्यपादरेखा यस्यां सा=सयावकसव्यपादरेखा । विषमपदानि यस्यां सा=विषमपदा । शिवा च शिवश्च तयोः=शिवयोः । शरीरस्य योगस्त=शरीरयोगम् ।

अर्थः—इह=अस्मिन् कैलासे । उषसि=प्रभाते । सुरापगायां=सुरनद्याम् । सयावकसव्यपादरेखा = सालक्तकवामचरणमुद्रा । विषमपदा = अत्यल्पपदा । विवर्तनेषु = प्रदक्षिणाक्रियासु । पदवी=पद्धतिः । सनियमयोः = नियमवतोः । शिवयोः = पार्वती शङ्करयोः । शरीरयोगम् = अर्द्धाङ्गसंघटनारूपम् । कथयति = वर्णयति । अत्र काव्यलिङ्गालङ्कारः ।

कोषः—'यावोऽलक्तो द्रुमामयः' इत्यमरः ।

हिन्दी—इस कैलास पर प्रातःकाल गङ्गा के तट पर संध्या-वन्दनादि से सम्बन्धित प्रदक्षिणा करने से उमा और शिव के पदचिह्न दिखलाई पड़ते हैं। इनमें महावर लगे हुए बायें पैर की रेखा दाहिने पैर से छोटी है । इससे शिव और पार्वती का अर्द्धाङ्गो स्वरूप होना प्रकटित होता है ॥ ४० ॥

सम्मूर्च्छतां रजतभित्तिमयूखजालै-
रालोलपादपलतान्तरनिर्गतानाम् ।
घर्मद्युतेरिह मुहुः पटलानि धाम्ना-
मादर्शमण्डलनिभानि समुल्लसन्ति ॥ ४१ ॥

अन्वयः—इह रजतभित्तिमयूखजालैः सम्मूर्च्छताम् आलोलपादपलतान्तर-निर्गतानाम् घर्मद्युतेः धाम्नाम् आदर्शमण्डलनिभानि पटलानि मुहुः समुल्लसन्ति ।

विग्रहः—रजतभितीनां मयूखजालानि = रजतभित्तिमयूखजालानि, तैः=

५२ | किरातार्जुनीयम्

रजतभित्तिमयूखजालैः । आलोलानां पादपलतानाम् अन्तराणि = आलोलपादपलतान्तराणि तेभ्यः निर्गतानाम् = आलोलपादपलतान्तरनिर्गतानाम् । आदर्शस्य मण्डलनिभानि = आदर्शमण्डलनिभानि ।

**अर्थः--**इह = अस्मिन् कैलासे । रजतभित्तिमयूखजालैः = रजतभित्तिकिरणनिकरैः । सम्मूर्च्छताम् = बहुलीभवताम् । आलोलपादपलतान्तरनिर्गतानाम् = कम्पिततरुशाखारन्ध्रप्रसूतानाम् । घर्मद्युतेः = सूर्यस्य । धाम्नाम् = तेजसाम् । आदर्शमण्डलनिभानि = दर्पणबिम्बसमानि । पटलानि = मण्डलानि । मुहुः = भूयो भूयः । समुल्लसन्ति = स्फुरन्ति न तु सातत्येन । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः--'किरणोस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः' इत्यमरः ।

**हिन्दी--**इस कैलास पर चाँदी की दीवार की किरणों से उत्कर्षशाली, शनैः शनैः कांपती (हिलती) हुई वृक्ष-लताओं के बीच से निकलती हुई सूर्य-किरणों के समूह शीशे के प्रतिबिम्बों के समान बारम्बार शोभित हो रहे हैं ॥ ४१ ॥

शुक्लैमयूखनिचयैः परिवीतमूर्ति- र्वप्राभिघातपरिमण्डलितोरुदेहः । शृङ्गाण्यमुष्य भजते गणभर्तुरुक्षा कुर्वन्वधूजनमनःसु शशाङ्कशङ्काम् ॥ ४२ ॥

**अन्वयः--**शुक्लैः मयूखनिचयैः परिवीतमूर्तिः वप्राभिघातपरिमण्डलितोरुदेहः गणभर्तुः उक्षा वधूजनमनःसु शशाङ्कशङ्काम् कुर्वन् अमुष्य शृङ्गाणि भजते ।

**विग्रहः--**मयूखानां निचयास्तैः = मयूखनिचयैः । परिवीता मूर्तिर्यस्य सः = परिवीतमूर्तिः । परिमण्डलितः उरुदेहः = परिमण्डलितोरुदेहः । वप्राभिघातेन परिमण्डलितोरुदेहः यस्य सः = वप्राभिघातपरिमण्डलितोरुदेहः । गणानां भर्ता, तस्य = गणभर्तुः । वधूजनानां मनःसु = वधूजनमनःसु । शशः अङ्के यस्य सः = शशाङ्कः, तस्य शङ्का, ताम् = शशाङ्कशङ्काम् ।

**अर्थः--**शुक्लैः = शुभ्रैः । मयूखनिचयैः = किरणनिकरैः । परिवीतमूर्तिः = व्याप्तदेहः । वप्राभिघातपरिमण्डलितोरुदेहः = वप्रक्रीडावर्तुलीकृतबृहच्छरीरः ।

पञ्चमः सर्गः ५३

गणभर्तुः = प्रमथनाथस्य। उक्षा = वृषभः। वधूजनमनःसु = युवतिमनःसु। शशाङ्कशङ्काम् = चन्द्रभ्रान्तिम्। कुर्वन् = सम्पादयन्। अमुष्य = अस्य कैलासस्य। शृङ्गाणि = शिखराणि। भजते = सेवते। अत्र भ्रान्तिमदलंकारः। कोषः—'उक्षाऽनड्वान् बलीवर्द ऋषभो वृषभो वृषः' इत्यमरः। हिन्दी—शुभ्र किरणों से धवलित, वप्रक्रीडाप्रसक्ति से वर्तुलाकार (झुका हुआ) शरीरवाला शिवजी का नादिया (बैल) युवतियों के मन में चन्द्रमा होने का भ्रम उत्पन्न करता हुआ इसी हिमालय (कैलास) के शिखरों पर निवास करता है ॥ ४२ ॥

सम्प्रति लब्धजन्म शनकैः कथमपि लघुनि क्षीणपयस्युपेयुषि भिदां जलधरपटले। खण्डितविग्रहं बलभिदो धनुरिह विविधाः, पूरयितुं भवन्ति विभवः शिखरमणिरुचः॥ ४३ ॥

अन्वयः—इह विविधाः शिखरमणिरुचः सम्प्रति लघुनि क्षीणपयसि भिदाम् उपेयुषि जलधरपटले कथमपि शनकैः लब्धजन्म खण्डितविग्रहं बलभिदः धनुः पूरयितुं विभवः भवन्ति।

विग्रहः—शिखरेषु मणिरुचः = शिखरमणिरुचः। क्षीणं पयः = क्षीणपयस्त- स्मिन् = क्षीणपयसि। जलधराणां पटले = जलधरपटले। लब्धं जन्म येन तत् = लब्धजन्म। खण्डितो विग्रहो यस्य तत् खण्डितविग्रहम्।

अर्थः—इह = अस्मिन् पर्वते। विविधाः = नानावर्णाः। शिखरमणिरुचः = सानुमणिकान्तयः। सम्प्रति = शरदि। लघुनि = अगुरुणि। क्षीणपयसि = शुष्कजले। भिदां = भेदम्। उपेयुषि = गते। जलधरपटले = मेघमण्डले। कथमपि = केनापि प्रकारेण। लब्धजन्म = उत्पन्नं। खण्डितविग्रहम् = छिन्नस्वरूपम्। बलभिदः = शक्रस्य। धनुः = चापं। पूरयितुम् = पूर्णं कर्तुम्। विभवः = समर्थाः भवन्ति। अत्रातिशयोक्तिरलङ्कारो वंशपत्रपतितं वृत्तञ्च।

कोषः—'धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत्' इत्यमरः। हिन्दी—इस कैलास पर विविध शिखर-मणियोँ की कान्ति, शरद्ऋतु में छोटे- छोटे तथा जलरहित बादल बन जाने पर मेघमण्डल में जैसे-तैसे धीरे-धीरे सूक्ष्म या खण्डित रूप में निकले हुए इन्द्रधनुष को पूर्ण कर देती है ॥ ४३ ॥

५४	किरातार्जुनीयम्

स्नपितनवलतातरुप्रवालैरमृतलवस्रुतिशालिभिर्मयूखैः ।
सततमसितयामिनीषु शम्भोरमलयतीह वनान्तमिन्दुलेखा ॥ ४४ ॥

**अन्वयः—**इह शम्भोः इन्दुलेखा स्नपितनवलतातरुप्रवालैः अमृतलवस्रुतिशालिभिः मयूखैः सततम् असितयामिनीषु वनान्तम् अमलयति ।

**विग्रहः—**इन्दोः लेखा = इन्दुलेखा । लतातरूणां प्रवालानि = लतातरुप्रवालानि । स्नपितानि नवानि लतातरुप्रवालानि यैस्तैः स्नपितनवलतातरुप्रवालैः । अमृतलवस्रुत्या शाल्हन्ते ये, तैः अमृतलवस्रुतिशालिभिः । असिताः यामिन्यः = असितयामिन्यः तासु = असितयामिनीषु । वनस्यान्तस्तं = वनान्तम् ।

**अर्थः—**इह = अत्राद्रौ । शम्भोः = शिवस्य । इन्दुलेखा = चन्द्ररेखा । स्नपितनवलतातरुप्रवालैः = सिक्त नूतनशाखापादपप्रवालैः । अमृतलवस्रुतिशालिभिः = अमृतविन्दुनिष्यन्दशालिभिः । मयूखैः = किरणैः । सततम् = निरन्तरम् । असितयामिनीषु = कृष्णरात्रिषु । वनान्तं = वनान्तप्रदेशम् । अमलयति = धवलयति ।

कोषः—'विभावरीतंमस्विन्यौ रजनी यामिनो तमी' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**इस कैलास पर भगवान् शंकर की शिरःस्थित चन्द्रलेखा सदैव अमृत-बिन्दु टपकाने वाली किरणों से नवलतात को सींचती रहती है । तथा वह कृष्णपक्ष की अन्धेरी रात्रियों में वनान्त भाग को धवलित बना देती है ॥ ४४ ॥

---

क्षिपति योऽनुवनं विततां बृहद्वृहतिकामिव रोचनिकीं रुचम् ।
अयमनेकहिरण्मयकन्दरस्तव पितुर्दयितो जगतीधरः ॥ ४५ ॥

**अन्वयः—**यः अनुवनं विततां रोचनिकीं रुचम् बृहद्बृहतिकाम् इव क्षिपति । अनेकहिरण्मयकन्दरः अयम् तव पितुः दयितः जगतीधरः ।

**विग्रहः—**वनेवनेऽनुवनम् । रोचनया रक्तां = रोचनिकीम् । बृहती चासौ बृहतिका = बृहद्बृहतिका, ताम् = बृहद्बृहतिकाम् । अनेकाः हिरण्मयकन्दराः सन्ति यस्मिन् सः = अनेकहिरण्मयकन्दरः । जगत्या धरः = जगतीधरः ।

**अर्थः—**यः = पुरोवर्ती । अनुवनं=वनेवने वितताम्=विस्तृताम् । रोचनिकीम् रुचम्=रुचिकरां कान्ति सोवर्णकान्तिमित्यर्थः । बृहद्बृहतिकाम् = महोत्तरासङ्गमिव । क्षिपति = प्रसारयति । अनेकहिरण्मयकन्दरः = बहुहिरण्मयकन्दरायुक्तः । अयम् = निर्दिष्टः । तव=ते । पितुः = इन्द्रस्य । दयितः = प्रियः । जगतीधरः = सर्वतः अस्तीति शेषः । द्रुतविलम्बितवृत्तमत्र ।

पञ्चमः सर्गः ५५

कोषः— 'द्वौ प्रावारोत्तरासङ्गौ समौ बृहत्तिका तथा' इत्यमरः ।
हिन्दी— अनेक स्वर्णकन्दराओं वाला यह इन्द्रनील पर्वत तुम्हारे पिता इन्द्रदेव का मित्र (प्रिय) है। यह चारों ओर वनों में अपनी रुचिकर स्वर्ण-कान्तिरुपी चादर को फैला-सा रहा है ॥ ४५ ॥

सक्तिं जवाद्पनयत्यनिले लतानां
वैरोचनैर्द्विगुणिताः सहसा मयूखैः ।
रोधोभुवां मुहुरमुत्र हिरण्मयीनां
भासस्तडिद्विलसितानि विडम्बयन्ति ॥ ४६ ॥

अन्वयः— अमुत्र अनि ले जवाद् लतानां सक्तिम् । अपनयति सहसा वैरोचनैः मयूखैः द्विगुणिताः हिरण्मयीनां रोधोभुवां भासः मुहुः तडिद्विलसितानि विडम्बयन्ति ।

विग्रहः— रोधसि भवन्ति, तासाम् = रोधोभुवाम् । तडितः विलसितानि = तडिद्विलसितानि ।

अर्थः— अमुत्र = अस्मिन्नद्रौ । अनि ले = वाते । जवाद् = वेगात् । लतानाम् = शाखानाम् । सक्तिम् = अन्योन्यसङ्गमम् । नयति = दूरीकुर्वति सति । सहसा = हठात् । वैरोचनैः = सावित्रैः । मयूखैः = किरणैः । द्विगुणिताः = द्विगुणीकृताः । हिरण्मयीनां = हिरण्यविकाराणाम्, रोधोभुवाम् = तटभुवाम् । भासः = प्रभाः । मुहुः = पुनः, तडिद्विलसितानि = विद्युल्लसितानि । विडम्बयन्ति = तिरस्कुर्वन्ति ।
अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'गुणस्त्वावृत्तिशब्दादिष्विन्द्रियामुख्यतन्तुषु' इति वैजयन्ती ।
हिन्दी— इस इन्द्रनील पर्वत पर वायु वेग से चलकर लताओं की परस्पर सक्ति (आपस में मिलना) को दूर कर देती है। अतः सूर्य की किरणों से द्विगुणित बनी हुई सुवर्णमयी तटभूमि की कान्ति बिजली की छटा को भी तिरस्कृत-सी करती है ॥ ४६ ॥

कषणकम्प निरस्तमहाहिभिः क्षणविमत्तमतङ्गजवर्जितैः ।
इह मदस्नपितैरनुमीयते सुरगजस्य गतं हरिचन्दनैः ॥ ४७ ॥

अन्वयः इह कषणकम्प निरस्तमहाहिभिः क्षणविमत्तमतङ्गजवर्जितैः मदस्नपितैः हरिचन्दनैः सुरगजस्य गतम् अनुमीयते ।

५६ | किरातार्जुनीयम्

विग्रहः- कषणेन यः कम्पस्तेन निरस्ताः महाहयः येभ्यस्तैः = कषणकम्पनिरस्तमहाहिभिः । विमत्ता मतंगजाः विमत्तमतंगजास्तैः । क्षणं विमत्तमतङ्गजैः वर्जितास्तैः = क्षणविमत्तमतङ्गजबर्जितैः । मदेन स्नपितास्तैः = मदस्नपितैः ।

अर्थः- इह = अत्र पर्वते । कषणकम्पनिरस्तमहाहिभिः = कण्डूयनकम्पदूरीकृतमहासर्पैः । क्षणविमत्तमतङ्गजबर्जितैः = क्षणं मत्तगजहीनः । मदस्नपितैः = मदजलसिक्तैः । हरिचन्दनैः = चन्दनपादपैः । सुरगजस्य = ऐरावतस्य । गतै = गमनम् । अनुमीयते = कल्प्यते । अत्र हरिचन्दनविशेषणैः काव्यलिङ्गमून्नेयम् ।

कोषः- 'सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम्' इत्यमरः ।

हिन्दी- इस पर्वत पर मतवाले हाथियों के (खुजली मिटाने की) रगड़ (घर्षण) से उत्पन्न कम्पन के द्वारा चन्दन पादपों से साँप पृथक् हो गये हैं तथा क्षण भर के लिए वे मतवाले हाथी भी यहाँ से अन्यत्र चले गये हैं । ऐसी दशा में उन हरिचन्दन पादपों से टपकते हुए मदजल को देखकर यह अनुमान हो रहा है कि यहाँ ऐरावत आया होगा ॥ ४७ ॥

जलदजालघनैरासिताश्मनामुपहतप्रचयैरह मरीचिभिः । भवति दीप्तिरदीपितकन्दरा तिमिरसंवलितेव विवस्वतः ॥ ४८ ॥

अन्वयः- इह जलदजालघनैः असिताश्मनाम् मरीचिभिः उपहतप्रचया अदीपितकन्दरा विवस्वतः दीप्तिः तिमिरसंवलिता इव भवति ।

विग्रहः- जलदानां जालघनैः = जलदजालघनैः । असिताः अश्मानः = असिताश्मानस्तेषाम् = असिताश्मनाम् । उपहतः प्रचयः यया सा उपहतप्रचया । न दीपिताः कन्दराः यया सा = अदीपितकन्दरा । तिमिरेण संवलिता = तिमिरसंवलिता ।

अर्थः- इह = अत्र पर्वते । जलदजालघनैः = सघनघनैः । असिताश्मनाम् = नीलमणीनाम् । मरीचिभिः = दीधितिभिः । उपहतप्रचया = विघटितसंघाता । अदीपितकन्दरा = अप्रकाशितगह्वरा । विवस्वतः = भानोः । दीप्तिः = प्रकाशः । तिमिरसंवलिता = तिमिराच्छन्ना इव भवति । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः- 'भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम्' इत्यमरः ।

पञ्चमः सर्गः ५७

**हिन्दी—**इस इन्द्रनील पर्वत पर घनी मेघमालाओं के समान नीलमणियों की किरणों द्वारा आपस में टकरा कर सूर्य की किरणें कन्दराओं को प्रकाशित नहीं कर पाती हैं। इस प्रकार वे सूर्य-किरणें तिमिराच्छन्न-सी हो जाती हैं ॥ ४८ ॥

भव्यो भवन्नपि मुनेरिह शासनेन, क्षात्रे स्थितः पथि तपस्य हतप्रमादः । प्रायेण सत्यपि हितार्थंकरे विधौ हि, श्रेयांसि लब्धुमसुखानि विनान्तरायैः ॥ ४९ ॥

**अन्वयः—**इह भव्यः भवन् अपि मुनेः शासनेन क्षात्रे पथि स्थितः हतप्रमादः तपस्य । हि प्रायेण हितार्थकरे विधौ सति अपि अन्तरायैः विना श्रेयांसि लब्धुम् असुखानि ।

**विग्रहः—**हतः प्रमादः येन सः = हतप्रमादः । हितम् अर्थञ्च करोति यः तस्मिन् = हितार्थकरे । नास्ति सुखं येषु तानि = असुखानि ।

**अर्थः—**इह = अस्मिन् पर्वते । भव्यः = शान्तः । भवन् अपि = सम्भवन्नपि । मुनेः = व्यासस्य । शासनेन = इन्द्राराधनरूपाज्ञया । क्षात्रे = क्षत्रियोचिते । पथि = मार्गे । स्थितः = वर्तमानः । हतप्रमादः = प्रमादरहितः । तपस्य = तपश्चर । हि = यतः । प्रायेण = प्रायः, हितार्थकरे = हितकरे । विधौ = व्यापारे । सत्यपि = भवत्यपि । अन्तरायैः विना = विघ्नैः विना । श्रेयांसि = कल्याणानि । लब्धुम् = प्राप्तुम् । असुखानि = अशक्यानि ।

कोषः—'अयनं वर्त्म मार्गश्चाध्वपन्थानः पदवी सृतिः' इत्यमरः ।

हिन्दी—( यक्ष ने अर्जुन से कहा ) हे अर्जुन ! भव्य होते हुए भी व्यास मुनि की आज्ञा के अनुसार क्षत्रिय धर्म का पालन करते हुए सावधान होकर इस इन्द्रनील पर्वत पर तुम तप करो । प्रायः कल्याण होने में अनेक विघ्न पड़ते ही हैं ॥ ४९ ॥

मा भूवन्नपपथहृतस्तवेन्द्रियाश्वाः सन्तापे दिशतु शिवः शिवां प्रसक्तिम् । रक्षन्तस्तपसि बलं च लोकपालाः कल्याणीमधिकफलां क्रियां क्रियासुः ॥ ५० ॥

५८ | किरातार्जुनीयम्

अन्वयः— तव इन्द्रियाश्वाः अपथहृतः मा भूवन्, सन्तापे शिवः शिवां प्रसक्तिम् दिशतु। लोकपालाः तपसि बलं रक्षन्तः कल्याणीं क्रियाम् अधिकफलां क्रियासुः।

विग्रहः— इन्द्रियाण्येवाश्वाः = इन्द्रियाश्वाः। अपथेन हरन्तीत्यपथहृतः। लोकान् पालयन्तीति लोकपालाः। अधिकं फलं यस्यां ताम् = अधिकफलाम्।

अर्थः— तव = ते (अर्जुनस्य) इन्द्रियाश्वाः = इन्द्रियतुरगाः। अपथहृतः = अपथचालकाः। मा भूवन् = नैव भवन्तु। सन्तापे = तपःक्लेश। शिवः = शङ्करः। शिवां = कल्याणिनीं। प्रसक्तिम् = प्रवृत्तिम्। दिशतु = प्रकाशयतु। लोकपालाः = इन्द्रादयः। तपसि = तपश्चरणे। बलं = शक्तिम्। रक्षन्तः = वर्द्धयन्तः सन्तः। कल्याणी = साध्वीम्। क्रियाम् = अनुष्ठानम्। अधिकफलाम् = अधिकफलवन्तम्। क्रियासुः = कुर्वन्तु।

कोषः— 'घोटको वीतितुरगतुरङ्गानश्वतुरङ्गमाः' इत्यमरः।

हिन्दी— आपकी इन्द्रियां घोड़ों के समान अपथगामिनी न बनें, तपःक्लेश में भगवान् आपको कल्याण में प्रवृत्त करें तथा इन्द्रादि लोकपाल तपस्या में आपकी शक्ति की रक्षा करते हुए कल्याणकारी कार्य (तपस्या) को सफल बनावें॥ ५० ॥

इत्युक्त्वा सपदि हितं प्रियं प्रियार्हे
धाम स्वं गतवति राजराजभृत्ये।
सोत्कण्ठं किमपि पृथासुतः प्रदध्यौ
सन्धत्ते भृशमरतिं हि सद्वियोगः॥ ५१ ॥

अन्वयः— प्रियार्हे राजराजभृत्ये इति प्रियं हितम् उक्त्वा सपदि स्वं धाम गतवति पृथासुतः सोत्कण्ठम् किम् अपि प्रदध्यौ। हि सद्वियोगः भृशम् अरतिं सन्धत्ते।

विग्रहः— प्रियस्यार्हः = प्रियार्हः तस्मिन् = प्रियार्हे। राज्ञां राजा = राजराजः तस्य भृत्यः, तस्मिन् = राजराजभृत्ये। पृथायाः सुतः = पृथासुतः। उत्कण्ठया सहितम् = सोत्कण्ठम्। सता वियोगः = सद्वियोगः। न रतिः = अरतिस्ताम् = अरतिम्।

पञ्चमः सर्गः ५९

**अर्थः—**प्रियार्हे = प्रिययोग्ये। राजराजभृत्ये = यक्षराजसेवके। इति = पूर्वोक्तम्। प्रियं = मधुरम्। हितं = हितकरम्। उक्त्वा = कथयित्वा। सपदि = द्रुतम्। स्वं = स्वकीयम्। धाम = स्थानं। गतवति = गते सति। पृथासुतः = अर्जुनः। सोत्कण्ठम् = सोत्सुकम्। किमपि प्रदध्यौ = चिन्तयामास। हि = यतः। सद्वियोगः = सतां वियोगः। भृशम् = अत्यन्तम्। अरतिम् = व्यथाम्। सन्धत्ते = करोति। अत्र अर्थान्तरन्यासः।

कोषः—‘भृत्ये दासेरदासेयदासगोप्यकचेटकाः’ इत्यमरः।

**हिन्दी—**इस प्रकार प्रिय एवं हितकर वाक्य कहकर प्रिय यक्ष के अपने लोक (स्थान) को चले जाने पर पृथासुत अर्जुन उत्कण्ठित होकर कुछ सोचने लगे। वास्तव मे प्रिय लोगों का वियोग व्यथित कर देता है॥ ५१ ॥

तमर्नतिशयनीयं सर्वतः सारयोगा- दांवरहितमनेकेनाङ्गभाजा फलेन। अकृशमकृशलक्ष्मीश्चेतसाशंसितं स स्वमिव पुरुषकारं शैलमभ्याससाद ॥ ५२ ॥

**अन्वयः—**अकृशलक्ष्मीः सः सर्वतः सारयोगात् अनतिशयनीयम् अनेकेन अङ्गभाजा फलेन अविरहितम् अकृशं चेतसाशंसितं तं शैलम् अभि स्वं पुरुषकारम् इव आससाद।

**विग्रहः—**अकृशाः लक्ष्म्यः यस्य सः = अकृशलक्ष्मीः। सारस्य योगस्तस्मात् = सारयोगात्। न अतिशयनीयम् = अनतिशयनीयम्। अङ्गं भजतीति अङ्गभाक्, तेनाङ्गभाजा। नास्ति । विरहितम् = अविरहितम्। पुरुषस्य कारस्तं = पुरुषकारम्।

**अर्थः—**अकृशलक्ष्मीः = विशाललक्ष्मीः। सः = अर्जुनः। सर्वतः = सर्वत्र। सारयोगात् = बलप्रयोगात्। अनतिशयनीयम् = अनतिक्रमणीयम्। अनेकेन = बहुना। अङ्गभाजा = समीप गतेन। फलेन = कार्यसिद्ध्या। अविरहितम् = अशून्यम्। अकृशम् = अतनुं। चेतसाशंसितं = प्राप्तुम् इष्टम्। तं = पूर्वोक्तम्। शैलम् अभि = नीलमणिपर्वतम् प्रति। स्वं = निजम्। पुरुषकारम् = भाग्यम् इव। आससाद = प्राप्तवान्। अत्रोपमालङ्कारः। मालिनीवृत्तम्।

६० | किरातार्जुनीयम्

कोष:--'सारो बले स्थिरांशे च न्यासे क्लीबं वरे त्रिषु' इत्यमरः ।

**हिन्दी--**जिस प्रकार अर्जुन का भाग्य सर्वथा अनतिक्रमणीय, शीघ्र होने-वाला तथा अनेक फलों से युक्त महान् था उसी प्रकार नीलमणिपर्वत भी था। पूर्ण बल लगाकर भी उसे कोई पार नहीं कर सकता था। बहुत समय से अर्जुन इस विशाल पर्वत पर आने के लिए इच्छुक थे। इस प्रकार इन्द्रनील पर्वत पर अर्जुन पहुँच गये ॥ ५२ ॥

इति भारविकृतो सुधाटीका-संबलित-किरातार्जुनीये पञ्चमः सर्गः ।

षष्ठः सर्गः

रुचिराकृतिः कनकसानुमयो परमः पुमानिव पतिं पतताम् ।
धृतसत्पथस्त्रिपथगामभितः स तमारुरोह पुरुहूतसुतः ॥ १ ॥

अन्वयः—अथो रुचिराकृतिः धृतसत्पथः सः पुरुहूतसुतः कनकसानुं तम् परमः पुमान् पतताम् पतिम् इव त्रिपथगाम् अभितः आरुरोह ।

विग्रहः—रुचिरा आकृतिर्यस्य सः=रुचिराकृतिः । धृतः सतां पन्था येन सः=धृतसत्पथः । पुरुहूतस्य सुतः = पुरुहूतसुतः । कनकस्य सानवो यस्य तम्=कनकसानुम् । त्रिभिः पथिभिर्गच्छतीति त्रिपथगा, ताम्=त्रिपथगाम् ।

अर्थः—अथो = इन्द्रनीलासादनानन्तरम् । रुचिराकृतिः = सौम्यरूपः । धृतसत्पथः = गृहीतसन्मार्गः । सः = अर्जुनः । पुरुहूतसुतः = इन्द्रपुत्रः । कनकसानुं = सुवर्णशेखरम् । तम् = इन्द्रनीलाद्रिम् । परमः पुमान् = विष्णुः । पततां = पक्षिणाम् । पतिं = स्वामिनं, गरुडम् इव । त्रिपथगाम् = भागीरथीम् । अभितः = अभिमुखम् । आरुरोह = आरोहणं कृतवान् । अत्र प्रमिताक्षरावृत्तम् ।

कोषः—‘समीपोभयतः शीघ्रसाकल्याभिमुखेऽभितः’ इत्यमरः ।

हिन्दी—इन्द्रकील पर्वत पर पहुँचने के पश्चात् सुन्दर शरीरवाले, सन्मार्ग पर चलनेवाले इन्द्रपुत्र अर्जुन ने भागीरथी के सम्मुख से सुवर्ण-शिखरों वाले उस इन्द्रनील पर्वत पर इस प्रकार चढ़ना आरम्भ किया जैसे पुराणपुरुष (विष्णु) गरुड़ पर चढ़ते हैं ॥ १ ॥

अथास्य कार्यसिद्धिनिमित्तानि सूचयन् मार्गं वर्णयति :—
तमनिन्द्यवन्दिन इवेन्द्रसुतं विहितालिनिक्कणजयध्वनयः ।
पवनेरिताकुलविजिह्मशिखा जगतीरुहोऽवचकरुः कुसुमैः ॥ २ ॥

अन्वयः—विहितालिनिक्कणजयध्वनयः पवनेरिताकुलविजिह्मशिखाः जगतीरुह अनिन्द्यवन्दिनः इव तम् इन्द्रसुतं कुसुमैः अवचकरुः ।

विग्रहः—विहिताः अलिनिक्कणा जयध्वनय इव यैस्ते=विहितालिनिक्कणजयध्वनयः । पवनेन ईरिताः अतएव, आकुलाः विजिह्माः शिखाः येषां ते=

६२ किरातार्जुनीयम्

पवनेरिताकुलविजिह्यशिखाः । अनिन्द्याः ये वन्दिनस्ते = अनिन्द्यवन्दिनः ।
इन्द्रस्य सुतस्तम् = इन्द्रसुतम् ।
अर्थः—विहितालि निक्कणजयध्वनयः = कृतभ्रमर विजयध्वनयः । पवनेरिता-
कुलविजिह्यशिखाः = वायुप्रेरितलोलवक्रशाखाग्राः । जगतीरुहः = भूरुहः । अनिन्द्य-
वन्दिन इव = अनवद्यस्तुतिपाठका इव । तम् = उपर्युक्तम् । इन्द्रसुतम् =
पुरुहूतपुत्रम् (अर्जुनम्) । कुसुमैः = पुष्पैः । अवचकरुः = अभिववृषुः । अत्र
सङ्करालङ्कारः ।
कोषः—'शिखा ज्वाला केकिमौलोः शिखाशाखाप्रगौलिषु' इति वैजयन्ती ।
हिन्दी—जयध्वनि के रूप में भौंरों के मधुर गुञ्जन से युक्त, वायु के द्वारा
झुकी हुई सुन्दर शाखाओं वाले वृक्षों ने प्रशस्त वन्दीजनों की भाँति इन्द्रसुत
अर्जुन का पुष्पों के द्वारा अभिषेक किया अर्थात् अर्जुन के स्वागत में वृक्षों ने
पुष्पवृष्टि की ॥ २ ॥

अवधूतपङ्कजपरागकणास्तनुजाह्नवीसलिलवीचिभिदः ।
परिरेभिरेऽभिमुखमेत्य सुखाः सुहृदः सखायमिव तं मरुतः ॥ ३ ॥

अन्वयः — अवधूतपङ्कजपरागकणाः तनुजाह्नवीसलिलवीचिभिदः सुखाः
मरुतः सुहृदः सखायम् इव तम् अभिमुखम् एत्य परिरेभिरे ।
विग्रहः—पङ्कजानां परागः पङ्कजपरागस्तस्य कणाः, अवधूताः पंकजपराग-
कणाः यैस्ते—अवधूतपङ्कजपरागकणाः । तनुजाह्नव्याः सलिलम्, तस्य वीचय-
स्ताः भिन्दन्तीति = तनुजाह्नवीसलिलवीचिभिदः । सुखयन्तीति सुखाः ।
अर्थः—अवधूतपङ्कजपरागकणाः = उद्धृतकमलकेसरकणाः । तनुजाह्नवी-
सलिलवीचिभिदः = क्षीणगङ्गाजलतरङ्गभिदः । सुखाः = सुखकराः । मरुतः =
पवनाः । सुहृदः = मित्ररूपाः । सखायम् = मित्रम्, इव, तम् = अर्जुनम् ।
अभिमुखम् = सम्मुखम् । एत्य = गत्वा । परिरेभिरे = आलिङ्गितवन्तः ।
कोषः—'भंगस्तरंग ऊर्मिर्वा स्त्रियां वीचिरथोर्मिषु' इत्यमरः ।
हिन्दीः—पङ्कजपराग को बिखेरते हुए, छोटी-छोटी गंगाजल की लहरों को
भेदते हुए चलनेवाले सुखदायी मित्र पवन ने उसी प्रकार अर्जुन का आलिंगन
किया जैसे कोई मित्र अपने प्रियमित्र के मिलने पर करता है ॥ ३ ॥

उदितोपलस्खलनसंवलिताः स्फुटहंससारसविरावयुजः ।
मुदमस्य मङ्गलिकतूर्यकृतां ध्वनयः प्रतेनुरनुवप्रमपाम् ॥ ४ ॥

षष्ठः सर्गः । ६३

**अन्वयः—**उदितोपलस्खलनसंवलिताः स्फुटहंससारसविरावयुजः अनुवप्रम् अपाम् ध्वनयः अस्य माङ्गलिकतूर्यकृताम् मुदम् प्रतेनुः ।

**विग्रहः—**उदितानि उपलानि = उदितोपलानि, तेषु, स्खलनम्, तेन संवलिताः = उदितोपलस्खलनसंवलिताः । हंसानां सारसानाञ्च विरावाः हंस-सारसविरावास्तैः । स्फुटैः हंससारसविरावैः युज्यन्ते इति स्फुटितहंससारस-विरावयुजः । मङ्गलं प्रयोजनं येषां तं = माङ्गलिकास्तै । तूर्यैः कृताम् = माङ्ग-लिकतूर्यकृताम् ।

**अर्थः—**उदितोपलस्खलनसंवलिताः = उन्नतपाषाणप्रतिघातचूर्णिताः । स्फुट-हंससारसविरावयुजः = हंससारसपक्षिकूजनयुक्ताः । अनुवप्रम् = उच्चस्थानात्पत-ताम् । अपाम् = जलानाम् । ध्वनयः = स्वराः । अस्य = अर्जुनस्य । माङ्गलिक-तूर्यकृताम् = मङ्गलकाले तूर्यवाद्यकृताम्, मुदम् = मोदम् । प्रतेनुः = विस्तार-यामासुः । अत्र निदर्शनालङ्कारः ।

कोषः—‘पुष्कराह्वस्तु सारसः’ इत्यमरः ।

**हिन्दी—**उन्नत पाषाणों से टकराकर छिन्न-भिन्न हुई, स्पष्ट हंसों और सारसों के कूजन से युक्त ऊँचे से नीचे की ओर गिरने वाले जल की कलकल ध्वनियों ने अर्जुन के माङ्गलिक काल में होनेवाले मृदङ्गादि वाद्य घोषों से जनित मोद की अभिवृद्धि की ॥ ४ ॥

अवरुग्णतुङ्गसुरदारुतरौ निचये पुरः सुरसरित्पयसाम् ।
स ददर्श वेतसवनाचरितां प्रणति बलीयसि समृद्धिकरोम् ॥ ५ ॥

**अन्वयः—**सः पुरः अवरुग्णतुङ्गसुरदारुतरौ बलीयसि सुरसरित्पयसां निचये वेतसवनाचरितां समृद्धिकरीं प्रणति ददर्श ।

**विग्रहः—**तुङ्गश्चासौ सुरदारुस्तस्मिन्, अवरुग्णे तुङ्गसुरदारुतरो इति = अवरुग्णतुङ्गसुरदारुतरौ । सुरसरितः पयांसि = सुरसरित्पयांसि, तेषां = सुरसरि-त्पयसाम् । वेतसवनेन आचरिता, ताम् = वेतसवनाचरिताम् । समृद्धिं करोतीति समृद्धिकरी ताम् = समृद्धिकरीम् ।

**अर्थः—**सः = अर्जुनः । पुरः = अग्रे । अवरुग्णतुङ्गसुरदारुतरौ = भग्नोन्नत-देवदारुवृक्षे । बलीयसि = बलवत्तरे । सुरसरित्पयसां = गङ्गाजलानाम् । निचये = राशौ । वेतसवनाचरिताम् = वानीरवनाचरिताम् । समृद्धिकरीम् = श्रेयस्करीम् । प्रणति = नतिम् । ददर्श अवलोकयामास ।

६४ किरातार्जुनीयम्

कोषः—'रथ्याभ्रपुष्पविदुलशीतवानीरवञ्जुलाः' इत्यमरः।

हिन्दी—अर्जुन ने सामने ही गङ्गाजल में ऊँचे-ऊँचे देवदारु वृक्षों की टूटी [हुई शाखाओं को इस प्रकार उछलते-डूबते देखा जैसे कि वे झुकी हुई बेंतप्रताओं की भाँति कल्याणकारिणी प्रणतियाँ हों ॥ ५ ॥

प्रबभूव नालमवलोकयितुं परितः सरोजरजसारुणितम् ।
सरिदुत्तरीयमिव संहतिमत्स तरङ्गरङ्गि कलहंसकुलम् ॥ ६ ॥

अन्वयः—सः परितः सरोजरजसा अरुणितम् संहतिमत् तरङ्गरङ्गि सरिदुत्तरीयम् इव कलहंसकुलम् अवलोकयितुम् अलम् न प्रबभूव ।

विग्रहः—सरोजानां रजस्तेन = सरोजरजसा । तरङ्गैः रङ्गि = तरङ्गरङ्गि । कलहंसानां कुलम् = कलहंसकुलम् ।

अर्थः—सः = अर्जुनः । परितः = अभितः । सरोजरजसा = कमलपरागेण । अरुणितम् = पाटलितम् । संहतिमत् = नीरन्ध्रम् । तरङ्गरङ्गि = ऊर्मिशोभि । सरिदुत्तरीयम् इव = नदीस्तनांशुकसदृशम् । कलहंसकुलम् = कादम्बकुलम् । अवलोकयितुम् = द्रष्टुम् । अलम् = अत्यर्थम् । न प्रबभूव = न शशाक ।

कोष—'कादम्बः कलहंसः स्यात्' इत्यमरः ।

हिन्दी—वह (अर्जुन) चारों ओर कमलरज से रंगे हुए, अभिन्न तथा जलतरंगों से शोभित, गङ्गा के उत्तरीय के समान बने हुए हंससमूह को अधिक समय तक देखने में समर्थ नहीं हो सके ।

दधति क्षतीः परिणतद्विरदे मुदितालियोषिति मदस्रुतिभिः।
अधिकां स रोधसि बबन्ध धृतिं महते रुजन्नपि गुणाय महान् ॥ ७ ॥

अन्वयः—सः क्षतीः दधति परिणतद्विरदे मदस्रुतिभिः मुदितालियोषिति रोधसि अधिकां धृतिं बबन्ध । महान् रुजन् अपि महते गुणाय ।

विग्रहः—परिणताः द्विरदाः यस्मिंस्तस्मिन् = परिणतद्विरदे । मदानां स्रुतयः ताभिः = मदस्रुतिभिः । मुदिताः अलियोषितः यस्मिंस्तस्मिन् मुदितालियोषिति ।

अर्थः—सः = अर्जुनः । क्षतीः = क्षतानि । दधति = धारयति । परिणतद्विरदे = तिर्यग्दन्तप्रहारिद्विरदे । मदस्रुतिभिः = मदस्रवणैः । मुदितालियोषिति = प्रसन्नभ्रमरस्त्रीजने । रोधसि = तटे । अधिकाम् = महतीं । धृतिम् = प्रीतिम् ।

षष्ठः सर्गः ६५

बबन्ध = बद्धवान् । महान् = साधुः । रुजन् = पीडितो भवन् । अपि । महतेगुणाय = महोत्कर्षाय । भवति । अत्र अर्थान्तरन्यासालङ्कारः । कोषः— 'तिर्यग्दन्तप्रहारस्तु गजः परिणतो मतः' इति हलायुधः । **हिन्दी—**अर्जुन के लिए गङ्गा का तट अधिक प्रियकर बन गया । यह तट हाथियों की तिरछी दांतों की चोटों से क्षत-विक्षत था । हाथियों के मदक्षरण से प्रसन्न भौंरे उसमें व्याप्त थे । महान् पुरुष पीड़ित होकर भी महान् उत्कर्ष के लिए प्रयत्नशील रहते हैं ॥ ७ ॥

अनुहेमवप्रमरुणैः समतां गतमूर्मिभिः सहचरं पृथुभिः ।
स रथाङ्गनामवनितां करुणैरनुबध्नतीमभिननन्द रुतैः ॥ ८ ॥

**अन्वयः—**सः अनुहेमवप्रम् अरुणैः पृथुभिः ऊर्मिभिः समतां गतम् सहचरं करुणैः रुतैः अनुबध्नतीं रथाङ्गनामवनिताम् अभिननन्द ।

**विग्रहः—**अनु ( पश्चात् ) हेमवप्रस्य समीपे = अनुहेमवप्रम् । सह भूतं चरं = सहचरम् । रथाङ्गनाम्नां वनिता, ताम् = रथाङ्गवनिताम् ।

**अर्थः—**सः = अर्जुन । अनुहेमवप्रम् = हेमसानुसमीपे । अरुणैः = पाटलैः । पृथुभिः = विस्तृतैः । ऊर्मिभिः = तरङ्गैः । समतां = समत्वम् । गतम् = प्राप्तम् । सहचरं = प्रियम् । करुणैः = दीनैः । रुतैः = कूजितैः । अनुबध्नतीम् = अन्विष्यन्तीम् । रथाङ्गनामवनिताम् = चक्रवाकीम् । अभिननन्द = अभिनन्दनंचकार । अत्र तद्गुणालंकारः ।

कोषः—'सुवर्णं विस्तो हेम्नोऽक्षे' इत्यमरः । 'हिरण्यं हेम हाटकम्' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**अर्जुन ने स्वर्ण-शिखर के निकट अरुण तथा विस्तृत तरङ्गों के द्वारा समता करनेवाले प्रिय सहचर (चक्रवाक) को करुण स्वर से कूजन करके ढूँढती हुई चक्रवाकी को अभिनन्दित किया ॥ ८ ॥

सितवाजिने निजगदू रुचायश्चलवीचिरागरचनापटवः ।
मणिजालमम्भसि निमग्नमपि स्फुरितं मनोगतमिवाकृतयः ॥ ९ ॥

**अन्वयः—**चलवीचिरागरचनापटवः रुचयः अम्भसि निमग्नम् अपि मणिजालम् मनोगतम् स्फुरितम् आकृतयः इव सितवाजिने निजग्दुः ।

**विग्रहः—**चलवीचीनां रागः = चलवीचिरागः, तस्य रचना = चलवीचिराग०

५ कि०